Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 18 сакавіка 0 406 5198271 5162946 2026-09-13T15:34:08Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5198271 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude> '''18 сакавіка''' — 77-ы (78-ы ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * 3952 да н.э.: Стварэнне свету паводле [[Беда Вялебны|Беды Вялебнага]]. * [[37]]: [[Сенат (Старажытны Рым)|Рымскі сенат]] абвясціў [[Калігула|Калігулу]] [[Спіс рымскіх імператараў|імператарам]] * [[731]]: [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Грыгорый III]] стаў 90-м [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] * [[978]]: [[Этэльрэд Неразумны]] стаў каралём [[Англія|Англіі]]. * [[1522]]: [[Хуан Себасцьян Элькана]] адкрыў [[Амстэрдам (востраў, Індыйскі акіян)|востраў Амстэрдам]] у Індыйскім акіяне. * [[1848]]: Пачатак [[Германская рэвалюцыя 1848-1849|Германскай рэвалюцыі]] ({{таксама}}: «[[Вясна народаў]]»). * [[1871]]: Эвакуацыя французскага ўрада з [[Парыж]]а, узяцце ўлады [[Парыжская камуна|Парыжскай камунай]]. * [[1921]]: Падпісан [[Рыжскі мірны дагавор]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]. * [[1993]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Іран]]ам. * [[2012]]: Гурт «[[Hair Peace Salon]]» зрабіў анонс першага студыйнага альбома «[[Gentleman (альбом)|Gentleman]]». * [[2022]]: Адкрыты [[Мост Чанакале 1915 года|мост Дарданэлы]] ў [[Турцыя|Турцыі]], які стаў самым доўгім вісячым мостам у свеце. == Нарадзіліся == * [[1548]]: [[Карнеліс Кетэл]], галандскі мастак * [[1578]]: [[Адам Эльсгаймер]], нямецкі жывапісец і гравёр (пам. 11.12.[[1610]]) * [[1634]]: [[Мары Мадлен дэ Лафает]], французская пісьменніца * [[1837]]: [[Стывен Гровер Кліўленд]], [[прэзідэнт ЗША]] * [[1842]]: [[Стэфан Малармэ]], французскі [[паэт]] * [[1844]]: [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Мікалай Рымскі-Корсакаў]], расійскі кампазітар * [[1858]]: [[Рудольф Дызель]], нямецкі вынаходнік * [[1866]]: [[Яніс Розэнталс]], латышскі мастак * [[1869]]: [[Нэвіл Фрэнсіс Фіцджэральд Чэмберлен|Нэвіл Чэмберлен]], прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі * [[1893]]: [[Уілфрэд Оўэн]], англійскі паэт * [[1903]]: [[Міхась Маскалік]], беларускі хадэцкі дзеяч, уніяцкі святар (пам. 25.9.[[1965]]) * [[1921]]: [[Юзаф Аркуш]], польскі рэжысёр * [[1928]]: [[Ленарт Карлесан]], шведскі матэматык * [[1932]]: [[Джон Апдайк]], амерыканскі аўтар * [[1932]]: [[Эрнест Сабіла]], постаць беларускага дысідэнцкага руху, пастар Беларускай евангельскай царквы * [[1936]]: [[Фрэдэрык Вілем дэ Клерк]], прэзідэнт [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] * [[1937]]: [[Барбру Ліндгрэн]], шведская пісьменніца * [[1938]]: [[Чарлі Прайд]], амерыканскі музыкант * [[1949]]: [[Радрыга Рата]], іспанскі палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[1955]]: [[Філіп Буас]], французскі фехтавальшчык, алімпійскі чэмпіён * [[1956]]: [[Інгемар Стэнмарк]], шведскі лыжнік * [[1959]]: [[Люк Бесон]], французскі [[пісьменнік]] і [[рэжысёр]] * [[1959]]: [[Ірэн Кера]], амерыканская актрыса і спявачка * [[1960]]: [[Рычард Бігс]], амерыканскі акцёр * [[1962]]: [[Томас Ян Грыфітс]], амерыканскі акцёр * [[1962]]: [[Стэфан Эрыксан]], шведскі [[дыпламат]] * [[1964]]: [[Кортні Пайн]], брытанскі джаз-саксафаніст * [[1969]]: [[Васіль Іванчук]], украінскі шахматыст * [[1979]]: [[Адам Левін]], амерыканскі [[спявак]] * [[1979]]: [[Арцём Мікалаевіч Кавалеўскі|Арцём Кавалеўскі]], беларускі паэт * [[1980]]: [[Аляксей Канстанцінавіч Ягудзін|Аляксей Ягудзін]], расійскі фігурыст * [[1983]]: [[Віталь Воранаў]], беларускі літаратар, перакладчык, выдавец * [[1989]]: [[Лілі Колінз]], амерыканская актрыса * [[1998]]: [[Мілціядыс Тэнтаглу]], грэчаскі лёгкаатлет == Памерлі == * [[978]]: [[Эдвард Пакутнік]], кароль англійскі * [[1227]]: [[Ганорый III|Ганорый III, Папа Рымскі]] (нар. 1148) * [[1314]]: [[Жак дэ Малэ]], вялікі магістр тампліераў * [[1508]]: [[Альбрэхт IV Мудры]], герцаг Баварыі (нар. 15.12.1447) * [[1584]]: [[Іван IV]], цар рускі (нар. 1530) * [[1745]]: [[Роберт Уолпал]], англійскі прэм’ер-міністр * [[1758]]: [[Тамаш Жэброўскі]], [[архітэктар]] і [[матэматык]] (нар. 25.11.1714) * [[1781]]: [[Ан Рабер Жак Цюрго]], французскі дзяржаўны дзеяч * [[1799]]: [[Адам Фрыдрых Эзер]], нямецкі мастак * [[1904]]: [[Міхаіл Рудольфавіч Грушвіцкі|Міхал Грушвіцкі]], беларускі і польскі кампазітар (нар. 12.12.1828) * [[1913]]: [[Джордж I]] кароль грэчаскі * [[1916]]: [[Зінаіда Радчанка]], беларуская фалькларыстка і этнограф (нар. 1839) * [[1947]]: [[Уільям К. Дурэнт]], амерыканскі пачынальнік аўтамабільнай вытворчасці * [[1965]]: [[Фарук I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] * [[1973]]: [[Ёханес Аавік]], эстонскі лінгвіст * [[1980]]: [[Эрых Фром]], нямецка-амерыканскі філосаф, сацыяльны псіхолаг і псіхааналітык (пам. 23.3.1900) * [[1990]]: [[Робін Хэрыс]], амерыканскі акцёр і камедыянт * [[1996]]: [[Адысеуш Эліціс]], грэчаскі пісьменнік * [[2002]]: [[Рафаэль Алоізіус Лаферці]], амерыканскі пісьменнік-фантаст * [[2003]]: [[Карл Клінг]], нямецкі аўтагоншчык * [[2008]]: [[Энтані Мінгела]], брытанскі кінарэжысёр * [[2015]]: [[Антс Війрэс]], эстонскі этнолаг == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Аруба}} — дзень [[Сцяг Арубы|сцяга]] і [[Гімн Арубы|гімна]]. * {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — Дзень Унутраных войск Рэспублікі. * {{Сцягафікацыя|Францыя}} — Дзень Парыжскай камуны (з [[20 лютага]] [[1872]]). {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|318]] </noinclude> [[Катэгорыя:18 сакавіка| ]] 91vufi45ys2nkxbfupxg1qlzcnm64ft Альпы 0 1289 5198296 4959281 2026-09-13T16:29:44Z Ueschar 151377 афармленне 5198296 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Выява = Satellitenaufnahme der Alpen.jpg |Подпіс = Альпы — здымак з космасу |Плошча = 190000 |Даўжыня = 1200 |Шырыня = да 260 |Вышыня = 4808 |Пазіцыйная карта = Еўропа }} '''Альпы''' ({{lang-fr|Alpes}}, {{lang-de|Alpen}}, {{lang-it|Alpi}}, {{lang-sl|Alpe}}, {{lang-en|Alps}}) — найвышэйшая горная сістэма ў [[Еўропа|Еўропе]]. Складаная сістэма горных масіваў і хрыбтоў працягнулася дугой ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] да [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай раўніны]]. Даўжыня каля 1200 км, шырыня да 260 км, найбольшая вышыня — 4807 м (г. [[Манблан]]). Папярочная даліна між азёрамі [[Бодэнскае возера|Бодэнскім]] і [[Кома]] падзяляе больш вышынныя [[Заходнія Альпы]] і больш нізкія і шырокія [[Усходнія Альпы]]<ref>{{Крыніцы/БЭ|1}}</ref>. Горная сістэма размяшчаецца на тэрыторыі 8 краін: [[Францыя|Францыі]], [[Манака]], [[Італія|Італіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Ліхтэнштэйн]]а і [[Славенія|Славеніі]]. Дзякуючы месцазнаходжанню ў цэнтры Заходняй Еўропы, Альпы з’яўляюцца адной з найболей вывучаных горных сістэм. З імі звязаны такія паняцці, як [[альпійскі пояс]], [[альпійская складкавасць]], [[альпійскі рэльеф]], [[альпійскія лугі]], [[альпінізм]]. == Назва == Адзінай думкі аб паходжанні назвы ''Альпы'' няма. Словам ''Alpes'' [[кельты]] называлі ўсе высокія горы. Меркавана, да кельтаў яно трапіла з Рымскай імперыі<ref name = "G_W_Lemon" />. Па адной з версій, [[Лацінская мова|лацінскае]] слова ''Alpes'', якое ўтварылася ад ''Albus'' (''Белы''), выкарыстоўвалася яшчэ ў I стагоддзі да нашай эры для пазначэння гор, пакрытых снегам. Іншая здагадка кажа пра тое, што назва ўтварылася ад слоў ''Al'' ці ''Ar'', што азначала высакагорную мясцовасць. Слова ''Alpe'' у сучасных [[Французская мова|французскай]] і [[Італьянская мова|італьянскай]] мовах азначае ''Горная вяршыня'', роўна як і ''Alp'' у [[Нямецкая мова|нямецкай]]<ref name = "sw_etim" />. Слова ''Alpeis'', ці ''Alpes'', выкарыстоўвалася для пазначэння высокіх гор і горных масіваў навукоўцамі Старажытнай Грэцыі і Старажытнай Візантыі. У прыватнасці, [[Пракопій Кесарыйскі]], візантыйскі пісьменнік VI стагоддзя, заве ў сваіх сачыненнях Альпы і Пірэнеі адной назвай, ''Geminas Alpeis''. Іншыя горы зваліся падобнымі назвамі (Карпацкія горы — ''Basternikae Alpes'')<ref name = "Jos_Spence" />. У нязменным выглядзе гэта слова захавалася ў сучаснай [[Грэчаская мова|грэчаскай]] мове — ''Άλπεις'' (''Alpeis''). == Геалогія == Альпы належаць да маладых складкавых структур [[Альпійская складкавасць|альпійскага арагенезу]]. Восевая зона гор сфарміравана старажытнымі крышталічнымі ([[гнейс]]ы, слюдзяныя сланцы), магматычнымі ([[граніт]]) і метамарфічнымі (кварцава-філітавыя сланцы) пародамі. Перадгор’і складзены з [[вапняк]]оў, [[мергель|мергеляў]], [[даламіт]]аў, філітаў і маладых маласавых фармацый. [[Файл:Tectonic map Mediterranean EN.svg|thumb|Тэктанічная карта міжземнаморскага рэгіёна]] Працэс фарміравання горнага ланцуга можна падзяліць на некалькі этапаў. Структура Альп складаецца з горных парод еўрапейскага, афрыканскага і акіянічнага паходжання{{sfn|Graciansky|2010|с=29}}{{sfn|Piaz|2003|с=179-180}}. Аналіз найстарэйшых горных парод у глыбіні Альп, у прыватнасці, [[Цырконій|цырконію]], паказвае, што яны пачалі фармавацца ў канцы [[пратэразой|пратэразоя]] — пачатку [[кембрый]]скага перыяду. У гэты ж час пачалося збліжэнне мацерыкоў [[Гандвана]] і [[Лаўразія]]. Да [[Пермскі перыяд|пермскага перыяду]] ішло пераважна фармаванне складу горных парод, якія цяпер залягаюць глыбока пад Альпамі. У гэты перыяд з’явіліся [[Герцынская складкавасць|герцынскія]] структуры{{sfn|Piaz|2003|с=178-179}}. Утварэнне суперкантынента [[Пангея]] завяршылася ў канцы [[Каменнавугальны перыяд|каменнавугальнага перыяду]] пры сутыкненні мацерыкоў Гандвана і Лаўразія. Будучыя Альпы знаходзіліся ў месцы сутыкнення дзвюх тэктанічных пліт, пры гэтым іх усходняя частка апынулася на дне старажытнага акіяна [[Палеатэціс]]а{{sfn|Graciansky|2010|с=1-2}}{{sfn|Piaz|2003|с=179}}{{sfn|Shoumatoff|2001}}. Раннепермскі перыяд характарызаваўся павышанай вулканічнай актыўнасцю, што прывяло, разам з уплывам вятроў і ападкаў, да разбурэння герцынскіх складчатасцей{{sfn|Piaz|2003|с=179}}. Да сярэдзіны [[Трыясавы перыяд|трыясавага перыяду]] кантынентальны [[рыфтагенез]] Афрыкі і Еўропы спарадзіў старажытны акіян [[Паратэціс]]. У канцы [[Юрскі перыяд|юрскага перыяду]] акіян адступіў з тэрыторыі сучасных Паўднёвых Альп, пакінуўшы характэрныя вапняковыя адклады. У гэты ж час у бок Еўропы ад Афрыкі пачала рухацца [[Адрыятычная пліта]], якая выклікала ўтварэнне акіянічных упадзін ва Усходніх Альпах. У наш час пліта працягвае рухацца ў бок Еўропы, у прыватнасці, [[Перыядрыятычны разлом]] у Альпах ляжыць на мяжы пліт{{sfn|Piaz|2003|с=179}}{{sfn|Schmid|2004|с=97}}. У [[Мелавы перыяд|мелавым перыядзе]] распачалося асноўнае гораўтварэнне. Працэс развіваўся перш ва ўсходнім рэгіёне Альп і паступова прасунуўся на захад, ён атрымаў назву [[Альпійская складкавасць|альпійскай складкаватасці]]{{sfn|Piaz|2003|с=179-180}}. [[Файл:Hörnlihütte weg.jpg|thumb|На гары Матэрхорн можна ўбачыць пласты парод, што адносяцца да розных геалагічных эпох.]] Вылучаюць тры асноўныя рэгіёны Альп, адрозных па структуры і геалагічным складзе: Заходнія, Усходнія і Паўднёвыя Альпы. Заходнія Альпы ўяўляюць сабою наймалодшую вобласць з [[кайназой]]скімі адкладамі, якая характарызуецца высокімі вострымі пікамі, складзенымі з крышталічных і метамарфічных парод. Высокая вобласць Альп характарызуецца пашырэннем горна-ледавіковага рэльефу і сучаснага зледзянення. Усходнія Альпы ніжэйшыя і пакатыя, з адкладамі [[мезазой]]скай эры, у асноўным мелавога перыяду{{sfn|Piaz|2003|с=179-180}}{{sfn|Schmid|2004|с=97-99}}. == Карысныя выкапні == Альпы з’яўляюцца крыніцай [[мінерал]]аў, якія здабываюцца чалавекам на працягу некалькіх тысяч гадоў. У эпоху культуры ''Hallstatt'' (VIII—VI стагоддзі да нашай эры) [[Кельты|кельцкія плямёны]] здабывалі [[медзь]], а пазней рымляне здабывалі [[золата]] для манет у Бад Гаштайнскай вобласці. Радовішча ў Штырыі з’яўляецца крыніцай высакаякаснай жалезнай руды для сталеліцейнай прамысловасці. Апроч таго, на тэрыторыі большай часткі альпійскага рэгіёна сустракаюцца [[крышталь|крышталі]] такіх мінералаў, як [[кінавар]], [[аметыст]] і [[кварц]]. Паклады кінавары ў [[Славенія|Славеніі]] з’яўляюцца важнай крыніцай розных пігментаў кінавары{{sfn|Shoumatoff|2001}}. == Рэльеф == {{main|Заходнія Альпы|Усходнія Альпы|Паўднёвыя Вапняковыя Альпы|Паўночныя Вапняковыя Альпы}} Папярочнай далінай паміж [[Бодэнскае возера|Бодэнскім возерам]] і [[Кома (возера)|возерам Кома]] Альпы падзяляюцца на больш высокія ''[[Заходнія Альпы]]'' (вышыня да 4 808 м, [[гара Манблан]]) і ніжэйшыя і шырокія ''[[Усходнія Альпы]]'' (вышыня да 4 049 м, [[гара Берніна]]). Варта адзначыць, што ў французскай традыцыі заміж адзіных Заходніх Альп прынята вылучаць ''Заходнія'' і ''Цэнтральныя''. У такой мадэлі межы паміж трыма часткамі Альп практычна супадаюць з дзяржаўнымі: Заходнія Альпы апынаюцца галоўным чынам ва [[Францыя|Францыі]], Цэнтральныя — у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], Усходнія — у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Ніжэй даецца спіс асноўных раёнаў Альп. Варта мець на ўвазе, што ён носіць шмат у чым умоўны характар, бо розныя крыніцы праводзяць адпаведныя межы па-рознаму. * [[Заходнія Альпы]] ** [[Лігурыйскія Альпы]] ** [[Прыморскія Альпы, горы|Прыморскія Альпы]] ** [[Праванскія Альпы]] ** [[Коцкія Альпы]] ** [[Альпы Дафінэ]] ** [[Грайскія Альпы]] ** [[Пенінскія Альпы]] ** [[Бернскія Альпы]] ** [[Лепантынскія Альпы]] ** [[Гларнскія Альпы]] * [[Усходнія Альпы]] ** Зона фліша * [[Паўночныя Вапняковыя Альпы]] ** [[Баварскія Альпы]] * [[Цэнтральныя Усходнія Альпы]] ** [[Ретыйскія Альпы]] ** [[Эцтальскія Альпы]] ** [[Цылертальскія Альпы]] ** [[Высокі Таўэрн]] * [[Паўднёвыя Вапняковыя Альпы]] ** [[Ламбардскія Альпы]] ** [[Даламітавыя Альпы]] ** [[Карнійскія Альпы]] ** [[Юлійскія Альпы]] ** [[Караванкэ]] У сваю чаргу, існуе і больш дробнае дзяленне гэтых раёнаў. Так, прыкладам, паўночней Інсбрука вылучаюць [[Ветэрштайнгебірге]] і [[Карвендэльгебірге]], а паўднёвей — '''[[Штубаеральпен]]''' і '''[[Туксеральпен]]'''<ref name="ADAC Alpenführer">Der Grose ADAC Alpenführer — 1992. ADAC Verlag GmbH, München. ISBN 3-87003-470-X</ref>. == Самыя высокія вяршыні == [[Файл:Mont Blanc oct 2004.JPG|thumb|right|350px|[[Гара]] [[Манблан]], кастрычнік 2004.]] {| class="wikitable sortable" ! align=left | Назва ! align=left | Вышыня, м ! align=left | Месцазнаходжанне |- | [[Манблан]] | 4810,45 м | [[Грайскія Альпы]] |- | [[Монтэ-Роза]] | 4634 м | [[Пенінскія Альпы]] |- | [[Дом (гара, Швейцарыя)|Дом]] | 4545 м | [[Пенінскія Альпы]] |- | [[Вайсгорн]] | 4505 м | [[Пенінскія Альпы]] |- | [[Матэргорн]] | 4478 м | [[Пенінскія Альпы]] |- | [[Гран-Камбен]] | 4314 м | [[Пенінскія Альпы]] |- | [[Фінстэрааргорн]] | 4273 м | [[Бернскія Альпы]] |- | [[Алечгорн]] | 4192 м | [[Бернскія Альпы]] |- | [[Бар-дэз-Экрэн]] | 4102 м | [[Альпы Дафінэ]] |- | [[Гран-Парадызо]] | 4061 м | [[Грайскія Альпы]] |- | [[гара Берніна|Берніна]] | 4049 м | [[Рэтыйскія Альпы]] |- | [[Вайсміс]] | 4023 м | [[Пенінскія Альпы]] |} == Клімат == Альпы — важны кліматападзел Еўропы. На поўнач і захад ад Альп размяшчаюцца тэрыторыі з умераным кліматам, на поўдзень — субтрапічныя міжземнаморскія ландшафты. Клімат розных альпійскіх рэгіёнаў залежыць ад вышыні, становішча і кірунку ветру. Улетку ў Альпах бываюць гарачыя дні, якія змяняюцца халоднымі вечарамі. Раніцай у горах звычайна сонечна, пасля абеду набягаюць аблокі. Зіма прыносіць частыя снегапады і працяглыя перыяды нізкай тэмпературы. Клімат на паўночным боку Альп халаднейшы і вільготны, а на паўднёвай — наадварот, цяплейшы і сухі. Сярэдняя тэмпература ліпеня — ніжэй за +14&nbsp;°C, студзеня — да −15&nbsp;°C. Выпадае 1 000 мм ападкаў у год. Снег трымаецца на раўнінах ад аднаго да шасці месяцаў у годзе. На працягу большай часткі зімы ў далінах трымаюцца туманы. Для Альп характэрныя мясцовыя вятры. Найважнейшы з іх — цёплы і сухі [[фён]], які ўтвараецца ў выніку спуску паветраных мас па горных схілах і іх сціску, суправаджаецца [[Адыябатычны працэс|адыябатычным]] нагрэвам. Гэта істотна павялічвае мясцовую тэмпературу, што прыводзіць да рэзкага раставання снягоў і частых [[лавіна|лавін]], што ўяўляе пагрозу для жыцця людзей і можа адразаць ад навакольнага свету цэлыя горныя раёны. У той жа час фён стварае ўмовы для земляробства на значна большых абсалютных вышынях, чым у тых месцах, дзе яго не бывае. [[Файл:Звёздное небо в Альпах.jpg|міні|250пкс|Зорнае неба ў Альпах.]] Клімат і глебава-расліннае покрыва Альп маюць выразна выяўленую [[Вышынная пояснасць|вертыкальную занальнасць]]. Альпы пабіты на пяць кліматычных паясоў, кожны з якіх адрозніваецца тыпам навакольнага асяроддзя. Клімат, раслінны і жывёльны свет маюць адрозненні ў розных кліматычных паясах Альп. Зона горнага масіву вышэй 3 000 метраў завецца [[Нівальна-гляцыяльная зона|нівальнай зонай]]. Гэта вобласць, якая мае халодны клімат, увесь час пакрыта шматгадовым снегам. Таму ў нівальнай зоне практычна адсутнічае расліннасць. [[Альпійскія лугі]] ляжаць на вышыні ад 2 000 да 3 000 метраў. Гэта зона не такая халодная, як нівальная зона. Для альпійскіх лугоў характэрная спецыфічная нізкарослая расліннасць, а таксама расліннасць, якая ўтварае «травяныя падушкі». Гэта збліжае дадзены тып экасістэм з тундравымі, дзякуючы чаму альпійскія лугі таксама завуць «горнай тундрай». [[Файл:PopovAN 001.jpg|міні|250пкс|Пераход [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]] праз Альпы ў 1799 годзе.]] Крыху ніжэй за альпійскую зону месціцца [[субальпійскі пояс]], на вышыні ад 1 500 да 2 000 метраў. У субальпійскай зоне растуць яловыя лясы, тэмпература навакольнага асяроддзя павольна павялічваецца. Тэмпература ў субальпійскім поясе падымаецца летам максімум да +24&nbsp;°C у гарачыя сонечныя дні, а звычайна не дасягае 16&nbsp;°C. Замаразкі магчымыя ў любую пару года. На вышыні ад 1 000 да 1 500 метраў размешчана ўмераная зона. Мільёны дрэў дуба растуць у гэтай зоне. Таксама тут займаюцца сельскай гаспадаркай. Ніжэй за 1 000 метраў — [[нізіна]], якая характарызуецца вялікай разнастайнасцю расліннасці. Сёлы таксама месцяцца ў нізіне, бо тэмпературны рэжым з’яўляецца прыдатным для жыццядзейнасці людзей і жывёл. == Гідраграфія == [[Файл:Alpenrelief 01.jpg|thumb|right|300px|[[Геаграфічная карта|Фізічная карта]] Альп.]] Альпы — важны гідраграфічны вузел Еўропы, тут бяруць пачатак рэкі басейнаў Чорнага, Міжземнага і Паўночнага мораў. У Альпах знаходзяцца вытокі буйных рэк ([[Рэйн]]а, [[Рона|Роны]], [[По (рака)|По]], [[Адыджэ]], правых прытокаў [[Дунай|Дуная]]). Яны шматводныя, маюць хуткае цячэнне. Багатыя Альпы і азёрамі. Буйнейшыя вадаёмы ([[Бодэнскае возера|Бодэнскае]], [[Жэнеўскае возера|Жэнеўскае]], [[Кома (возера)|Кома]], [[Лага-Маджорэ]] і іншыя) ляжаць у перадгор’ях, маюць [[ледавіковае возера|ледавіковае]] і тэктоніка-ледавіковае паходжанне. Іх катлавіны ўяўляюць сабой канцавые басейны гіганцкіхх [[ледавік]]оў, якія спускаліся з Альпаў у [[плейстацэн]]е. Шмат невялікіх каравых азёр знаходзіцца ў высакагор’ях. == Ледавікі (глетчары) == Для альпійскага пояса характэрна значнае пашырэнне горна-ледавіковых формаў рэльефу. У горах, на вышыні больш за 3 000 метраў над узроўнем мора, зімой вывальваецца больш снегу, чым можа растаць. У тых месцах, дзе снег ляжыць круглы год, з-за ціску снегу, раставання і замярзання яго верхняга пласта ўтвараецца грунт ледавіка. Паступова, па меры сцякання вады па паверхні ледавіка, лёдавыя пляцоўкі прасоўваюцца ў глыб даліны. Лёд спаўзае, па дарозе разбурае верхні пласт глебы, адрывае і выносіць з сабой частку камянёў, пяску ці грунту. Паверхня ледавіка пакрыта расколінамі рознай велічыні. Лінія вечнага снегу ляжыць на поўначы на вышыні 2,5 км, а на поўдні — ад 3 да 3,2 км. Агульная плошча сучаснага зледзянення — 4 140 км². Ледавікоў у Альпах каля 1 200, найбольшы — Алечскі ў Бернскіх Альпах з плошчай 169 км². Ад ледавікоў бяруць пачатак рэкі: [[Рона]], [[Рэйн]] і іншыя. == Вышынная пояснасць == Добра выяўлена вышынная пояснасць [[ландшафт]]аў. Выдзяляецца пяць вышынных паясоў. Да вышыні 800 метраў клімат умерана цёплы, на паўднёвых схілах — [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскі]], шмат [[вінаграднік]]аў, [[сад]]оў, [[Поле (сельская гаспадарка)|палёў]], міжземнаморскія [[хмызняк]]і і [[шырокалісцевыя лясы]]. На вышыні 800 — 1 800 метраў клімат умераны, вільготны; шырокалісцевыя лясы з [[дуб]]а і [[бука]]а на шляху ўверх паступова замяшчаюцца [[Хваёвы лес|хвойнымі]]. Да вышыні 2 300 метраў цягнецца так званы [[Субальпійскі пояс]] з моцнымі вятрамі, доўгатэрміновым снегавым покрывам, пераважна высакагорнай хмызняковай расліннасцю ([[рададэндран]], [[ядловец]], [[кедравы сланік]] і інш.) і субальпійскімі лугамі. Вышэй, да мяжы вечных снягоў — так званы [[альпійскі пояс]] з халодным кліматам, перавагай нізкіх зрэджаных [[Альпійскія лугі|альпійскіх лугоў]], большую частку года пакрытых снегам. Яшчэ вышэй — [[Нівальна-гляцыяльная зона|нівальны пояс]] з [[ледавік]]амі, [[снежнік]]амі, камяністымі схіламі. == Насельніцтва == [[Файл:Hallstatt 300.jpg|thumb|[[Гальштат]]]] На 2001 год агульная колькасць насельніцтва ў Альпах складала 12 мільёнаў 300 тысяч жыхароў, вялікая частка з якіх [[французы]], [[немцы]] і [[італьянцы]]. Таксама істотнай абшчынай з’яўляюцца [[славенцы]]. Самыя вялікія [[горад|гарады]] ў Альпах: [[Грэнобль]] ([[Францыя]]) з насельніцтвам 155 100 чалавек, [[Інсбрук]] ([[Аўстрыя]]) — 127 000 чалавек, [[Трэнта]] ([[Італія]]) — 116 893 чалавек і [[Бальцана]] (Італія) — 98 100 чалавек. == Ахова навакольнага асяроддзя == Штогод у горных раёнах высякаюцца вялікія плошчы лесу для будавання лыжных трас і баз адпачынку, што парушае натуральную раўнавагу ў горах. Дрэвы маюць вялікае значэнне для прадухілення эрозіі глебы, а іх ствалы змяншаюць лавінанебяспечнасць. Высечка лясоў прыводзіць да лавін і селяў, ахвярамі якіх у 1987 годзе на працягу 20 дзён стала больш за 60 чалавек. Прычынай змяншэння плошчы лясоў, апроч высечкі, робяцца атрутныя выкіды фабрык і выкарыстанне ў горах цяжкай тэхнікі. Дрэвы слабеюць і лягчэй паддаюцца хваробам і ўраганам. Па ацэнках навукоўцаў, знішчана прыкладна 60-80 % альпійскіх лясоў. Пагаршэнне стану асяроддзя негатыўна ўплывае на жыццё жывёл і раслін. Ва ўсіх краінах, дзе ёсць Альпы, былі арганізаваны ахоўныя рэгіёны. == Турызм == [[Файл:Speikboden gebiet.jpg|thumb|right|Італьянскія Альпы]] Альпы — раён міжнароднага [[альпінізм]]у, гарналыжнага спорту і турызму. Як улетку, так і ўзімку Альпы папулярныя як месца для турызму і спорту. Гарналыжны спорт, сноўборд, катанне на санках, шпацыры на снегаступах, лыжныя туры даступныя ў большасці рэгіёнаў са снежня па красавік. Улетку Альпы карыстаюцца папулярнасцю ў турыстаў, раварыстаў, парапланерыстаў, альпіністаў, тым часам як многія з альпійскіх азёр прыцягваюць плыўцоў, яхтсменаў і сёрфінгістаў. Нізінныя рэгіёны і буйныя гарады Альп добра злучаны аўтамагістралямі і хуткаснымі дарогамі, але вышэй у гарах перавалы і аўтамабільныя трасы могуць быць небяспечнымі нават улетку. Многія горныя перавалы зачынены ў зімовы перыяд. Развіццю турызму спрыяе вялікая колькасць аэрапортаў па ўсіх Альпах, а таксама добрае чыгуначнае злучэнне з усімі суседнімі краінамі. Альпы звычайна наведвае больш за 50 мільёнаў турыстаў штогод. <gallery widths="180px" heights="150px" perrow="4"> File:Kitzbueheler Horn.jpg|[[Ціроль (гістарычная вобласць)|Ціроль]], {{AUT}} File:Ramsau (ja).jpg|[[Рамзау|Рамзау-Берхтэсгадэн]], {{GER}} File:Lauchernalp k.jpg|[[Бернскія Альпы]], {{CHE}} File:Altstadt von Malcesine-2.jpg|[[Гарда]], {{ITA}} File:00 Saint-Gervais-les-Bains - JPG1.jpg|[[Сен-Жэвеле-Бен]], {{FRA}} File:Krnica.jpg|[[Юлійскія Альпы]], {{SLO}} </gallery> == Фотагалерэя == <gallery perrow=6> File:Flachau 5.jpg |Выгляд на масіў Дахштайн у Вапняковых Альпах File:Partnachklamm 3847.jpg|Цясніна Партнаха. У Гарміш-Партэнкірхэна File:Mount Wendestein.Deutsche Voralpen.jpg|Нямецкія Перадальпы. Вяршыня Вендэльштайн File:Golling a.d. Salzach. Wasserfall . 3.jpg |Вадаспад ля Голінга File:Flachau 4.Piste.jpg |Спартбаза блізу Флахау File:Hagengebirge und St.Nicolaus Kirche 2.jpg |Хагенгебіргэ і царква св. Мікалая </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name = "G_W_Lemon">{{кніга | аўтар = George William Lemon | загаловак = English Etymology | спасылка = | адказны = | месца = | выдавецтва = G. Robinson | год = 1783 | том = | старонак = 693 | старонкі = | isbn = | ref = }}</ref> <ref name = "sw_etim">{{cite web |url = http://www.swissworld.org/ru/switzerland/ehkskljuziv/shveicarskie_alpy/ehtimologija/ |title = Этимология названий гор на сайте официальном инфопортале Швейцарии |author = |date = |work = |publisher = swissworld.org |accessdate = 2015-03-27 |lang = ru |archive-date = 28 лютага 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140228144530/http://www.swissworld.org/ru/switzerland/ehkskljuziv/shveicarskie_alpy/ehtimologija |url-status = dead }}</ref> <ref name = "Jos_Spence">{{кніга | аўтар = Joseph Spence, Edward Holdsworth, William Warburton, John Jortin | загаловак = Miscellanea Virgiliana, in scriptis maxime eruditorum virorum varie dispersa, in unum fasciculum collecta | спасылка = | адказны = | месца = | выдавецтва = W.P. Grant | год = 1825 | том = | старонак = 308 | старонкі = 128 | isbn = | ref = }}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||282-283}} * {{кніга | аўтар = Pierre-Charles de Graciansky, David G. Roberts, Pierre Tricart | загаловак = The Western Alps, from Rift to Passive Margin to Orogenic Belt. An Integrated Geoscience Overview | спасылка = | адказны = | месца = | выдавецтва = Elsevier | год = 2010 | том = 14 | старонак = 432 | старонкі = | isbn = 0444537252 | ref = Graciansky }} * {{артыкул |аўтар = Giorgio V. Dal Piaz, Andrea Bistacchi, and Matteo Massironi |загаловак = Geological outline of the Alps |спасылка = http://www.researchgate.net/profile/M_Massironi/publication/230560123_Geological_outline_of_the_Alps/links/09e41512f90110c9c8000000.pdf |мова = en |выданне = Episodes Journal of International Geoscience |тып = |год = 2003 |том = 3 |нумар = 26 |старонкі = 175-180 |doi = |issn = |ref = Piaz }} * {{кніга | аўтар = Nicholas Shoumatoff, Nina Shoumatoff | загаловак = The Alps: Europe’s Mountain Heart | спасылка = | адказны = | месца = | выдавецтва = University of Michigan Press | год = 2001 | том = | старонак = 265 | старонкі = | isbn = 978-0-472-11111-4 | ref = Shoumatoff }} * {{артыкул |аўтар = Schmid, Stefan |загаловак = Tectonic map and overall architecture of the Alpine orogen |спасылка = http://www.researchgate.net/profile/Ralf_Schuster/publication/225137565_Tectonic_map_and_overall_architecture_of_the_Alpine_orogen/links/09e41509824d628cd1000000.pdf |мова = en |выданне = Eclogae Geologicae Helvetiae |тып = |год = 2004 |том = |нумар = 97 |старонкі = 93-117 |doi = |issn = |ref = Schmid }} == Спасылкі == {{commons|Category:Alps}} * [http://www.kombrig.net/actual.htm Даведнік для горных турыстаў, якія наведваюць Альпы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110132203/http://www.kombrig.net/actual.htm |date=10 лістапада 2014 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Альпы, горная система Европы}} * [http://www.trekkingclub.ru/alpin/razalpin.htm Горные походы в Альпы, карты, приюты, фотографии] * [http://goldpoetry.ru/tutchev/index.php?p=5 «Альпы» — стихотворение Федора Тютчева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150320141847/http://goldpoetry.ru/tutchev/index.php?p=5 |date=20 сакавіка 2015 }} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ptjmnpdgh27fx0kn4jyznbhqzcmd97t Анапурна 0 1306 5198851 4765649 2026-09-14T10:57:03Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198851 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Анапурна |Нацыянальная назва = |Выява = AnnapurnaSouthMountain.jos.500pix.jpg |Подпіс = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Гімалаі |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 8091 |Першае ўзыходжанне = [[3 чэрвеня]] [[1950]] |Крыніца вышыні = |Краіна = Непал |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = }} '''Анапурна''' — горны масіў і вяршыня ў горнай сістэме [[Гімалаі|Гімалаяў]]. Вышыня 8091 м. Анапурна I з’яўляецца адным з чатырнаццаці [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]]аў і дзясятай паводле вышыні вяршыняй [[Планета Зямля|Зямлі]]. Першае пакарэнне адбылося [[3 чэрвеня]] [[1950]] года групай французскіх альпіністаў ([[Марыс Герцаг]], [[Луіс Лашэналь]]). Гэта было першае паспяховае пакарэнне васьмітысячніка. {{Васьмітысячнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя вяршыні-васьмітысячнікі]] [[Катэгорыя:Горы Непала]] etr6kceifoj9ltq2zekhj6hkb49p2sa Атлантычны акіян 0 1378 5198327 5197495 2026-09-13T19:14:01Z Ueschar 151377 афармленне 5198327 wikitext text/x-wiki {{Мора}} '''Атлантычны акіян''' — другі па велічыні (пасля [[Ціхі акіян|Ціхага]]) акіян, аддзяляе [[Паўночная Амерыка|Паўночную]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую]] Амерыкі ад [[Еўропа|Еўропы]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. Плошча (з морамі) 91,6 млн км², працягласць з поўначы на поўдзень каля 15 тыс. км, аб’ём вады 329,7 млн. м³, сярэдняя глыбіня каля 3600 м, найбольшая — 8742 м ([[Пуэрта-Рыка (жолаб)|жолаб Пуэрта-Рыка]]). == Берагі == Берагавая лінія моцна расчлянёная ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], дзе размешчаны амаль усе моры і вялікія залівы ([[Балтыйскае мора]], [[Паўночнае мора]], [[Міжземнае мора]], [[Карыбскае мора]], [[Біскайскі заліў]], [[Гвінейскі заліў]]), і слаба парэзана ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]] ([[мора Уэдэла]], [[мора Скоша]], [[мора Лазарава]] — каля [[Антарктыда|Антарктыды]]). Важная асаблівасць Атлантычнага акіяна — наяўнасць міжземных мораў ([[Мексіканскі заліў]] і [[Карыбскае мора]] на захадзе і [[Міжземнае мора|Міжземнаморскі басейн]] на ўсходзе). == Астравы == Агульная плошча астравоў 1070 тыс. км². Асноўныя група мацерыковага паходжання: [[Брытанскія астравы]], [[Канарскія астравы]], [[астравы Зялёнага Мыса]], [[Фалклендскія (Мальвінскія) астравы]], [[Вялікія Антыльскія астравы]], [[Ньюфаўндленд]] і часткова [[Малыя Антыльскія астравы]]. Ёсць вулканічныя ([[Азорскія астравы]], [[востраў Святой Алены]], [[Астравы Трыстан-да-Кунья|Трыстан-да-Кунья]] і інш.) і каралавыя ([[Багамскія астравы]] і інш.). [[File:Atlantic Oceanic-Crust.jpg|thumb|250px|Будова дна]] == Рэльеф дна і тэктанічная будова == У будове дна вылучаюцца падводная ўскраіна мацерыкоў ([[шэльф]]), [[мацерыковы схіл]] і [[ложа акіяна]]. Шэльф займае каля 10,3 % плошчы дна, мае слабы нахіл у бок адкрытага акіяна. Каля берагоў в-ва [[Грэнландыя]], п-ва [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадор]] шырыня шэльфа дасягае 300—400 км. Параўнальна вузкая шэльфавая зона акаймоўвае Заходнюю Еўропу і берагі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]]. Уздоўж [[Аргенціна|аргенцінскага]] берага шырыня шэльфа 400 км і глыбіня 140—150 м; каля вусця [[Амазонка|Амазонкі]] 300 км; уздоўж [[Гвіяна|гвіянскага]] ўзбярэжжа 90 км. Шэльфавая зона ў паўднёвай частцы Карыбскага мора і ў раёне [[Антыльскія астравы|Антыльскіх а-воў]] развітая слаба. Мацерыковы схіл стромкі, парэзаны падводнымі [[каньён]]амі, самы вялікі з іх — Гудзон. Рэльеф ложа — спалучэнне падводных хрыбтоў, падняццяў і катлавін. [[File:Atlantic bathymetry.jpg|thumb|250px|Батыметрыя]] У цэнтральнай частцы акіяна ад [[востраў Ісландыя|в-ва Ісландыя]] да в-ва Буве на 18 тыс. км цягнецца S-падобны мерыдыянальны [[Сярэдзінна-Атлантычны хрыбет]], які падзяляе Атлантычны акіян на ўсходнюю і заходнюю часткі (з глыбінёй над ім каля 3000 м; на ўсход і захад ад яго — 5000—6000 м), а пасля экватара пераходзіць у [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет]]. На поўначы (каля Ісландыі) хрыбет мае назву [[Рэйк’янес]], на поўдні каля [[востраў Бувэ|в-ва Буве]] хрыбет паварочвае на ўсход і пераходзіць у [[Афрыканска-Антарктычны хрыбет]]. Там, дзе хрыбет уздымаецца на ўзровень мора, — астравы вулканічнага паходжання ([[Ісландыя]], [[Азорскія астравы]], Сан-Паўлу і інш.). Важнейшая рыса будовы Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта — папярочныя [[разлом]]ы (Чарлі Гібса, Атлантыс, Кейн, Віма, [[Раманш]], Сан-Паўлу, Св. Алены і інш.), якія разбіваюць асноўны хрыбет на асобныя блокі з шыротным зрушэннем іх адносна восі. На захад і ўсход ад Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта размешчаны падводныя ўзвышшы (Рыу-Гранды, Бермудскае), плато (Хатан, Зялёнага Мыса), хрыбты (Кітовы хрыбет, Паўднёва-Антыльскі хрыбет) і ўзвышшы, якія раздзяляюць катлавіны Паўночна-Амерыканскую, Бразільскую, Аргенцінскую, Заходне-Еўрапейскую, Канарскую, [[Ангольская катлавіна|Ангольскую]], Капскую і інш. з глыбінямі больш за 3000 м. == Донныя адклады == Найбольш пашыраны арганагенныя адклады ([[фарамініферы|фарамініферавыя]] ці глабігерынавыя глеі), якія займаюць 67,5 % плошчы дна ад Ісландыі да 57—58° пд. ш. Чырвоныя гліны (каля 25 % плошчы) высцілаюць днішчы амаль усіх глыбакаводных катлавін. Тэрыгенныя адклады (жвірова-галечны матэрыял, гліны) пашыраны на шэльфе, мацерыковым схіле і шырокай паласой акаймоўваюць ложа акіяна каля ўзбярэжжаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], Аргенціны, [[Антарктыда|Антарктыды]]. Карысныя выкапні: [[золата]] і [[алмаз]]ы (у рачных вынасах паўднёва-ўсходняй часткі), [[фасфарыт]]ы (на шэльфе), [[нафта]] і газ ([[Венесуэльскі заліў]], [[Мексіканскі заліў]], [[Паўночнае мора]]), [[Жалезныя руды|жалезная руда]] (каля [[Ньюфаўндленд]]а і інш.), [[волава|алавяныя руды]] (каля берагоў Вялікабрытаніі), [[жалеза-марганцавыя канкрэцыі]] (каля [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]], [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]) і інш. [[File:N Atl Hurricane climatology.png|thumb|250px|Фарміраванне і шляхі ураганаў у Паўночнай Атлантыцы]] == Клімат == Атлантычны акіян размешчаны з поўначы на поўдзень амаль ва ўсіх кліматычных паясах — ад экватарыяльнага ў цэнтры да [[субарктычны пояс|субарктычнага]] на поўначы і [[антарктычны клімат|антарктычнага]] на поўдні. Над ім развіваюцца 4 асноўныя цэнтры дзеяння атмасферы — [[Ісландскі мінімум|Ісландскі]] і [[Антарктычны мінімум]]ы, Паўночна-Атлантычны ([[Азорскі максімум|Азорскі]]) і Паўднёва-Атлантычны максімумы, якія ў раёне экватара падзелены зонай паніжанага ціску. Гэтыя цэнтры пры ўзаемадзеянні з ініішмі абласцямі атмасфернага ціску абумоўліваюць панаванне моцных заходніх вятроў ва ўмераных шыротах і паўночна-ўсходніх і паўднёва-ўсходніх вятроў ([[пасаты|пасатаў]]) у [[субтропікі|субтрапічных]] і [[тропікі|трапічных]] шыротах, адпаведна Паўночнага і Паўднёвага паўшар’яў. Найбольш моцныя вятры ва ўмераных шыротах Паўднёвага паўшар’я («равучыя саракавыя»). Для паўночных трапічных шырот характэрны т.зв. [[Вест-Індыя|вест-індскія]] ураганы, якія пануюць з чэрвеня да лістапада і перасякаюць акіян з усходу на захад. [[File:Map of the Atlantic Ocean (сurrents).svg|thumb|250px|Акіянічныя цячэнні]] == Гідралагічны рэжым == Паверхневыя цячэнні пад уплывам цыркуляцыі атмасферы ўтвараюць у субтрапічных і трапічных шыротах [[антыцыклон|антыцыкланальны]], а ў паўночных умераных і паўднёвых высокіх — [[цыклон|цыкланальны]] кругавароты. Характэрная рыса Атлантычнага акіяна — магутная сістэма [[Гальфстрым]]а. [[Гальфстрым]] і яго працяг — [[Паўночна-Атлантычнае цячэнне]] — утвараюць адпаведна заходнюю і паўночную перыферыі паўночнага антыцыкланальнага кругавароту, у якім усходняя перыферыя — халоднае [[Канарскае цячэнне]], паўднёвая — цёплае [[Паўночнае Пасатнае цячэнне]]. Паўночны цыкланальны кругаварот складаецца цячэннямі — цёплымі Паўночна-Атлантычным і [[цячэнне Ірмінгера|Ірмінгера]] і халодным [[Лабрадорскае цячэнне|Лабрадорскім]], якое паступае з [[мора Бафіна]]. У паўднёвай частцы акіяна антыцыкланальны кругаварот утвараецца на поўначы з захаду цёплымі [[Паўднёвае Пасатнае цячэнне|Паўднёвым Пасатным]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскім]]. Цыкланальны кругаварот развіваецца каля 50° пд.ш. з цэнтрам у [[мора Уэдэла|моры Уэдэла]]. Атлантычныя цыркуляцыі паўночнай і паўднёвай частак Атлантычнага акіяна падзяляюцца летам на поўнач ад экватара [[Міжпасатнае проціцячэнне|Міжпасатным (Экватарыяльным) проціцячэннем]], якое зімой змяняецца агульным заходнім пераносам паверхневых водаў. Больш пастаяннай мяжой з’яўляецца на экватары падпаверхневае проці[[цячэнне Ламаносава]]. Тэмпература вады на паверхні Атлантычнага акіяна зімой (у лютым у паўночнай, у жніўні ў паўднёвай частцы) ад +28&nbsp;°C на экватары да +6&nbsp;°C на 60° пн.ш. і −1&nbsp;°C на 60° пд.ш., летам (у жніўні ў паўночнай, у лютым у паўднёвай частцы) адпаведна ад +26&nbsp;°C да +10&nbsp;°C і каля 0&nbsp;°C. Салёнасць 34—37 ‰. Самая вялікая шчыльнасць вады больш за 1027 кг/м³ на паўночны ўсход і поўдзень ад экватара змяншаецца да 1022,5 кг/м³. Прылівы пераважаюць паўсутачныя (да 18 м у [[заліў Фандзі|заліве Фандзі]]). У асобных раёнах прылівы мяшаныя і суткавыя (ад 0,5 да 2,2 м). Ільды ў паўночнай частцы акіяна ўтвараюцца толькі ва [[унутранае мора|ўнутраных морах]] умераных шырот ([[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Паўночнае мора|Паўночным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] і інш.). Вялікая колькасць ільдоў і [[айсберг]]аў выносіцца ў адкрыты акіян з [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] (да 30° пн.ш.), утвараецца каля Антарктыды і ў моры Уэдэла, дасягаючы 35° пд.ш. [[File:Pilotwal2.JPG|thumb|250px|Чорны дэльфін]] == Флора і фаўна == Атлантычны акіян насяляюць каля 2000 тыс. відаў раслін і жывёл. Да глыбіні 100—200 м донная расліннасць ([[ламінарыя|ламінарыі]], [[зялёныя водарасці]], [[чырвоныя водарасці]]). У трапічным поясе [[сіне-зялёныя водарасці]], у палярным — [[дыятомавыя водарасці]], у [[Саргасава мора|Саргасавым моры]] вялікая колькасць саргасавых водарасцей. Значную масу [[планктон]]у складаюць ракападобныя — амфіподы і эраўзііды, [[крыль]]. [[Кіты|Кітоў]] і [[ластаногія|ластаногіх]] каля 100 відаў. Агульная колькасць відаў рыб перавышае 15 тысяч. Фаўна трапічных шырот — [[прамянёвікі]], [[сіфанафоры]], [[медузы]], [[крабы]], [[лятучыя рыбы]], [[акулы]], [[марскія чарапахі]] і [[кашалот]]ы; умераных і палярных — весланогія [[ракападобныя]] і крыланогія [[малюскі]], [[атлантычная скумбрыя]], [[селядзец]], [[траскі|трасковыя]] і камбалавыя рыбы, [[кіты]], [[ластаногія]] і інш. Глыбакаводная фаўна — [[ігласкурыя]] рыбы, [[губкі]], [[гідроідныя]]. Марскіх птушак мала. == Экалагічныя праблемы == Атлантычны акіян з’яўляецца з спрадвечных часоў месцам інтэнсіўнага марской рыбнай і зверабойнай здабычы. Рэзкае ўзрастанне магутнасцей і рэвалюцыя ў тэхніцы рыбнай лоўлі прывялі да пагрозлівых маштабаў. З вынаходствам гарпуннай гарматы ў паўночнай Атлантыцы кіты былі ў асноўным знішчаны яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. У сувязі з масавым развіццём пелагічаскай кітабойнай здабычы ў антарктычных водах ў сярэдзіне XX стагоддзя кіты тут таксама былі блізкія да поўнага вынішчэння. З сезона 1985—1986 гадоў Міжнароднай камісіяй па здабычы кітоў быў уведзены поўны мараторый на камерцыйны кітабойны промысел любых відаў. У чэрвені 2010 года на 62-м пасяджэнні Міжнароднай кітабойнай Камісіі пад ціскам Японіі, Ісландыі і Даніі мараторый быў прыпынены<ref name="Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов">{{cite web|url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|title=Япония, Исландия и Дания продолжат убивать китов|publisher=BuenoLatina|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/67yAcuo2l?url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=251|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. [[Файл:Deepwater Horizon oil spill - May 24, 2010.jpg|thumb|Нафтавая пляма [[24 мая]] [[2010]] года, <br />выгляд з космаса]] Выбух на нафтавай платформе Deepwater Horizon, якая належыць брытанскай кампаніі BP, які адбыўся 20 красавіка 2010 года, лічыцца самай буйной экалагічнай катастрофай, якая калі-небудзь адбывалася на моры. У выніку аварыі ў воды Мексіканскага заліва вылілася каля 5 мільёнаў барэляў сырой нафты, забруджана 1100 міль узбярэжжа. Уладамі ўведзеная забарона на рыбную лоўлю, для промыслу зачыненая больш за траціна ўсёй акваторыі Мексіканскага заліва<ref name="РИА-27-03-2011">{{cite web|url=http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|title=Завершается работа по очистке от нефти побережья Мексиканского залива|date=27 марта 2011 года|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-05-18|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226154145/http://eco.ria.ru/nature/20110327/358233045.html|archivedate=26 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. Станам на 2 лістапада 2010 года было сабрана 6814 мёртвых жывёл, у тым ліку 6104 птушкі, 609 марскіх чарапах, 100 дэльфінаў і іншых млекакормячых, і 1 іншая рэптылія<ref name="www.restorethegulf.gov">{{cite web|url=http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|title=Deepwater Horizon Response Consolidated Fish and Wildlife Collection Report|date=2 ноября 2010 года|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120427090318/http://www.restorethegulf.gov/sites/default/files/documents/pdf/Consolidated%20Wildlife%20Table%20110210.pdf|archivedate=27 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных Упраўлення асабліва ахоўных рэсурсаў Нацыянальнага ўпраўлення акіянічных і атмасферных упраўленняў у 2010—2011 гады зафіксавана павышэнне смяротнасці кітападобных на поўначы Мексіканскага заліва ў некалькі разоў у параўнанні з папярэднімі гадамі (2002—2009 гады)<ref name="NOAA Fisheries">{{cite web|url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|title=2010-2012 Cetacean Unusual Mortality Event in Northern Gulf of Mexico|date=18 марта 2012 года|publisher=NOAA Fisheries Office of Protected Resources|accessdate=2012-05-18|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67pZxjWKi?url=http://www.nmfs.noaa.gov/pr/health/mmume/cetacean_gulfofmexico2010.htm|archivedate=21 мая 2012|url-status=live}}</ref>. У Саргасавым моры ўтварылася вялікая смеццевая пляма з пластыка і іншых адходаў, сфарміраваная акіянічнымі плынямі, якая паступова канцэнтруецца ў адной вобласці<ref name="Мусорный остров в Тихом Океане">{{cite web|url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|title=Мусорный остров в Тихом Океане|publisher=ECOlogoFF.Ru - экологически чистый сайт|accessdate=2012-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/659SDbCxY?url=http://www.ecologoff.ru/eco-problems/20-musornyj-ostrov-v-tixom-okeane.html|archivedate=2 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. У некаторых раёнах Атлантычнага акіяна назіраецца радыеактыўнае забруджванне. Адходы атамных электрастанцый і даследчых цэнтраў скідаюцца ў рэкі і прыбярэжныя вады мораў, а часам у глыбакаводныя частцы акіяна. Да ліку моцна забруджаных радыеактыўнымі адходамі акваторый Атлантычнага акіяна ставяцца Паўночнае, Ірландскае, Міжземнае мора, Мексіканскі, Біскайскі залівы і Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША. Толькі ў 1977 годзе ў Атлантыку было скінута 7180 кантэйнераў з 5650 тонамі радыеактыўных адходаў. Агенцтва па абароне навакольнага асяроддзя ЗША паведаміла аб заражэнні марскога дна ў 120 мілях на ўсход ад мяжы паміж штатамі Мэрыленд і Дэлавэр. Там на працягу 30 гадоў пахаваныя 14300 зацэментаваных кантэйнера, якія ўтрымлівалі плутоній і цэзій, радыеактыўнае забруджванне перавысіла «чаканае» ў 3-70 разоў. У 1970 годзе ЗША затапілі ў 500 км ад узбярэжжа Фларыды судна «Расэл-Брыг», на борце якога знаходзілася 68 т нервова-паралітычнага газу (зарыну), змешчанага ў 418 бетонных кантэйнерах. У 1972 годзе ў водах акіяна на поўнач ад Азорскіх выспаў Германія затапіла 2500 металічных бочак з прамысловымі адходамі, якія змяшчаюць моцнадзейныя цыяністым яды. Вядомыя выпадкі хуткага разбурэння кантэйнераў у параўнальна неглыбокіх водах Паўночнага і Ірландскага мораў і праліва Ла-Манш з самымі згубныя наступствы для фаўны і флоры акваторый. У водах паўночнай Атлантыкі загінулі 4 атамныя падводныя лодкі: 2 савецкія (у Біскайскім заліве і адкрытай частцы акіяна) і 2 амерыканскія (ля берагоў ЗША і ў адкрытай частцы акіяна)<ref name="Мировой океан под угрозой">{{cite web|url=http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|title=Мировой океан под угрозой|publisher=NPLit.ru: Библиотека юного исследователя|accessdate=2012-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719164546/http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000032/st008.shtml|archivedate=19 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. == Гаспадарчае выкарыстанне == Атлантычны акіян дае каля 35 % сусветнага ўлову рыбы. Галоўныя прамысловыя віды: [[траскі|траска]], [[мойва]], [[селядзец]], [[стаўрыды|стаўрыда]], марскі акунь, [[скумбрыя]], [[тунцы|тунец]]; значнае месца належыць беспазваночным ([[крэветкі]], [[вустрыцы]], [[мідыі]], [[кальмары]]). Прамысловыя раёны: Паўночна-Усходні, Цэнтральна-Усходні і Паўднёва-Заходні. Вядзецца здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]] (Венесуэльскі, Мексіканскі, [[Гвінейскі заліў|Гвінейскі]] залівы, [[Паўночнае мора]], Міжземнае мора), [[сера|серы]] ([[Мексіканскі заліў]]), [[Жалезныя руды|жалезнай руды]] (каля п-ва [[Ньюфаўндленд]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і інш.), [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] (прыбярэжныя раёны [[Канада|Канады]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]) і інш. [[Прыліўная электрастанцыя]] ў вусці р. Ранс ([[Францыя]]). [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Кантэйнерныя тэрміналы ў порце [[Ротэрдам]]а]] На долю Атлантычнага акіяна прыпадае прыблізна 1/3 аб’ёму сусветнага марскога гандлю. Самая шчыльная сетка акіянскіх шляхоў паміж 35—40° і 55—60° пн.ш. (маршруты паміж партамі [[Еўропа|Еўропы]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]). Над паўднёвай часткай акіяна пралягаюць асноўныя трансатлантычныя авіялініі, па дне пракладзены [[тэлеграф]]ныя кабелі (агульная даўжыня каля 200 тыс. км). Развіты прыморская рэкрэацыя і марскі турызм. Важнейшыя парты: [[Ротэрдам]] (Нідэрланды), [[Антверпен]] ([[Бельгія]]), [[Марсель]], [[Гаўр]] (Францыя), [[Гамбург]] ([[Германія]]), [[Лондан]] (Вялікабрытанія), [[Генуя]] ([[Італія]]), [[Новарасійск]], [[Санкт-Пецярбург]] ([[Расія]]), [[Чарнаморск]], [[Адэса]] ([[Украіна]]), [[Рыга]] ([[Латвія]]), [[Дакар]] ([[Сенегал]]), [[Кейптаўн]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]), [[Буэнас-Айрэс]] (Аргенціна), [[Нью-Ёрк]], [[Х’юстан]], [[Новы Арлеан]], [[Філадэльфія]] (ЗША). == Эканоміка-геаграфічныя правінцыі == Навукоўцамі выдзяляюцца шэсць эканоміка-геаграфічных правінцый Атлантычнага акіяна: ''Паўночна-Заходняя'', ''Паўночна-Усходняя'', ''Цэнтральна-Заходняя'', ''Цэнтральна-Усходняя'', ''Паўднёва-Заходняя'', ''Паўднёва-Усходняя''. === Паўночна-Заходняя правінцыя === * Прылягае да прамысловага комплексу [[Новая Англія|Паўночнага Усходу ЗША]] і ўзбярэжжа Канады. Паўночная мяжа — 70° паўночнай шыраты, паўднёвая — 35° паўночнай шыраты. Усходняя мяжа — Паўночна-Атлантычны хрыбет * Буйныя запасы жалезных, тытанавых руд, на [[шэльф]]е — фасфарыты, нафта * Адзін з найбольш прадукцыйных для рыбалоўства раёнаў акіяна. Так, толькі на [[Вялікая Ньюфаўндлендская банка|Вялікай Ньюфаўндлендскай банцы]] штогод вылоўліваецца да 2,2 млн т рыбы * На 1000-кіламетровым кавалку прыбярэжных раёнаў пражывае больш за 100 млн чалавек === Паўночна-Усходняя правінцыя === * Прасціраецца ад [[Грэнландыя|Грэнландыі]] да зоны паўночнай субтрапічнай канвергенцыі (27°45' паўночнай шыраты, каля Дакара) * На шэльфе месцяцца буйныя нафтагазаносныя басейны [[Паўночнае мора|Паўночнага]] і [[Ірландскае мора|Ірландскага]] мораў * Характэрная найбольшая інтэнсіўнасць марскіх перавозак. У транспартных сувязях інтэнсіўна выкарыстоўваецца [[Суэцкі канал]] * Тут самыя вялікія запасы і максімальныя ўловы рыбы ў Атлантычным акіяне === Цэнтральна-Заходняя правінцыя === * Інтэнсіўнае развіццё марскіх перавозак, з задзейнічаннем [[Панамскі канал|Панамскага канала]]: буйнейшыя перавозкі нафтагазавай і сельскагаспадарчай сыравіны, [[баксіт]]аў * Буйныя разведаныя запасы нафты і прыроднага газу * Сюды выходзяць паўднёвыя [[штаты ЗША]] з іх [[нафтаздабыча]]й, [[нафтахімія]]й, [[суднабудаванне]]м, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенна-прамысловым комплексам]] і нафтагазавымі радовішчамі === Цэнтральна-Усходняя правінцыя === * Ляжыць паміж Сярэдзінна-Атлантычным хрыбтом і ўзбярэжжам [[Афрыка|Афрыкі]], паміж 27°45' паўночнай шыраты і 6°30' паўднёвай шыраты (вусце [[Конга (рака)|ракі Конга]]) * Буйныя залежы [[Тытан (хімічны элемент)|тытана]]-марганцавых мінералаў на шэльфе [[Сенегал]]а і [[Нігерыя|Нігерыі]] * Фасфарытаноснасць і нафтагазаноснасць ад [[Кот-д’Івуар]]а да [[Экватарыяльная Гвінея|Экватарыяльнай Гвінеі]] і [[Кабінда (правінцыя)|Кабінды]] * Высокая біяпрадукцыйнасць дазваляе вылоўліваць каля 3,3 млн т рыбы ў год (другое месца пасля Паўночна-Усходняй правінцыі). Асноўны ўклад уносяць [[Гана]], Нігерыя, Сенегал * Тут ажыццяўляецца 1/3 усіх перавозак баксітаў і [[гліназём]]у * Развітая горназдабыўная прамысловасць і адносна слабое развіццё ўсіх астатніх галін гаспадаркі * Асноўныя складнікі перавозак сельскагаспадарчай сыравіны — [[какава]], [[арахіс]], [[кава]], [[банан]]ы, [[ананас]]ы === Паўднёва-Заходняя правінцыя === * Уключае акваторыю Атлантычнага акіяна паміж [[Паўднёва-Атлантычны хрыбет|Паўднёва-Атлантычным хрыбтом]] і ўзбярэжжам Бразіліі, [[Уругвай|Уругвая]] і Аргенціны * У Бразільскай катлавіне размешчана шырокая зона жалеза-марганцавых канкрэцый, а на шэльфе ўсяго ўзбярэжжа — зона нафты, газу і фасфарытаў. Тут жа выяўлены прыбярэжныя россыпы тытанавых мінералаў, [[цыркон]]у і манацытаў. * Адкрытыя воды правінцыі — найменш прадукцыйны раён Паўднёвай Атлантыкі, на большай частцы шэльфа прадукцыйнасць адпавядае сярэднім значэнням, дасягаючы павышанага ўзроўню ў вусці ракі Амазонкі, на шэльфе [[Патагонія|Патагоніі]], у зоне змешвання [[Фалклендскае цячэнне|Фалклендскага]] і [[Бразільскае цячэнне|Бразільскага]] цячэнняў. У атлантычным рыбалоўстве правінцыя адыгрывае важную ролю (10 %), а з агульных уловаў (2,3 млн т) асноўны аб’ём прыпадае на Аргенціну (0,9 млн т) і Бразілію (0,6 млн т), а таксама экспедыцыйную лоўлю [[Іспанія|Іспаніі]] (110 тыс. т) і [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (160 тыс. т) * З усіх правінцый Атлантыкі Паўднёва-Заходняя адрозніваецца найменш інтэнсіўнымі марскімі перавозкамі. Найбольш грузанапружаныя лініі праходзяць праз яе паўночную частку, звязваючы Бразілію, Аргенціну і Уругвай з краінамі Еўропы, Паўночнай і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] і Заходняй Афрыкі, вузлы марскіх паведамленняў канцэнтруюцца ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Рэсіфі]], вусці Амазонкі і раёне [[Ла-Плата (эстуарый)|эстуарыя Ла-Плата]]. Праз парты правінцыі праходзіць да 25 % сусветных марскіх перавозак жалезнай руды (з Бразіліі ў Еўропу і [[Японія|Японію]]), 15 % нафты (з краін Персідскага заліва і Заходняй Афрыкі ў краіны Паўднёвай Амерыкі, часткова — ў ЗША), а таксама сельскагаспадарчай прадукцыі ([[Збожжавыя культуры|збожжа]], [[мяса]], кава, [[цукар]], [[воўна]], [[бавоўна]]). * Інтэнсіўныя знешнегандлёвыя сувязі краін правінцыі абслугоўвае марскі транспарт (95 %), каля 2/3 экспарту складаюць сельскагаспадарчая і мінеральная сыравіна. У імпартных марскіх перавозках дамінуюць машыны і абсталяванне, нафтахімічныя і хімічныя тавары з ЗША, краін [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і Японіі === Паўднёва-Усходняя правінцыя === * Распасціраецца паміж Афрыкай і Паўднёва-Атлантычным хрыбтом ад паралелі вусця р. Конга (6° 30' паўднёвай шыраты) да зоны паўднёвай субтрапічнай канвергенцыі * Берагавая зона правінцыі багатая на карысныя выкапні. На шэльфе [[Намібія|Намібіі]] і [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] распрацоўваюцца россыпы [[алмаз]]аў, выяўлены фасфарыты. У Капскай катлавіне выяўленыя багатыя жалеза-марганцавыя канкрэцыі. На прыбярэжных тэрыторыях маюцца буйныя радовішчы медных, [[вісмут]]авых і [[торый|торыевых]] руд (ПАР), [[свінец|свінцу]], [[цынк]]у і [[ванадый|ванадыю]] (Намібія), жалезнай, марганцавай і [[уранініт|ўранавай руд]], нафты, [[галіт|спажыўной]] і [[калійныя солі|калійнай солей]] ([[Ангола]]). * Прыбярэжныя воды ў берагоў Намібіі і ПАР вылучаюцца павышанай рыбапрадукцыйнасцю (ад 500 да 1000-3000 кг/км²), што абумоўлена інтэнсіўным [[апвелінг]]ам у гэтым раёне. Марское [[рыбалоўства]] дае 1,6 млн т уловаў. Акрамя прыбярэжных краін (ПАР — 750 тыс. т, Намібія — 545 тыс. т, Ангола — 250 тыс. т), экспедыцыйную лоўлю вялі ў 1990 х гг. Расія, [[Украіна]], Рэспубліка Карэя і інш., аднак з-за падрыву біялагічнай прадукцыйнасці асноўных відаў яго аб’ёмы знізіліся. * У правінцыі праходзіць зона інтэнсіўных міжнародных марскіх перавозак: галоўным чынам транзітных перавозак нафты (больш за 1/3 сусветных) у [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і ЗША, жалезнай руды (з Бразіліі ў Японію, з [[Аўстралія|Аўстраліі]] і Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі — ў Еўропу), [[вугаль|вугалю]] і баксітаў, а таксама гатовай прамысловай прадукцыі з Еўропы і ЗША ў краіны [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Атлантычны акіян|Вітчанка А.}} * [[Іван Іванавіч Пірожнік|Пирожник И. И.]] Экономическая география Мирового океана. Мн., 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:Atlantic Ocean}} * [http://old.euroradio.fm/by/754/news/28336/ Артыкул «Упершыню ў свеце жанчына пераплыла Атлантычны акіян»]{{Недаступная спасылка}} {{Моры Атлантычнага акіяна}}{{Акіяны}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атлантычны акіян| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Акіяны]] 7mb1ypbt9w7x3eb0bqi0u2vvnkqt0xg Атлас (горы) 0 1379 5198491 4649246 2026-09-14T06:28:20Z Ueschar 151377 афармленне 5198491 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Атлас |Выява = AtlasRange.jpg |Подпіс = Карта, якая паказвае размяшчэнне гор Атлас на поўначы Афрыкі (адзначана чырвоным) |Даўжыня = 2400 |Вышыня = 4167 |Пазіцыйная карта = Афрыка }} [[Файл:Atlas-Mountains-Labeled-2.jpg|thumb|left|300px|Хрыбты Атласкіх гор]] [[Файл:Schotts and wadis explained2.jpg|right|thumb|300px|Карта, якая паказвае размяшчэнне гораў Атлас у [[Марока]]]] '''Атла́с''', '''Атла́скія го́ры''' ({{lang-ar|جبال الأطلس}}; назва паходзіць ад {{lang-el|Ἄτλας}} — імя грэчаскага атланта [[Атлант|Атласа]]) — вялікая [[горная сістэма]] на паўночным захадзе [[Афрыка|Афрыкі]], якая працягваецца ад [[Атлантычны акіян|атлантычнага]] ўзбярэжжа [[Марока]] праз [[Алжыр]] да берагоў [[Туніс]]а; пазней уся горная сістэма ад мыса Катэй (сучасны мыс [[Спартэль]] каля [[Танжэр]]а) да Сіртаў ([[Малы Сірт]]). Даўжыня хрыбтоў 2&nbsp;400 км. Найвышэйшы пункт — гара [[Тубкаль]] (4&nbsp;167 м), знаходзіцца на паўднёвым захадзе Марока. Першапачаткова Атласам звалася толькі частка горнай сістэмы ў межах старажытнай [[Маўрытанія|Маўрытаніі]], гэта значыць захад і цэнтр сучаснага Атласа. Горы Атлас аддзяляюць [[Міжземнае мора|міжземнаморскае]] і атлантычнае ўзбярэжжа ад [[Пустыня Сахара|пустыні Сахара]]. Населены галоўным чынам арабамі і [[Берберы|берберамі]] (Марока), у тым ліку [[Кабілы|кабіламі]] (Алжыр). Атласкія горы складаюцца з хрыбтоў [[Тэль-Атлас]], [[Высокі Атлас]], [[Сярэдні Атлас]], [[Сахарскі Атлас]], унутраных [[плато]] ([[Высокія плато]], [[Мараканская Месета]]) і [[Раўніна|раўнін]]. Упершыню [[Антычнасць|антычны свет]] пазнаў пра існаванне гор Атласа з вандраванняў [[фінікійцы|фінікійцаў]], а затым з [[Перыплы|перыпла]] [[Ганон, падарожнік|Ганона]] і плавання [[Палібій|Палібія]], прадпрынятага ім каля [[146 да н.э.]] Першым з [[Старажытны Рым|рымлян]], якія перасеклі горы Атласа, быў [[Гай Святоній Паулін]] ([[42|42 н.э.]]). Падрабязнае апісанне Атласа ўтрымліваецца ў працах [[Максім з Ціра|Максіма з Ціра]] ([[II стагоддзе|II ст. н. э.]]). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Пустыня Сахара}} {{Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Атлас горная сістэма}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі]] 1eewlwf0yikvu9k64mo3r9z825d3io1 5198536 5198491 2026-09-14T07:20:05Z Ueschar 151377 катэгорыі 5198536 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Атлас |Выява = AtlasRange.jpg |Подпіс = Карта, якая паказвае размяшчэнне гор Атлас на поўначы Афрыкі (адзначана чырвоным) |Даўжыня = 2400 |Вышыня = 4167 |Пазіцыйная карта = Афрыка |Тып=Горная сістэма}} [[Файл:Atlas-Mountains-Labeled-2.jpg|thumb|left|300px|Хрыбты Атласкіх гор]] [[Файл:Schotts and wadis explained2.jpg|right|thumb|300px|Карта, якая паказвае размяшчэнне гораў Атлас у [[Марока]]]] '''Атла́с''', '''Атла́скія го́ры''' ({{lang-ar|جبال الأطلس}}; назва паходзіць ад {{lang-el|Ἄτλας}} — імя грэчаскага атланта [[Атлант|Атласа]]) — вялікая [[горная сістэма]] на паўночным захадзе [[Афрыка|Афрыкі]], якая працягваецца ад [[Атлантычны акіян|атлантычнага]] ўзбярэжжа [[Марока]] праз [[Алжыр]] да берагоў [[Туніс]]а; пазней уся горная сістэма ад мыса Катэй (сучасны мыс [[Спартэль]] каля [[Танжэр]]а) да Сіртаў ([[Малы Сірт]]). Даўжыня хрыбтоў 2&nbsp;400 км. Найвышэйшы пункт — гара [[Тубкаль]] (4&nbsp;167 м), знаходзіцца на паўднёвым захадзе Марока. Першапачаткова Атласам звалася толькі частка горнай сістэмы ў межах старажытнай [[Маўрытанія|Маўрытаніі]], гэта значыць захад і цэнтр сучаснага Атласа. Горы Атлас аддзяляюць [[Міжземнае мора|міжземнаморскае]] і атлантычнае ўзбярэжжа ад [[Пустыня Сахара|пустыні Сахара]]. Населены галоўным чынам арабамі і [[Берберы|берберамі]] (Марока), у тым ліку [[Кабілы|кабіламі]] (Алжыр). Атласкія горы складаюцца з хрыбтоў [[Тэль-Атлас]], [[Высокі Атлас]], [[Сярэдні Атлас]], [[Сахарскі Атлас]], унутраных [[плато]] ([[Высокія плато]], [[Мараканская Месета]]) і [[Раўніна|раўнін]]. Упершыню [[Антычнасць|антычны свет]] пазнаў пра існаванне гор Атласа з вандраванняў [[фінікійцы|фінікійцаў]], а затым з [[Перыплы|перыпла]] [[Ганон, падарожнік|Ганона]] і плавання [[Палібій|Палібія]], прадпрынятага ім каля [[146 да н.э.]] Першым з [[Старажытны Рым|рымлян]], якія перасеклі горы Атласа, быў [[Гай Святоній Паулін]] ([[42|42 н.э.]]). Падрабязнае апісанне Атласа ўтрымліваецца ў працах [[Максім з Ціра|Максіма з Ціра]] ([[II стагоддзе|II ст. н. э.]]). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Пустыня Сахара}} {{Гісторыка-геаграфічныя вобласці Афрыкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Атлас горная сістэма}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі]] tu44l2ykarozpi6y1pbjj11x459z6sl Вялікі Каўказ 0 1708 5198299 5003822 2026-09-13T16:35:47Z Ueschar 151377 афармленне 5198299 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Выява = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg |Подпіс = Вялікі і Малы Каўказ і Закаўказзе. Здымак НАСА |Даўжыня = 1150 |Шырыня = 33-180 |Вышыня = 5642 |Пазіцыйная карта = Каўказ }} '''Вялікі Каўказ''' — [[горная сістэма]] паміж [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Каспійскае мора|Каспійскім]] морамі, разам з [[Малы Каўказ|Малым Каўказам]] складае [[горная краіна|горную краіну]] [[Каўказскія горы]]. Вялікі Каўказ уяўляе сабою велічнае горнае збудаванне. Ён распасціраецца больш чым на 1 150 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, ад раёна [[Анапа|Анапы]] і [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]] да [[Апшэронскі паўвостраў|Апшэронскага паўвострава]] на ўзбярэжжы Каспія, побач з [[Баку]]. Шырыня яго вагаецца ад 32 км у раёне [[Наварасійск]]а да (максімальнай) 180 км у раёне мерыдыяна [[Эльбрус]]а і 160 км у [[Дагестан]]е. == Гл. таксама == * [[Каўказ]] * [[Каўказскія горы]] * [[Вялікі Каўказскі хрыбет]] * [[Картлійскі хрыбет]] * [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] * [[Народы Каўказа]] * [[Мовы Каўказа]] * [[Тэрытарыяльна-палітычная экспансія Расіі]] * [[Гара Дыхтаў]] * [[Гара Казбек]] {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Каўказскія горы]] 9fr41eexbhwlpml7tlvcuqdnykxb2lh Віцебск 0 1749 5198311 5195399 2026-09-13T17:19:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198311 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Віцебск |вобласць = Віцебская |раён=Віцебскі |этнахаронім=віцябляне, віцяблянін, віцяблянка}} '''Ві́цебск'''<ref name="NNP"/> ({{Lang-be-trans|Viciebsk}}, {{lang-ru|Витебск}}) — [[горад]] абласнога падпарадкавання ў [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] і [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Стаіць на рацэ [[Дзвіна|Дзвіне]] пры ўпадзенні ў яе рэк [[Віцьба|Віцьбы]] і [[Лучоса|Лучосы]]. Вузел чыгунак на [[Масква|Маскву]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Орша|Оршу]] і [[Полацк]] і аўтамабільных дарог {{таблічка-by|М|8}}/{{таблічка-eu|95}} і {{таблічка-by|М|3}}. Ёсць [[порт]] на Дзвіне, [[Аэрапорт Віцебск|аэрапорт]] (пункт пропуску праз дзяржаўную мяжу). Адлегласць ад Віцебска да [[Мінск]]а — 300 км, да мяжы з [[Расія]]й — 53 км. == Назва == Назва Віцебска паходзіць ад ракі [[Віцьба|Віцьбы]], каля ўтоку якой у [[Дзвіна|Дзвіну]] горад размешчаны. Назва ўтворана суфіксам-утваральнікам ''-ск'', які ў айканіміі беларускіх зямель адзначаецца з ІХ ст. да старажытнейшых гарадоў. Болей за палову гарадоў з назвамі на -ск, згаданых летапісамі ХІ ст., знаходзяцца менавіта на зоне фармавання беларускага этнаму, дзе гэты суфікс выяўляе прадуктыўнасць і ў наступныя стагоддзі — кожны трэці беларускі горад, што згаданы «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спіс рускіх гарадоў]]» канца ХIV ст., утвораны суфіксам ''-ск'', гэта глыбока традыцыйная рэліктавая з’ява<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць}} — С. 21.</ref>. Зусім рэльефна словабудова ад Віцьбы бачна ў раннім летапісным запісе «''Видбеск''». Засведчаны таксама формы ''Видебск'', ''Витепеск'', ''Витьбеск'', у нямецкіх крыніцах — ''Вітэнбеке'' ({{lang-la|Vitenbeke}})<ref name="Wartberge" />. У гаворках Віцебшчыны сустракаюцца варыянты ''Віцемск'', ''Вітэбск'', ''Вытэбск'', ''Віцімськ''<ref name="VKS" />. {{няма АК 2|Такі тып назваў характэрны для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элементу. Да гэтай групы назваў адносяцца [[Полацк]], [[Друцк]], [[Бабруйск]] і інш. (утвораныя ад назваў рэк [[Палата]], [[Друць]], [[Бабруйск|Бабруя]]). У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: [[Ліда]], [[Орша]], [[Дзісна]], [[Карма]] і інш. (ад адпаведных рачных назваў).|9|01|2026}} == Гісторыя == {{main|Гісторыя Віцебска}} === Археалагічныя звесткі === Першае пасяленне чалавека на тэрыторыі сучаснага Віцебска можна аднесці да эпохі [[каменны век|каменнага веку]]. Яно размяшчалася ўздоўж левага берага [[Віцьба|Віцьбы]], недалёка ад вусця, на тэрыторыі колішняга [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга замка]]. Падчас археалагічных раскопак тут знойдзены каменная сякера тыпу «пальштаб» з закраінамі і каменная сякера са свідраванай адтулінай, а таксама ножападобныя крамянёвыя пласціны — рэшткі крэмнеапрацоўчай вытворчасці. Гэтыя матэрыялы адносяцца да [[неаліт]]у, або ранняга перыяду [[бронзавы век|бронзавага веку]]<ref name="Археалогія Беларусі">{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Віцебск}}</ref>. <!--Каменныя сякеры знойдзены і на тэрыторыі колішняга Дольнага замка, але ў больш позні час (XII—XIII). Іх выкарыстоўвалі ў якасці засцярэгаў ад [[Пярун|Перуна]] (або пажараў) пры збудаванні жытла.--> У раннім жалезным веку рэльеф Віцебска быў зусім іншы, чым цяпер. Ён уяўляў сабой некалькі ўзвышшаў, якія знаходзіліся ў забалочанай даліне Віцьбы. На адным з такіх узвышшаў на левым беразе Віцьбы, за 100—150 м ад яе вусця, узнікла гарадзішча ранняга жалезнага веку т. зв. днепрадзвінскай археалагічнай культуры. У пісьмовых крыніцах XVI стагоддзя гэтая гара з-за стромкасці схілаў вядома пад назвай Ламіха (пазней Замкавая гара). Гарадзішча ўяўляла сабой гару ў выглядзе ўсечанай піраміды з роўнай пляцоўкай зверху. Памеры пляцоўкі 60 х 130 м (0,7 га). У 1928 годзе вядомы беларускі археолаг [[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Аляксандр Ляўданскі]] даследаваў культурны пласт паселішча. У культурным слоі, таўшчыня якога дасягала 1 м, знойдзены рэшткі ляпнога посуду [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і тыпу сярэдняга пласта Тушамлі, ткацкі грузік. У Дзяржаўным археалагічным музеі ў [[Варшава|Варшаве]] захоўваецца бронзавая ручка [[Скіфы|скіфскага]] мяча, якая была знойдзена ў Віцебску на гарадзішчы. Гэта яшчэ адзін доказ, што на тэрыторыі гістарычнага цэнтра Віцебска існавала паселішча ранняга жалезнага веку (не пазней III стагоддзя н. э.). У VI—VIII стагоддзях на Замкавай гары і на Дзвінскім узвышшы, якое размешчана на левым беразе Дзвіны, паміж вусцем [[Віцьба|Віцьбы]] і Пілатавым ручаём існуюць паселішчы носьбітаў культуры тыпу верхняга пласта [[Банцараўшчына|Банцараўшчыны]]. Ад гэтай пары знойдзены фрагменты посуду, гліняныя грузікі, праселкі. На паўночнай ускраіне Віцебска за 3 км ад Ніжняга замка (за 1 км ад левага берага Дзвіны) у мясцовасці Пескавацік, каля сучасных Мазурынскіх могілак, ёсць невялікае гарадзішча. З паўднёвага і ўсходняга бакоў яно акружана балотам. Некалі тут былі возера і рака. Пляцоўка гарадзішча ўтварае круг дыяметрам 35 м. Уваход на гарадзішча знаходзіцца з паўночнага боку. Вышыня гары 15 м. Амаль уся пляцоўка гарадзішча пашкоджана траншэямі. У 1972 годзе на гарадзішчы праводзіліся раскопкі. Было даследавана 16 м² культурнага слоя. Яго таўшчыня складала 0,5—0,6 м. Пласт чорнага колеру, бедны на знаходкі. Знойдзена некалькі кавалкаў ляпной керамікі днепра-дзвінскай культуры, косці жывёлы і клык мядзведзя. Для вывучэння гісторыі насельніцтва важнае значэнне маюць раскопкі курганных могільнікаў. У наваколлі Віцебска каля вёскі [[Лятохі]] ў лесе ўздоўж дарогі захаваўся могільнік, які налічвае 14 курганоў вышынёй 1,5—2,5 м, дыяметрам 12—14 м. Адзін курган валападобны, мае даўжыню 70 м, шырыню 8—9 м. Каля асновы насыпу захаваліся глыбокія вузкія раўкі. Адсюль бралі грунт для насыпання кургана. У [[1924]] годзе [[Лятохі (археалагічны помнік)|2 курганы]] каля вёскі [[Лятохі]] даследаваў А. К. Супінскі. Выяўлены рэшткі напалавіну спаленага нябожчыка. У [[1965]] і [[1972]] гадах былі даследаваны яшчэ 3 курганы. Адзін з іх быў пусты, у другіх пад насыпам знойдзена трупаспаленне. У трэцім, падоўжаным кургане, пад насыпам было выяўлена вогнішча і ляпны гаршчок [[банцараўская культура|банцараўскай культуры]]. Гэты курган датуецца VI—VIII стст<ref name="Rusiecki"/>{{няма ў крыніцы|27|02|2018}}. <center><gallery caption="Віцебск на акварэлях [[Юзаф Пешка|Юзафа Пешкі]]" widths="150" heights="150" perrow="4"> Выява:Viciebsk, Vialikaja vulica (J. Pieška).jpg|Вуліца Вялікая Выява:Church of Christ Resurrection in Viciebsk, J. Pieška.jpg|Васкрасенская плошча Выява:Viciebskaja ratuša. Віцебская ратуша (J. Pieška, 1800).jpg|Ратуша Выява:Viciebsk, Pračyścienskaja. Віцебск, Прачысьценская (J. Pieška, XIX).jpg|Царква Св. Іасафата Выява:Viciebsk. Віцебск (J. Pieška, XIX).jpg|Агульны краявід з боку ручая Дунай Выява:Viciebsk, Vićba-Płoskaja hara. Віцебск, Віцьба-Плоская гара (J. Pieška, 1800).jpg|Агульны краявід з боку Віцьбы Выява:Viciebsk, Zaručaŭje-Nižni Zamak. Віцебск, Заручаўе-Ніжні Замак (J. Pieška, 1800).jpg|Агульны краявід з боку Заручаўя Выява:Zaručaŭje. Заручаўе (J. Pieška, XIX).jpg|Заручаўе </gallery></center> === Пісьмовы перыяд === {{main|Віцебскае княства}} Паводле падання з [[Віцебскі летапіс|Віцебскага летапісу]], заснаваны [[Вольга (княгіня Кіеўская)|вялікай княгіняй Вольгай]] у [[974]] годзе, але Вольга памерла 11 ліпеня 969 года. Калі заснаванне Віцебска звязана з дзейнасцю Вольгі, то паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» у [[947]] годзе Вольга наведвала міжрэчча [[Дзвіна|Дзвіны]] і [[Дняпро|Дняпра]] і заснавала тут [[Пагост (тып паселішча)|пагосты]] для збору даніны, у т. л. на рэках Мста і Луга, магчыма тады быў заснаваны пагост і на Віцьбе — Віцебск. Гэта не выключана, бо заснаванне пагостаў Вольгай было яе агульнадзяржаўнай праграмай пасля забойства яе мужа Ігара падчас збору празмернай даніны з драўлян, а віцебскае месца знаходзілася на важнейшых гандлёвых шляхах, што было ўдалым месцам для збору як даніны з тутэйшых плямёнаў, так і мытаў. Магчыма, складальнік [[Віцебскі летапіс|Віцебскага летапісу]] пераблытаў лічбы, перапісваючы з больш ранняй крыніцы і атрымаў [[974]] замест [[947]], магчыма блытаніну ўнеслі яшчэ да яго ранейшыя перапісчыкі, але і магчыма, што гэта проста неверагоднае паданне. Сустракаюцца варыянты падання, дзе заснаванне Віцебска адносяць да [[914]] года.<ref name="Šyšanaŭ"/> Упершыню згадваецца ў [[1021]] годзе, калі разам з Усвятам быў перададзены вялікім князем кіеўскім [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам Уладзіміравічам]] полацкаму князю [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславу Ізяславічу]] пры заключэнні міру. [[Горад]] атрымаў назву ад ракі Віцьбы, на беразе якой узнік. З [[1101]] года — цэнтр [[Віцебскае княства|Віцебскага княства]], першы князь [[Святаслаў Усяславіч]], пазней горадам і княствам валодалі яго нашчадкі Васількавічы. У XII—XIII стагоддзях цэнтр на [[Гандаль|гандлёвым]] шляху па Дзвіне. З [[1321]] года ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], адзін з сыноў вялікага князя [[Гедзімін]]а [[Альгерд]] ажаніўся ([[1318]]) з адзінай дачкой апошняга віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]], а пасля смерці цесця ([[1321]]) сам стаў віцебскім князем. Да [[1351]] года у Віцебску пабудаваныя каменныя Верхні і Ніжні замкі, княжацкі палац. У XV—XVI стагоддзях — буйны [[Гандаль|гандлёвы]] і рамесны цэнтр; у [[1441]] годзе названы ў ліку 15 найбуйнейшых гарадоў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У пачатку XVI стагоддзя — цэнтр [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]. У выніку [[Вайна|войнаў]] XVI—XVIII стагоддзяў неаднаразова спалены і зруйнаваны. У [[1597]] горад атрымаў [[магдэбургскае права]] і [[герб]]. Пасля [[Віцебскае паўстанне|Віцебскага паўстання]] ([[1623]]) пазбаўлены магдэбургскага права (адноўлена ў [[1644]]) і іншых прывілеяў. У XIV—XVIII стагоддзях у Віцебску пры [[Праваслаўе|праваслаўных]], [[Каталіцтва|каталіцкіх]] і [[Пратэстанцтва|пратэстанцкіх]] храмах і [[манастыр]]ах дзейнічалі школы. У 2-й палове XVIII стагоддзя стаў 2-ім па велічыні (пасля [[Магілёў|Магілёва]]) горадам на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]. З [[1772]] года у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[1772]]—[[1777]] цэнтр Віцебскай правінцыі, з [[1796]] года цэнтр [[Беларуская губерня|Беларускай]], з [[1802]] — [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У [[1781]] годзе зацверджаны новы [[герб]] Віцебска з «[[Пагоня]]й». У XIX стагоддзі паскорылася развіццё рамяства. У 1825 годзе у ім 16,9 тыс. жыхароў. Тут працавалі 10 прадпрыемстваў, 135 крам, 8 корчмаў, 150 шынкоў, 6 навучальных устаноў. 24 царквы ўпрыгожвалі горад купаламі. У 1826 годзе створана Беларускае вольнае эканамічнае таварыства<ref name="Varonič"/>, у 1834 годзе — Віцебскае таварыства ўрачоў. Адчынена настаўніцкая семінарыя. У 1838 годзе пачала выдавацца газета «[[Віцебскія губернскія ведамасці (1838)|Витебские губернские ведомости]]». У 1845 годзе адкрыўся гарадскі тэатр, у 1845—1847 гадах тут з’явіўся [[Віцебскі балет Піёна|балет Піёна]], а з канца XIX стагоддзя пры тэатры дзейнічаў прафесійны сімфанічны аркестр. Віцэ-губернатарам Віцебска ў 1853—1854 гадах быў рускі пісьменнік [[Іван Іванавіч Лажэчнікаў|Іван Лажэчнікаў]]. [[Файл:Витебская мещанка 1844.jpg|thumb|left|100px|Віцебская мяшчанка (1844).]] У [[1866]] годзе праз Віцебск пракладзена [[Рыга-Арлоўская чыгунка]], пазней чыгуначныя лініі злучылі горад з [[Масква|Масквой]], [[Брэст]]ам, [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургам]] і [[Кіеў|Кіевам]]. У [[1898]] годзе ў Віцебску пушчаны першы ў Беларусі [[Віцебскі трамвай|трамвай]]<ref name="vt"/>. У 1913 годзе ў Віцебску 109 тыс. жыхароў. Гэта — адзін з самых значных прамысловых цэнтраў. У ім дзейнічала 45 фабрык і заводаў. Усяго ў прамысловасці ў той час было занята каля 8 тыс. чалавек, у т.л. 40 % у тэкстыльнай і каля 20 % у металаапрацоўчай галінах<ref name="Paliatajeva"/>. Працавалі першы на Беларусі настаўніцкі інстытут, які быў адкрыты ў 1910 годзе, рэальнае вучылішча. У 1911 годзе адкрылася Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Віцебск стаў прыфрантавым горадам. Сюды перамясціліся штаб [[Дзвінская ваенная акруга|Дзвінскай ваеннай акругі]], іншыя ваенныя ўстановы, шпіталі. Гарнізон горада ў 1916 годзе налічваў 40 тыс. ваеннаслужачых. Прадпрыемствы былі пераведзены на выпуск ваеннай прадукцыі, створаны новыя майстэрні, іншыя прадпрыемствы для абслугоўвання патрэб фронту. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Віцебская губерня абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езда КП(б) Беларусі яна ўключалася ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>, аднак з 16 студзеня ўвайшла ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]. Ад 3 сакавіка 1924 года, у выніку [[узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]], Віцебск стаў цэнтрам [[Віцебскі раён|раёна]] (у 1924—1930 гадах — акругі, а з 15 студзеня 1938 года — цэнтр [[Віцебская вобласць|вобласці]]). У 1926 годзе ў Віцебску адкрыўся [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|II Беларускі дзяржаўны тэатр]]. У 1920-я гады сфармавалася творчая мастацкая школа, якая ў сусветнай мастацтвазнаўчай літаратуры атрымала назву «Віцебскай школы абстракцыянізму». У гэты ж час у Віцебску пачало дзейнічаць краязнаўчае таварыства, якое выдавала зборнік «Віцебшчына». Сябры мастацкай секцыі таварыства збіралі ўзоры народнага мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і інш. 27 верасня 1938 года Віцебск атрымаў афіцыйны статус горада абласнога падпарадкавання. У гэты час тут працавалі 209 прадпрыемстваў, 3 ВНУ, 42 агульнаадукацыйныя школы, 40 бібліятэк, 11 лякарняў, 3 [[Кінатэатры Віцебска|кінатэатры]]. Горад стаў буйным прамысловым і культурным цэнтрам Беларусі. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 11 ліпеня 1941 да 26 ліпеня 1944 года Віцебск знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У верасні 1941 года ў горадзе заснавалі [[канцэнтрацыйны лагер|канцлагер]] «Пяты полк», дзе да канца нямецкай акупацыі забілі 75 тыс. [[ваеннапалонныя|ваеннапалонных]] і 4 тыс. віцяблянаў<ref>{{Артыкул|аўтар=Дзядзюля А.|загаловак=Сапраўдны твар вайны яшчэ трэба намаляваць|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=82053|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=[[газета]]|год=30 чэрвеня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-06-30 121 (26985)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/82066/30cher-7.indd.pdf 5]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305035304/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=82053|archivedate=5 сакавіка 2016}}</ref>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] моцна разбураны, дзейнічала [[Віцебскае гета]]. Пасля вайны эканоміка горада аднаўляецца. У структуры яго прамысловага комплексу вылучаецца машынабудаванне і лёгкая прамысловасць, станкабудаванне. 25 красавіка 1958 года ў рысу горада ўключаны населеныя пункты [[Журжава (Віцебск)|Журжава]] і [[Паўночны]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 25 красавіка 1958 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Віцебска населеных пунктаў Журжава і Паўночны // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.</ref>. У 50—60-ыя гады ўладамі ў горадзе метадычна былі знішчаны шэраг старажытных храмаў Віцебска ([[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]], [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|Касцёл Святога Антонія Падуанскага]], [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]], [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў]], [[Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква (Віцебск)|Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква]]). З 27 ліпеня 1990 года Віцебск у складзе незалежнай Рэспублікі Беларусь. У 1999 годзе створана свабодная эканамічная зона «Віцебск». У горадзе пабудаваны [[Віцебскі лядовы палац спорту|Лядовы палац спорту]], з’явіўся характэрны комплекс пірамід гандлёва-забаўляльнага цэнтра Марка-сіці, рэканструяваны Цэнтральны стадыён і [[Летні амфітэатр (Віцебск)|Летні амфітэатр]] знакавага для горада міжнароднага фестывалю мастацтваў «[[Славянскі Базар у Віцебску]]», рэканструяваны чыгуначны вакзал і іншыя аб’екты, аднаўляюцца гістарычныя помнікі, збудаваны шэраг новых храмаў і іншых грамадскіх аб’ектаў, будуюцца новыя жылыя раёны. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Горад на старых паштоўках"> Файл:Viciebsk, Dźvinski most-Zaručaŭskaja. Віцебск, Дзьвінскі мост-Заручаўская (1909).jpg|Агульны від Файл:Viciebsk-Rynak.jpg|Рынак Файл:Viciebsk, Pieskavacik, Trajeckaja. Віцебск, Пескавацік, Траецкая (1915).jpg|[[Свята-Троіцкая царква (Віцебск)|Троіцкая (Чорная) царква]] Файл:Uniate Church of Resurrection (Zaručaŭskaja) in Viciebsk.jpg|[[Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква (Віцебск)|Царква Уваскрэшання Хрыстова (Заручаўская)]] Файл:Viciebsk, Piatra i Paŭła. Віцебск, Пятра і Паўла.jpg|[[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Віцебск)|Царква Свв. апп. Пятра і Паўла]] Файл:St. Anthony Catholic Church in Viciebsk.jpg|[[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|Касцёл Св. Антонія]] Файл:Catholic Church and Monastery of Piarists in Viciebsk.jpg|Касцёл і калегіум піяраў Файл:Viciebsk-synagoga.jpg|Сінагога Вялікая </gallery></center> == Геаграфія == === Геалогія і гідралогія === {{main|Вадаёмы Віцебска}} Тэрыторыя горада размешчана на ўзгорыстай мясцовасці на заходніх адгор’ях [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскага ўзвышша]], прарэзанага ярамі, глыбіня якіх 10—12, месцамі да 40 м. Дзвіна працякае ў межах горада ў выглядзе падковы з паўночнага захаду на паўднёвы захад па даліне, якая глыбока ўразаецца і дзеліцца на левабярэжную ўзгорыстую, з глыбокімі ярамі частку і правабярэжную — з больш роўным рэльефам. Максімальныя ваганні вышынь у межах горада каля 80 м, найбольш характэрныя да 20 м. Абсалютная вышыня ад 125 м над узроўнем мора (урэз Дзвіны ў месцы сутокі з Лучосай), да 204 м (на ўсходняй ускраіне горада). У рэльефе горада і наваколля выдзяляюцца глыбока ўрэзаныя даліны Дзвіны, Віцьбы, Лучосы. У заходняй частцы горада на адносна плоскім рэльефе правабярэжжа вылучаецца [[Юр’ева горка]] з абсалютнай вышынёй больш за 175 м<ref name="Viciebsk"/>. У наваколлях Віцебска знаходзіцца самае буйное ў Беларусі месцазнаходжанне [[даламіт]]у Руба (распрацоўваецца [[Даламіт (прадпрыемства)|вытворчым аб’яднаннем «Даламіт»).]] Маюцца значныя запасы [[гліна|глін]] і суглінкаў (больш за 42 млн м³); найбольш буйных пяскоў, пяскоў і пясчана-гравійнага матэрыялу (9 млн м³); найбольш буйныя: Журжаўскае 2-е радовішча глін, Кальцовае радовішча глін (распрацоўваецца вытворчым аб’яднаннем «Кераміка»), Асецкае радовішча глін, Пушчанскае радовішча глін; Максюткаўскае радовішча пясчана-гравійнага матэрыялу, Астроўскае радовішча пяскоў<ref name="Vysocki"/>. <!--Тэрыторыя горада размешчана ў межах Аршанскага ваданапорнага басейна. Ваданосныя гарызонты адносяцца да карбанатнай тоўшчы франскага яруса верхняга [[дэвон]]у. Для водазабеспячэння горада выкарыстоўваюцца артэзіянскія крыніцы, якія валодаюць вялікімі запасамі пітной вады. Вада прэсная (мінералізацыя 0,1 — 0,5 г/л), але змяшчае павялічаную колькасць жалеза і солей кальцыю, што прыдае ёй жорсткасць. Для паляпшэння смакавых і іншых якасцей праводзіцца абезжалезванне вады.--> У межах горада і яго наваколлі працякае [[Дзвіна]] і яе прытокі [[Лужаснянка]] і [[Шэвінка]] (правыя), [[Віцьба]] і [[Лучоса]] (левыя, упадаюць у межах горада). Гушчыня рачной сеткі складае 0,45 км./км². Па воднаму рэжыму рэкі адносяцца да раўнінных з перавагай снегавога жыўлення, маюць невялікія схілы (каля 1,2 %) і хуткасці цячэння. Дзвіна, якая працякае па глыбока ўрэзанай даліне, перасякае горад шырокай дугой. У цэнтральнай частцы горада рака цячэ з поўначы на поўдзень. Шырыня Дзвіны ў межах горада горада 110—150 м, шырыня даліны — 200—300 м, схілы крутыя, якія прарэзаны крутымі ярамі.{{няма ў крыніцы|28|02|2018}} === Клімат === Віцебск — найбольш паўночны абласны цэнтр Беларусі, ён знаходзіцца ў межах 55—56 пн. ш. Клімат [[Кантынентальны клімат|умерана-кантынентальны]], адметны ўмерана цёплым летам (сярэдняя тэмпература ліпеня +17°, +20&nbsp;°C) і ўмерана халоднай зімой (сярэдняя тэмпература студзеня −8°, −10&nbsp;°C). {{Клімат горада |Горад_род= Віцебска |Крыніца= [http://www.hmn.ru/index.php?index=76&value=26666 Витебск, климат] // www.hmn.ru/ | Сту_сяр=−8 | Сту_сяр_апад= 38 | Лют_сяр=−6.5 | Лют_сяр_апад= 30 | Сак_сяр=−2 | Сак_сяр_апад= 39 | Кра_сяр=5.5 | Кра_сяр_апад= 39 | Май_сяр=12.5 | Май_сяр_апад= 52 | Чэр_сяр=16 | Чэр_сяр_апад= 79 | Ліп_сяр=17 | Ліп_сяр_апад= 92 | Жні_сяр=16 | Жні_сяр_апад= 73 | Вер_сяр=11.5 | Вер_сяр_апад= 65 | Кас_сяр=6 | Кас_сяр_апад= 48 | Ліс_сяр=0 | Ліс_сяр_апад= 56 | Сне_сяр=−5 | Сне_сяр_апад= 52 | Год_сяр= | Год_сяр_апад= | Сту_сяр_мін=-11 | Сту_сяр_макс= -5 | Лют_сяр_мін=-10 | Лют_сяр_макс= -3 | Сак_сяр_мін=-6| Сак_сяр_макс= 2 | Кра_сяр_мін=1 | Кра_сяр_макс= 10 | Май_сяр_мін=7 | Май_сяр_макс= 18 | Чэр_сяр_мін=11 | Чэр_сяр_макс= 21 | Ліп_сяр_мін=12 | Ліп_сяр_макс= 22 | Жні_сяр_мін=11 | Жні_сяр_макс= 21 | Вер_сяр_мін=7 | Вер_сяр_макс= 16 | Кас_сяр_мін=3 | Кас_сяр_макс= 9 | Ліс_сяр_мін=-2 | Ліс_сяр_макс= 2 | Сне_сяр_мін=-8 | Сне_сяр_макс= -2 | Год_сяр_мін= | Год_сяр_макс= |Сту_а_макс= |Сту_а_мін= |Лют_а_макс= |Лют_а_мін= |Сак_а_макс= |Сак_а_мін= |Кра_а_макс= |Кра_а_мін= |Май_а_макс= |Май_а_мін= |Чэр_а_макс= |Чэр_а_мін= |Ліп_а_макс= |Ліп_а_мін= |Жні_а_макс= |Жні_а_мін= |Вер_а_макс= |Вер_а_мін= |Кас_а_макс= |Кас_а_мін= |Ліс_а_макс= |Ліс_а_мін= |Сне_а_макс= |Сне_а_мін= |Год_а_макс= |Год_а_мін= | Сту_вада= | Лют_вада= | Сак_вада= | Кра_вада= | Май_вада= | Чэр_вада= | Ліп_вада= | Жні_вада= | Вер_вада= | Кас_вада= | Ліс_вада= | Сне_вада= | Год_вада= |}} === Расліннасць і жывёльны свет === У Віцебску, яго парках, скверах, у поймах Дзвіны, Віцьбы, Лучосы сустракаецца 27 відаў [[Млекакормячыя|млекакормячых]], каля 100 відаў [[птушкі|птушак]] і 10 відаў [[земнаводныя|земнаводных]], 4 віды [[паўзуны|паўзуноў]], [[насякомыя|насякомых]], [[ракападобныя|ракападобных]]. Найбольш разнастайны састаў птушак: [[дамавы верабей|верабей]], [[шызы голуб]], [[грак]], [[Каўка]], [[чорны свіргуль]], [[Шпак звычайны|шпак]], [[вялікая сініца]], [[гарадская ластаўка]]. У парках і скверах жывуць [[берасцянка]], [[рабіннік]], [[Зелянушка звычайная|зелянушка]], [[мухалоўка-пярэстаўка]], [[садовая валасянка]], [[Салаўі|салавей]], [[пеначка-веснічка]], [[вялікі дзяцел]] і інш. У зімні час у горадзе з’яўляюцца [[амялушка]], [[чыж]], [[Чачотка звычайная|чачотка]], [[снягір]]. На ўчастках Дзвіны, якія не замярзаюць, іншы раз зімуюць [[крыжанка]], [[лебедзь-шыпун]], [[коўра вялікая]]. На пустках сустракаюцца паўзуны — [[яшчарка жвавая]], [[вуж звычайны]], у [[Абалона (геаграфія)|поймах]] рэк, ручаёў, старых [[кар’ер]]ах земнаводныя — [[жабы]], [[рапухі]], [[жарлянка чырванабрухая]] і інш<ref name="Prudnikava"/>. З жывёл, якія ахоўваюцца і занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]], у зялёнай зоне горада сустракаюцца [[беркут]], [[дзербнік]], [[пугач]], [[звычайны зімародак]], [[грычун вялікі]]; матылькі — [[Бражнік мёртвая галава|мёртвая галава]], [[блакітная ордэнская стужка]], [[чорны апалон]], [[махаон]], [[жаўтушка тарфянікавая]], [[пераліўніца вялікая]], адмірал; асобныя віды [[Чмялі|чмялёў]]; у Дзвіне — [[сом]] і [[рыбец]]; у Лучосе, Віцьбе і інш. прытоках Дзвіны — [[рак шыракапальцы]]<ref name="BSB"/>. ==== Азеляненне ==== [[Файл:Frunze-park-vitebsk.JPG|thumb|[[Парк культуры і адпачынку імя Фрунзэ (Віцебск)|Парк культуры і адпачынку імя Фрунзэ]].]] Першыя паркі ў гарадах Віцебшчыны з’явіліся ў пачатку XVII стагоддзя. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў Віцебску існавалі губернатарскі і батанічныя сады, паркі «Цівалі», «[[Елагі (парк)|Елагі]]», парк [[Віцебскае духоўна-епархіяльнага вучылішча|духоўна-епархіяльнага вучылішча]]. У [[1924]] годзе закладзены [[Парк чыгуначнікаў (Віцебск)|Парк чыгуначнікаў]]. Пасля вайны актыўна закладваліся паркі і скверы, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця грамадства: у гонар [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Рэвалюцыі]], Перамогі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]], мемарыяльныя, у памяць пра загінулых землякоў, юбілеяў [[камсамол]]а і інш<ref>{{крыніцы/Рэгіёны Беларусі|Віцебская-2|Парки}}</ref>. <!--На тэрыторыі горада размешчана 6 паркаў культуры і адпачынку агульнай плошчай больш за 60 гектараў: [[Парк культуры і адпачынку чыгуначнікаў, (Віцебск)|Парк культуры і адпачынку чыгуначнікаў,]] [[Парк імя Леніна (Віцебск)|Парк імя Леніна]], [[Парк імя 40-годдзя УЛКСМ (Віцебск)|Парк імя 40-годдзя УЛКСМ]], [[Парк імя 30-годдзя УЛКСМ (Віцебск)|Парк імя 30-годдзя УЛКСМ]], [[Парк культуры і адпачынку імя Фрунзэ (Віцебск)|Парк культуры і адпачынку імя Фрунзэ]], [[Парк імя Савецкай Арміі (Віцебск)|Парк імя Савецкай Арміі]] (Мазурына), [[Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Віцебскі заапарк]]<ref name="Viciebsk"/>. --> <!--Нягледзячы на немалую колькасць паркаў, ступень азелянення Віцебска ніжэй нарматыўных 25 % і ў 2006 годзе складала 17,2 %<ref name="NNV-1">[http://news.vitebsk.cc/2006/12/28/uroven-ozeleneniya-v-vitebske-i-orshe-ne-sootvetstvuet-norme/ {{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}]</ref>., плануецца{{калі?}} частковая вырубка парка Партызанскай Славы<ref name="NNV-3">[http://news.vitebsk.cc/2016/01/18/sofiya-na-pnyah-pri-stroitelstve-sobora-v-vitebske-vyirubyat-206-derevev/ {{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}]</ref>. Паводле афіцыйных дадзеных за 2014 годзе колькасць дрэваў у горадзе мусіла скараціцца на 2000 (1100 пасаджаных супраць 3100 вырубленых)<ref name="NNV-4">[http://news.vitebsk.cc/2014/01/05/za-2014-god-v-vitebske-planiruyut-vyirezat-3100-derevev/ {{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}]</ref>.--> У горадзе маецца ([[2010]]) 7 [[парк]]аў (103,8 [[Гектар|га]]), 35 [[сквер]]аў (40,7 га), 2 [[бульвар]]ы (2,9 га), 15 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (11,8 га)<ref name="Экбюл2010"/>, добраўпарадкаваныя азелянёныя тэрыторыі ўздоўж Дзвіны<ref name="Кравчук"/>, а таксама гарадскія лясы, лесапаркі і іншыя азелянёныя тэрыторыі (332,0 га)<ref name="Экбюл2010">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |title=Экалагічны бюлетэнь за 2010 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=28 лютага 2018 |archive-date=6 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706113503/http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |url-status=dead }}</ref>. Найбуйнейшы [[парк імя Савецкай Арміі (Віцебск)|парк імя Савецкай Арміі]] (122 га) закладзены ў [[1946]] як ''парк Мазурына'' ў паўночнай частцы горада на беразе Дзвіны<ref name="ЭДГБМазурына">{{крыніцы/ЭДГБ|Віцебск|Парк центральный культуры и отдыха имени Советской Армии}}</ref>. Акрамя яго маюцца паркі [[Парк імя 30-годдзя УЛКСМ (Віцебск)|імя 30-годдзя УЛКСМ]], [[парк імя 40-годдзя УЛКСМ (Віцебск)|імя 40-годдзя УЛКСМ]], [[парк Партызанскай славы імя Міная Шмырова|Партызанскай славы імя Міная Шмырова]] (былы парк імя Леніна), [[парк чыгуначнікаў (Віцебск)|чыгуначнікаў]], [[парк імя Фрунзэ (Віцебск)|імя Фрунзэ]]<ref name="ЭДГБПаркі">{{крыніцы/ЭДГБ|Віцебск|Парки культуры и отдыха}}</ref>, [[парк Тысячагоддзя Віцебска|Тысячагоддзя Віцебска]], у [[2010]] годзе ''сквер імя Калініна'' перайменаваны ў [[парк Пераможцаў (Віцебск)|парк Пераможцаў]]<ref>[https://news.tut.by/society/160261.html В Витебске появится парк Победителей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929151827/https://news.tut.by/society/160261.html |date=29 верасня 2020 }}</ref>. [[Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], закладзены ў [[1919]] годзе на [[тэраса]]х старога парка каля р. [[Віцьба]], мае другую па велічыні калекцыю жывых раслін у Беларусі, у якой налічваецца больш за 2,5 тыс. найменняў<ref>{{крыніцы/Рэгіёны Беларусі|Віцебская-1|Ботанический сад Витебского государственного университета}}</ref>. [[Віцебскі заапарк|Віцебскі заалагічны парк]] заснаваны ў 1992 годзе. Старая частка заапарка (1,3 га) размешчана ў самым цэнтры горада. З [[2010]] года вядзецца будаўніцтва новага заапарка (87 га) ў лесапарку на ўсходняй ускраіне горада ў мікрараёне [[Білева]]<ref name="gov">{{Cite web |url=http://www.vitebsk.gov.by/ru/new_url_639385612-ru/ |title=Витебский зоологический парк |access-date=1 сакавіка 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180214215856/http://vitebsk.gov.by/ru/new_url_639385612-ru/ |archivedate=14 лютага 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="vitebskЗоа">{{Cite web |url=https://news.vitebsk.cc/2013/04/14/zoopark-na-trasse-voskresnyiy-fotoreportazh-nnv/ |title=Зоопарк на трассе: воскресный фоторепортаж «ННВ» |access-date=1 сакавіка 2018 |archive-date=21 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021120048/http://news.vitebsk.cc/2013/04/14/zoopark-na-trasse-voskresnyiy-fotoreportazh-nnv/ |url-status=dead }}</ref>. У заапарку ўтрымліваецца 71 [[Біялагічны від|від]] жывёл, 6 з якіх занесены ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь]]. Агульная колькасць жывёл — 231 асобіна<ref name="gov"/>. [[Файл:Jurjeva Hill in Viciebsk - panoramio.jpg|міні|злева|400пкс|[[Юр’ева горка|Лесапарк «Юр’ева Горка»]].]] [[Файл:Karatkievič Park in Viciebsk (with sofa back leaned to the tree -) - panoramio.jpg|thumb|[[Парк Партызанскай славы імя Міная Шмырова]].]] Узровень азелянення горада складае 15,8 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 13,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м2/чал.<ref name="Экбюл2009">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |title=Экалагічны бюлетэнь за 2009 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=28 лютага 2018 |archive-date=18 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818171924/https://minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |url-status=dead }}</ref>. Агульная тэндэнцыя ў другой палове [[2000-я|2000-х]] мела негатыўны характар. Напрыклад, быў знішчаны сквер на [[Плошча Перамогі (Віцебск)|плошчы Перамогі]]<ref name="NNV-2">[http://news.vitebsk.cc/2009/04/25/alyaksandr-kosinets-abyaviw-vaynu-bezu-i-shyipshyine-fota/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170818004947/http://news.vitebsk.cc/2009/04/25/alyaksandr-kosinets-abyaviw-vaynu-bezu-i-shyipshyine-fota/|date=18 жніўня 2017}}{{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}</ref>, дрэвы з якога перасадзілі ў батанічны сад і парк Мазурына<ref>[https://news.tut.by/society/453073.html 7,22 гектара. История площади Победы в Витебске — самой большой в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161225080217/https://news.tut.by/society/453073.html |date=25 снежня 2016 }}</ref>. У дастатковай меры забяспечана ландшафтна-рэкрэацыйнымі тэрыторыямі агульнага карыстання насельніцтва ў цэнтры і паўночна-заходнім сектары горада, што абумоўлена пераважным размяшчэннем [[парк]]аў, [[сквер]]аў, [[бульвар]]аў, [[сад]]оў, [[водна-зялёная сістэма|водна-зялёных сістэм]] у цэнтральнай частцы горада, невысокай шчыльнасцю насельніцтва, а таксама развітым транспартным паведамленнем паміж жылымі кварталамі і лесапаркавым масівам на паўночным захадзе горада<ref name="Кравчук">Кравчук, Л. А. Структурно-функциональная организация ландшафтно-рекреационного комплекса в городах Беларуси / Л. А. Кравчук. — Минск: Беларус. навука, 2011. — 171 с. — ISBN 978-985-08-1264-3. стар. 90-91</ref>. Найбольшы дэфіцыт добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый адзначаецца каля жылой шматпавярховай забудовы мікрараёнаў [[Поўдзень (Віцебск)|Поўдзень]] I—VII, [[Усход (Віцебск)|Усход]], а таксама сядзібнай забудовы [[Маркаўшчына (Віцебск)|Маркаўшчына]], [[Тарны (Віцебск)|Тарны]], каля кварталаў паміж [[вуліца Горкага (Віцебск)|вуліцамі Горкага]] і [[Вуліца Карла Маркса (Віцебск)|К. Маркса]], на паўночным захадзе правабярэжнай часткі горада ([[Васькавічы (Віцебск)|Васькавічы]], [[Давыдаўка (Віцебск)|Давыдаўка]], [[Мішкава (Віцебск)|Мішкава]]). Дэфіцыт адзначаецца таксама каля жылых кварталаў паміж вуліцамі Маркса і [[Ленінградская вуліца (Віцебск)|Ленінградскай]]. Прычына нізкай забяспечанасці — адсутнасць дастатковай колькасці добраўпарадкаваных ландшафтна-рэкрэацыйных тэрыторый раённага і гарадскога значэння ў радыусе даступнасці для насельніцтва шчыльна заселеных жылых раёнаў, наяўныя тэрыторыі прыроднага комплексу не добраўпарадкаваны, а лясы, якія прылягаюць да сядзібнай забудовы, не ўваходзяць у межы горада<ref name="Кравчук"/>. Дэфіцыт у мікрараёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы Усход і Поўдзень абумоўлены недастатковасцю для насельніцтва, якое пражывае ў гэтых мікрараёнах (больш 114 тыс. чалавек), толькі аднаго [[парк 1000-годдзя Віцебска|парку 1000-годдзя Віцебска]] і некалькіх невялікіх сквераў<ref name="Кравчук"/>. == Насельніцтва == Да пачатку XVII стагоддзя няма даных аб колькасці дамоў і жыхароў горада.<ref name="dbesk" /> З канца XVI стагоддзя Віцебск пачаў засяляцца [[Яўрэі|яўрэямі]]. 9 сакавіка 1633 года [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў IV]] даў права яўрэям купляць у Віцебску маёмасць, а 16 сакавіка 1679 года [[Ян Сабескі|Ян III]] даў ім права будаваць тут свае дамы, школы, мець свае могілкі і лазні<ref name=":0">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|633|Witebsk|Łabuński J.}}</ref>. У 1796 годзе, нядаўна быўшы далучаным да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], горад становіцца губернскім горадам. У 1812 годзе горад быў заняты [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам]]. Па некаторых даных, яго насельніцтва падчас [[Вайна 1812 года|вайны]] панізілася на 79 % (па перапісу 1813 года, у горадзе засталося 2 415 мужчын). Пасля трохмесячнага панавання французскіх войскаў, па водгуках сучаснікаў, «''у горадзе не было чутно ані звона, ані пеўня: першы быў забаронены, а другі — з’едзены''»'''<ref name="hbm" />'''. У 1831 годзе горад перажыў эпідэмію [[Халера|халеры]].<ref name=":0" /> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width: 1000px;" | |+Даныя па колькасці і складзе насельніцтва Віцебска з XVII па XIX стагоддзі !Перыяд !Тыс. чал. !Пол ![[Саслоўе]] !Вера !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |'''1650''' |10,0 | | | |'''<ref name="be208">{{Крыніцы/БелЭн|4|||208}}</ref>''' |- |'''1784''' |10,3 |4 955 — {{abbr|м.|мужчыны|0}}, 5 334 — {{abbr|ж.|жанчыны|0}} |846 — купцы (473 хрысціян, 373 іудэяў),<br />7604 — мяшчане (6218 хрысціян, 1386 іудэяў),<br />652 — аседлыя яўрэі,<br />552 — працоўныя,<br />635 — шляхта |>6 691 — хрысціяне,<br />2 411 — іўдзеі |'''<ref name=":0" />''' |- |'''1808''' |10,8 |5 398 — м., 5 405 — ж. |1 308 — купцы (1 180 хрысціян, 128 іудэяў),<br />9 092 — мяшчане (6 242 хрысціян, 2 850 іудэяў),<br />110 — духавенства,<br />222 — члены ўрада,<br />71 — шляхта, |>7 422 — хрысціяне,<br />2978 — іўдзеі |'''<ref name="sg">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13|634|Witebsk|Łabuński J.}}</ref>''' |- |'''1817''' |3,3 | | | |'''<ref name="hbm">Віцебск // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}}</ref>''' |- |'''1825''' |16,9 | | | |'''<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|2|Віцебск|[[Леанід Уладзіміравіч Калядзінскі|Калядзінскі Л.]], [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М.]], [[Веньямін Космач|Космач В.]], Сяргеева В.|313}}</ref>''' |- |'''1860''' |29,5 |14 315 — м., 15 146 — ж. |3 207 — шляхта,<br />325 — купцы,<br />23 745 — мяшчане,<br />561 — члены цэхаў |10 383 — праваслаўныя,<br />3 769 — каталікі,<br />156 — адзінаверцы,<br />124 — раскольнікі,<br />70 — пратэстанты,<br />15 004 — іўдзеі | rowspan="5" |'''<ref name="sg" />''' |- |'''1863''' |27,9 |13 301 — м., 14 567 — ж. | |9 416 — праваслаўныя,<br />2 741 — каталікі,<br />375 — адзінаверцы,<br />405 — раскольнікі,<br />195 — пратэстанты,<br />14 736 — іўдзеі |- |'''1881''' |48,2 |26 462 — м., 21 744 — ж. | |16 954 — праваслаўныя,<br />5 567 — каталікі,<br />633 — адзінаверцы,<br />497 — пратэстанты,<br />384 — раскольнікі,<br />24 171 — іўдзеі |- |'''1885''' |54,9 |29 317 — м., 25 599 — ж. | |17 902 — праваслаўныя (10 205 м і 7697 ж.),<br />6 776 — каталікі (3 344 м і 3 432 ж.),<br />764 — адзінаверцы (378 м і 386 ж.),<br />446 — пратэстанты (227 м і 219 ж.),<br />483 — раскольнікі (252 м і 231 ж.),<br />28 305 — іўдзеі (14 911 м і 13 394 ж.) |- |'''1891''' |59,4 | | |24 597 — праваслаўныя,<br />6 749 — каталікі,<br />832 — адзінаверцы,<br />813 — раскольнікі,<br />24 945 — іўдзеі,<br />288 — мусульмане,<br />12 — інш. веры |- |'''1897''' |65,9 | | |З іх 34 429 — іўдзеі. |'''<ref>Rouba N. Przewodnik po Litwe i Białejrusi. — Wilno, 1909.</ref>''' |} З развіццём прамысловасці і чыгункі насельніцтва расло і ў канцы 19 стагоддзя ў Віцебску жыло 66 тыс.чалавек. На 17 студзеня 1939 года — 167,3 тыс. жыхароў. У часы Вялікай Айчыннай вайны загінула 62 тыс. Са 180 тыс. чалавек, якія пражывалі ў Віцебску на пачатак 1941 года засталося 118 тыс. На 1 мая 1942 г. насельніцтва складала 39 107 чал, з якіх 15 763 (мужчын), 23 344 (жанчын). Даваеннага ўзроўню насельніцтва горада дасягнула толькі ў 1964 годзе. Найбольшы прырост насельніцтва адзначаўся ў 1965—1975 гадах, пазней прырост знізіўся і ўсталяваўся на мяжы 6—8,5 тыс. чалавек у год. {| class="wikitable" !Год !1996 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 |- |Тыс. чал.<ref name="Насельніцтва">{{cite web|url=https://vitebsk.belstat.gov.by/upload/Vitebsk_Exel/Численность%20населения%20по%20городам%20и%20районам_Витебская%20область.xlsx|title=Численность населения по городам и районам Витебской области|access-date=2022-06-08|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429060552/https://vitebsk.belstat.gov.by/upload/Vitebsk_Exel/Численность%20населения%20по%20городам%20и%20районам_Витебская%20область.xlsx|url-status=live|lang=ru}}</ref> |350,025 |347,828 |348,031 |348,204 |347,214 |347,129 |347,888 |348,878 |350,909 |353,040 |} {| class="wikitable" !Год !2010 !2011 !2012 !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 |- |Тыс. чал.<ref name="Насельніцтва"/> |355,433 |358,506 |362,573 |364,248 |364,624 |366,760 |367,664 |367,697 |366,428 |365,433 |364,862 |362,949 |} <center> {|class="wikitable" !'''Змяненне колькасці насельніцтва Віцебска (XVIII—XXI стагоддзі)''' <timeline> ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:50 right:20 top:30 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.87) id:values value:gray(0.33) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:370000 ScaleMajor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:23 align:left bar:1784 from:0 till:10289 bar:1785 from:0 till:10500 bar:1808 from:0 till:10803 bar:1817 from:0 till:3340 bar:1860 from:0 till:29496 bar:1863 from:0 till:27868 bar:1881 from:0 till:48206 bar:1885 from:0 till:54916 bar:1888 from:0 till:58179 bar:1891 from:0 till:59403 bar:1897 from:0 till:65871 bar:1913 from:0 till:106500 bar:1939 from:0 till:167000 bar:1942 from:0 till:39107 bar:1959 from:0 till:148000 bar:1970 from:0 till:231000 bar:1996 from:0 till:365000 bar:2005 from:0 till:342700 bar:2009 from:0 till:356000 bar:2017 from:0 till:369933 PlotData= textcolor:values fontsize:XS bar:1784 at: 10289 text: 10&nbsp;289 shift:(-11,5) bar:1785 at: 10500 text: 10&nbsp;500 shift:(-11,5) bar:1808 at: 10803 text: 10&nbsp;803 shift:(-11,5) bar:1817 at: 3340 text: 3&nbsp;340 shift:(-11,5) bar:1860 at: 29496 text: 29&nbsp;496 shift:(-11,5) bar:1863 at: 27868 text: 27&nbsp;868 shift:(-11,5) bar:1881 at: 48206 text: 48&nbsp;206 shift:(-11,5) bar:1885 at: 54916 text: 54&nbsp;916 shift:(-11,5) bar:1888 at: 58179 text: 58&nbsp;179 shift:(-11,5) bar:1891 at: 59403 text: 59&nbsp;403 shift:(-11,5) bar:1897 at: 65871 text: 65&nbsp;871 shift:(-11,5) bar:1913 at: 106500 text: 106&nbsp;500 shift:(-14,5) bar:1939 at: 167000 text: 167&nbsp;000 shift:(-14,5) bar:1942 at: 39107 text: 39&nbsp;107 shift:(-14,5) bar:1959 at: 148000 text: 148&nbsp;000 shift:(-14,5) bar:1970 at: 231000 text: 231&nbsp;000 shift:(-14,5) bar:1996 at: 365000 text: 365&nbsp;000 shift:(-14,5) bar:2005 at: 342700 text: 342&nbsp;700 shift:(-14,5) bar:2009 at: 356000 text: 356&nbsp;000 shift:(-14,5) bar:2017 at: 369933 text: 369&nbsp;933 shift:(-14,5) </timeline> |} </center> {| class="wikitable" ! colspan="11" |Нацыянальны склад па по [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісе 2019 года]] |- !разам (2019) ! colspan="2" |[[беларусы]] ! colspan="2" |[[Рускія ў Беларусі|рускія]] ! colspan="2" |[[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] ! colspan="2" |[[Палякі на Беларусі|палякі]] ! colspan="2" |[[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] |- ! rowspan="3" |364 674 |285 562 |78,31 % |59 690 |16,37 % |5901 |1,62 % |1474 |0,40 % |912 |0,25 % |- ! colspan="2" |[[Туркмены Беларусі|туркмены]] ! colspan="2" |[[Беларускія татары|татары]] ! colspan="2" |[[Літоўцы ў Беларусі|літоўцы]] ! colspan="2" |[[Армяне ў Беларусі|армяне]] ! colspan="2" |[[Цыганы на Беларусі|цыганы]] |- |886 |0,24 % |408 |0,11 % |366 |0,10 % |315 |0,09 % |303 |0,08 % |- ! colspan="11" | |- ! colspan="11" |Нацыянальны склад па {{Нп3|Перапіс насельніцтва Беларусі (2009)|перапісе 2009 года|ru|Перепись населения Белоруссии (2009)}}<ref name="nac.130ff">{{Cite web|url=http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190218021249/http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|archivedate=2019-02-18|pages=106—127|lang=ru}}</ref> |- !разам (2009) ! colspan="2" |[[беларусы]] ! colspan="2" |[[Рускія ў Беларусі|рускія]] ! colspan="2" |[[Палякі на Беларусі|палякі]] ! colspan="2" |[[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] ! colspan="2" |[[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] |- ! rowspan="3" |347 928 |279 978 |80,47 % |44 084 |12,67 % |1015 |0,29 % |4571 |1,31 % |1310 |0,38 % |- ! colspan="2" |[[Армяне ў Беларусі|армяне]] ! colspan="2" |[[Беларускія татары|татары]] ! colspan="2" |[[Цыганы на Беларусі|цыганы]] ! colspan="2" |[[Азербайджанцы Беларусі|азербайджанцы]] ! colspan="2" |[[Літоўцы ў Беларусі|літоўцы]] |- |337 |0,1 % |198 |0,06 % |302 |0,09 % |201 |0,06 % |117 |0,03 % |} == Эканоміка == [[Файл:Viciebsk TV plant - panoramio.jpg|міні|Від на будынкі прадпрыемства «Віцязь»]] У прамысловым комплексе развіты машынабудаванне і металаапрацоўка. У гэтых галінах працуюць акцыянернае прадпрыемства «[[Візас]]», «[[Вістан]]» і інш. Электронная прамысловасць прадстаўлена [[Віцязь (прадпрыемства)|ААТ «Віцязь»]], якое выпускае тэлевізары, [[Маналіт (прадпрыемства)|ААТ «ВЗРД „Маналіт“»]], якое выпускае радыёдэталі, [[Электравымяральнік (прадпрыемства)|ААТ «Віцебскі прыборабудаўнічы завод»]], РУВП «Завод „Эвістар“» і інш. На лёгкую прамысловасць працуюць [[КІМ (прадпрыемства)|Віцебскае панчошна-трыкатажнае прадпрыемства імя «КІМ»]], РУП «[[Вітэкс]]», РУП «Фабрыка мастацкіх вырабаў „Купава“», ААТ «[[Сцяг індустрыялізацыі]]», «Чырвоны Кастрычнік», «Віцебскія дываны», [[Белвест|СТАА «Белвест»]] па вытворчасці абутку, сумеснае таварыства з абмежаванай адказнасцю «Марка» і інш. Працуюць таксама прадпрыемствы хімічнай (Віцебскае абласное ўнітарнае прадпрыемства «Вітпласт»), харчовай (ААТ «Малако», «Віцебскі мясакамбінат», «Маслаэкстракцыйны завод», унітарнае вытворчае прадпрыемства «Віцебскі кандытарскі камбінат „Віцьба“» і інш.), дрэваапрацоўчай і будматэрыялаў («Віцебскдрэў», «[[Віцебскмэбля]]», «Завод зборнага жалезабетону № 3» і інш.) галін прамысловасці. Працэнтныя суадносіны галін прамысловасці горада наступныя: лёгкая прамысловасць 42,2 %, харчовая прамысловасць 23,6 %, машынабудаўнічая і металаапрацоўчая прамысловасць 21,0 %, вытворчасць будматэрыялаў 6,8 %, дрэваапрацоўчая прамысловасць 4,8 %, іншыя галіны прамысловасці 1,6 %<ref name="pamiać-1"/>. У Віцебску зарэгістравана каля 2 тыс. прадпрыемстваў малога і сярэдняга бізнесу і каля 6 тыс. індывідуальных прадпрымальнікаў. 427 прадпрыемстваў недзяржаўнага сектара эканомікі горада займаюцца вытворчай дзейнасцю, выкананнем работ і аказаннем паслуг: 60 % камерцыйных прадпрыемстваў працуюць у сферы гандлю і грамадскага харчавання, 16 % — прамысловай вытворчасці, 11,4 % — будаўніцтва. Паслугі па розных відах дзейнасці аказваюць 25 % прадпрымальнікаў. [[Файл:Марко-сити - panoramio.jpg|міні|БЦ «Марка Сіці», від з боку гасцініцы «Віцебск»]] 3 малых і сярэдніх прадпрыемстваў горада найбольш паспяхова працуюць: «Марка» і «Ірвіт» (вытворчасць абутку), АТ «Рагнеда» (вытворчасць трыкатажу), АТ «Дзвіна» (пашыў вопраткі), ЗАТ «Факел» (вытворчасць вогнетушыцеляў), БелСофт, БелФорт (продаж і абслугоўванне камп’ютарнай і аргтэхнікі) і іншыя прадпрыемствы. У малым і сярэднім бізнесе занята каля 35 тыс. чалавек ці звыш 9 % агульнай колькасці жыхароў горада. У Віцебску каля 650 магазінаў розных форм уласнасці, у тым ліку 30 — фірмен­най сеткі і 116 — ведамасных, 407 прадпрыемстваў грамадскага харчавання, 11 рынкаў і 6 гандлёвых цэнтраў («Кантынент», «Пасаж», «Еўропа», «Эвіком», «Прывакзальны», «Трыа»). Буйнейшыя гандлёвыя прадпрыемствы — ААТ «Веста», КУТП «Віцебскія прадукты», ААТ «Віцебскі ўнівермаг», ААТ «Ніка», ЗАТ «Амега». Віцебск звязаны з другімі гарадамі і рэгіёнамі з дапамогай чыгуначнага, паветранага і аўтамабільнага транспарту. Паслугі [[Пошта|паштовай]] сувязі ў Віцебску аказваюць 29 паштовых аддзяленняў і 6 паштовых кіёскаў, якія ўваходзяць у структуру Рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства паштовай сувязі «Віцебскаблпошта». Усе паштовыя аддзяленні забяспечаны камп’ютарнай тэхнікай, прапаноўваюць шырокі спектр прадуктаў і паслуг насельніцтву не толькі ў аддзяленнях сувязі, але і на даму. Увесь час укараняюць новыя паслугі (абслугоўванне банкаўскіх пластыкавых картак, аплата паслуг мабільнай сувязі, электронныя паслугі сувязі). Гарадская [[тэлефон]]ная сетка налічвае 8 буйных АТС і 14 падстанцый ёмістасцю 125 тыс. нумароў. Абаненты маюць выхад на аўтаматычную міжгароднюю сетку, могуць падключыцца да сеткі Інтэрнэт, карыстацца паслугамі даведачна-інфармацыйнай службы па телефоне. У горадзе працуе 15 пунктаў калектыўнага карыстання УП «Віцебскаблтэлекам», дзе кліентам прадастаўляецца ўвесь спектр паслуг, у тым ліку Інтэрнэта. Паслугі сотавай сувязі ў Віцебску прапануюць усе беларускія аператары — [[А1 (тэлекам-правайдар)|А1]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]], [[Life:) (Беларусь)|Life:)]]. У межах горада размешчана свабодная эканамічная зона «Віцебск». Яе вытворчая тэрыторыя забяспечана ўсімі інжынернымі камунікацыямі, уключаючы пад’язныя аўтамабільныя і чыгуначныя шляхі. Будынкі, збудаванні і зямельныя ўчасткі здаюцца рэзідэнтам на ўмовах доўгатэрміновай арэнды. Сумесна з адміністрацыяй СЭЗ «Віцебск» праводзіцца работа па прыцягненні новых рэзідэнтаў. Сярэдняя колькасць удзельнікаў знешнегандлёвых аперацый у горадзе больш за 500, з іх каля 45 — буйныя прамысловыя прадпрыемствы. Суб’екты гаспадарання ажыццяўляюць знешнеэканамічныя сувязі з 40 дзяржавамі свету. Экспартныя пастаўкі ідуць на рынкі больш 30 краін бліжняга і далёкага замежжа. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі з’яўляюцца Расійская Федэрацыя, Германія, Польшча, Латвія, Літва, Украіна і Малдова<ref name="pravo"/>. У 1892—1941 гадах працавала [[Віцебская купецкая фабрыка аптычных вырабаў]]. == Транспарт == {{main|Транспарт Віцебска}} За 5 км на ўсход праходзіць [[магістраль]] {{таблічка-by|М|8}}{{таблічка-eu|95}}. У самім горадзе знаходзіцца скрыжаванне наступных аўтамабільных дарог: [[магістраль]] {{таблічка-by|М|3}} ([[Мінск]] — Віцебск), дарогі: {{таблічка-by|Р|20}} (Віцебск — [[Полацк]] — пункт пропуску [[Бігосава]] ([[Беларуска-латвійская граніца|мяжа]] [[Латвія|Латвіі]])), {{таблічка-by|Р|21}} (Віцебск — [[Лёзна]] — [[Завольша (вёска)|Завольша]]), {{таблічка-by|Р|25}} (Віцебск — [[Сянно]] — [[Талачын]]), {{таблічка-by|Р|87}} (Віцебск — [[Орша]]), {{таблічка-by|Р|112}} (Віцебск — [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] — [[Стайкі (Віцебскі раён)|Стайкі]]), {{таблічка-by|Р|115}} (Віцебск — [[Гарадок]]). У наш час вядзецца будова заходняга ўчастка аб’язной кальцавой аўтамабільнай дарогі. Віцебск з’яўляецца чыгуначным вузлом на [[Смаленск]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Гомель]], [[Полацк]]. Чыгуначны вакзал абслугоўвае пасажыраў як далёкага, так і прыгараднага напрамкаў. У [[2010]] годзе завяршылася рэканструкцыя будынка чыгуначнага вакзала і Прывакзальнай плошчы. У Віцебску знаходзіцца аўтавакзал. Аўтобусныя маршруты злучаюць горад з [[Масква|Масквой]], [[Рыга]]й, [[Санкт-Пецярбург]]ам, а таксама абласнымі гарадамі [[Беларусь|Беларусі]]. Грамадскі транспарт (на 2026 год): * [[Віцебскі аўтобус|Аўтобусны]] (53 маршрутаў), аўтобусны парк № 1 (вул. Церашковай, 7) * [[Віцебскі тралейбус|Тралейбусны]] (16 маршрутаў) * [[Віцебскі трамвай|Трамвайны]] (9 маршрутаў) * Маршрутныя таксі. За 10 км на ўсход ад горада знаходзіцца [[аэрапорт Віцебск]].<gallery mode="packed" widths="240"> Файл:Aksm-420 vitovt vitebsk 01.jpg|[[Віцебскі тралейбус]] Файл:Vitebsk street.jpg Файл:Vokzal v Vitebske posle rekonstrukcii.jpg|[[Віцебскі чыгуначны вакзал|Віцебскі вакзал]] Файл:BY Vitebsk central Lenin Street.jpg Файл:AKSM-62103-633 Viciebsk.jpg|[[Віцебскі трамвай]] </gallery> == Культура == === Мастацкае жыццё === [[Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|thumb|[[Іегуда Пэн]]. Партрэт [[Марк Шагал|Марка Шагала]] (1914).]] У 1898 годзе пачала працаваць [[Віцебская школа-майстэрня Іегуды Пэна]]. З Віцебшчынай звязана творчасць мастакоў [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], [[Іван Пятровіч Трутнеў|Івана Трутнева]], Дз. Струкава, К. Стаброўскага, [[Ісаак Львовіч Аскназій|Ісаака Аскназія]], М. Дабужынскага, [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфіма Мініна]] і інш., якія зрабілі шматлікія замалёўкі помнікаў старажытнай архітэктуры, пейзажаў Віцебска і края. У 1892—1898 гадах у маёнтку [[Здраўнёва]] пад Віцебскам жыў і працаваў [[Ілья Яфімавіч Рэпін|Ілья Рэпін]]. У 1919 годзе адбываліся выстаўкі твораў мастакоў-авангардыстаў, дзе акрамя работ віцебскіх жывапісцаў і графікаў экспанаваліся карціны з музеяў Масквы і Петраграда. У 1919—1923 гадах працавала створаная па ініцыятыве [[Марк Шагал|Марка Шагала]] народная мастацкая школа «новага рэвалюцыйнага ўзору», у якой выкладалі [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]], [[Іегуда Пэн|Юдэль Пэн]], [[Казімір Севярынавіч Малевіч|Казімір Малевіч]], Роберт Фальк, [[Абрам Маркавіч Бразер|Абрам Бразер]], [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламон Юдовін]] і інш. У 1919—1921 гадах пры школе існаваў музей сучаснага мастацтва, створаны па ініцыятыве Марка Шагала. Фонд складаўся з 120 твораў [[авангард]]ысцкага характару. У 1925 годзе частка работ перададзена ў Віцебскі абласны краязнаўчы музей. У хуткім часе школа ператварылася ў вышэйшыя мастацка-практычныя майстэрні, пазней — у мастацка-практычны інстытут (існаваў да 1922), з 1923 года — [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча]], пры якім у 1927 годзе створана аб’яднанне моладзі Асацыяцыі мастакоў рэвалюцыі (кіраўнік [[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Павел Гаўрыленка]]). Аб’яднанне ў 1928—1930 гадах наладжвала ў горадзе мастацкія выстаўкі. У 1920—1923 гадах дзейнічала арганізацыя «[[Сцвярджальнікі новага мастацтва]]», якая мела на мэце замяніць выяўленчае мастацтва абстрактнымі формамі вытворча-мастацкага канструявання. У 1920 выйшлі кнігі Малевіча «Бог не скінуты», «Мастацтва, царква, фабрыка», «Супрэматызм» (у апошняй аўтар выклаў тэорыю новага авангардысцкага кірунку). Выдаваліся часопісы «[[Искусство (часопіс)|Мастацтва]]» (1921—1922) і «Журнал ВИТРОСТА» (Віцебскага аддзялення РОСТА, 1921), плакаты Віцебскія «Окна РОСТА» (1919—1922) і інш. На іх старонках публікаваліся матэрыялы пра мастацкае жыццё горада. У 1920-я пачало дзейнічаць [[Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства]] (кіраўнік [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікола Каспяровіч]]), куды ўваходзілі [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|Аляксандр Шлюбскі]], [[Іван Пятровіч Фурман|Іван Фурман]], [[Зіновій Ісакавіч Гарбавец|Зіновій Гарбавец]], Іван Гаўрыс, [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфім Мінін]], [[Міхаіл Георгіевіч Эндэ|Міхаіл Эндэ]]. Члены мастацкай секцыі таварыства пры мастацкім вучылішчы збіралі ўзоры народнага мастацтва, рабілі замалёўкі помнікаў архітэктуры і г. д. Таварыствам выдадзены брашуры «Крашаніна» (1925) і «Віцебск у гравюрах [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламона Юдовіна]]» (1926) Івана Фурмана, «Беларуская архітэктура» Міколы Каспяровіча (1925) Артыкулы [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Міколы Каспяровіча]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Міколы Шчакаціхіна]], Івана Гаўрыса, [[Яфім Сямёнавіч Мінін|Яфім Мініна]], Я. Васілевіча па праблемах мастацтва змяшчаліся ў зборніку «Віцебшчына» (т. 1—2, 1925—1928)<ref name="ReferenceA"/>. У цэлым 1920-я вызначаліся вострай барацьбой паміж прыхільнікамі авангардызму і рэалістычнага мастацтва. 12 ліпеня 1939 года у Віцебску адкрыта мастацкая галерэя Ю. Пэна (экспанавалася каля 100 яго работ). Усяго ў фондах галерэі было каля 800 твораў (асноўная частка перададзена ў Нацыянальны мастацкі музей Беларусі, асобныя творы — у Віцебскі абласны краязнаўчы музей). У 1941 годзе адбыліся першая выстаўка выяўленчага мастацтва Віцебска і перасоўная выстаўка графікі. Другая абласная выстаўка твораў мастакоў Віцебска і вобласці наладжана ў 1949 годзе. Віцебск часта называюць горадам мастакоў. Гэта даніна мастацкім традыцыям, закладзеным стваральнікам першай прыватнай школы жывапісу і малюнка Юдалем Пэнам, першымі вольнымі дзяржаўнымі майстэрнямі — роданачальнікамі Віцебскай мастацкай школы. Пасля стварэння ў 1952 годзе Віцебскай абласной арганізацыі Саюза мастакоў Беларусі мастацкае жыццё горада актывізавалася. Выстаўкі мастакоў адбыліся ў 1953, 1955, 1957 гадах; з 1960 года штогод наладжваюцца справаздачныя абласныя выстаўкі, а таксама маладзёжныя, групавыя, тэматычныя, персанальныя і інш. У пачатку 1950-х пачала складвацца [[Віцебская школа акварэлі]]. [[Файл:mastatskae-zytsio-vitsebsk.jpg|thumb|left|Афіша мастацкай выстаўкі віцебскіх мастакоў (2012).]] Сёння віцебская арганізацыя Беларускага саюза мастакоў налічвае больш за 100 чалавек, якія працуюць у розных жанрах і відах мастацтва. У асноўным — гэта выпускнікі мастацка-графічнага факультэта [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|ВДУ імя П. Машэрава]], тэхналагічнага ўніверсітэта і Беларускай акадэміі мастацтваў. У ліку старэйшых мастакоў горада — [[Рыгор Піліпавіч Клікушын|Рыгор Клікушын]], Аляксандр Салаўёў, Іван Сталяроў і інш. На самы высокі ўзровень паднялі віцебскую школу акварэлі такія мастакі, як [[Фелікс Фёдаравіч Гумен|Фелікс Гумен]], Уладзімір Іваноў, Міхась Ляўковіч, Вікенцій Ральцэвіч, Генадзь Шутаў. Сярод жывапісцаў выдзяляюцца [[Аляксандр Ігаравіч Дасужаў|Аляксандр Дасужаў]], [[Мікалай Мікалаевіч Дундзін|Мікалай Дундзін]], [[Анатоль Сяргеевіч Ізаітка|Анатоль Ізаітка]], Алег Скавародка і інш<ref name="UC"/>. Горад Віцебск упрыгожваюць работы скульптараў Аляксандра Гвоздзікава, Івана Казака, Валерыя Магучага, Азата Тарасяна<ref name="BE-1"/>. У пачатку 1990-х у горадзе працавала галерэя [[Алесь Пушкін|Алеся Пушкіна]]. У Віцебску праведзены 1-ы Міжнародны пленэр памяці М. Шагала (1994), 1-ы і 2-і Міжнародныя пленэры «Малевіч. УНОВИС. Сучаснасць» (1994, 1996). Традыцыйным стаў дзіцячы Рэпінскі пленэр. Віцебск — адзіны горад у рэспубліцы, які праводзіць выстаўкі-конкурсы студэнцкіх работ. На Арт-сесію прыязджаюць навучэнцы мастацкіх ВНУ Беларусі, Расіі і Латвіі. Перыядычна адбываюцца выстаўкі твораў самадзейных мастакоў і майстроў народнага мастацтва. Створаны творчыя аб’яднанні «Квадрат» (1987), «УБІКУС» (1992), «Віцебская акварэль» (1995). === Музеі === Першы музей у Віцебску быў адкрыты ў [[1868]] годзе пры губернскім статыстычным камітэце. У [[1893]] годзе па ініцыятыве гісторыкаў [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманава]] і [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|Аляксея Сапунова]] ў архірэйскім доме заснаваны царкоўна-археалагічны музей. Неўзабаве пасля стварэння [[Віцебская губернская вучоная архіўная камісія|Віцебскай вучонай архіўнай камісіі]] (1909) яе члены пачалі камплектаваць уласны музей, у аснову якога была пакладзена калекцыя статыстычнага камітэта. Першы прыватны музей Віцебска належаў вядомаму адвакату і калекцыянеру [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч|Вацлаву Федаровічу]] (1848—1911). Ён узнік хутка пасля пераезду апошняга ў Віцебск (1880-я) і налічваў некалькі тысяч прадметаў — адзенне і абутак народаў, якія жылі на Віцебшчыне, [[зброя]] і творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, знаходкі з археалагічных раскопак, [[Манета|манеты]] і медалі, вырабы з [[фарфор]]у, [[Шкло|шкла]] і г. д. У 1915 годзе у Віцебск прыехаў чарцёжнік інжынернага кіраўніцтва Віленскай ваеннай акругі, калекцыянер [[Антон Рафаілавіч Брадоўскі|Антон Брадоўскі]] (1859—1928). Асабліва каштоўнай часткай яго збору з’яўлялася нумізматычная калекцыя (у 1918 падаравана губернскаму аддзелу асветы). У 1918 годзе у Віцебску створаны губернскі музей (сучасны абласны краязнаўчы музей). У 1920-я пачало дзейнічаць [[Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства]]. У першыя гады Савецкай улады акрамя губернскага гістарычнага музея ў Віцебску створаны музеі: сучаснага мастацтва (пры Мастацка-практычным інстытуце), сельскагаспадарчы (пры Доме селяніна), ветэрынарна-заалагічны, эканоміка-прамысловы (пры эканамічным тэхнікуме), рэвалюцыі (пры СШ № 29), санітарнай адукацыі і гігіены (пры сельскагаспадарчым тэхнікуме), педагагічны і іншыя. З другой палавіны 1920-х гадоў і, асабліва, у 1930-я гады ўсе названыя музеі закрыліся. Толькі пры ветэрынарным інстытуце існаваў энтамалагічны кабінет, створаны выдатным віцебскім вучоным Плюшчэўскім-Плюшчыкам (1849—1926) і перададзены ў дар гораду. У 1939 годзе адкрылася карцінная галерэя Ю. Пэна, якая ў 1941 годзе была эвакуіравана ў [[Саратаў]]<ref name="Krasnianski"/>. * [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]] * [[Віцебскі мастацкі музей]] * [[Віцебскі музей Марка Шагала]] * [[Віцебскі музей воінаў-інтэрнацыяналістаў]] * [[Віцебскі літаратурны музей]] (''зачынены'') * [[Віцебскі абласны музей Героя Савецкага Саюза Міная Піліпавіча Шмырова]] * [[Віцебскі музей прыватных калекцый]] (''зачынены'') * [[Здраўнёва|Музей-сядзіба І. Я. Рэпіна «Здраўнёва»]] * [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]] * [[Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта|Батанічны сад]]. * [[Віцебская абласная філармонія]]. === Літаратурнае жыццё === [[Файл:litaraturny-muzey-vitsebsk.jpg|thumb|Віцебскі літаратурны музей.]] У XVII стагоддзі віцебскі ваявода Я. Храпавіцкі склаў «Дыярыуш», «дыялогам» з якога пачаў сваю дзейнасць [[віцебскі школьны тэатр]]. У [[1768]] годзе С. Аверка склаў [[Віцебскі летапіс]], дзе шмат арыгінальных звестак па гісторыі горада. У Віцебску нарадзіліся беларускія і польскія паэты [[Францішак Дыянізы Князьнін|Францішак Князьнін]], [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандр Рыпінскі]], рускі гісторык і філолаг-славіст А. Л. Пагодзін, вучыўся паэт-рамантык [[Тадэвуш Гіляравіч Лада-Заблоцкі|Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], (паэма «Ваколіцы Віцебска» і інш.), жыў А. Дэльвіг. Віцэ-губернатарам Віцебска ў 1853—1854 гадах быў рускі пісьменнік І. Лажэчнікаў. У сярэдзіне XIX стагоддзя літаратары Віцебска групаваліся вакол [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцёма Вярыгі-Дарэўскага]]. У канцы XIX—пачатку XX стагоддзя у Віцебску і на Віцебшчыне жылі і працавалі беларускія этнографы і фалькларысты Е. Раманаў, [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], В. Астаповіч, краязнаўцы А. Сапуноў, У. Стукаліч, пісьменнік [[Аляксандр Раманавіч Пшчолка|Аляксандр Пшчолка]]. Горад наведалі [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандр Пушкін]] (1820 і 1824), [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Мікалай Гогаль]] (1828), [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]] (1843 і 1847), [[Іван Аляксеевіч Бунін|Іван Бунін]] (1889), збіраў матэрыялы для нарысаў Г. Успенскі (1890). У 1924—1928 гадах у Віцебску дзейнічала акруговае аддзяленне літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]». Частымі гасцямі Віцебска былі [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Кузьма Чорны]], іх п’есы ставіліся на сцэне Віцебскага тэатра. У 1958 годзе выйшаў літаратурна-мастацкі альманах «Дзвіна». У 1992 годзе у выдавецтве «Мастацкая літаратура» зноў выйшаў альманах «Дзвіна» (Віцебшчына літаратурная). Дзейнічаюць абласныя аддзяленні Беларускага саюза журналістаў (з 1970), Саюза беларускіх пісьменнікаў (з 1980), Саюза пісьменнікаў Беларусі (з 2005). З 1988 года працуе [[Віцебскі літаратурны музей]]. Пры Віцебскім дзяржаўным універсітэце створаны літаратурны музей, экспануюцца рукапісы, фотаздымкі, кнігі з аўтографамі пісьменнікаў-землякоў<ref name="ReferenceA"/>. У 21 стагоддзі ў горадзе працавалі і працуюць пісьменнікі [[Пётр Аляксандравіч Ламан|Пётр Ламан]], [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|Уладзімір Папковіч]], [[Алег Уладзіміравіч Салтук|Алег Салтук]], [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давід Сімановіч]], [[Вольга Іванаўна Русілка|Вольга Русілка]], [[Сяргей Васілевіч Рублеўскі|Сяргей Рублеўскі]], [[Франц Іванавіч Сіўко|Франц Сіўко]] і інш<ref name="BE-2" />. === Тэатральнае жыццё === {{main|Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускі тэатр «Лялька»|Кінатэатры Віцебска}}[[Файл:Віцебск. 38.JPG|thumb|Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа.]] З канца XVII стагоддзя і да 1870-х адбываліся народныя лялечныя паказы жлоба, паказы народнай драмы «Цар Максімілян», дзейнічаў [[Віцебскі школьны тэатр]]. У 1805 і 1806 гадах горад наведвалі польскія трупы М. Кажынскага, паміж 1808 і 1812 гадах — А. Руткоўскага. У 1840-я у Віцебску існаваў хатні тэатр [[Беларускае генерал-губернатарства|віцебскага генерал-губернатара]] [[Андрэй Міхайлавіч Галіцын|Андрэя Галіцына]], у якім выступаў і [[Віцебскі балет Піёна|балетны ансамбль пад кіраўніцтвам М. Піёна]]. [[23 снежня]] [[1845]] года адкрыўся гарадскі тэатр. Будынак тэатра быў 3-ярусны: ніжні (бенуар) меў 12 ложаў (кожная на 5 асоб), сярэдні (бельэтаж) — 13 ложаў, верхні — галерэя; партэр меў больш за 100 месцаў, сцэна была прыстасавана для паказу драматычных спектакляў і балетаў. У ім працавалі Віцебскі балет Піёна, драматычная трупа Я. Чаховіча (1847—1849), гастраліравалі польскія, рускія, украінскія трупы, акцёры: М. Іваноў-Казельскі, У. Давыдаў, М. Дальскі, К. Гарын, В. Далматаў, [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Павел Арленеў]] і інш<ref name="TB"/>. Сёння ў горадзе працуюць два прафесійныя тэатры: * [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа]] * [[Беларускі тэатр «Лялька»]] === Фестывалі === [[Файл:Витебск. Летний Амфитеатр.jpg|thumb|Летні амфітэатр — асноўная пляцоўка «Славянскага Базару».]] Акрамя «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]]» Віцебск з’яўляецца радзімай многіх міжнародных культурных праектаў. Гэта і міжнародны фестываль сучаснай харэаграфіі, міжнародны фестываль «Пурымшпіль у Віцебску», міжнародны фестываль аўтарскай песні «[[Віцебскі лістапад]]», міжнародны конкурс мадэльераў і манекеншчыц агенцтваў мадэляў Рэспублікі Беларусь «Белая амфара». «Адраджэнне вялікіх традыцый», — пад такім дэвізам праходзіць традыцыйны [[Міжнародны музычны фестываль імя І. І. Салярцінскага]]. Дзякуючы фестывалю польскай песні, фестывалю спартыўных і бальных танцаў «Віцебская сняжынка», «Арт-сесіі», горад набыў шырокую вядомасць. У горадзе праводзяцца розныя фестывалі дзіцячай творчасці, агляды-конкурсы выканаўчага майстэрства маладых талентаў. Традыцыйна праходзяць фестывалі мастацкай самадзейнасці. Найбольш значныя сярод іх: фестываль дзіцячай творчасці, дзіцяча-юнацкі фестываль харавых калектываў «Спяваючы свет», гарадскі фестываль школьных драматычных тэатраў «Школьны тэатр», фестываль патрыятычнай песні «Афганістан баліць у маёй душы», фестываль маладых выканаўцаў «Песні юнацтва нашых бацькоў», фестываль гітарнай музыкі «Менестрэль», віцебскі конкурс юных кампазітараў імя А. В. Багатырова, Велікодны фестываль<ref name="pamiać-2"/>. Выдаваўся да 2012 года [[Ідыёт (часопіс)|часопіс «Ідыёт»]]. == Адукацыя == [[Файл:VDU-1.JPG|thumb|Адзін з карпусоў Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта.]] У [[XIV стагоддзе|XIV]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзях пры праваслаўных, каталіцкіх і пратэстанцкіх храмах і манастырах існавалі школы, езуіцкі і піярскі ([[1775]]) калегіумы, дзейнічалі праваслаўныя брацтвы, базыльянскія школы і інш. У 2-й палове [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзя кальвіністамі было заснавана вучылішча. З [[1641]] да [[1820]] гадоў дзейнічаў [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|Віцебскі езуіцкі калегіум]]<ref name="EHB-1"/>. Пры ім быў [[Віцебскі школьны тэатр]]. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]]—пачатку [[XIX стагоддзе|XIX]] стагоддзяў рымска-каталіцкія ордэны адкрывалі жаночыя школы і пансіянаты. Пасля далучэння Беларусі да Расійскай імперыі ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя у Віцебску былі адкрыты рускія школы, вучылішчы, гімназіі. Першая руская школа адкрыта ў канцы 1770-х (у [[1784]] у ёй навучалася 76 дзяцей). Першая [[Віцебская мужчынская гімназія|мужчынская гімназія]] адкрыта ў [[1808]] годзе<ref name="EHB-2"/>, у [[1834]] годзе — [[Віцебская настаўніцкая семінарыя]], у [[1870]] годзе — [[Марыінская жаночая гімназія (Віцебск)|Віцебская Марыінская жаночая гімназія]]<ref name="EHB-3"/>. Медыцынскіх работнікаў сярэдняй кваліфікацыі рыхтавала з [[1872]] года Віцебская фельчарская школа. У [[1890]] годзе адкрыта духоўная семінарыя, а ў 1902 годзе — епархіяльнае жаночае вучылішча. У [[1891]] годзе у Віцебску 22 навучальныя ўстановы, у якіх займалася каля 3500 навучэнцаў, у т. л. павятовыя вучылішчы: двухкласнае (145 навучэнцаў) і аднакласнае (148 навучэнцаў), прыходскае (60 навучэннаў); 5 бібліятэк, чытальня. У [[1905]] годзе адкрыта таксама жаночая аляксееўская, у [[1906]] годзе — прыватная мужчынская гімназія Неруша. У 1906—1913 гадах існавала прыватная Віцебская фельчарска-акушэрская школа. У 1910 годзе адкрыты першы на Беларусі настаўніцкі інстытут, пераўтвораны ў 1918 годзе у педагагічны інстытут, Віцебскае рэальнае вучылішча. У 1911 годзе створана Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута. У 1913 годзе дзейнічала [[Адукацыя (таварыства)|таварыства «Адукацыя»]]. У 1920 годзе заснаваны механіка-будаўнічы тэхнікум, у 1921 годзе — вышэйшы сельскагаспадарчы тэхнікум (з 1924 ветэрынарны інстытут), мастацкае вучылішча. З 1921 па 1924 год працавала [[Беларуская секцыя пры Віцебскім губернскім аддзеле народнай асветы]]. У 1940 годзе у Віцебску 53 дзіцячыя сады, 43 агульнаадукацыйныя школы, 15 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў, 4 ВНУ, 2 навукова-даследчыя ўстановы. Сёння навуковы комплекс горада прадстаўлены галіновымі навукова-даследчымі інстытутамі, канструктарскімі арганізацыямі, ВНУ і іншымі навучальнымі ўстановамі. Віцебск мае добра распрацаваную сістэму адукацыі, што дазваляе забяспечыць шырокую і высокую кваліфікацыю насельніцтва горада. Сістэма дашкольнага выхавання і агульнай сярэдняй адукацыі горада складаецца з 98 дашкольных устаноў (у тым ліку 3-х цэнтраў развіцця дзіцяці), 42 агульнаадукацыйных школ, ліцэя, 9 гімназій, 3 школ-інтэрнатаў для дзяцей з асаблівасцямі псіхафізічнага развіцця. Дзейнічае абласное аб’яднанне пазашкольнай работы. Акрамя таго працуюць музычнае вучылішча, 4 музычныя школы, 3 школы мастацтваў, мастацкая школа. У горадзе 11 каледжаў, 11 сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў, у т. л. [[Віцебскі дзяржаўны політэхнічны каледж|Віцебскі дзяржаўны каледж электратэхнiкi]], [[Віцебскі дзяржаўны каледж культуры і мастацтваў]], [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі каледж імя акадэміка І. П. Антонава]], [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны каледж|Віцебскі дзяржаўны тэхнічны каледж]], [[Віцебскі філіял Беларускай дзяржаўнай акадэміі сувязі]]. У Віцебску 4 дзяржаўныя ВНУ<ref name="RB-1"/>: * [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны]] * [[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]] * [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] * [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] == Спорт == [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-L0830-0217, XX. Olympiade, DDR-Turnerinnen, Karin Janz, Silbermedaille.jpg|thumb|left|Тамара Лазаковіч (справа).]] У Віцебску жыў першы ў Беларусі майстар спорту СССР па [[шахматы|шахматах]] [[Уладзіслаў Іванавіч Сіліч]]. Горад даў свету чэмпіёнаў і прызёраў Алімпійскіх гульняў, Еўропы такіх як: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім|Рамуальд Клім]] (молат), [[Ларыса Леанідаўна Петрык|Ларыса Петрык]] і [[Тамара Васілеўна Лазаковіч|Тамара Лазаковіч]] (выхаванцы заслужанага трэнера СССР [[Вікенцій Дзмітрыевіч Дзмітрыеў|Вікенція Дзмітрыевіча Дзмітрыева]]), [[Аляксандр Туміловіч]], [[Юрый Анатольевіч Балабанаў|Юрый Балабанаў]], Таццяна Аржанікава, [[Аляксей Васільевіч Сінкевіч|Аляксей Сінкевіч]] (спартыўная гімнастыка), [[Вячаслаў Яўгенавіч Яноўскі|Вячаслаў Яноўскі]] і [[Сяргей Пятровіч Ляховіч|Сяргей Ляховіч]] ([[бокс]]), [[Ігар Уладзіміравіч Каныгін|Ігар Каныгін]] (барацьба), [[Таццяна Міхайлаўна Івінская|Таццяна Івінская]] ([[баскетбол]]), Іван Лапшын і Аляксандр Каваленка (патройны скачок), [[Аляксандр Паташоў]] (спартыўная хадзьба), Мікалай Кастылёў ([[цяжкая атлетыка]]), [[Ігар Канстанцінавіч Сумнікаў|Ігар Сумнікаў]] і [[Зінаіда Уладзіміраўна Стагурская|Зінаіда Стагурская]] (веласпорт), [[Таццяна Палюх]], Лілія Іванова, [[Галіна Міхайлаўна Лебедзева|Галіна Лебедзева]], [[Дзмітрый Паляруш]], Яўген Бяляеў, Мікалай Казак (батут), [[Вадзім Леанідавіч Сашурын|Вадзім Сашурын]], [[Аляксей Пятровіч Айдараў|Аляксей Айдараў]], [[Пётр Анатольевіч Івашка|Пётр Івашка]] (біятлон). Паспяхова выступалі на алімпійскіх арэнах А. Паташоў (хадзьба), У. Котаў (марафон), Т. Шляхто (скачкі ў вышыню), Т. Мцута (бег на 400 м з бар’ерамі), Л. Караткевіч (кіданне дыска). Дванаццаці віцяблянам прысвоена званне «Заслужаны майстар спорту СССР». На [[Летнія Алімпійскія гульні 1956|XVI Алімпійскіх гульнях]], якія адбыліся ў [[1956]] годзе у г. [[Мельбурн]], упершыню ў складзе зборнай СССР па лёгкай атлетыцы выступіў віцяблянін Яўген Сакалоў. У 1964 годзе віцяблянін Рамуальд Клім на XVIII Алімпійскіх гульнях у Токіа заваяваў залаты медаль у кіданні молата<ref name="pamiać-3"/>. Сёння ў горадзе існуе 21 спецыялізаваная спартыўная школа, дзе займаецца больш за 8 тысяч дзяцей і падлеткаў. Найбольш папулярныя віды спорту ў горадзе — гімнастыка, батут, лёгкая атлетыка, плаванне, біятлон, лыжныя гонкі, футбол, хакей, барацьба, бокс, цяжкая атлетыка. Вядзецца падрыхтоўка больш чым па 30 алімпійскіх відах спорту. Працуе [[Віцебскае вучылішча алімпійскага рэзерву]]. Спартыўныя збудаванні горада складаюцца з [[Віцебскі цэнтральны спартыўны комплекс|Цэнтральнага спартыўнага комплексу]], [[Віцебскі лядовы палац спорту|Лядовага Палаца спорту]], больш за 140 спартыўных залаў, басейнаў, больш за 300 адкрытых пляцовак і іншых спартыўных збудаванняў. Кожны год у Віцебску праводзіцца больш за 200 спартыўных спаборніцтваў гарадскога, рэспубліканскага і міжнароднага ўзроўню і 50 відах спорту: міжнародныя турніры на прызы алімпійскіх чэмпіёнаў Т. Івінскай-Белашапка (баскетбол), В. Яноўскага (бокс), І. Каныгіна (грэка-рымская барацьба), Т. Лазаковіч (спартыўная гімнастыка); на прызы Герояў Савецкага Саюза Л. Даватара (барацьба), З. Партновай (скачкі ў вышыню), І. Чарняхоўскага (атлетычная гімнастыка), М. Шмырова (плаванне), М. Сільніцкага (скачкі на батуце) і П. Машэрава (легкая атлетыка)<ref name="SEB"/>. Футбольны клуб [[ФК Віцебск]] удзельнічае ў Вышэйшай лізе Беларусі. У другой лізе горад прадстаўляў [[ФК Мясакамбінат Віцебск]]. Хакейны клуб — [[ХК Віцебск]]. == Ахова здароўя == {{main|Ахова здароўя Віцебска}} Функцыянуе 16 асобных лячэбна-прафілактычных устаноў, 5 абласных медыцынскіх дыспансераў, 4 гарадскія бальніцы і бальніца хуткай медыцынскай дапамогі, два цэнтры санітарна-гігіенічнага і прафілактычнага напрамку, абласны дыягнастычны цэнтр, разгалінаваная сетка дзяржаўных і прыватных аптэк. Дзейнічае Рэспубліканскі цэнтр медыцынскай рэабілітацыі воінаў-інтэрнацыяналістаў і Віцебскі занальны цэнтр [[Гігіена|гігіены]] і [[Эпідэміялогія|эпідэміялогіі]].<ref name="gorisp">[http://www.vitebsk.gov.by Віцебскі гарвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015112437/http://www.vitebsk.gov.by/ |date=15 кастрычніка 2012 }}</ref> Медыцынскія ўстановы горада, акрамя спецыялізаванай медыцынскай дапамогі, ажыццяўляюць санітарную асвету і прапаганду здаровага ладу жыцця, нарыхтоўку донарскай крыві, медэкспертызу, санітарны нагляд за эпідэміялагічнай сітуацыяй і захаваннем санітарных нормаў на вытворчасці. == Рэлігія == {{main|Віцебская і Аршанская епархія|Віцебская дыяцэзія|Спіс храмаў Віцебска}} [[Файл:Vitebsk Sobor 2012.jpg|thumb|Выгляд з вул. Пушкіна. Успенскі сабор, Свята-Духаў жаночы манастыр, Пушкінскі мост.]] Сёння ў Віцебскай епархіі налічваецца 106 прыходаў, 4 манастыры, дыяканічны цэнтр, 5 брацтваў, 15 сястрыцтваў. У 1996 годзе было адкрыта Віцебскае праваслаўнае вучылішча. Працуюць нядзельныя школы пры кожным храме горада<ref name="BPC"/>. У горадзе існуе чатыры парафіі: пры касцёле Св. Варвары, пры касцёле Св. Антонія Падуанскага (вул. Гагарына), пры касцёле Іісуса Міласэрнага (вул. Воінаў-інтэрнацыяналістаў), пры касцёле Маці Божай Саліцынскай (пр. Чарняхоўскага). Большая колькасць каталіцкіх храмаў (акрамя касцёла Св. Варвары) знаходзіцца ў стадыі перабудовы і рэканструявання. У Віцебску дзейнічае евангелічна-лютэранскі храм (вул. 1-ая Лінія, д. 15), грэка-каталіцкая царква (вул.2-я Войкава) і сінагога (вул. Калгасная, 4). У 2009 г. Віцебск наведаў Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі [[Кірыл (Патрыярх Маскоўскі)|Кірыл]]<ref name="Miadzviedzieva"/>. == СМІ == 1838 год стаў годам нараджэння першай віцебскай газеты — «[[Віцебскія губернскія ведамасці (1838)|Віцебскія губернскія ведамасці]]», якая выдавалася да 1918 года. У ёй былі афіцыйны і неафіцыйны аддзелы. Прычым апошні набыў статус самастойнай газеты і ў далейшым, пачынаючы з 1901 года, выдаваўся асобна. У ім асвятляліся мясцовае жыццё, падзеі за мяжой, друкаваліся матэрыялы па пытаннях эканомікі, культуры, народнай асветы. Прыкметнай з’явай у другой палове XIX стагоддзя стала выданне «[[Полацкія епархіяльныя ведамасці|Полацкіх епархіяльных ведамасцей]]» (Віцебск, 1874—1916). Буржуазны грамадска-палітычны друк прадстаўлялі газеты «[[Віцебскі лісток]]» (1898—1899) і «Віцебскае жыццё» (1906). У 1916—1917 гадах выдаваўся штотыднёвы грамадска-палітычны часопіс «Віцебскі край». На яго старонках з добразычлівых пазіцый адлюстроўваўся лёс беларускага народа і яго культуры, станаўленне і развіццё роднай мовы і літаратуры. З лютага 1916 па ліпень 1919 года ў Віцебску выходзіла прыватная газета «Віцебскі лісток» (у 1917 годзе выдаваўся дадатак да яе — «Вячэрні бюлетэнь»). У 1917 годзе бальшавікі Віцебска пачалі выдаваць газету «Весткі ваенна-рэвалюцыйнага камітэта горада Віцебска». Яе назва неаднойчы мянялася 1924—1929 гадах — «Заря Запада», 1929—1938 гадах — «Віцебскі пралетарый», з 1938 года — «[[Віцебскі рабочы]]». У 1919—1923 гадах выходзіў часопіс «Камуністычная праца», які з’яўляўся органам губернскага камітэта РКБ(б) і губпрафсаюза, а ў 1920—1921 гадах выдаваўся часопіс «Голас працы», заснавальнікам якога стаў губсавет прафсаюзаў. У 1924—1927 гадах з’явілася першае выданне для вясковых жыхароў — «Віцебская сялянская газета». З 1919 па 1921 гады ў Віцебску дзейнічала аддзяленне РасТА, якое рыхтавала агітплакаты, лістоўкі, брашуры, вусную і светлавую газеты. У 1921 годзе ім быў заснаваны «Часопіс Віцебскага аддзялення РасТА». У наступныя гады ў розны час выдаваліся часопісы «Мастацтва», «Парус», «Штурм», «Беларуская ветэрынарыя». У часы гітлераўскай акупацыі выходзіла газета «[[Беларускае слова (1941)|Беларускае слова]]». У снежні 1990 года з’явіўся першы нумар абласной газеты «[[Народнае слова]]», а ў сакавіку 1991 года пачала выходзіць газета Віцебскага гарвыканкама і гарадскога Савета дэтутатаў «[[Віцьбічы]]». Выходзілі таксама незалежныя газеты «Выбар» і «[[Витебский Курьер|Віцебскі кур’ер]]» (зачынены).<ref name="BE-3"/>. З цягам часу ў вобласці сталі працаваць карэспандэнцкія пункты рэспубліканскіх выданняў «Звязда», «Советская Белоруссия», «Народная газета», «Рэспубліка», «Беларуская ніва», інфармацыйнага агенцтва БелТА, АТН, рэспубліканскага радыё. Пасля была створана карэспандэнцкая сетка АНТ, СТБ, агенцтва «Інтэр-факс» і шэрагу іншых рэспубліканскіх СМІ. З 1927 года пачало вяшчанне віцебскае абласное радыё. У 1998 годзе ўпершыню прагучалі пазыўныя радыёстанцыі «Радыё „Віцебск“». 1960 год стаў годам нараджэння абласнога тэлебачання. Шэраг газет з’яўляюцца ведамаснымі. Гэта «02» (УУС), «Наша жизнь» (газета ВДУ імя П. М. Машэрава — зараз «Мы і час»), «Медвузовец» (ВДМУ) і інш. Тэлевізійнае вяшчанне прадстаўлена эфірнымі і кабельнымі праграмамі, колькасць якіх вагаецца ў залежнасці ад рэгіёнаў. У абласным цэнтры, акрамя 8 эфірных праграм (АНТ, БТ, РТР, НТБ-Беларусь, «Лад», СТБ, «Скіф», «Арт-Відэа»), трансліруецца да 40 праграм кабельнага тэлебачання. Буйнейшым аператарам кабельнага тэлебачання з’яўляецца ААТ «Тэхна-гандлёвы цэнтр „Гарант“» (г. Віцебск). Недзяржаўная тэлекампанія «Скіф» мае свае рэгіянальныя студыі ў гарадах Віцебск, Орша, Полацк<ref name="RB-2"/>. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Раёны Віцебска}} [[Файл:Vitebsk map.gif|thumb|150px|Карта Віцебска.]] Горад падзяляецца на 3 раёны: * '''Чыгуначны''', размешчаны ў заходняй частцы горада на правым беразе [[Дзвіна|Дзвіны]].<ref>[http://www.vitebsk.gov.by/ru/o_rajone_zhd-ru/ Віцебскі гарвыканкам. Афіцыйны сайт. — Чыгуначны раён] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140719032228/http://www.vitebsk.gov.by/ru/o_rajone_zhd-ru/ |date=19 ліпеня 2014 }}</ref> * '''[[Кастрычніцкі раён (Віцебск)|Кастрычніцкі]]''', тэрыторыя якога з’яўляецца гістарычным, культурным і прамысловым цэнтрам горада і ў цяперашні момант займае плошчу звыш за 3500 га.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitebsk.gov.by/ru/okt_rayon-ru/ |title=Віцебскі гарвыканкам. Афіцыйны сайт. — Кастрычніцкі раён |access-date=20 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814154406/http://www.vitebsk.gov.by/ru/okt_rayon-ru/ |archivedate=14 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref> * '''Першамайскі''', складаецца з двух вялікіх частак, размешчаных па берагах Дзвіны і [[Лучоса|Лучосы]] ў паўднёвай частцы горада.<ref>{{Cite web |url=http://www.vitebsk.gov.by/ru/perv_rayon-ru/ |title=Віцебскі гарвыканкам. Афіцыйны сайт. — Першамайскі раён |access-date=20 студзеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140814154448/http://www.vitebsk.gov.by/ru/perv_rayon-ru/ |archivedate=14 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref> == Гарадская планіроўка == У Віцебску больш за 700 вуліц і завулкаў, 7 праспектаў і 7 плошчаў. * [[Вуліца Кірава (Віцебск)|Вуліца Кірава]], [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]], [[Замкавая вуліца (Віцебск)|вуліца Замкавая]], [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|вуліца Камісара Крылова]], [[Вуліца Дзімітрава (Віцебск)|вуліца Дзімітрава]], [[Кастрычніцкая вуліца (Віцебск)|вуліца Кастрычніцкая]], [[Вуліца Камуністычная (Віцебск)|Вуліца Камуністычная]], [[Вуліца Энгельса (Віцебск)|вуліца Энгельса]]. * [[Плошча Перамогі (Віцебск)|Плошча Перамогі]], [[Прывакзальная плошча (Віцебск)|Прывакзальная плошча]]. У Віцебску 11 мастоў, сярод іх: [[Кіраўскі мост]], [[Пушкінскі мост (Віцебск)|Пушкінскі мост]], [[Кастрычніцкі мост]], [[мост Блахіна]], [[Юбілейны мост]], [[мост Тысячагоддзя]], [[мост Баўмана]], [[мост Шмырова]]. == Архітэктура == [[Файл:VitebskOldCity.jpg|міні|Стары горад]] Першаасновай горада было гарадзішча (Замкавая гара) на высокім узгорку, вакол якога ў [[IX стагоддзе|IX]] — пачатку [[X стагоддзе|X стагоддзя]] ўзніклі тры паселішчы. У [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII]] стагоддзях горад фармаваўся паводле прынцыпаў старажытнага горадабудаўніцтва: уяўляў сабой умацаваны [[Віцебскія замкі|замак]] ([[дзядзінец]]), да якога далучаўся [[Вакольны горад (Віцебск)|навакольны горад]] ([[пасад]]). У [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] цэнтр Віцебскага княства. Са збудаванняў таго часу вядомы [[гасціны двор (Віцебск)|гасціны двор]], [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]]. У 2-й палове [[XIII стагоддзе|XIII]] — пачатку [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзяў планіровачная структура складалася з двух умацаваных замкаў: [[Верхні замак (Віцебск)|Верхні]] (былы дзядзінец) і [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжні]] (былы пасад), да якіх далучаліся неўмацаваныя слабоды — [[Узгорская слабада|Узгорская]] (поўнач), [[Заручаўская слабада|Заручаўская]] (поўдзень), [[Задунаўская слабада|Задунаўская]] (усход), [[Задзвінская слабада|Задзвінская]] (захад). У пачатку [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] Узгорская слабада была абкружаная драўлянымі [[сцяна|сценамі]], пераўтварылася ў трэці замак — [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскі]]. Кожны замак меў замкнёную планіровачную структуру са сваім кампазіцыйным цэнтрам, усе тры замкі былі цесна звязаныя паміж сабой. Уяўленне аб планіроўцы і забудове гораду дае унікальны графічны дакумент — «[[Чарцёж места Віцебска 1664 года|Чарцёж]]» [[1664]] года. Сярод будынкаў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] вядомы гасціны двор, [[Святадухаўская царква (Віцебск)|Святадухаўская царква]], [[Міхайлаўская царква (Віцебск)|Міхайлаўская царква]], [[Сімяонаўская царква (Віцебск)|Сімяонаўская царква]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Віцебск)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Увядзенская царква (Віцебск)|Увядзенская царква]], [[палац Агінскага (Віцебск)|палац Агінскага]] і інш. У драўляным грамадзянскім і культавым дойлідстве сфармавалася [[Віцебская школа дойлідства]]<ref name="ДБ">{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|Віцебск}}</ref>. [[Файл:Viciebsk. Віцебск (5.06.2007).jpg|злева|міні|Скрыжаванне вуліц Суворава і Крылова]] [[Рэгулярная планіроўка|Рэгулярныя планы]] для Віцебску распрацоўваліся ў канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], да канца XIX стагоддзя былі часткова рэалізаваныя. Планіровачна горад падзяляўся на тры часткі: Узгорскую (паміж Дзвіной і Віцьбай), Заручаўскую (паміж Віцьбай і Ручаём), Задзвінскую (на процілеглым правым беразе Дзвіны). Сфармаваўся развіты грамадскі цэнтр горада, які складаўся з дзвюх плошчаў: [[Рыначная плошча (Віцебск)|Рыначнай]] і [[Саборная плошча (Віцебск)|Саборнай]]. У ансамбль Саборнай плошчы ўваходзілі [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|касцёл і калегіум езуітаў]], [[Будынак акруговага суда (Віцебск)|будынак акруговага суда]]. Рыначную плошчу фарміравалі [[Віцебская ратуша|ратуша]], [[Васкрасенская царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]], [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|касцёл і кляштар бернардзінцаў]]. На высокім беразе Дзвіны ў стылі [[класіцызм]]у пабудаваны [[Палац губернатара (Віцебск)|палац губернатара]]. У розных частках гораду знаходзіліся [[Мікалаеўская царква (Віцебск)|Мікалаеўская царква]], [[Траецкая царква (Віцебск)|Траецкая царква]], [[Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)|Успенская царква і манастыр базыльян]], [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр|Казанская царква]], [[Касцёл Святой Варвары (Віцебск)|Варварынскі касцёл]]. [[Файл:House-vtbsk.jpg|міні|Даходны дом канца XIX — пачатку XX стст.]] З пракладкай лініі чыгункі была створаная [[Прывакзальная плошча (Віцебск)|Прывакзальная плошча]], дзе ўзведзены [[Віцебскі чыгуначны вакзал|будынак чыгуначнага вакзала]] (1866) і пракладзеная новая [[Вуліца Кірава (Віцебск)|вул. Вакзальная]] (сучасная вул. Кірава), якая падыходзіла да моста (першапачаткова драўлянага, з 1867 года — мураванага) цераз Дзвіну і звязала левабярэжную і правабярэжную часткі горада. У [[1897]] годзе пабудавана электрастанцыя, у 1898 годзе у цэнтры пракладзеныя две лініі [[Віцебскі трамвай|трамвая]] на электрычнай цязе (першы на Беларусі). Новая жылая забудова ўзнікала за лініяй чыгункі, што значна пашырыла Задзвінскую частку. У горадзе былі ўзведзеныя будынкі чыгуналіцейных майстэрняў (1877), фабрык тытунёвай (1878), акулярнай (1892), кардоннай (1898), ільнопрадзільнай «Дзвіна» (1900, пабудаваная Бельгійскім акцыянерным таварыствам у слабадзе [[Маркаўшчына (Віцебск)|Маркаўшчына]]). У 1890 годзе пад кіраўніцтвам галоўнага архітэктара горада [[Ціхан Васілевіч Кібардзін|Ціхана Кібардзіна]] быў распрацаваны новы праектны план Віцебска. Сярод грамадскіх будынкаў вылучаліся: мужчынская гімназія (1880, разбураная ў 1975), [[Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча (Віцебск)|будынак жаночага епархіяльнага вучылішча]], [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|будынак пазямельна-сялянскага банка]], [[Будынак былога мужчынскага духоўнага вучылішча (Віцебск)|будынак духоўнага вучылішча]]. У цэнтральнай частцы горада ў 1912 годзе пастаўлены [[Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года (Віцебск)|помнік героям Айчыннай вайны 1812 года]]<ref name="ДБ"/>. Першы генплан рэканструкцыі Віцебска, распрацаваны ў [[1938]] годзе [[Дзіпраград УССР|Дзіпраградам УССР]] пад кіраўніцтвам архітэктара [[А. Касьянаў|А. Касьянава]], вызначыў перспектывы далейшага развіцця горада з улікам яго гістарычных асаблівасцей. З пачатку [[1930-я|1930-х]] гадоў вядзецца комплекснае мураванае будаўніцтва — ствараюцца жылыя пасёлкі каля буйных прамысловых прадпрыемстваў (пас. [[Пралетарская слабада]] — былая Маркаўшчына, каля фабрыкі імя «КІМ», па вул. Горкага). На галоўных магістралях горада ўзведзеныя чатырохпавярховыя жылыя дамы камунальнага тыпу, дзе ў адным будынку аб’ядноўваліся жылыя і грамадскія памяшканні. Для вядучых спецыялістаў горада пабудаваны жылы [[Дом спецыялістаў (Віцебск)|дом спецыялістаў]], [[Дом-камуна (Віцебск)|дом-камуна]] — пошук новага тыпу жылля. Новым тыпам грамадскіх будынкаў з’явіўся [[Клуб металістаў (Віцебск)|клуб металістаў]]<ref name="ДБ"/>. У 1-я пасляваенныя дзесяцігоддзі горад аднаўляўся і развіваўся па генпланах 1946 года (аблпраект, г. Харкаў), яго карэкціроўкі 1956 годзе ([[Віцебскграмадзянпраект|Віцебскі філіял інстытута «Белдзяржпраект»]]), новым генплане 1966 года (інстытут «[[Віцебскграмадзянпраект]]»). Былі адноўленыя і ўзведзеныя новыя прамысловыя прадпрыемствы такія як [[станкабудаўнічы завод імя Кірава (Віцебск)|станкабудаўнічы завод імя Кірава]], фабрыкі панчошна-трыкатажная імя «КІМ», абутковая «[[Чырвоны Кастрычнік (фабрыка)|Чырвоны Кастрычнік]]», швейная «[[Сцяг індустрыялізацыі (фабрыка)|Сцяг індустрыялізацыі]]», хлебазавод, маслазавод, дывановы камбінат, дрэваапрацоўчы камбінат і інш.). Праводзілася рэканструкцыя гарадскога цэнтру — вул. Кірава з Прывакзальнай плошчай; [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вул. Леніна]] з плошчамі Леніна, Свабоды, Перамогі. У гэты перыяд узведзеныя: [[Віцебскі чыгуначны вакзал|чыгуначны вакзал]], [[Дзвіна (гасцініца, Віцебск)|гатэль «Дзвіна»]] (архітэктары [[В. Ладыгіна]], [[Я. Заслаўскі]]), Палац культуры на пл. Леніна (архітэктар А. Ефрамянак), будынак Беларускага Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра, Усходні прамысловы вузел на [[праспект Фрунзэ (Віцебск)|праспекце Фрунзэ]] і інш. У 1970—80-я гады развіццё горада ажыццяўлялася па генпланам 1975 года і 1982 года (Мінскі філіял ЦНДІПгорадабудаўніцтва)<ref name="ДБ"/>. Планіровачную структуру фарміруюць сем планіровачных раёнаў. Асноўным раёнам жылога будаўніцтва з’яўляецца Паўднёва-Усходні (з 1980 узводзяцца 5—9—12-павярховыя жылыя дамы і грамадскія будынкі ў мікрараёнах Поўдзень-1, Поўдзень-2, Поўдзень-3 і інш.). У [[1974]] годзе завершаны ансамбль [[Плошча Перамогі (Віцебск)|плошчы Перамогі]], створаная [[плошча Тысячагоддзя Віцебска]] (былая Тэатральная плошча). У 1970—80-я гады ўзведзеныя жылыя дамы: шаснаццаціпавярховы (архітэктары [[Уладзімір Рыгоравіч Зубкоў|У. Зубкоў]], [[З. Конаш]]) з кінатэатрам «Беларусь», дзевяціпавярховы з магазінам «Дзіцячы свет», дзесяціпавярховы з рэстаранам «Аўрора» (архітэктары [[Аляксандр Аляксеевіч Бельскі|Аляксандр Бельскі]], [[А. Расейкін]]), 8—9-павярховы (архітэктары [[З. Озерава]], [[Г. Махмутаў]]) і пяціпавярховы пяцісоткватэрны (архітэктары Махмутаў, [[П. Панамароў]]), чатырнаццаціпавярховы (архітэктары [[Віталь Аляксандравіч Данілаў|В. Данілаў]], [[З. Даўгяла]]) па Маскоўскім праспекце. Сярод грамадскіх будынкаў: новыя карпусы інстытутаў — медыцынскага (архітэктар Данілаў), педагагічнага (архітэктары Зубкоў, Конаш), ветэрынарнага (архітэктар [[А. Грачышнікаў]]), дванаццаціпавярховы гатэль «Віцебск», корпус праектна-канструктарскага бюро АСУ (архітэктары Махмутаў, [[Л. Ільінаў]]), будынак філіяла інстытута «Белдзяржпраект» (архітэктары Бельскі, Данілаў), сямнаццаціпавярховы інтэрнат абутковай фабрыкі «Чырвоны Кастрычнік» (архітэктар Грачышнікаў), Палац культуры прафсаюзаў (архітэктары [[В. Кірылаў]], Бельскі), комплекс вышынных будынкаў інтэрнатаў па праспекце Перамогі (архітэктары [[А. Асяненка]], [[В. Лукомскі]]), [[Брыганціна (кінатэатр)|кінатэатр «Брыганціна»]] і летні амфітэатр (архітэктар [[В. Бабашкін]]) і інш. У комплекс грамадскага цэнтра ўваходзіць [[парк імя М. В. Фрунзэ]] на берагах р. Віцьба (архітэктары [[М. Жлабо]], [[Л. Кузняцова]], [[Л. Нардштэйн]]). Цераз Віцьбу ўзведзеныя новыя пешаходныя масты ([[Пушкінскі мост (Віцебск)|Пушкінскі]], [[Баўманскі мост (Віцебск)|Баўманскі]], [[Юбілейны мост|Юбілейны]]), цераз Дзвіну — транспартныя ([[Мост Блахіна|Блахіна]] і [[Новы мост (Віцебск)|Новы Мост]]). У [[Гістарычны цэнтр Віцебска|цэнтральнай частцы]] захавалася гістарычная планіроўка XVI—XVII стагоддзяў, мураваная забудова і асобныя помнікі гісторыі і дойлідства XVIII — пачатку XX ст<ref name="ДБ"/>. <!--другой паловы XVIII стагоддзя, планіроўкі перыяду класіцызму і сучаснай вулічнай сеткі дазваляе адзначыць, што толькі на некаторых участках напрамкі ці трасы сучасных вуліц супадаюць з сярэдневяковай структурай. Цяперашнія абрысы плошчаў і вуліц Узгор’я, Задзвіння, Заручаўя і іншых раёнаў амаль цалкам адпавядаюць закладзеным пры рэгулярнай перапланіроўцы ў канцы XVIII першай палове XIX стагоддзя У цэлым планіроўка вуліц і плошчаў мае вялікую культурную каштоўнасць як сведчанне шматвяковага развіцця Віцебска, узор мастацтва горадабудавання эпохі класіцызму. --> Асноўнымі структурнымі восямі гістарычнага раёна служаць участкі мерыдыянальнага і шыротнага гарадскіх дыяметраў. У большай ступені гістарычная забудова лакалізуецца ўздоўж мерыдыянальнага напрамку — [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліцы Леніна]]. На перакрыжаванні восяў знаходзіцца тэрыторыя былых адміністрацыйнай і ратушнай плошчаў. Вежа ратушы — адзіная вертыкаль калісьці развітога шматвежавага сілуэта Віцебска. Жылыя і грамадскія будынкі [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] фарміруюць забудову [[Вуліца Суворава (Віцебск)|вуліц Суворава]], [[Вуліца Талстога (Віцебск)|Л. Талстога]], [[Вуліца Камісара Крылова (Віцебск)|Крылова]], [[Савецкая вуліца (Віцебск)|Савецкай]], [[Вуліца Пушкіна (Віцебск)|Пушкіна]] і іншых, на асобных участках размешчаную суцэльным фронтам, а дзе-нідзе — больш рэдка, напрыклад у Задзвінні. Да асноўных помнікаў, якія захаваліся, адносяцца фрагменты Благавешчанскай царкпы, трынітарскі храм з манастырскай пабудовай, карпусы базыльянскага манастыра, Варварынскі касцёл, будынкі акруговага суда і жаночага духоўнага вучылішча і іншыя<ref name="СС"/>. У параўнанні з іншымі гарадамі Беларусі ў Віцебску існуе адносна многа помнікаў эпохі [[класіцызм]]у<ref name="СС"/>. === Знішчэнне архітэктурнай спадчыны === Акрамя значных страт архітэктурнай спадчыны трэба адзначыць моцна скажоны сучасным будаўніцтвам культурны пласт [[Верхні замак (Віцебск)|Верхняга]] і [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжняга замкаў]]<ref name="СС"/>. [[Файл:Viciebsk, Vialikaja-Padźvinskaja. Віцебск, Вялікая-Падзьвінская (1941).jpg|міні|Від на падарваны пасля вайны бальшавікамі [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|езуіцкі касцёл і калегіум]] з вул. Вялікай-Падзвінскай, 1941 год]] З 28 культавых будынкаў, якія фарміравалі унікальныя панарамныя віды горада, захаваліся толькі два храмы, «заціснутыя» новай забудовай. Некаторыя разбураны ў [[1930-я|1930-ых]], многія пацярпелі ў час Вялікай Айчыннай вайны і пасля не былі адноўлены, іншыя — знесены ў працэсе пасляваеннай рэканструкцыі горада. Знішчаны помнікі барока, які складалі ансамбль ратушнай і адміністрацыйнай плошчаў — езуіцкі касцёл і карпусы калегіума, бернардзінскі касцёл з кляштарнымі будынкамі, што існавалі яшчэ ў канцы 1950-ых, а таксама Васкрасенская царква. Знішчаны гасціны двор, які прымыкаў да бернардзінскага касцёла. Цалкам разбурана галоўная дамінанта горада — базыльянскі касцёл і размешчаная насупраць, на правым беразе Дзвіны Богаяўленская царква, ад якой засталася толькі магутная падпорная сцяна ў берагавым схіле. Ад своеасаблівай групы з трох храмаў на тэрыторыі Ніжняга замка — Благавешчанскай царквы, парафіяльнага і дамініканскага касцёлаў захаваліся толькі руіны царквы, прыстасаваныя для агляду і падвергнутыя кансервацыі. Да найбольш істотных у горадабудаўнічых адносінах страт адносіцца таксама знос Святадухаўскай царквы на высокім плато, якая цудоўна ўспрымалася з розных бакоў, здвоеных дамінантаў у Задзвінні — Мікалаеўскай царквы і піярскага касцёла. Не засталося і праваслаўных і каталіцкіх храмаў — калісьці шматлікіх у розных раёнах горада<ref name="СС"/>. У 1970-х знесена вялікая група жылых і грамадскіх будынкаў XVIII — начатку XX стагоддзя паблізу ратушнай плошчы з усходняга боку вуліцы Леніна, чыя недастатковая шырыня ўскладняла рух грамадскага транспарту. Такім чынам традыцыйна замкнёная прастора вуліцы апынулася раскрытай на ландшафтную зону, што неправамерна ва ўмовах гістарычнага горада<ref name="СС"/>. Без горадабудаўнічай неабходнасці разбурана група будынкаў XVIII — пачатку XX стагоддзя плошчы Свабоды на рагу вуліцы Леніна і праспекта Фрунзэ, сярод якіх — будынак школы пры езуіцкім калегіуме. Знесены манументальны [[будынак Віцебскай Аляксандраўскай мужчынскай гімназіі|гістарычны будынак]] па вуліцы Замкавай, у якім размяшчаўся педагагічны інстытут<ref name="СС"/>. == Славутасці == '''Помнікі архітэктуры''' {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Віцебска}} Як помнік горадабудаўніцтва XVI—XVIII стагоддзяў захоўваецца гісторыка-архітэктурная зона з фрагментамі забудовы вуліц, жылымі дамамі, будынкамі грамадзянскіх устаноў XVIII—пачатку XX стагоддзяў. [[Файл:Viciebsk. Віцебск (W. Bojarski, 1884) (2).jpg|thumb|300px|10 рымска-каталіцкіх храмаў, з якіх захаваліся касцёл [[Касцёл Святой Варвары (Віцебск)|Св. Варвары]] (у цэнтры), касцёл трынітарыяў і капліца ў Батанічным садзе (правая калонка, трэцяя зверху).]] * [[Верхні замак (Віцебск)|Верхні замак]], [[Ніжні замак (Віцебск)|Ніжні замак]], [[Узгорскі замак (Віцебск)|Узгорскі замак]], [[Задунаўская слабада]], [[Заручаўская слабада]] — помнікі археалогіі * [[Дом-камуна (Віцебск)|Віцебскі дом-камуна]] * [[Будынак былога жаночага епархіяльнага вучылішча (Віцебск)|Віцебскае епархіяльнае жаночае вучылішча]] * [[Віцебская ратуша]] * [[Віцебскі клуб металістаў]] * [[Палац губернатара (Віцебск)|Віцебскі палац губернатара]] * [[Віцебскі музей Марка Шагала|Дом-музей Марка Шагала]] * [[Свята-Духаўскі жаночы манастыр (Віцебск)|Свята-Духаў манастыр]] * [[Свята-Троіцкі Маркаў манастыр]] * [[Будынак акруговага суда (Віцебск)|будынак Акруговага суда]] * [[Будынак Віцебскага корпуса манастыра базыльян|будынак корпуса манастыра базыльян]] * [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|будынак Віцебскага банка]] * будынак [[Віцебская настаўніцкая семінарыя|Віцебскай настаўніцкай семінарыі]] * будынак [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскага акруговага суда]] * [[Дом спецыялістаў (Віцебск)|Дом спецыялістаў]] * [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск, 2017)|Касцёл Святога Антонія Падуанскага]] (2017) '''Храмы Віцебска''' {{main|Спіс храмаў Віцебска}} [[Файл:Viciebsk, St. Barbara. Віцебск, Сьв. Барбары (2007).jpg|міні|[[Касцёл Святой Варвары (Віцебск)|Касцёл Святой Варвары]]]] * [[Успенская царква (Віцебск)|Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)]] * [[Пакроўскі сабор (Віцебск)|Пакроўскі сабор у Віцебску]] * [[Успенская царква (Віцебск)|Віцебская Успенская царква]] * [[Касцёл Святой Варвары (Віцебск)|Касцёл Святой Варвары]] * [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Віцебская Дабравешчанская царква]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Віцебск)|Віцебская Свята-Георгіеўская царква]] * [[Царква ў імя роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія (Віцебск)|Царква ў імя роўнаапостальных Кірыла і Мяфодзія]] * [[Царква ў імя святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага (Віцебск)|Царква ў імя святога дабравернага князя Аляксандра Неўскага]] * [[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Свята-Васкрасенская царква (Рынкавая)]] * [[Свята-Духаўскі жаночы манастыр (Віцебск)|Свята-Духаўскі жаночы манастыр]] * [[Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай (Віцебск)|Царква ў гонар прападобнай Ефрасінні Полацкай]] '''Страчаная спадчына''' * [[Віцебскія замкі|Замкі]] ([[X стагоддзе|Х]], [[XIV стагоддзе|XIV]] стагоддзі) * [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|Касцёл Святога Антонія]] (18 стагоддзе) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Віцебск)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Фарны)]] ([[1749]]) * [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў (Віцебск)|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і кляштар дамініканцаў]] ([[1771]]) * [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў]] ([[1716]]—[[1751]]) * Кляштар марыявітак (XVIII стагоддзя) * [[Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар піяраў (Віцебск)|Касцёл Маці Божай Шкаплернай і кляштар піяраў]] (XVIII стагоддзя) * Манастыр Святой Тройцы (1576) * [[Палац Агінскіх (Віцебск)|Палац Агінскіх]] ([[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]) * Сінагога * Віцебская Свята-Раства Багародзіцкая царква. ''Знаходзілася ў раёне сучасных вуліц Дзімітрава і Зяньковай. Пабудавана ў [[1886]] годзе з цэглы. Мела 2 купалкі, званіцы не было. Фасады чляніліся 14 вялікімі аконнымі праёмамі. Ацяплялася 2 кафлянымі печамі.<ref name="Кул"/>'' * [[Сімяонаўская царква (Віцебск)|Віцебская Сімяонаўская царква]] * [[Спаса-Праабражэнская царква (Віцебск)|Віцебская Спаса-Праабражэнская царква]] * Віцебская Спаская царква. ''Знаходзілася ва Узгорскай частцы горада, на левым беразе Дзвіны. Пабудавана ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] на Вострай-Спаскай гары (Вострая магіла) з дрэва. У [[1810]] годзе на месцы старажытнага пабудаваны мураваны храм. У [[1812]] годзе разбураны па загаду Напалеона, адноўлены ў [[1813]]—[[1819]] гадах (перабудоўваўся ў [[1847]] і [[1855]] гадах, асвячоны ў [[1863]]).<ref name="СС"/>'' * [[Свята-Троіцкая царква (Віцебск)|Віцебская Троіцкая царква]] * [[Увядзенская царква (Віцебск)|Віцебская Увядзенская царква]] * [[Свята-Васкрасенская (Заручаўская) царква (Віцебск)|Свята-Васкрасенская царква (Заручаўская)]] * [[Царква Святога Іаана Хрысціцеля (Віцебск)|Царква Святога Іаана Хрысціцеля]] == Фотагалерэя == <gallery mode="packed" heights="190px"> Выява:ArtChagall.JPG|Арт-цэнтр Марка Шагала Выява:HausChagallW.JPG|Дом-музей Марка Шагала Выява:Vitebsk-pokrovcerkov.jpg|Свята-Пакроўскі кафедральны сабор Выява:Vitebsk_cityhall_oct_2005.jpg|Віцебская ратуша </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Віцебска|Ганаровы грамадзянін горада Віцебска}} <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3; font-size:13px;"> * [[Іегуда Пэн]] (1854—1937), мастак, педагог, адна з ключавых постацяў «яўрэйскага рэнесансу» ў беларускім мастацтве * [[Марк Шагал]] (1887—1985), мастак-авангардыст * [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікалай Каспяровіч]] (1900—1937), краязнавец, лексікограф, мастацтвазнавец і літаратуразнавец * [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пётр Машэраў]] (1918—1980), дзяржаўны дзеяч, Герой Савецкага Саюза * [[Яўген Агрэст]] (нар. 1966), шахматыст, шматразовы чэмпіён [[Швецыя|Швецыі]] * [[Рыгор Міхайлавіч Баталаў]], Герой Савецкага Саюза * [[Афанасій Паўланцьевіч Белабародаў|Афанасій Белабародаў]] (1903—1990), савецкі военачальнік, двойчы Герой Савецкага Саюза * [[Восіп Мікалаевіч Вайніловіч|Восіп Вайніловіч]] (1860—1890), рэвалюцыянер-народнік, публіцыст * [[Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі]] — расійскі і чэхаславацкі ваенны дзеяч. * [[Ялегі Пранціш Вуль]] (1835 — 1880-я), беларускі паэт * [[Іван Іванавіч Гарбачэўскі|Іван Гарбачэўскі]] (1800—1869), дзекабрыст, мемуарыст * [[Карл Іванавіч Гібенталь]] (1786—1860), вынаходнік гіпсавай імабілізацыі ў медыцыне, вядомы практык-эпідэміёлаг * [[Еўзель Гаўрылавіч Гінцбург|Іосіф-Еўзель Гінцбург]] (1812—1878), расійскі філантроп, фінансіст, барон * [[Карл Карлавіч Грыгаровіч|Карл Грыгаровіч]] (1868—1921), беларускі скрыпач і педагог; інтэрпрэтатар скрыпічнай і квартэтнай класікі * [[Таццяна Уладзіміраўна Дзягілева|Таццяна Дзягілева]], беларуская супермадэль * [[Сцяпан Сямёнавіч Дудышкін]], рускі журналіст, літаратурны крытык * [[Сцяпан Антонавіч Жабінскі|Сцяпан Жабінскі]] (1894—?), рэдактар [[Газета|газеты]] «[[Звязда (газета)|Звязда]]», грамадскі дзеяч, ахвяра рэпрэсій сталінізму * [[Рыгор Піліпавіч Клікушын]], беларускі кніжны графік * [[Лазар Іосіфавіч Лагін|Лазар Лагін]] (1903—1979), савецкі пісьменнік * [[Міхаэль Сямёнавіч Лайтман]], заснавальнік Міжнароднай Акдэміі кабалы * [[Тодар Лебяда]] (сапр. Пётр Шырокаў; 1914—1970) — беларускі [[драматург]], [[паэт]], [[празаік]], [[публіцыст]] * [[Дзмітрый Іванавіч Лугаўской|Дзмітрый Лугаўской]] (1918—1989) — лётчык Савецкіх ВПС, Герой Савецкага Саюза (1944) * [[Аляксандр Раманоўскі]] (1915—1955), беларускі і аўстралійскі мастак. * [[Аркадзь Паўлавіч Розенгольц|Аркадзь Розенгольц]] (1889—1938) — савецкі дзяржаўны дзеяч; наркам знешняга гандлю [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (1930—1937); ахвяра сталінскіх рэпрэсій * [[Франц Іванавіч Сіўко|Франц Сіўко]], пісьменнік (нар. 1953) * [[Зінаіда Уладзіміраўна Стагурская|Зінаіда Стагурская]] (1971—2009), велагоншчыца * [[Джэні Турэль]], амерыканская спявачка * [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]] (1914—1990), савецкі кампазітар * [[Фёдар Львовіч Шапіра]], савецкі фізік-ядзершчык * [[Леў Юльянавіч Лазарэвіч-Шапялевіч|Леў Шапялевіч]] (1863—1909), гісторык літаратуры і археолаг * [[Пётр Максавіч Явіч|Пётр Явіч]] (1918—2008), беларускі мастак, вучань І. Пэна * [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка (малодшы)]] (1949—2001), народны артыст [[Расія|Расіі]], акцёр * [[Мікалай Карнілавіч Васількоў]], генерал-лейтэнант СССР </div> == Гарады-пабрацімы == <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3; font-size:13px;"> '''Гарады-пабрацімы<ref name="gp"/>''' * {{Сцяг КНР}} [[Цзінань]] * {{Сцяг Малдовы}} [[Бэлць]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Зялёна Гура]] * {{Сцяг Расіі}} [[Ліпецк]] * {{Сцяг Расіі}} [[Астрахань]] * {{Сцяг КНР}} [[Харбін]] * {{Сцяг Сербіі}} [[Ніш]] * {{Сцяг Арменіі}} [[Ванадзор]] * {{Сцяг Латвіі}} [[Даўгаўпілс]] * {{Сцяг Расіі}} {{Нп3|Белаярскі раён (Ханты-Мансійская аўтаномная акруга)|Белаярскі раён (Югра)|ru|Белоярский район (Ханты-Мансийский автономный округ)}} * {{Сцяг Латвіі}} [[Рэзэкнэ]] * {{Сцяг Турцыі}} [[Сакар’я (правінцыя)|Муніцыпалітэт Сакар’я]] '''Гарады-партнёры''' * {{Сцяг Балгарыі}} [[Хаскава]] * {{Сцяг Германіі}} [[Нінбург]] * {{Сцяг Ізраіля}} [[Рышон-ле-Цыён]] * {{Сцяг Расіі}} [[Геленджык]] * {{Сцяг Расіі}} [[Пскоў]] * {{Сцяг Расіі}} [[Самара]] * {{Сцяг Расіі}} [[Смаленск]] * {{Сцяг Расіі}} {{Нп3|Ступінскі раён||ru|Ступинский район}} * {{Сцяг Расіі}} [[Савёлаўскі раён]] * {{Сцяг Швецыі}} [[Готланд (востраў)|Востраў Готланд]] * {{Сцяг Расіі}} [[Геленджык]] * {{Сцяг Расіі}} [[Іркуцк]] * {{Сцяг Расіі}} [[Валгаград]] * {{Сцяг Расіі}} [[Саратаў]] * {{Сцяг Расіі}} {{Нп3|Находкінская гарадская акруга||ru|Находкинский городской округ}} </div> == Аб’екты, названыя ў гонар Віцебска == * [[(264061) Віцебск]], астэроід * [[Віцебская вуліца (Масква)|Віцебская вуліца]], вуліца ў Маскве * [[Віцебск (манітор)|карабель «Віцебск»]] * [[Віцебскі праспект (Санкт-Пецярбург)|Віцебскі праспект]], адна з галоўных магістраляў паўднёвай часткі [[Санкт-Пецярбург]]а, * [[Віцебская вуліца (Мінск)|Віцебская вуліца]] ў Мінску, * [[Віцебская вуліца (Магілёў)|Вуліца]], [[Віцебскі праспект (Магілёў)|праспект]] і тупік у [[Магілёў|Магілёве]]. == Зноскі == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2; font-size:13px;"> {{Reflist|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="Прадмова">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |title=Лемцюгова В. П. : Прадмова да даведніка «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» |access-date=23 верасня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130155121/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |archivedate=30 лістапада 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Wartberge">[[Хроніка Лівоніі (Вартберг)|Хроніка Вартберга]].</ref> <ref name="VKS">Мікола Касьпяровіч // Віцебскі краёвы слоўнік (матар'ялы), Віцебск. 1927, С.364</ref> <ref name="Rusiecki">Русецкий А. В. Художественная культура Витебска с древности до 1917 года / А. В. Русецкий, Ю. А. Русецкий; Худ. В. Г. Загородний. — Мн.: БелЭн, 2001. — С. 26</ref> <ref name="Šyšanaŭ">Шишанов В. 974, 947 или 914? // Витебский проспект. 2005. № 45. 10 нояб. С.3.</ref> <ref name="Varonič">Вароніч, Т. Крэдытныя ўстановы Віцебска на мяжы ХІХ — ХХ стст. / Т. Вароніч // Беларускі гістарычны часопіс. — 2004. — № 1. — С. 19-23.</ref> <ref name="vt">Віцебскі трамвай / аўтары тэксту У. А. Максімаў, Л. І. Пракапенкаў. — Мн., 1990 — 15 с.</ref> <ref name="Paliatajeva">Полетаева, Н. И. Купечество Витебска : количественная динамика и социально-демографический состав : (60-я годы ХІХ — начало ХХ в.) / Н. И. Полетаева // Веснік Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта. — 2002. — № 4. — С. 8-13.</ref> <ref name="Prudnikava">Окружающая среда и природные ресурсы Витебской области : статистический сборник / И. Н. Прудникова. — Витебск, 2006. — 26 с.</ref> <ref name="BSB">Блакітны скарб Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2007. — 477 с.</ref> <ref name="Viciebsk">Витебск : энциклопедический справочник / редкол.: И. П. Шамякин [и др.]. — Мн., 1988. — С. 8-12, 272—273.</ref> <ref name="Vysocki">Месторождение доломитов Руба // Высоцкий, Э. А. Геология и полезные ископаемые Республики Беларусь / Э. А. Высоцкий [и др.]. — Мн., 1996. — С. 117—119.</ref> <ref name="pamiać-1">Прамысловыя прадпрыемствы Віцебска // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 453—460.</ref> <ref name="pravo">Программа социально-экономического развития города Витебска на 2006—2010 годы : утв. Решение Витеб. гор. Совета депутатов 08.12. 2006 № 199 // Национальный Реестр правовых актов Республики Беларусь. — 2007. — № 102. — С. 70-80.</ref> <ref name="ReferenceA">Культурнае жыццё // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2002. — Кн. 1. — С. 260—263.</ref> <ref name="UC">Саюз творцаў = A Union of creators : фотоальбом / уклад. і аўтар тэксту М. Л. Цыбульскі; рэд. С. У. Пешын. — Мн., 2005. — 146 с.: іл.</ref> <ref name="BE-1">Віцебск. Мастацкае жыццё // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 210—211.</ref> <ref name="Krasnianski">Краснянский, В. Краткий очерк музейного строительства в Витебске / В. Краснянский // Віцебскі сшытак. — 2000. — № 4. — С. 206—211.</ref> <ref name="BE-2">[Літаратурнае жыццё] // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 211.</ref> <ref name="TB">Віцебск. Тэатральнае жыццё // Тэатральная Беларусь : энцыклапедыя : у 2 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2002. — Т. 1. — С. 212—214.</ref> <ref name="pamiać-2">Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 450.</ref> <ref name="EHB-1">Адукацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. В. Біч [і інш.]. — Мн., 1993. — Т. 1. — С. 63.</ref> <ref name="EHB-2">Віцебская мужчынская гімназія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн., 1994. — Т. 2. — С. 326.</ref> <ref name="EHB-3">Віцебская Марыінская жаночая гімназія // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: Б. І. Сачанка [і інш.]. — Мн., 1994. — Т. 2. — С. 326.</ref> <ref name="RB-1">[Витебск. Образование и культура] // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 683—684.</ref> <ref name="pamiać-3">Якаўлеў, Р. Дарога на алімп / Р. Якаўлеў // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 474—475.</ref> <ref name="SEB">Спортивная энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков (гл. ред.) [и др.]. — Мн., 2005. — 504 с.</ref> <ref name="BPC">Храмы и приходы Витебской Епархии Белорусской Православной Церкви : справочник / сост. А. Матвеев, Н. Дубенецкий. — Витебск, 2002. — С. 6-13, 18-78, 198—213.</ref> <ref name="Miadzviedzieva">Мядзведзева, В. Віцябчане сустрэлі Свяцейшага ўсмешкамі на тварах / В. Мядзведзева // Звязда. — 2009. — 29 верас. — С. 2.</ref> <ref name="BE-3">[Перыядычны друк] // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 211.</ref> <ref name="RB-2">[Печать, радио, телевидение] // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2006. — Т. 2. — С. 685.</ref> <ref name="Кул">Кулагін, А. М. Страчаная спадчына: Свята-Раства Багародзіцкая царква / А. М. Кулагін // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 680 с.: іл. — С.</ref> <ref name="СС">Страчаная спадчына: Спаская царква // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2003. — 680 с.: іл. — С. 620.</ref> <ref name="gp">{{Cite web |url=http://www.vitebsk.gov.by/ru/goroda-pobratimy-ru/ |title=Архіўная копія |access-date=15 верасня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160712135001/http://www.vitebsk.gov.by/ru/goroda-pobratimy-ru/ |archivedate=12 ліпеня 2016 |url-status=dead }}</ref> }} </div> == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Віцебск}} * {{крыніцы/ЭПБ|1|Віцебск}} * {{кніга|аўтар = Алексеев Л. В.|частка = |загаловак = По Западной Двине и Днепру в Белоруссии: [путеводитель]|арыгінал = |спасылка = |адказны = Л. В. Алексеев|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Искусство|год = 1974|том = |старонкі = |старонак = с ил. 143|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Алексеев Л. В.|частка = |загаловак = Полоцкая земля в IX—XIII вв.: (Очерки истории Северной Белоруссии)|арыгінал = |спасылка = |адказны = Л. В. Алексеев; АН СССР, Институт археологии|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Наука|год = 1966|том = |старонкі = |старонак = 3 л. карт.: ил., карт.; 295|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Любезный мне город Витебск…. Мемуары и документы. Конец XVIII — начало XIX в.|арыгінал = |спасылка = http://issuu.com/linkedin63/docs/ljubeznyj_mne_gorod_vitebsk_2005|адказны = Вступ. ст., науч., коммент., сост., публ. В. А. Шишанова|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Асобны Дах|год = 2005|том = |старонкі = |старонак = 40|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|загаловак=Памяць: Гіст.-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 1-я|адказны=Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2002|старонак=648|isbn=985-11-0246-6|тыраж=5000}} * {{кніга|загаловак=Памяць: Гіст.-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я|адказны=Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2003|старонак=680|isbn=985-11-0257-1|тыраж=5000}} * {{артыкул|аўтар= Сцяпунін І. Г.|загаловак= І. Успенкі ў Віцебску|спасылка= |мова= |выданне= Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|тып= |год= 1971|том= |нумар= 1|старонкі= |doi= |issn=}} * {{артыкул|аўтар= Шибеко З.|загаловак= Из истории Витебских археологических «курсов»|спасылка= |мова= |выданне= Неман|тып= |год= 1980|том= |нумар= 6|старонкі= |doi= |issn=}} * {{кніга|аўтар = Шишанов В. А.|частка = |загаловак = Витебский музей современного искусства история создания и коллекции. 1918—1941|арыгінал = |спасылка = http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art|адказны = |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Медисонт|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = 144|серыя = |isbn = |тыраж = |archive-date = 3 лістапада 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20131103160055/http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_vitebsk_museum_modern_art}} * {{артыкул|аўтар= Шишанов В.|загаловак= Основание Витебска: ещё одна версия|мова= |выданне= Витебский курьер|тып= |год= 1998|том= |нумар= 33; 5 мая|старонкі= 1|doi= |issn=}} * {{артыкул|аўтар= Шишанов В.|загаловак= 974, 947 или 914?|спасылка= http://issuu.com/linkedin63/docs/2005_vitebsk_914|мова= |выданне= Витебский проспект|тып= |год= 2005|том= |нумар= 45; 10 нояб|старонкі= 3|doi= |issn= |archive-date= 16 снежня 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20211216152311/https://issuu.com/linkedin63/docs/2005_vitebsk_914}} * {{артыкул|аўтар= Шишанов В.|загаловак= Последний император на Витебщине|спасылка= https://issuu.com/linkedin63/docs/2008.07.04_vitebskij_prospekt_imper|мова= |выданне= Витебский проспект|тып= |год= 2008|том= |нумар= 27; 4 июля|старонкі= 3|doi= |issn= |archive-date= 21 сакавіка 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220321182658/https://issuu.com/linkedin63/docs/2008.07.04_vitebskij_prospekt_imper}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Изобразительное искусство Витебска 1918—1923 гг. в местной периодической печати : библиограф. указ. и тексты публ.|арыгінал = |спасылка = http://issuu.com/linkedin63/docs/shishanov_izo_vitebsk2010_demo|адказны = сост. В. А. Шишанов|выданне = |месца = Мн.|выдавецтва = Медисонт|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 264|серыя = |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар=Чарняўская Т. І.|загаловак=Архітэктура Віцебска: З гісторыі і планіроўкі забудовы горада|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1980|старонак=112|тыраж=3100}} == Спасылкі == {{div col}} * {{OSM relation|6825777|Віцебск}} * {{ГБ|http://globustut.by/vitebsk/index.htm}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/VITEBSK.htm Прыдзвінскі край — горад Віцебск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100820150301/http://vlib.by/PRIDVINIE-1/VITEBSK.htm |date=20 жніўня 2010 }} * [http://community.livejournal.com/vitebsk_by/ Віцебская LJ суполка] * [http://forum.vitebsk.cc/ Новы форум Віцебска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070514183148/http://forum.vitebsk.cc/ |date=14 мая 2007 }} * [http://evitebsk.com Энциклопедия Витебска] * [http://forum.ditenok.com Витебский форум] * http://news.vitebsk.cc/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161126020204/http://news.vitebsk.cc/ |date=26 лістапада 2016 }} * [http://vitebsk.biz/ Витебский сайт] * [http://www.vitebsk974.org Гістарычны сайт горада Віцебск] * [http://w3.vitebsk.by/ Віцебскі інфармацыйны сэрвіс Віцебск.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210504155116/http://w3.vitebsk.by/ |date=4 мая 2021 }} * [http://www.vitebsk.net/ Сайт о Витебске.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080616052416/http://www.vitebsk.net/ |date=16 чэрвеня 2008 }} * [http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%3A_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_%281918-1941%29_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB Шишанов В. А. Витебский музей современного искусства: история создания и коллекции (1918—1941)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081108145646/http://vash2008.mylivepage.ru/wiki/1310/421_%D0%A8%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%92.%D0%90._%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0:_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8_(1918-1941)_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%93%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%AB |date=8 лістапада 2008 }}[http://www.eastview.com/xq/ASP/sku=805251B/f_locale=/Shishanov/Valerii/Alekseevich/Минск/Belarus/Russian/qx/russian/books/product.asp] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090504025357/http://www.eastview.com/xq/ASP/sku%3D805251B/f_locale%3D/Shishanov/Valerii/Alekseevich/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA/Belarus/Russian/qx/russian/books/product.asp |date=4 мая 2009 }} * {{ЭЯЭ|10936|Віцебск}} * [http://ratusha.by/ Афіцыйны сайт Віцебскага абласнога краязнаўчага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100520062956/http://ratusha.by/ |date=20 мая 2010 }} * [http://vash2008.mylivepage.ru/file/2670/12210_План_Витебска_1904_г.pdf План Віцебска 1904 г.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120228232123/http://vash2008.mylivepage.ru/file/2670/12210_%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B0_1904_%D0%B3.pdf |date=28 лютага 2012 }} * [https://locator.by/vitebsk Карта Віцебска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170704175715/http://locator.by/vitebsk |date=4 ліпеня 2017 }} {{div col end}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Віцебск у тэмах}} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Віцебскі раён}} {{Віцебская вобласць}} [[Катэгорыя:Віцебск| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] o4il2txsr56pu0slkhbiaaxpkm5w4hc Гімалаі 0 1834 5198295 5178531 2026-09-13T16:27:47Z Ueschar 151377 афармленне 5198295 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Выява = Himalaya composite.jpg |Перыяд утварэння = [[Мелавы перыяд|Мелавы]] |Плошча = 1089133 |Даўжыня = 2330 |Шырыня = 1335 |Вышыня = 8848 |Пазіцыйная карта = Кітай }} '''Гімала́і''' ({{lang-sa|हिमालय}}, {{IAST|himālaya}}, {{lang-hi|हिमालय}}, {{lang-ne|हिमालय}}, {{lang-zh|喜馬拉雅山脈}}) — самыя высокія горы [[Планета Зямля|Зямлі]]. Ланцуг Гімалаяў ляжыць у паўднёвай [[Азія|Азіі]], мае 2,5 тыс. км даўжыні і каля 250 км шырыні. Знаходзяцца на тэрыторыі, якая належыць [[Пакістан]]у, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітаю]], [[Непал]]у і [[Бутан]]у. Перадгор’і Гімалаяў таксама займаюць крайнюю паўночную частку [[Бангладэш]]а<ref>{{cite web|url=http://peakbagger.com/range.aspx?rid=48|title=Himalaya|access-date=2015-04-17}}</ref>. Складаецца з трох галоўных ступеней: [[Вялікія Гімалаі]], [[Малыя Гімалаі]] і [[Сівалік]]. Горы, якія перавышаюць 8.000 метраў утвараюць Вялікія Гімалаі, у якіх самыя малыя вяршыні маюць вышыню болей 4.000 метраў. З усходу Вялікія Гімалаі мяжуюць з далінай [[Брахмапутра|Брахмапутры]], а з захаду з [[Інд]]ам. Горы Малых Гімалаяў дасягаюць вышыні 2 400 метраў, толькі на захадзе ўздымаюцца на 4 000 метраў. Самая нізкая ступень — [[Сівалік]], які цягнецца ўздоўж усяе сістэмы ад Брахмапутры да Інда, а яго вышыня не перавышае 2 000 метраў. [[Горная сістэма]] Гімалаяў на стыку [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] мае звыш 2900 км у даўжыню і каля 350 км у шырыню. Плошча складае прыблізна 650 тыс. км²<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|загаловак=Гималаи}}</ref>. Сярэдняя вышыня грабянёў каля 6 км, максімальная 8848 м<ref name="Everest not as tall as thought">[http://www.abc.net.au/science/news/enviro/EnviroRepublish_1478658.htm Everest not as tall as thought] {{ref-en}}</ref> — гара [[Гара Джамалунгма|Джамалунгма (Эверэст)]]. Тут знаходзіцца 10 [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]] — вяршынь вышынёй больш 8000 м [[вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]. На паўночным захадзе ад заходняга ланцуга Гімалаяў знаходзіцца іншая найвышэйшая горная сістэма — [[Каракарум]]. Насельніцтва галоўным чынам займаецца [[земляробства]]м, хоць [[клімат]] дазваляе вырошчаваць толькі некалькі відаў [[злакі|злакаў]], [[бульба|бульбу]] і некаторую іншую [[гародніна|гародніну]]. Палі размяшчаюцца на нахільных [[Тэрасавае земляробства|тэрасах]]. == Этымалогія == У [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]] і [[Старажытны Рым|рымлян]] Гімалаі называліся Імаус (Імаас)<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Имаус}}</ref>. == Геаграфія == Гімалаі ўзвышаюцца над [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскай раўнінай]] 3 ступенямі, якія ўтвараюць горы [[Сівалік]] (Перадгімалаі), Малыя Гімалаі (хрыбет [[Пір-Панджал]], Дхаоладхар і іншыя) і аддзеленыя ад іх ланцугом падоўжных упадзін (даліна Катманду, [[Кашмірская даліна]] і іншыя) Вялікія Гімалаі, якія дзеляцца на Асамскія, Непальскія, Кумаонскія і Пенджабскія Гімалаі<ref name="ГЭ">{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/82/%D0%93%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%98|title=Гималаи|publisher=Географическая энциклопедия|access-date=2012-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120319013449/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/82/%D0%93%D0%98%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%98|archive-date=19 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Вяршыні больш 8 км над узроўнем мора складаюць Вялікія Гімалаі, самыя нізкія [[перавал]]ы ў іх знаходзяцца на вышынях больш 4 км. Для Вялікіх Гімалаяў характэрныя грабяні альпійскага тыпу, велізарныя вышынныя кантрасты, магутнае зледзяненне (плошча звыш 33 тысяч км²)<ref name="ГЭ"/>. З усходу гэту граду абмяжоўвае даліна [[Брахмапутра|Брахмапутры]], а з захаду — [[Інд]]а (гэтыя магутныя рэкі з трох бакоў акружаюць усю [[Горная сістэма|горную сістэму]]). Крайняй замыкальнай паўночна-заходняй вяршыняй Гімалаяў з’яўляецца [[Нангапарбат]] (8126 м), усходняй — [[Намджагбарва]] (7782 м). Вяршыні Малых Гімалаяў у сярэднім дасягаюць 2,4 км, і толькі ў заходняй частцы — 4 км над роўнем мора. Самая нізкая града, [[Сівалік]], цягнецца ўздоўж усёй горнай сістэмы ад [[Брахмапутра|Брахмапутры]] да [[Інд]]а, нідзе не перавышаючы 2 км. У Гімалаях бяруць пачатак асноўныя рэкі [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] — [[Інд]], [[Ганг]], [[Брахмапутра]]. Гімалаі — раён міжнароднага [[альпінізм]]у (гпераважна ў Непале). {{Панарама|EverestMosaic.jpg|1000px|''Гімалаі з борта [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]]. [[2004]] год.''}} === Тэрыторыі === Геаграфічна Гімалаі знаходзяцца на [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]]. Спіс краін і тэрыторый, праз якія праходзяць Гімалаі: * '''[[Індыя]]''' ** [[Джаму і Кашмір]] (спрэчная тэрыторыя) ** [[Аруначал-Прадэш]] (спрэчная тэрыторыя) ** [[Хімачал-Прадэш]] ** [[Мегхалая]] ** [[Мізарам]] ** [[Нагаленд]] ** [[Сікім]] ** [[Трыпура]] ** [[Утаракханд]] ** [[Дарджылінг, акруга|Дарджылінг]] у [[Заходняя Бенгалія|Заходняй Бенгаліі]] * '''[[Таджыкістан]]''' * '''[[Афганістан]]''' * '''[[Бутан]]''' * '''[[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітай]]''' ** [[Аксайчын]] (спрэчная тэрыторыя) ** [[Тыбет]]/[[Паўднёвы Тыбет]] ** [[Даліна Шаксгама]] * '''[[М’янма]]''' ** [[Кочын, штат|Кочын]] * '''[[Непал]]''' * '''[[Пакістан]]''' ** [[Азад Кашмір]] (спрэчная тэрыторыя) ** [[Гілгіт-Балтыстан]] (спрэчная тэрыторыя) ** [[Афганія]] == Геалогія == Гімалаі галоўным чынам сфарміраваліся ў [[Трацічны перыяд|трацічным перыядзе]] [[алігацэн]]а, у час [[Альпы|альпійскага]] [[арагенез]]у. Такім чынам, гэта параўнальна маладыя горы, якія складаюцца з паслядоўных раўнамерных дуг з вышынямі, якія нарастаюць да поўначы. Паўднёвыя перадгор’і складзены пераважна [[пясчанік]]амі і [[Кангламерат (парода)|кангламератамі]], карэнныя схілы і восевая зона — [[гнейс]]амі, [[Крышталічныя сланцы|крышталічнымі сланцамі]], [[граніт]]амі, філітамі і іншымі [[Крышталічныя пароды|крышталічнымі]] і [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]]. Для рэгіёна характэрна рэзкая [[Эрозія (геалогія)|эрозія]] глебы, якая прыводзіць да з’яўлення стромых абрываў і горных абвалаў. Працэс росту Гімалаяў працягваецца. У лістападзе [[1999]] года альпіністы і навукоўцы з [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|Нацыянальнага геаграфічнага таварыства ЗША]], выкарыстоўваючы дадзеныя сістэмы глабальнага спадарожнікавага пазіцыянавання ([[GPS]]), устанавілі, што вышыня [[Эверэст]]а складае 8850 м над узроўнем мора<ref name="alpres">{{cite web|url=http://www.alpineresearch.ch/alpine/en/presse1.html|title=Alpine Research|access-date=2007-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928063913/http://www.alpineresearch.ch/alpine/en/presse1.html|archive-date=28 верасня 2007|url-status=dead}}</ref> — на 2 м вышэй, чым вызначылі ў сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] англійскія тапографы і картографы. Праўда, улады [[Непал]]а пакуль не прызналі новы лік. == Найвышэйшыя вяршыні == {{Гл. таксама|Спіс гімалайскіх вяршынь і перавалаў}} У Гімалаях знаходзяцца 10 з 14 [[васьмітысячнікі|васьмітысячнікаў]] свету. Найвышэйшая вяршыня [[Зямля (планета)|Зямлі]] знаходзіцца на мяжы [[Непал]]а і [[Кітай|Кітая]] ([[Тыбецкі аўтаномны раён]]). [[непальская мова|Па-непальску]] яна завецца — Сагарматха, а па-[[тыбецкая мова|тыбецку]] — Боская Маці Зямлі ([[Джамалунгма]]). Назву [[Эверэст]] гара атрымала ў час першага вымярэння яе вышыні ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў гонар [[Джордж Эверэст|Джорджа Эверэста]] ({{lang-en|George Everest}}, 1790—1866), галоўнага [[Геадэзія|геадэзіста]] [[Тапаграфія|тапаграфічнай]] службы [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]. Вяршыня гары знаходзіцца на вышыні 8848 м<ref name="Everest not as tall as thought"/>. == Клімат == Гімалаі аддзяляюць Індыйскую нізіну ад [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага нагор’я]]. Паўднёвыя схілы гор знаходзяцца пад уплывам сезонных вятроў — [[мусон]]аў. Летам тут выпадаюць багатыя [[Ападкі]] — ва ўсходняй частцы да 4 м, у заходняй — да 1 м ападкаў у год. У сваю чаргу, паўночныя схілы знаходзяцца ў сферы дзеяння [[Кантынентальны клімат|кантынентальнага клімату]], халоднага і сухога. Высока ў горах маразы летам перавышаюць −25&nbsp;°C, а зімою тэмпература падае да −40&nbsp;°C. Тут таксама часта назіраюцца ўраганныя вятры са скорасцю да 150 км/г і рэзкія змены надвор’я. == Ледавікі == Агульная плошча [[ледавік]]оў у Гімалаях складае 33 000 км², аб’ём снегу — каля 6 600 км³. Ледавікі знаходзяцца пераважна вакол найбольш значных горных масіваў і самых высокіх вяршынь. Найболей працяглыя ледавікі — [[ледавік Ганготры|Ганготры]] і Зема (26 км), а таксама Ронгбук, размешчаны на паўночным схіле гары [[Джамалунгма]]. Ледзяныя цясніны, ледаспады і зоны расколін у ледавіках увесь час змяняюцца. Шырокія палі крупчатага [[снег]]у ([[фірн]]) сустракаюцца рэдка, бо іх утваэнню перашкаджаюць стромыя схілы. Талыя ледавіковыя воды сілкуюць вялікія рэкі — [[Ганг]], [[Інд]] і [[Брахмапутра|Брахмапутру]]. На захадзе Гімалаяў вышыня [[Снегавая лінія|снегавой лініі]] складае прыкладна 5000 м на паўднёвых схілах і 5700—5900 м на паўночных. На ўсходзе Гімалаяў снегавая мяжа на паўднёвых схілах знаходзіцца на вышыні 4500—4800 м, а на паўночных — 6100 м. Ледавікі маюць пераважна [[Дэндрытавы ледавік|дэндрытавы]] (ці гімалайскі) тып, яны спускаюцца на 1300—1600 м ніжэй снегавой лініі<ref name="БСЭ"/>. == Расліннасць == У Гімалаях ясна бачна [[Яруснасць расліннасці|яруснае размеркаванне]] [[Расліннасць|расліннасці]]: знізу ўгару змяняюцца [[тэраі]] (забагненыя [[джунглі]]), вечназялёныя [[Трапічны лес|трапічныя]], [[Лісцяны лес|лісцяныя]], [[Хваёвы лес|хвойныя]], [[Змяшаны лес|змяшаныя лясы]], [[Альпійскі пояс|альпійскія сенажаці]]. На паўночных, сушэйшых схілах, дзе ўплыў [[мусон]]а слабее, дамінуюць горныя [[стэп]]ы і [[Паўпустыня|паўпустыні]]. Ля падножжа гор раскінуліся сухія [[саваны]] і [[хваёвыя лясы]], а далей — трохі гусцейшыя [[Лісцяны лес|лісцяныя]]. У перадгор’ях заходніх Гімалаяў расце дрэва дхак (''Butea monospera''), якое дае каштоўную смалу і дарагую драўніну. Ва ўсходняй частцы да вышыні 1 км схілы пакрыты вільготным і багністым лесам тыпу [[джунглі|джунгляў]] пад назвай [[тэраі]], дзе растуць [[Сол, расліна|буланыя дрэвы]] (''Shorea robusta'') з каштоўнай драўнінай. Вышэй пачынаецца зона [[Трапічны лес|трапічнага лесу]] з [[бамбук]]ам, [[пальма]]мі і дравяністымі [[папараць]]амі. Ад вышынь 2 км пераважаюць [[лісцяныя лясы]] з [[дуб]]амі, [[магнолія]]мі, [[каштан]]амі і [[клён]]амі. Вышэй 2,6 км гушчару сустракаюцца [[хвойныя]] дрэвы, у тым ліку [[Хвоя гімалайская|гімалайскія хвоі]] і [[Кедр гімалайскі|кедры]]. Ад 3,5 км да 4 км знаходзіцца [[Яруснасць расліннасці|ярус]] [[рададэндран]]аў і карлікавых [[хмызняк]]оў, а таксама высакагорных [[Імхі|імхоў]]. Вышэй 5 км — [[ландшафт]]ы гляпіяльна-нівальнага пояса. Мяжа вечных снягоў праходзіць на вышыні 4,5 км (з паўднёвага боку) і 6 км (з паўночнай). == Жывёльны свет == Жывёльны свет Гімалаяў абумоўлены адрозненнямі ландшафту. Сенажаці пояса [[Тэраі]] з’яўляюцца месцам рассялення віду {{bt-bellat|індыйскі насарог|Rhinoceros unicornis}}. Сенажаці [[Альпійскі пояс|альпійскага пояса]] — месца рассялення выміраючага віду {{bt-bellat|барс|Uncia uncia}}. У ніжняй частцы паўднёвага схілу фаўна індыйская. На паўднёвых схілах у трапічнай зоне жывёльны свет найболей разнастайны. У лясах жывуць буйныя сысуны, паўзуны і казуркі. Фаўна высакагор’яў блізкая да тыбецкай. На паўночным боку Гімалаяў сустракаюцца [[Гімалайскі мядзведзь|гімалайскія мядзведзі]], [[Кабарга|мускусныя кабаргі]] і розныя выгляды [[Антылопа|антылоп]], [[Дзікі конь|дзікія коні]], дзікія козы, дзікія [[бараны]], [[як]]і, [[горныя казлы]]. Пашыраны [[грызуны]]. == Ахаваныя прыродныя тэрыторыі == На тэрыторыі Гімалаяў знаходзяцца шматлікія прыродныя ахаваныя тэрыторыі розных дзяржаў, такіх як Індыя, Непал, Бутан. === Нацыянальныя паркі === {{Гл. таксама|Нацыянальныя паркі Бутана}} ==== Нацыянальны парк Сагарматха ==== {{main|Нацыянальны парк Сагарматха}} [[Нацыянальны парк Сагарматха]] знаходзіцца ў [[Непал]]е, у цэнтральнай частцы Высокіх Гімалаяў. Яго плошча складае 1240 км². Апроч [[Джамалунгма|Джамалунгмы]], тут знаходзяцца [[васьмітысячнік]]і [[Лхоцзэ]] і [[Чо-Айю]]. На тэрыторыі нацыянальнага парка водзіцца шмат відаў [[Сысуны|сысуноў]], у тым ліку [[эндэмік]]і — [[барс|снежны барс (ірбіс)]], [[Белагруды мядзведзь|чорны гімалайскі мядзведзь]], [[гімалайскі воўк]] і [[тыбецкая лісіца]]. З птушак — гімалайскі [[каршуновыя|каршун]], шляхетны [[Арлы|арол]] і [[Арланы|арлан]]. У [[1976]] годзе [[нацыянальны парк Сагарматха]] ўключаны ў пералік Помнікаў сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны, складзенай [[ЮНЕСКА]]<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/120 Sagarmatha National Park — UNESCO World Heritage Centre]</ref> для захавання прыродных багаццяў і традыцыйнага парадку жыцця народаў [[Планета Зямля|Зямлі]]. == Насельніцтва == Першыя чалавечыя селішчы, выяўленыя ў перадгор’ях Гімалаяў, датуюцца прыкладна 8000 г. да н.э. З поўдня рэгіён засялялі [[арыі|арыйскія]] народнасці [[Індастан]]а; з захаду — [[іранскія мовы|персідскія]] і [[цюркі|цюркскія]] народы; з паўночнага ўсходу — [[тыбетцы]]. [[Файл:Nepalese-woman-with-baby.JPG|thumb|[[Непальцы|Непальская]] жанчына з дзіцём.]] Большасць жыхароў кожнай з буйных далін існавала адносна незалежна адзін ад аднаго, у іх узнікалі розныя дзяржаўныя ўтварэнні, таму насельніцтва многіх раёнаў утварыла замкнёныя этнічныя групы. Шэраг даследчыкаў лічаць найболей непасрэднымі нашчадкамі [[арыі|арыяў]], іншыя ж мяркуюць, што гэта нашчадкі воінаў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], чыё войска ў IV ст. да н.э. дасягнула, наколькі можна меркаваць па крыніцах, якія дайшлі да нас, {{нп3|даліны Кулу|||Kullu#Kullu_Valley}}. На тэрыторыі Гімалаяў жывуць [[шэрпы]], якія дайшлі сюды з Заходняга [[Тыбет]]а ў [[XV стагоддзе|XV]]-[[XVI стагоддзе|XVI стагоддзях]], мабыць, пад напорам мацнейшых суседзяў. [[Файл:Thame Gompa.JPG|thumb|Храм шэрпаў.]] У XIX стагоддзі Гімалаі сталі зонай уплыву [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]]. Пасля здабыцця [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыяй]] незалежнасці і яе падзелу на [[Індыя|Індыю]] і [[Пакістан]] у 1947 г. пачаўся [[Кашмірскі канфлікт]]. Захад і поўнач былога княства [[Джаму і Кашмір, княства|Джаму і Кашмір]] — [[Гілгіт]], [[Балтыстан]] аж да хрыбта Каракарум і кітайскай мяжы — апынуліся акупаваны Пакістанам, тым часам як усходнія і паўночна-ўсходнія раёны, што прылягаюць да [[Тыбет]]а, былі акупаваны [[КНР]]. Большасць насельніцтва паўночных Гімалаяў да цяперашняга часу займаецца [[натуральная гаспадарка|натуральным]] сельскай гаспадаркай. Сталыя селішчы размяшчаюцца, звычайна, у далінах на вышынях да 3800-4000 м пры наяўнасці вады і адносна гарызантальнай паверхні; уся даступная для земляробства тэрыторыя тэрасавана і разбіта на невялікія палі. Апрацоўваюцца [[ячмень]], [[авёс]], [[бульба]], [[гарох]], [[рэпа]], [[морква]] і шэраг іншых культур. У найболей спрыяльных раёнах, такіх як [[Лех, Індыя|Лех]] і даліна [[Набра|Нары]], выспяваюць [[яблыкі]] і нават [[абрыкосы]]. Разводзяцца таксама [[куры]] і скаціна, галоўным чынам, [[авечкі]] і [[козы]]. У высакагорных і/ці засушлівых раёнах адзіным відам дзейнасці з’яўляецца адгонная жывёлагадоўля. Авечак, коз і [[як]]аў можна сустрэць паўсюль аж да самай мяжы снегу. Чыста жывёлагадоўчых паселішчаў нямнога, яны размешчаны толькі ў раёнах з найболей суровым кліматам. [[Файл:Leh, Trees, Ladakh, India.jpg|thumb|Лета ў [[Лех, Індыя|Леху]].]] Вялікую ролю ў эканоміцы рэгіёна, асабліва [[Ладакх]]а, [[Занскар]]а і наваколля [[Маналі]], гуляе турызм. Шэрпы атрымваюць дадатковы прыбытак, беручы ўдзел у [[Альпінізм|горных экспедыцыях]]. У нашы дні шэрпы не толькі носчыкі, але і правадыры — раўнапраўныя, вопытныя і добра экіпіраваныя партнёры даследчыкаў Гімалаяў з [[Еўропа|Еўропы]], [[Амерыка|Амерыкі]] ці [[Аўстралія|Аўстраліі]]. == Дарогі == Да сярэдзіны XX стагоддзя адзінымі шляхамі зносін у рэгіёне былі [[караван]]ныя сцежкі, якія злучалі розныя гімалайскія даліны-дзяржавы адну з адною, а таксама з паўднёвымі і заходнімі раўнінамі, [[Памір]]ам, [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіяй]], Тыбетам і Кітаем. Такія сцежкі працягваюць іграць заўважную ролю і цяпер, асабліва там, дзе няма аўтамабільных дарог, ці тады, калі яны непраходныя. Будаванне колавых дарог у рэгіёне пачалося толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя з дарогі [[Шрынагар]] — [[Каргіл]] — [[Лех, Індыя|Лех]]. Доўгія гады яна заставалася практычна адзінай. Потым, у 1970-80-я гады, была пабудавана дарога Лех — [[К'еланг]] — [[Маналі]], якая перасякае Вялікі Гімалайскі хрыбет і праходзіць цераз некалькі перавалаў вышынёй больш 5000 м. Тады ж былі збудаваны некалькі адгалінаванняў ад гэтай дарогі ўбок кітайскай граніцы і дарогі Каргіл — [[Падум]]. Усе гэтыя дарогі адкрываюцца толькі на некалькі месяцаў у годзе, прыкладна з сярэдзіны чэрвеня па сярэдзіну кастрычніка, а ў астатні час перавалы, цераз якія яны пракладзены, завалены снегам. У наш час актыўнае будаванне дарог працягваецца ў [[Занскар]]ы. == Пакаральнікі Гімалаеў == {| class="wikitable" border="1" align="right" |+ Самыя высокія вяршыні Гімалаеў |- ! Вяршыня ! Вышыня (м) ! Краіна ! Год пакарэння |- | [[Джамалунгма]] | 8848 | [[Непал]]/[[Кітай]] ([[Тыбет]]) | [[1953]] |- | [[Канчэнджанга]] | 8586 | [[Непал]]/[[Індыя]] | [[1955]] |- | [[Лхоцзэ]] | 8516 | [[Непал]]/[[Кітай]] ([[Тыбет]]) | [[1956]] |- | [[Макалу]] | 8463 | [[Непал]]/[[Кітай]] ([[Тыбет]]) | [[1955]] |- | [[Чо-Айю]] | 8201 | [[Непал]]/[[Кітай]] ([[Тыбет]]) | [[1954]] |- | [[Дхаўлагіры]] | 8167 | [[Непал]] | [[1960]] |- | [[Манаслу]] | 8156 | [[Непал]] | [[1956]] |- | [[Нангапарбат]] | 8126 | [[Пакістан]] | [[1953]] |- | [[Анапурна]] | 8091 | [[Непал]] | [[1950]] |- | [[Шышабангма]] | 8027 | [[Кітай]] ([[Тыбет]]) | [[1964]] |- |} Першым заваяваным гімалайскім васьмітысячнікам стала [[Анапурна]] (1950). Першае ўзыходжанне на [[Эверэст]] было здзейснена [[29 мая]] [[1953]] года [[шэрп]]ам [[Тэнцынг Норгей|Тэнцынгам Норгеем]] і [[Новая Зеландыя|новазеландцам]] [[Эдмунд Хілары|Эдмундам Хілары]]. Першай еўрапейскай жанчынай, якая заваявала [[Эверэст]] ([[1978]]), стала [[Польшча|польская]] альпіністка [[Ванда Руткевіч]] (загінула ў 1992 годзе пры пад’ёме на [[Канчэнджанга|Канчэнджангу]]). Экспедыцыі звычайна арганізуюцца вясной ці восенню — зімой узыходжанне моцна абцяжарана. Упершыню пакарыць Эверэст зімой (у [[люты]]м [[1980]] года) удалося [[Польшча|палякам]] [[Кшыштаф Валіцкі|Кшыштафу Валіцкаму]] і Лешаку Ціхаму. На сённяшні дзень на вяршыню Эверэста чалавек падымаўся ўжо каля 1200 разоў. У спісе заваёўнікаў 900 прозвішчаў (некаторыя падымаліся больш аднаго разу). На вяршыні пабывалі 60-гадовы мужчына і 13-гадовы юнак, а ў [[1998]] годзе — першы інвалід. У [[1956]] годзе [[Японія|японец]] Т. Іманішы і [[шэрп]] Г. Норбу ўпершыню пакарылі [[Манасу]]. У [[1996]] годзе [[казахстан]]скі альпініст [[Анатоль Мікалаевіч Букрэеў|Анатоль Букрэеў]] пакарыў адразу 4 васьмітысячнікі: [[Джамалунгма|Джамалунгму]], [[Лхоцзэ]], [[Чо-Айю]], [[Шышабангма|Шышабангму]] (загінуў у [[1997]] годзе пры пад’ёме на [[Анапурна|Анапурну]]). == Складанасці ўзыходжання == З прычыны вялікай абсалютнай вышыні раёна над узроўнем мора, практычна ўсе ўзыходжанні прымаюць так званы вышынны характар. Для ўзыходжанняў такога роду да агульных тэхнічных перашкод дадаюцца яшчэ і разрэджанасць паветра. У разрэджаным паветры змяншаецца супраціўляльнасць [[Чалавечае цела|арганізма]], з’яўляюцца праблемы з [[Канцэнтрацыя ўвагі|канцэнтрацыяй увагі]], правалы ў [[Памяць|памяці]] і [[Галюцынацыя|галюцынацыі]], можа развіцца ацёк мозга ці лёгкіх (так званая [[горная хвароба]]). Вялікая частка альпіністаў (асабліва тыя, хто карыстаецца паслугамі фірм па арганізацыі ўзыходжання) падымаюцца з маленькім (звычайна зробленым з [[Тытан (элемент)|тытану]]) балончыкам з [[кісларод]]ам. Вельмі вялікая колькасць смярцей абумоўлена менавіта праблемамі з горнай хваробай ці яе праявамі. Вышэй 8 км пачынаецца так званая «зона смерці». Яна непрыдатная для жыцця чалавека — арганізм не ў стане аднавіць тут сілы нават пасля сярэдняга расходу энергіі. == Экалогія == Камерцыялізацыя [[турызм]]а і [[альпінізм]]а пагражае навакольнаму асяроддзю, асабліва ў раёне турыстычных баз, размешчаных ля падножжа гор. Размах камерцыйных узыходаў на [[Эверэст]] (часта з выкарыстаннем тэхнікі) пагражае [[Экасістэма|экасістэме]] Гімалаяў. Адходы на калісьці чыстых [[ледавік]]ах засмечваюць ваду, пры тым што палова ўсёй [[Пітная вада|пітной вады]] на [[Планета Зямля|Зямлі]] паступае з гор. Змена клімату можа паўплываць на гаючыя ўласцівасці некаторых з раслін, што растуць у Гімалаях<ref>{{cite book|last=Kala|first=Chandra Prakash|title=Medicinal Plants and Sustainable Development|url=https://archive.org/details/isbn_9781617619427|year=2011|publisher=Nova Science Publishers|location=New York|isbn=9781617619427|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781617619427/page/280 280]}}</ref><ref>{{cite book|last=Kala|first=Chandra Prakash|title=Biodiversity, Communities and Climate Change|year=2012|publisher=Teri Publications|location=New Delhi|pages=358}}</ref>. == Культурны ўплыў == У індуізме Гімалаі персаніфікаваны ў асобе бога [[Хімават]]а, які згадваецца ў [[Махабхарата|Махабхараце]]; ён з’яўляецца богам снегу. Гэта бог-бацька [[Ганга ў індуізме|Гангі]] і Сарасваці, а таксама [[Парваці]], якая выйшла замуж за [[Шыва|Шыву]]<ref>{{cite book|title=Dictionary of Hindu Lore and Legend|url=https://archive.org/details/dictionaryofhind0000dall|isbn=0-500-51088-1|first=Anna|last=Dallapiccola|year=2002}}</ref>. Некаторыя месцы Гімалаяў маюць рэлігійнае значэнне ў [[індуізм]]е, [[джайнізм]]е, [[сікхізм]]е і [[будызм]]е. Вядомы прыклад — [[Такцанг-лакханг]], дзе, як кажуць, [[Падмасамбхава]] заснаваў будыйскі рух Бутана<ref name="Pommaret">{{cite book|author=Pommaret, Francoise|title=Bhutan Himlayan Mountains Kingdom|url=https://archive.org/details/bhutanhimalayanm0000pomm|edition=5th|publisher=Odyssey Books and Guides|year=2006|pages=[https://archive.org/details/bhutanhimalayanm0000pomm/page/136 136]–7|isbn=978-9622178106}}</ref>. У Гімалаях знаходзяцца многія выдатнасці тыбецкіх будыстаў, у тым ліку рэзідэнцыя [[Далай-лама|Далай-ламы]]. У Тыбеце знаходзіцца больш 3200 манастыроў<ref name="USStateDepartment">{{cite web|author=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|datepublished=2006-03-08|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2005/61605.htm|title=China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau)|publisher=U.S. State Department|access-date=2012-10-21|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930111114/http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2005/61605.htm|archive-date=30 верасня 2016|url-status=dead}}</ref>, а ў тыбецкіх мусульман тут размяшчаюцца мячэці<ref>{{cite news|url=http://english.peopledaily.com.cn/200510/27/eng20051027_217176.html|title=Mosques in Lhasa, Tibet|newspaper=People's Daily Online|date=October 27, 2005}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://english.peopledaily.com.cn/200510/27/eng20051027_217176.html |access-date=2 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923015144/http://english.peopledaily.com.cn/200510/27/eng20051027_217176.html |archive-date=23 верасня 2013 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Гималайские горы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Himalaya}} * [http://snobear.colorado.edu/Markw/Mountains/03/week11.html Некаторыя заўвагі пра фарміраванне Гімалаяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612023606/http://snobear.colorado.edu/Markw/Mountains/03/week11.html |date=12 чэрвеня 2010 }} * [http://www.metacafe.co.il/watch/383729/the_annapurna_trek_in_5_minutes/ Фільм з пахода ў Анапурма]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ranjan.net.np/geologyofnepal.htm Геалогія непальскіх Гімалаяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415145307/http://www.ranjan.net.np/geologyofnepal.htm |date=15 красавіка 2009 }} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімалаі| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 1fvc3wstqe61sniwngeb4kodcbbf7d7 Канчэнджанга 0 2039 5198857 4212906 2026-09-14T10:57:48Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198857 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Канчэнджанга |Нацыянальная назва = |Выява = Kangchenjunga.JPG |Подпіс = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Гімалаі |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 8586 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 3922 |Краіна = Індыя/Непал |Рэгіён = Сікім |Пазіцыйная карта = Індыя |Пазіцыйная карта 1 = Непал |Першае ўзыходжанне = [[25 мая]] [[1955]] }} '''Канчэнджанга''' — горны масіў і вяршыня ў [[Гімалаі|Гімалаях]], на мяжы [[Непал]]а і [[Індыя|Індыі]] (штат [[Сікім]]). Вышыня 8586 м. Вострыя вяршыні, стромкія схілы. Складзена з [[гнейс]]аў, [[граніт]]аў, крышталічных сланцаў. Буйныя далінныя ледавікі Зему (даўж. каля 30 км), Канчэнджанга і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8}} {{commonscat|Kangchenjunga}} {{Васьмітысячнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Індыі]] [[Катэгорыя:Горы Непала]] [[Катэгорыя:Гімалаі]] 04bjsyh3ybz2cqpy39ev4qlrhv4hesa Мак-Кінлі (гара) 0 2230 5198785 4925872 2026-09-14T09:28:28Z Ueschar 151377 афармленне 5198785 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Мак-Кінлі}}{{Вяршыня |Выява = Denali Mt McKinley.jpg |Краіна = ЗША |Рэгіён = Аляска |Хрыбет ці масіў = Аляскінскі хрыбет |Вышыня = 6194 |Першае ўзыходжанне = [[7 чэрвеня]] [[1913]] |Пазіцыйная карта = 0 }} '''Мак-Кінлі''' ({{lang-en|McKinley}}), да 1896 і ў 2015—2025 гадах — '''Дэналі''' ({{lang-koy|Denali}}, {{lang-aht|Dghelaayce’e}}) — гара ў горнай сістэме [[Аляскінскі хрыбет|Аляскінскага хрыбта]]. Вышыня — {{Num|6194|м}}. Найвышэйшы пункт [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. [[Адносная вышыня]] — {{Num|6138|м}} (3-і паказчык у [[Спіс самых вялікіх гор па адноснай вышыні|спісе самых вялікіх гор па адноснай вышыні]]). У 1896—2015 гадах называлася Мак-Кінлі, у гонар [[Уільям Мак-Кінлі|25-га прэзідэнта Злучаных Штатаў Амерыкі]]<ref>[http://ria.ru/world/20150831/1218111555.html Абама пераназваў найвышэйшую гару ЗША Мак-Кінлі ў Дэналі]</ref>. 28 жніўня 2015 года па рашэнні прэзідэнта ЗША [[Барак Абама|Барака Абамы]] вяршыні вернута спрадвечная назва Дэналі<ref>{{Артыкул|загаловак = ORDER NO. 3337 Change of the Name of Mount McKinley to Denali|спасылка = https://www.doi.gov/sites/doi.opengov.ibmcloud.com/files/press-release/Denali%20Name%20Change.pdf|мова = eng|выданне = U.S. Department of the Interior|год = 2015-08-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20150905061358/https://www.doi.gov/sites/doi.opengov.ibmcloud.com/files/press-release/Denali%20Name%20Change.pdf|archive-date = 5 верасня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150905061358/https://www.doi.gov/sites/doi.opengov.ibmcloud.com/files/press-release/Denali%20Name%20Change.pdf|archivedate = 5 верасня 2015}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://ria.ru/world/20150831/1218058315.html|title=Обама переименует высочайшую гору Северной Америки Мак-Кинли|website=РИА Новости|date=20150831T0058+0300Z|access-date=2025-02-01}}</ref>. У 2025 годзе прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] зноў перайменаваў гару на Мак-Кінлі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2025/01/21/tramp-rasporiadilsia-pereimenovat-goru-denali-na-aliaske.html|title=Трамп распорядился переименовать гору Денали на Аляске|website=Российская газета|date=2025-01-21|access-date=2025-02-01}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сем вяршынь}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кардыльеры]] izkreh5pv4a09tw77pbcloaj6hri8ms Памір 0 2429 5198529 5063249 2026-09-14T07:13:50Z Ueschar 151377 афармленне 5198529 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Памір |Выява = Kevron.jpg |Подпіс = Даліна ракі [[Пяндж]] |Найвышэйшая вяршыня = пік [[Кангур (гара)|Кангур]] |Вышыня = 7719 |Пазіцыйная карта = Азія |Тып=Горная сістэма}} '''Памі́р''' — высакагорная сістэма ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй]] і [[Азія|Цэнтральнай Азіі]], частка [[Паміра-Алай|Паміра-Алая]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Кангур (гара)|Кангур]] (7719 м). == Геаграфія == Галоўная частка Паміра ляжыць у [[Таджыкістан]]е, усходняя і паўднёвая частка ў [[Кітай|Кітаі]] і [[Афганістан]]е. На поўначы, на мяжы [[Кыргызстан]]а, абмежаваны [[Заалайскі хрыбет|Заалайскім хрыбтом]], на ўсходзе — [[Сарыкольскі хрыбет|Сарыкольскім]] і Кашгарскім хрыбтамі, на поўдні — ракой Памір і вярхоўямі ракі [[Пяндж]], на захадзе — мерыдыянальным адрэзкам даліны ракі Пяндж. Пытанне аб прырожных межах дыскусійнае. Найвышэйшыя пункты размешчаны ў Кашгарскіх гарах (гара Кангур, 7719 м; гара Музтагата, 7546; [[пік Ісмаіла Самані]], 7495 м; [[пік Леніна]]). Паводле асаблівасцей рэльефу Памір падзяляюць на Заходні і Усходні. == Геалогія і рэльеф == Для Заходняга Паміра характэрна сістэма высокіх хрыбтоў амаль шыротнага распасцірання. Буйнейшыя антыклінорыі маюць крышталічныя ядры [[палеазой]]скага ўзросту, якія прарваны гранітоіднымі інтрузіямі. Схілы хрыбтоў расчлянёны глыбокімі цяснінамі рэк. Усходні Памір складзены з парод палеазою і мезазою, трапляюцца вулканагенна-асадкавыя адклады палеагену. Для рэльефу характэрны плоскія днішчы вялізных далін і катлавін, якія падняты на вышыню 3500—4500 м і запоўнены прадуктамі разбурэння гор, у грунтах трапляецца вечная мерзлата. Над імі ўзвышаюцца хрыбты вышынёй больш за 6000 м. Найвышэйшыя грабяні маюць горна-ледавіковыя формы, якія вылучаюцца на агульным фоне старажытнага рэльефу. Памір — моцна сейсмічная вобласць, землетрасенні дасягаюць 8—9 балаў. Радовішчы [[золата]], [[малібдэн]]у, [[вальфрам]]у, горнага хрусталю, [[азбест]]у, [[Слюда|слюды]], [[лазурыт]]у. == Клімат і гідраграфія == [[Клімат]] суровы, рэзка кантынентальны. У далінах Захдняга Паміра на вышыні каля 2100 м сярэднія тэмпературы студзеня −7,4 °C, ліп. 22,5 °C, гадавая колькасць ападкаў да 800 мм (на [[Ледавік Федчанкі|ледавіку Федчанкі]]). На Усходнім Паміры клімат больш суровы. На вышыні каля 4000 м сярэдняя тэмпература студзеня −20 °C, ліпеня +8 °C, ападкаў 100 мм за год. Снегавая мяжа ў Заходнім Паміры размешчана на вышыні 3600—3800 м, на ледавіку Федчанкі — на вышыні 4400 м, ва Усходнім Паміры — 5200—5240 м. Плошча зледзянення ў межах Таджыкістана больш за 7500 км² (больш за 10 % паверхні Паміра), агульная колькасць [[ледавік]]оў каля 7110. Тыпы ледавікоў: каравыя, вісячыя, схілавыя, складаныя далінныя альпійскага і туркестанскага тыпаў. Найбольшыя ледавікі: [[Ледавік Федчанкі|Федчанкі]] (даўжыня 77 км) і Грум-Гржымайлы (37 км). Рэкі адносяцца пераважна да басейна [[Амудар’я|Амудар’і]], якая ў верхнім цячэнні называецца Пяндж. Найбольшыя рэкі: Кызыл-Суу, Кызылсу, Сурхоб, [[Вахш]]. Рэкі Усходняга Паміра адносяцца да басейнаў Яркенда і Кашгара. Яны маюць бурнае цячэнне, ледавікова-снегавое жыўленне, летнія паводкі. Найбольшыя азёры: [[Каракуль]], [[Возера Рангкуль|Рангкуль]], [[Шаркуль]], [[Заркуль]], [[Яшылькуль]], [[Сарэзскае возера|Сарэзскае]]. == Глебы, расліннасць, жывёльны свет == [[Глебы]] халодных высакагорных пустынь Паміра: саланцаватыя, шэразёмы, такырна-саланчаковыя, шкілетныя на камяністым і пясчаным субстраце; у месцах лепшага ўвільгатнення — бурыя пустынна-стэпавыя. На Усходнім Паміры — участкі камяністай горнай тундры з вечнай мерзлатой, выкапнёвым лёдам, камяністымі многавугольнікамі. На Заходнім Паміры ў далінах расліннасць пустынная палыновая, на вышынях 2600—3200 м — дзярнова-злакавыя стэпы з калючымі падушкамі астрагалаў і аканталімонаў. На выш. 3200—3800 м кавыльныя стэпы, якія змяняюцца кабрэзіевымі лугамі. 3 выш. 4500 м пачынаецца [[субальпійскі пояс]] з марозаўстойлівай нізкатраўнай і паўхмызняковай расліннасцю. Па берагах рэк растуць таполі, бярозы, вербы, якія ўтвараюць невялікія гаі. На Усходнім Паміры днішчы далін і катлавіны заняты высакагорнай пустыняй з рэдкімі раслінамі падушкападобнай формы. На выш. 3500—4200 м найбольш характэрны паўхмызнячок тэраскен (адзіны від расліннага паліва). Ва ўмовах большай вільготнасці развіваюцца рэдкатраўныя высакагорныя стэпы з ціпчаку ўсходняга, кавылю, палыну. Вышэй за 4200 м пераважаюць падушачнікі з вастралодкі, аканталімону, сібальдыі. Каля рэк і ручаёў Усходняга Паміра сустракаюцца кабрэзіевыя і асаковыя [[луг]]і, нярэдка саланчакавыя і купінаватыя. Жывёльны свет Паміра прадстаўлены горным баранам архарам, даўгахвостым сурком, чырвонай пішчухай; з птушак — тыбецкім уларам, серпадзюбам, тыбецкім крумкачом і жаваранкам, снегавым гімалайскім грыфам, горнай, або індыйскай гуссю. == Насельніцтва і гаспадарка == Асноўны занятак насельніцтва — жывёлагадоўля і горнае земляробства. Вырошчваюць [[ячмень]], [[гарох]], на паліўных землях — [[Вінаград культурны|вінаград]], шаўкоўніцу, [[грэцкі арэх]], [[абрыкос]]ы. Займаюцца гадоўляй [[як]]аў. Сфаміравалася арэальная сукупнасць роднасных [[Памірскія мовы|памірскіх моў]]. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Памір|Лаўрыновіч М.|}} == Спасылкі == {{Commons|Pamir Mountains}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Памір| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Афганістана]] [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] 20u06dzsnsrma87d9xdpcv7l0yxpicl Паўднёвы акіян 0 2467 5198330 5197353 2026-09-13T19:28:13Z Ueschar 151377 5198330 wikitext text/x-wiki {{Мора}} [[Выява:Southern Ocean.png|right|frame]] '''Паўднёвы акіян''' — кальцо акіянічных вод, якое абмывае [[Антарктыда|Антарктыду]], спалучае ў сабе характэрныя прыкметы асобнага акіяна і добра выяўленыя прыродныя рысы [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]], [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] акіянаў. == Агульныя ўяўленні == [[Выява:The shrinking Southern Ocean.png|thumb|Змены ў вызначэннях межаў Паўднёвага акіяна. Аранжавай лініяй пазначана прыкладная мяжа антарктычнай канвергенцыі]] Складаным з’яўляецца пытанне аб межах Паўднёвага акіяна. На поўдні ён абмежаваны ўзбярэжжам [[Антарктыда|паўднёвага палярнага мацерыка.]] Заходняй і ўсходняй мяжы гэты акіян не мае. Паводле сучасных навукова абгрунтаваных уяўленняў, паўночнай мяжой лічаць лінію антарктычнай канвергенцыі (паласу сыходжання адносна цёплых і халодных паверхневых вод) прыблізна па 40-60° паўднёвай шыраты, якая блізкая да паўночнай мяжы [[Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне|Антарктычнага цыркумпалярнага цячэння]]. Асноўная асаблівасць гэтай умоўнай геаграфічнай мяжы Паўднёвага акіяна - яе некаторыя змены ў часе і прасторы ў сувязі з міжгадавымі і міжсезоннымі ваганнямі становішча ліній антарктычнай канвергенцыі. У пазначаных межах плошча Паўднёвага акіяна - 86 млн км² (па некаторых дадзеных - пытанне спрэчнае), сярэдняя глыбіня - 3503 м, найбольшая глыбіня - 8264 м ([[Паўднёва-Сандвічаў жолаб]], упадзіна Метэор). У межах Паўднёвага акіяна раскідана шмат розных па памерах астравоў, большасць з якіх вулканічнага паходжання са складаным гарыстым рэльефам. Моры размешчаны на паўднёвай перыферыі акіяна. Асабняком размешчана [[мора Скоша]]. На поўдні моры абмежаваныя берагам Антарктыды, а на поўначы адкрытыя да акіяну. == Выдзяленне акіяна ў асобную адзінку == У 1650 [[Германія|германа]]-[[Галандская рэспубліка|нідэрландскі]] географ {{нп3|Бернхард Варэн|Бернхард Варэн|en|Bernhardus Varenius}} у сваіх працах упершыню прапанаваў падзяліць [[Сусветны акіян]] на пяць акіянаў: [[Ціхі акіян|Ціхі]], [[Індыйскі акіян|Індыйскі]], [[Атлантычны акіян|Атлантычны]], [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночны Палярны]], або [[Арктыка|Арктычны]], акіян, і Паўднёвы [[Палярныя вобласці|Палярны]]. Такое дзяленне было прынята ў 1845 [[Лонданскае геаграфічнае таварыства|Брытанскім Каралеўскім геаграфічным таварыствам]] і праіснавала больш за 50 гадоў. [[Файл:Antarctica.svg|thumb|Моры Паўднёвага акіяна]] [[File:Antarctic-seas-en.svg|thumb|Моры Паўднёвага акіяна|lang=be]] Пасля па меры развіцця навуковых даследаванняў з’яўляюцца новыя прынцыпы падзелу акіяна. У аснову падзелу Сусветнага акіяна на часткі былі пакладзены асноўныя [[акіяналогія|акіяналагічныя]] характарыстыкі: [[тэмпература]], {{нп3|салёнасць|салёнасць|ru|солёность}}, [[шчыльнасць]] вады, [[акіянічныя цячэнні]] і г. д. Выбітны рускі акіянограф [[Юлій Міхайлавіч Шакальскі|Юлій Шакальскі]] ў класічнай працы «Акіянаграфія» (1917), прапаноўваў вылучыць тры акіяны: Ціхі, Атлантычны і Індыйскі. Паўночны Ледавіты акіян адносілі да Атлантычнага ў якасці асобнага мора. Савецкія географы {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Зубаў|Мікалай Зубаў|ru|Зубов, Николай Николаевич (контр-адмирал)}} і А. В. Эверлінг яшчэ ў даваенныя гады стварылі лагічную сістэму падраздзялення Сусветнага акіяна. У якасці вызначальнага фактару ўлічваліся, у дадатак да прыведзеных вышэй характарыстык, рэльеф дна і канфігурацыя [[бераг]]авой лініі [[мацярык|мацерыкоў]]. Згодна з гэтымі прызнакамі Сусветны акіян падзялілі на чатыры акіяны: Ціхі, Атлантычны, Індыйскі і Паўночны Ледавіты. Многія навукоўцы прапаноўвалі аднавіць пяты, Паўднёвы акіян, у якасці самастойнага, з мяжой па лініі субантарктычнай канвергенцыі (прыкладна каля 55°-60° паўднёвай шыраты), якая мае ўласцівасць змяняцца ў часе. Прыхільнікі самастойнасці Паўднёвага акіяна спасылаліся на адзінае [[цячэнне Заходніх вятроў]], якое атачае яго з поўначы і ізалюе антарктычныя воды ад іншых абласцей Сусветнага акіяна, на яго ўнікальны лядовы рэжым, асаблівасці падводнага рэльефу і г. д. У канцы [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] большасцю акіянолагаў свету Паўднёвы акіян быў прызнаны як самастойны водны аб’ект Сусветнага акіяна, што было пацверджана Міжнароднай акіянаграфічны камісіяй ([[Манака]]) у 2001 г. Да мораў Паўднёвага акіяна былі аднесены наступныя: == Рэльеф дна == [[Файл:Tectonic plates.png|міні|Літасферныя пліты Зямлі. Антарктычная пліта — на самым поўдні, паказана блакітным колерам]] Зыходзячы з сучасных даследаванняў, Паўднёвы акіян знаходзіцца ў асноўным на кантынентальна-акіянічнай ''Антарктычнай літасфернай пліце''. Некаторыя ўчасткі дна паўночных межаў Паўднёвага акіяна размешчаны на іншых, прылеглых, плітах. Менавіта з гэтым звязаны асаблівасці геалагічнай будовы і [[рэльеф]]у дна Паўднёвага акіяна. У [[акіянічнае дно|акіянічным дне]] выразна выяўленыя ўсе асноўныя геамарфалагічныя формы, шэльфавая зона характарызуецца нязначнай шырынёй (у сярэднім 150 км). Толькі ў [[мора Роса|морах Роса]] і [[мора Уэдэла|Уэдэла]] яго шырыня дасягае 1000—1100 км. Сярэдняя глыбіня шэльфавых зон дасягае 200 м. Мацерыковы схіл Антарктыды, асабліва яго ўсходняя частка, раздзелены прыступкамі і прарэзаны шматлікімі падводнымі каньёнамі. У [[Антарктыка|прыантарктычнай]] частцы [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] мацерыковы схіл круты ля ціхаакіянскага ўзбярэжжа і адносна спадзісты і слаба раздзелены ля антарктычнага берага. [[Ложа акіяна]] характарызуецца наяўнасцю шэрагу падводных хрыбтоў, невялікіх узняццяў і катлавін. Найбольш буйнымі хрыбтамі з’яўляюцца ''Заходне-Індыйскі'' і ''Цэнтральна-Індыйскі'', у межах якіх выразна прасочваюцца [[рыфт]]авыя даліны. Яны, па сутнасці, уяўляюць сабой паўднёвыя адгор’і [[Сярэдзінна-акіянічныя хрыбты|сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў]]. [[Файл:Southern-ocean sediment hg.png|thumb|Донныя адклады Паўднёвага акіяна]] У межах Паўднёвага акіяна размяшчаюцца ''Аўстрала-Антарктычнае'', ''Паўднёва-Ціхаакіянскае'' і часткова ''Усходне-Ціхаакіянскае'' падняцці. У раёне 60° паўднёвай шыраты размешчаны буйныя [[катлавіна|катлавіны]] акіяна: ''Афрыканска-Антарктычная'' (максімальная глыбіня 6787 м), ''Аўстрала-Антарктычная'' (6098 м) і ''катлавіна Белінсгаўзена'' (5399 м). У цэлым рэльеф дна Паўднёвага акіяна не аказвае ўплыву на абмен глыбіннымі водамі з суседнімі акіянамі. == Донныя адклады == У размеркаванні донных адкладаў можна выявіць дакладную занальнасць. У межах падводнай ускраіны Антарктыды пераважаюць [[айсберг]]авыя адклады, якія з аддаленнем ад Антарктыды змяняюцца на крамяністыя [[дыятомавыя водарасці|дыятомавыя]] глеі, лепш за ўсё прадстаўленыя ў катлавінах ложа акіяна. На сярэдзінных хрыбтах, якія ўтвараюць памежную зону дна Паўднёвага акіяна, развіты змешаныя крамяніста-[[вапняк|вапнавыя]], а на поўнач ад іх - [[фарамініферы|фарамініферавыя]] адклады. У шырокай катлавіне Крозе распаўсюджаная чырвоная гліна з высокім утрыманнем дыятомавых глеяў. Магутнасць асадкавых адкладаў у зоне, прылеглай да Індыйскага акіяна, дасягае 150 м. На вяршынях невысокіх падводных горных узняццяў адклады часта адсутнічаюць. Мацерыковае падножжа ў межах Ціхаакіянскага сектара Паўднёвага акіяна складзена акумуляцыйнымі ўтварэннямі з тэрыгенных і айсбергавых матэрыялаў магутнасцю да 2000 м. == Клімат == [[Файл:Ant_sea-ice_2004-11-09.png|thumb|Акіянічныя льды, лістапад 2004 года]] Кліматычныя ўмовы Паўднёвага акіяна абумоўлены цэлым шэрагам фактараў: своеасаблівым геаграфічным становішчам, уплывам халоднага, высакагорнага, пакрытага лёдам, мацерыка Антарктыды, пастаяннай наяўнасцю марскіх ільдоў, адсутнасцю цёплых цячэнняў. Для адкрытых прастораў акіяна характэрны марскі [[палярны клімат|палярны]], а для прыбярэжных раёнаў - [[антарктычны клімат]]. З прычыны пастаяннага выхалоджвання атмасферы над ледзяным покрывам Антарктыды над ёй фарміруецца [[Антарктычны антыцыклон|вобласць павышанага ціску]]. Сам мацярык падпяразаны даволі шырокай антарктычнай дэпрэсіяй - зонай паніжанага ціску. Яна амаль паўсюдна паміж 60 і 68° паўднёвай шыраты. Толькі ў Ціхаакіянскім сектары яе сярэдняя частка падымаецца ад 67° паўднёвай шыраты ў раёне [[мора Белінсгаўзена]] да 75° паўднёвай шыраты ў раёне мора Роса. У сувязі з такім размеркаваннем атмасфернага ціску ўзнікаюць сцёкавыя вятры з мацерыка, што дзьмуць з хуткасцю 15 м/с. Пад уздзеяннем [[сіла Карыёліса|сілы Карыяліса]] яны прымаюць паўднёва-ўсходні кірунак. На поўнач ад антарктычнай дэпрэсіі, прыкладна ад 40° паўднёвай шыраты да мяжы Паўднёвага акіяна, на працягу ўсяго года фарміруецца колападобная вобласць павышанага ціску. Адпаведна, у вобласці ўмераных і субпалярных шырот прыкладна да 65° паўднёвай шыраты амаль увесь час назіраюцца заходнія вятры. У [[зіма|зімовы]] час іх хуткасць дасягае да 11 м/с, а ў [[лета|летні]] час - да 9,5 м/с. Улетку найбольшай хуткасці гэтыя вятры дасягаюць на 55° паўднёвай шыраты. У зімовы час максімальная хуткасць вятроў дасягае каля 53° паўднёвай шыраты. Вятры з вялікімі хуткасцямі бываюць вельмі часта. Гэта тая вобласць, дзе [[Штыль (надвор’е)|штылявое]] зацішша змяняецца моцнымі [[шторм|штормамі]], асабліва ў зімовы перыяд. Выбітная кліматычная асаблівасць Паўднёвага акіяна - актыўная [[цыклон|цыкланічная]] дзейнасць. У летні час яна інтэнсіўная на поўдзень ад 45° паўднёвай шыраты, а зімой у межах ад 35° паўднёвай шыраты да Антарктычнага ўзбярэжжа. Цыклоны перамяшчаюцца з сярэдняй за год хуткасцю каля 40 км/ч. Тэмпература паветра над Паўднёвым акіянам вельмі нізкая. Яе велічыні размяркоўваюцца занальна і змяняюцца ад зімы да лета. Узімку сярэднямесячная тэмпература паветра ў ліпені роўная -24°С у прымацерыковых раёнах, блізкая да 0°С на 60° паўднёвай шыраты і 7...8°С у паўночных межах акіяна. Летам ([[студзень]]) яе сярэднямесячная велічыня ля Антарктыды роўная 9°С на 50° паўднёвай шыраты, а на поўнач дасягае 23...24°С. Надвор'е пераважна пахмурнае, халоднае, ветранае. [[Снег]] выпадае на працягу ўсяго года. Такім чынам, для Паўднёвага акіяна характэрныя два ветравых паясы, паласа максімальных хуткасцяў ветру, актыўная цыкланічная дзейнасць, занальнае размеркаванне тэмпературнага рэжыму паветра. == Гідралагічны і лядова-тэрмічны рэжым == {{main|Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне}} [[Файл:Antarctic_Circumpolar_Current.jpg|thumb|злева|Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне (Цячэнне Заходніх вятроў)]] [[Файл:Antarctic_frontal-system_hg.png|thumb|справа|Акіянічныя плыні]] Гідралагічныя ўмовы Паўднёвага акіяна фарміруюцца пад уплывам яго геаграфічнага становішча, своеасаблівых сувязяў з прылеглымі водамі іншых акіянаў на поўначы, бесперапыннасці кальца антарктычных вод, асаблівасцяў атмасфернай цыркуляцыі, суседства пакрытага [[палярная шапка|магутным ледзяным панцырам]] мацерыка Антарктыда. Для Паўднёвага акіяна характэрныя невысокія тэмпературы паверхневых вод, іх занальнае размеркаванне і параўнальна невялікія змены ў зімовы і летні час. Зімой у самых паўднёвых раёнах акіяна яна роўная -1,8 ... -1,9 °С, на поўнач яе значэнні павышаюцца. Нулявая ізатэрма праходзіць між 60 і 55° пд. ш. Ад 55 да 50° пд. ш. тэмпература вады на паверхні дасягае -1,5° С, а ля паўночных меж акіяна - да +10…12° С. У летні час ля берагоў Антарктыды тэмпература паверхні вод мае значэнне ад −1 да +0,5&nbsp;°C, нулявая тэмпература назіраецца ў межах 65-62° пд.ш.; каля 60-55 пд. ш. яна павышаецца да 10-15&nbsp;°C адпаведна. Тэмпература вады змяняецца з глыбінёй, але яе велічыня неаднолькавая на адных і тых жа гарызонтах і ў розных раёнах акіяна. Ля Антарктычнага ўзбярэжжа велічыні павярхоўнай тэмпературы вады захоўваюцца да гарызонтаў 25-50 м, адкуль да глыбіні 100 м яны паніжаюцца да −1,9&nbsp;°C. Далей да глыбіні 600 м яна змяняецца нязначна, затым да глыбіні 1000—1200 м яна павольна паніжаецца, да самага дна тэмпература паніжаецца да 1&nbsp;°C. Салёнасць паверхневых вод на пераважнай частцы акіяна менш за сярэднюю салёнасць Сусветнага акіяна і роўная 34-34,2‰. Толькі ў межах самых паўночных ускраін яна павялічваецца да 34,8-35‰. У размеркаванні велічыні салёнасці на паверхні добра выяўляецца занальнасць. Павелічэнне салёнасці праходзіць з поўдня на поўнач. Параўнальна нязначныя сезонныя змены паверхневай салёнасці выразна выяўленыя ў водах, блізкіх да берагоў, дзе адбываецца ўтварэнне і раставанне [[лёд]]у. Зімой тут салёнасць некалькі павышана і дасягае 34,4‰, што тлумачыцца асаланеннем вады пры лёдаўтварэнні. Улетку з прычыны раставання лёду ў прыкромкавай зоне салёнасць памяншаецца да 33,8‰. У гэты сезон тут утвараецца тонкая плёнка распрэсненных і прагрэтых вод. Пры адсутнасці моцных вятроў яна ўтрымліваецца доўга, не змешваючыся з падсцілаючай яе салёнай і халоднай вадой. У гэтым самая характэрная асаблівасць ледавітых раёнаў Паўднёвага акіяна. Салёнасць змяняецца з глыбінёй. У зімовы час у прымацерыковых водах змена салёнасці паверхневых вод да глыбіні 100 м непрыкметная і дасягае 34‰. Глыбей салёнасць павялічваецца і каля дна складае 34,7‰. У цэнтральных раёнах салёнасць на паверхні 34,6‰. Такія велічыні салёнасці назіраюцца да глыбіні 50 м, а да дна яны паступова павялічваюцца. На паўночных ускраінах акіяна паверхневая салёнасць блізкая да 35‰, а глыбей адбываецца яе паніжэнне, якое дасягае 34,2‰. Улетку пры раставанні льдоў салёнасць на паверхні памяншаецца да 33-33,5‰. Распрасненне захоплівае пласт 25-50 м, адсюль салёнасць паступова павялічваецца з глыбінёй да самага дна, дзе яна мае такія ж значэнні, як і зімой. Плыні на паверхні Паўднёвага акіяна ствараюцца галоўным чынам пануючымі [[вецер|вятрамі]]. Галоўным элементам паверхневай цыркуляцыі з’яўляецца ''[[Цячэнне Заходніх вятроў|Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне]]'', якое мае ўсходні кірунак, яно мае паласу шырынёй ад 40 да 50 пд. ш. і захоплівае тоўшчу вод ад паверхні да 3000 м, а месцамі і больш. Хуткасці плыні розныя ў розных частках акіяна. У раёне [[праліў Дрэйка|праліва Дрэйка]] яны дасягаюць 35-40 см/с. Паміж Антарктыдай і [[Афрыка]]й хуткасці складаюць 22-30 см/с, а паміж [[Аўстралія]]й і Антарктыдай хуткасці цячэння роўныя 25-45 см/с. На поўдзень ад 65° пд. ш. паверхневыя вады перамяшчаюцца на захад, утвараючы ўздоўж кантынента адносна нешырокі (да 150 км) пояс ''Заходняга прыбярэжнага цячэння''. Але гэта не адзіны паток. Цячэнне то блізка падыходзіць да берага, то прыкметна аддаляецца ад яго пад уздзеяннем сцёкавых вятроў з мацерыка. У гэтым цячэнні хуткасці дасягаюць 15-30 см/с. Акрамя пералічаных асноўных цячэнняў, на паверхні Паўднёвага акіяна ўтвараюцца лакальныя рознанакіраваныя кругазвароты вод (напрыклад, {{нп3|Кругазварот Роса|кругазварот Роса|en|Ross Gyre}}). У агульнай цыркуляцыі вод акіяна важнае месца займае іх вертыкальны рух. Паміж Цячэннем Заходніх вятроў і Заходнім прыбярэжным цячэннем з прычыны іх разыходжання ([[дывергенцыя|дывергенцыі]]) адбываецца ўздым глыбінных вод, абагачаных пажыўнымі рэчывамі. Над мацерыковым схілам у межах [[мора Уэдэла]] зімой астуджаныя і асаланённыя паверхневыя воды, як больш цяжкія, апускаюцца ў глыбінныя пласты. У выніку такой з’явы ўтвараюцца адносна халодныя і салёныя прыдонныя воды. Яны распаўсюджваюцца на ўсход вакол Антарктыды і на поўнач у Атлантычны, Ціхі і Індыйскі акіяны, дзе змешваюцца з іх водамі. [[Файл:AntarktisEisdrift.svg|thumb|Рух ільдоў у Паўднёвым акіяне]] На свабодных ад лёду прасторах Паўднёвага акіяна развіваецца ветравое хваляванне. Яно бывае найбольш моцным зімой паміж 40 і 60° пд. ш . Тут пераважаюць хвалі вышынёй каля 2 м, а пры шторме дасягаюць вышыні 8-9 м. Ля [[Востраў Кергелен|вострава Кергелен]] (Індыйскі сектар Паўднёвага акіяна) зарэгістраваныя самыя высокія ветравыя хвалі ў Сусветным акіяне — да 35 м. Значнае хваляванне з вышынёй хваль 4-6 м адзначаецца на захад ад праліва Дрэйка і ў раёне на паўднёвы-захад Аўстраліі. Улетку сіла хвалявання аслабляецца, вышыня хваль памяншаецца. Раён 40-60° пд. ш . прынята называць ''«равучыя саракавыя»'' і ''«апантаныя пяцідзесятыя»''. Прылівы ў Паўднёвым акіяне адзначаюцца паўсюдна, іх найвялікшыя велічыні (каля 8 м) назіраюцца ў паўднёвых берагоў [[Аргенціна|Аргенціны]]. У іншых раёнах велічыня прыліву 2-2,5 м. Льды — адна з найбольш характэрных рыс прыроды Паўднёвага акіяна. Яны існуюць цэлы год. Падчас максімальнага развіцця (верасень-кастрычнік) льды займаюць плошчу 18-19 млн км², а ў летні час (студзень-люты) — толькі 2-3 млн км². {{main|Айсберг}} {{main|Шэльфавы ледавік}} Тут сустракаюцца льды марскія ([[прыпай]] і дрэйфуючыя), [[шэльфавы ледавік|шэльфавыя]] і айсбергі. На поўначы ад прыпаю размяшчаюцца дрэйфуючыя льды. Заканамернасці і кірунак іх руху вызначаны вятрамі і плынямі. Паміж кромкай прыпаю і дрэйфуючымі льдамі размешчаны запрыпайныя палонкі — вялікія прасторы чыстай вады. Наяўнасць шэльфавых льдоў звязана з прыбярэжнай паласой шэльфу. Гэты лёд асадкавага паходжання, мацерыковы яго край ўяўляе сабой працяг покрыва сушы. Ён цалкам ляжыць на [[грунт|грунце]]. Сярэдняя вышыня шэльфавага лёду 430 м, а над узроўнем мора ён павышаецца на 10, а часам на 50 м. Наяўнасць айсбергаў — самая значная асаблівасць Паўднёвага акіяна. Яны ўтвараюцца ў выніку адколвання прыбярэжных частак мацерыковых [[ледавік]]оў і шэльфавых ільдоў пад дзеяннем хваль, зыбі і [[цунамі]]. Паводле наяўных дадзеных, у водах Паўднёвага акіяна штогод знаходзяцца звыш 200 тыс. айсбергаў. Іх сярэдняя даўжыня каля 500 м, а вышыня — 50 м над узроўнем мора. Асобныя айсбергі маюць даўжыню да 5 км. Асноўная маса айсбергаў растае на працягу 3-5 гадоў. Найбольшая колькасць айсбергаў сустракаецца на адлегласці 100—150 км ад берага. На аддаленні да 700 км яны сустракаюцца даволі рэдка. Пад уплывам ветру і плыні айсбергі дрэйфуюць у прыбярэжнай зоне Антарктыды. Падчас дрэйфу з часам яны руйнуюцца, набываюць мудрагелістыя формы. == Арганічнае жыццё ў акіяне == Цячэнне Заходніх вятроў абумоўлівае склад і распаўсюджанне арганічнага жыцця. Вялізныя масы лёду абмяжоўваюць жыццё ў акіяне, але тым не менш антарктычныя моры па багацці і разнастайнасці жывых арганізмаў могуць спаборнічаць з многімі [[тропікі|трапічнымі]] раёнамі Сусветнага акіяна. Доўгае існаванне [[флора|флоры]] і [[фаўна|фаўны]] ў малазменлівым асяроддзі (не менш за 5 млн гадоў) прывяло да таго, што арганізмы прызвычаіліся да суровых умоў пасялення. [[Дыятомавыя водарасці]] захоўваюць жыццяздольнасць да тэмпературы -20° С, рыбы прызвычаіліся жыць у пераахалоджанай вадзе, а насельнікі ніжняй паверхні прыпаю карыстаюцца лёдам, як прыкрыццём, дзе фармуюцца багатыя пашы ладавых водарасцей. З прыпалярным становішчам Паўднёвага акіяна звязана рэзкая сезонная дынаміка асноўнай умовы [[фотасінтэз]]у - [[сонечная радыяцыя|сонечнай радыяцыі]]. У такіх умовах на працягу года назіраецца вялікая амплітуда колькасных змен фіта[[планктон]]у і зрушэнне зоны цвіцення з поўначы, дзе вясна пачынаецца раней, на поўдзень, дзе яна позніцца. У нізкіх шыротах паспяваюць развіцца два пікі цвіцення, а ў высокіх - толькі адзін. У паверхневых водах ярка выяўленая біялагічная шыротная занальнасць. У насельнікаў дна падобнай занальнасці няма, бо у іх развіцці важную ролю адыгрывае рэльеф дна і бар'еры, якія перашкаджаюць абмену флоры і фаўны. У Паўднёвым акіяне ў фітапланктоне пераважаюць ''дыятомавыя водарасці'' (каля 180 відаў). [[Сіне-зялёныя водарасці]] малалікія. У колькасным дачыненні таксама пераважаюць дыятомавыя водарасці, асабліва ў высокіх шыротах, дзе іх амаль 100%. У перыяд максімуму цвіцення колькасць дыятомавых водарасцей дасягае свайго самага вялікага запасу. Існуе выразная залежнасць паміж размеркаваннем водарасцей і вертыкальнай устойлівасцю вод. У летні час значная маса водарасцей знаходзіцца ў паверхневым 25-метровым пласце. У напрамку з поўдня на поўнач адбываецца змена складу фітапланктону: паступова выпадаюць з флоры высокашыротныя халоднаводныя віды, замяшчаючыся цеплаводнымі. Зоапланктон у водах Паўднёвага акіяна прадстаўлены капеподамі (каля 120 відаў), амфіподамі (каля 80 відаў) і іншымі, меншае значэнне маюць хетагнаты, паліхеты, астракоды, апендыкуляторыі і [[малюскі]]. У колькасных адносінах на першым месцы весланогія, на долю якіх прыпадае амаль 75% біямасы зоапланктону ціхаакіянскага і індыйскага сектара акіяна. У атлантычным сектары акіяна капеподаў мала, бо шырокае распаўсюджванне атрымалі эўфаўзііды ([[крыль]]). [[Файл:091201_south_georgia_orca_4748_(4173387604).jpg|thumb|справа|Касаткі ([[Orcinus orca]]) ў раёне [[Востраў Паўднёвая Георгія|вострава Паўднёвая Георгія]]]] [[Файл:RoyalPenguins4.JPG|thumb|справа|Каралеўскія [[пінгвіны]] на [[Востраў Макуоры|востраве Макуоры]]]] [[Файл:MacquarieIslandWanderer.JPG|thumb|справа|Альбатрос]] [[Файл:Elephant seals play fight.jpg|thumb|справа|Марскія сланы]] Для Паўднёвага акіяна, асабліва для яго антарктычных абласцей, характэрна масавае распаўсюджванне крылю (антарктычных рачкоў). Біямаса крылю ў гэтых раёнах дасягае 2,2 млрд т, што дае магчымасць штогод вылоўліваць да 50-70 млн т крылю. Тут крыль - гэта асноўнае харчаванне [[вусатыя кіты|вусатых кітоў]], [[цюлень|цюленяў]], рыб, [[галаваногія|галаваногіх малюскаў]], [[пінгвіны|пінгвінаў]] і трубканосых птушак. Рачкі сілкуюцца фітапланктонам. Колькасць зоапланктону на працягу года мае два пікі. Першы звязаны з уздымам перазімавалых відаў і адзначаецца ў паверхневых водах. Другі пік характарызуецца багаццем зоапланктону ва ўсёй тоўшчы і абумоўлены з’яўленнем новага пакалення. Абодва пікі выяўляюцца ў выглядзе двух шыротныя палос згушчэння зоапланктону. Гэта перыяд цвіцення зоапланктону летам, калі вялікая частка зоапланктону пераходзіць у верхнія пласты і перамяшчаецца на поўнач, дзе прыкметнае назапашванне адбываецца ў зоне антарктычнай канвергенцыі. Узімку згушчэнне назіраецца ў галіне дывергенцыі, дзе збіраюцца асобіны з глыбіннай воднай масы. Узімку максімальная відавая колькасць адзначана на глыбінях 250-1000 м. Пытанне аб вертыкальным размеркаванні зоапланктону ўскладняецца здольнасцю многіх арганізмаў здзяйсняць рэгулярныя (сутачныя, сезонныя) міграцыі з адной зоны ў іншую. [[бентас|Фітабентас]] і заабентас у водах Паўднёвага акіяна дзівіць сваім багаццем і разнастайнасцю. Колькасць фітабентасу змяншаецца ад Паўднёвай Амерыкі да Антарктыды. Калі на [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]] вядома 300 відаў, у Кергелене - 138, то ля ўзбярэжжа Антарктыды - ад 20 да 40 відаў. У асноўным пераважаюць розныя віды [[чырвоныя водарасці|чырвоных водарасцей]]. [[Бурыя водарасці]] дасягаюць гіганцкіх памераў (маркацысціс - 80, а часам 90 м даўжыні) пры абмежаванай біямасе. З прадстаўнікоў зоабентасу пераважаюць фільтратары, пераважна [[губкі]] (300 відаў), паліхеты (300), [[імшанкі]] (320), [[брахіяподы]] (15), малюскі (300), [[ігласкурыя]] (320 відаў). Біямаса заабентасу ў прыбярэжных раёнах складае ў сярэднім да 0,5 кг/м², а месцамі даходзіць да 3 кг/м². На глыбінях 20-50 м у паверхневай зоне няма пастаянных насельнікаў. Уздоўж узбярэжжа фаўна размяркоўваецца нераўнамерна. Памяншэнне біямасы пачынаецца з глыбіні 500 м. Варта адзначыць, што калі ў іншых раёнах Сусветнага акіяна ніжняя мяжа [[літараль|сублітаралі]] знаходзіцца на глыбіні 200 м, то паблізАнтарктыды - на глыбінях 500-700 м. Найбольшая відавая разнастайнасць характэрна да глыбіні 200-300 м, рыб - на глыбінях 200-500 м. У Антарктычнай вобласці Паўднёвага акіяна фаўна багатая, унікальная і налічвае шмат [[эндэмік]]аў. Для фаўны ўласцівы [[гігантызм]] многіх прадстаўнікоў (напрыклад, сярод губак). Паблізу вострава Кергелен фаўна ў 5 разоў бядней за прымацерыковыя раёны. Рыбы Паўднёвага акіяна налічваюць каля 100 відаў. Сярод іх толькі 12 прыдонных, якія адносяцца да сямейства натаценіевых, якія маюць прамысловае значэнне. У антарктычным сектары шырока прадстаўлены белакроўны [[шчупак]], макраронусы, шэрая і мармуровая натаценія, паўднёвая путасу. У індыйскім сектары акіяна лік прамысловых рыб невялікі. Тут жыве паласаты белакроўны шчупак (ледзяная рыба), шэрая і мармуровая натаценія. У ціхаакіянскім сектары, самым вялікім па плошчы, сустракаецца паўднёвая путасу і новазеландская макрарунас. Агульная колькасць [[кіты|кітоў]] у Паўднёвым акіяне ацэньваецца прыблізна звыш 500 тыс. галоў. З [[ластаногія|ластаногіх]] сустракаюцца цюлень-крабаед, [[марскі леапард]], паўднёвы [[марскі слон]], цюлень Роса, цюлень Уэдэла і шэраг іншых. Антарктычныя цюлені складаюць да 56 % агульнасусветнай колькасці ластаногіх. Арнітафаўна прадстаўлена 44 відамі птушак агульнай колькасцю 200 млн асобін. Сярод іх 7 відаў пінгвінаў складаюць 90 % агульнай біямасы. == Гаспадарчае выкарыстанне == Паўднёвы акіян найбольш бедны сярод акіянаў Зямлі паводле біялагічных і мінеральных рэсурсаў. Транспартныя перспектывы сумнеўныя. Найбольш актыўна выкарыстоўваецца зона на поўдзень ад Аўстраліі і пераходная зона паміж [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянамі]]: перавозка грузаў з [[Персідскі заліў|Персідскага заліву]] ў [[ЗША]]. == Эканоміка-геаграфічныя правінцыі == Навукоўцамі выдзяляюцца чатыры эканоміка-геаграфічныя правінцыі Паўднёвага акіяна: ''Паўднёва-Афрыканская, Аўстралійска-Новазеландская, Паўднёва-Амерыканская, Антарктычная.'' === Паўднёва-Афрыканская правінцыя === * Насычана [[жалеза]]-[[марганец|марганцавымі]] канкрэцыямі * Значныя запасы рыбы * Забяспечвае 1/3 перавозак нафты * Буйнейшыя парты - [[Дурбан]] (30 млн т), [[Рычардс-Бэй]] (вугальны, 140-150 млн т) === Аўстралійска-Новазеландская правінцыя === * Равзітыя індустрыяльна-аграрныя тэрыторыі Аўстраліі і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] * Радовішчы нафты, запасы [[тытан]]у, жалеза-марганцавыя канкрэцыі * Найбольш развітая ў прамысловым плане правінцыя * Нізкая біяпрадукцыйнасць * Галоўныя парты - [[Мельбурн]] (30 млн т, да 1,5 млн кантэйнераў за год), [[Іверкасл]], [[Крайстчэрч]] (Новая Зеландыя) === Паўднёва-Амерыканская правінцыя === * Галоўная роля ў развіцці правінцыі адводзіцца перспектыўным запасам [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]] на [[шэльф]]е * Запасы [[вугаль|вугалю]] ў [[Чылі]], глыбакаводныя запасы [[фасфарыт]]аў * Можа разглядацца ў якасці альтэрнатывы [[Панамскі канал|Панамскага канала]], бо забяспечвае шлях [[Буэнас-Айрэс]] - [[Токіа]] === Антарктычная правінцыя === * Найменш развітая правінцыя [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]] * Займае першае месца па лоўлі [[Антарктыка|антарктычнага]] [[крыль|крылю]] * Багаты свет рыб * Патэнцыял для выкарыстання мінеральных рэсурсаў [[Антарктыда|Антарктыды]]: [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[вугаль|вуглю]], [[жалезная руда|жалезных руд]], [[лёд|ільдоў]] Антарктыды як найбуйнейшага змесціва [[прэсная вада|прэснай вады]] ў свеце == Літаратура == *{{commons|Southern Ocean}} * {{кніга|загаловак= Северный Ледовитый и Южный океаны|аўтар= Баскаков Г.А., Деменицкая Р.М., Леонтьев О.К. и др.|адказны=Отв. ред. Трёшников А.Ф., Сальников С.С.|месца=Л.|выдавецтва=Наука, Ленинградское отд-ние|год=1985|том=|старонак=501|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|загаловак=Физическая география материков и океанов|аўтар=Притула Т.Ю., Ерёмина В.А., Спрялин А.Н.|месца=М.|выдавецтва=ВЛАДОС|год=2003|том=|старонак=688|isbn=5-691-01152-9|тыраж=3&nbsp;000}} * {{кніга|загаловак=География мирового океана|аўтар=Пирожник И.И., Рылюк Г.Я., Еловичева Я.К.|месца=Мн.|выдавецтва=ТетраСистемс|год=2006|том=|старонак=317|isbn=985-470-403-3|тыраж=2&nbsp;000}} {{Моры Паўднёвага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Акіяны}} [[Катэгорыя:Паўднёвы акіян| ]] [[Катэгорыя:Акіяны]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] ail9nvjpoekxznn4gmf2uert0ps1zki Скалістыя горы 0 2686 5198697 5140406 2026-09-14T07:52:55Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: з'яўляюцца → з’яўляюцца (9) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198697 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Скалістыя горы |Нацыянальная назва = en/Rocky Mountains |Выява = RockyMountainsLocatorMap.png |Подпіс = |Горная сістэма = Кардыльеры |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Элберт |Вышыня = 4399 |Краіна = ЗША/Канада |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[File:Moraine Lake 17092005.jpg|thumb|250px|Скалістыя горы, [[правінцыя Альберта]], Канада]] '''Скалістыя горы''', '''Рокі-Маўнцінс''' (''Rocky Mountains'') — горная сістэма ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], усходняя частка сістэмы [[Кардыльеры|Кардыльер]]. Скалістыя горы цягнуцца на 4830 кіламетраў з поўначы на поўдзень ад самай паўночнага пункту ў правінцыі [[Брытанская Калумбія]] ([[Канада]]) да штата [[Нью-Мексіка]] на паўднёвым захадзе [[ЗША]]. Шырыня гор дасягае 700 кіламетраў. Скалістыя горы з’яўляюцца натуральным водападзелам паміж басейнамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] акіянаў. У Скалістых горах бяруць пачатак рэкі [[Місуры (рака)|Місуры]], [[Каларада (рака)|Каларада]], [[Рыа-Грандэ]], [[Рака Снэйк|Снэйк]], [[Арканзас (рака)|Арканзас]] і мноства іншых. Скалістыя горы ўтварыліся ад 80 да 55 мільёнаў гадоў назад у эру [[Ларамійскі арагенез|ларамійскага арагенезу]]. З тых часоў пад уплывам вады і ледавікоў у горнай градзе сфармаваліся эфектныя даліны і пікі. Пад канец апошняга ледавіковага перыяду людзі пачалі засяляць тэрыторыю Скалістых гор. Пасля некалькіх экспедыцый, такіх як вандраванне [[Аляксандр Макензі|Аляксандра Макензі]] ці [[Экспедыцыя Люіса і Кларка|экспедыцыі Люіса і Кларка]], Скалістыя горы пачалі асвойвацца; мінералы і мяхі далі пачатак выточнаму эканамічнаму засваенню гор, нягледзячы на тое, што Скалістыя горы заставаліся маланаселеным раёнам. У наш час вялікая частка тэрыторыі Скалістых гор абаронена нацыянальнымі паркамі і ляснымі ўгоддзямі. Скалістыя горы — папулярнае месца для турыстаў, асабліва для [[Пешаходны турызм|пешаходнага турызму]], [[альпінізм]]у, [[Вуджэнне|вуджэння]], [[Паляванне|палявання]], [[Лыжны спорт|лыжнага спорту]], [[Сноўборд, від спорта|сноўборда]] і іншых. == Этымалогія == Назва «Скалістыя горы» ({{lang-en|Rocky Mountains}}) даў канадскі першапраходнік французскага паходжання [[П'ер Гацье Варэн дэ ла Верандры]] пасля таго, як ён перасек раку Pierre Jaune (сёння гэта [[Елаўстан]] — ''рака жоўтага каменя'') [[1 студзеня]] [[1743]] года<ref>{{Cite web |url=http://famousamericans.net/pierregautierdeyarennesdelaverandrye/ |title=Pierre Gautier de Yarennes de la Verandrye {{ref-en}} |access-date=2 жніўня 2016 |archive-date=2 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502193954/http://famousamericans.net/pierregautierdeyarennesdelaverandrye/ |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Макензі]] перасек горы ў [[1793]] годзе і назваў іх ''Stoney Mountains'' — «Камяністыя горы». У другой палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] гарам вярнулі папярэднюю назву. == Геалогія == Паўночныя Скалістыя горы (да поўначы ад 45° пн. ш.) складзены пераважна гранітамі вышынёй да 3954 м (гара [[Гара Робсан|Робсан]]); паўднёвыя Скалістыя горы, ці ''Скалістыя горы ЗША'', складаюцца з кароткіх хрыбтоў, складзеных [[пясчанік]]амі, гліністымі сланцамі, [[вапняк]]амі, вышынёй да 4401 м (гара [[Гара Элберт|Элберт]] — найвышэйшы пункт Скалістых гор). Ёсць шырокія радовішчы [[малібдэн]]а, [[медзь|медзі]], [[золата]], [[срэбра]], поліметалаў, [[нафта|нафты]], [[Выкапнёвы вугаль|каменнага вугалю]]. Назіраюцца вулканічныя з’явы: [[гейзер]]ы, тэрмальныя крыніцы, а таксама [[землятрус]]ы. == Клімат == У Скалістых горах тыповы [[горны клімат]]. Сярэднегадовая тэмпература ў далінах знаходзіцца ў межах 6&nbsp;°C. У ліпені, самым цёплым месяцы, сярэдняя тэмпература дасягае 28&nbsp;°C. У студзені сярэдняя тэмпература складае каля -14&nbsp;°C, і гэта самы халодны месяц у годзе. Сярэднегадовая колькасць ападкаў каля 360 мм. У вобласці Скалістых гор улетку звычайна цёплае і сухое, бо дажджавыя хмары з захаду затрымваюцца горным хрыбтом на яго заходнім боку. Сярэдняя тэмпература летам складае 15&nbsp;°C, а сярэдняя колькасць ападкаў каля 150 мм. Зімы бываюць шматснежнымі і халоднымі, сярэдняя тэмпература -2&nbsp;°C, а сярэдняя таўшчыня снежнага покрыва складае 29 см. Увесну сярэдняя тэмпература 4&nbsp;°C, а асадкі складаюць 107 мм. Увосень сярэдняя колькасць ападкаў 66 мм і тэмпература каля 7&nbsp;°C. == Флора і фаўна == [[Файл:RockyMountainsNationalParkColorado.jpg|thumb|left|Тундра ў Скалістых горах у [[Каларада]].]] [[Файл:Медвежатав.jpg|thumb|left|Медзведзяняты ў Нацыянальным парку [[Кутэнэй, нацыянальны парк|Кутэнэй]].]] Расліннасць — пераважна [[лес]]а, горна-тайговыя на поўначы і хваёвыя на поўдні. Вышыня мяжы лесу ад 1500 м (на поўначы) да 3600 м (на поўдні), вышэй — [[Альпійскі пояс|альпійскія сенажаці]] і вечныя снягі. У лясах растуць [[елка|елкі]], [[хвоя|хвоі]] і [[піхта|піхты]], на найнізкіх ярусах яны змешваюцца з [[бяроза]]мі і [[Клён белы|белым клёнам]]. Вялікая частка гор арктычных шырот пакрыта [[Бяроза карлікавая|карлікавымі бярозамі]]. На тайговай глебе растуць не толькі хваёвыя, але таксама і лісцяныя дрэвы: [[бяроза|бярозы]], [[таполя|таполі]] і [[асіна|асіны]]. У далінах — [[стэп]]ы і [[паўпустыня|паўпустыні]]. Высакагорнымі жывёламі тут з’яўляюцца [[Снежная каза|снежныя козы]], [[таўстарог]]і, [[лось|ласі]] і [[Лісіца|лісіцы]]. У размешчаных ніжэй раёнах сустракаецца [[сурок]], [[заяц-бяляк]], [[чарнахвосты лугавы слясак]] і [[каёт]]. Большасць птушак, якія насяляюць у Скалістых горах, з’яўляюцца [[пералётныя птушкі|пералётнымі]]. У летнія месяцы яны выкормліваюць тут птушанят. Увесь час у горах жывуць [[трохпальцы дзяцел]], [[белая курапатка]], некаторыя віды [[берасцянка|берасцянак]] і [[сава|соў]]. == Гісторыя засваення гор чалавекам == === Індзейцы === З часу апошняга зледзянення Скалістыя горы — гэта тэрыторыя жыцця продкаў [[Індзейцы|індзейскіх плямён]] (палеаіндзейцы). Палеаіндзейцы палявалі на зараз вымерлых маманта і старажытнага [[Бізоны|бізона]] (жывёла на 20 % больш сучаснага бізона) у падножжаў гор і ў далінах. Як і сучасныя плямёны, якія пасля пераймалі ім, палеаіндзейцы імаверна мігравалі на раўніны ўвосень і ўзімку, каб паляваць на бізонаў, і ў горы вясной і летам, займаючыся рыбнай лоўляй, паляваннем на [[Аленевыя|аленяў]], [[вапіты]] а таксама збіральніцтвам каранёў і ягад. Многія навуковыя довады сведчаць пра тое, што індзейцы ў значнай меры ўплывалі на колькасць сысуноў, палюючы на іх, і расліннае покрыва праз наўмыснае выпальванне лясоў<ref name="USGS">{{cite web|title=Rocky Mountains|url=http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm|access-date=2 жніўня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923191524/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm146.htm|archive-date=23 верасня 2006}}</ref>. === Еўрапейцы === Еўрапейцы ўпершыню з’явіліся на тэрыторыі Скалістых гор у 16 стагоддзі. Іспанскі даследчык [[Франсіска Васкес дэ Каранада]] з групай салдатаў, місіянераў і афрыканскіх рабоў увайшоў у рэгіён Скалістых гор з поўдня ў 1540 годзе<ref name = "PBS2001">{{cite web|title=Events in the West (1528-1536)|year=2001|url=http://www.pbs.org/weta/thewest/events/1500_1650.htm|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705011245/http://www.pbs.org/weta/thewest/events/1500_1650.htm|archive-date=5 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. З’яўленне каня, металічных вырабаў, стрэльбы, новых хвароб і розных культур глыбока змянілі культуру і лад жыцця карэнных жыхароў. Амерыканскія індзейцы былі знішчаны на сваіх гістарычных тэрыторыях галоўным чынам з-за эпідэмій, войн і сталых нападаў на іх культуру<ref name="USGS" />. У 1739 годзе французскія гандляры мехам П'ер і Поль Малет, падарожнічаючы праз [[Вялікія раўніны]], адкрылі шэраг гор у вярхоўях ракі [[Плат]], якія мясцовыя індзейскія плямёны звалі «Скалістыя горы», і сталі першымі еўрапейцамі, якія наведалі невядомы горны хрыбет<ref>{{Cite web |url=http://www.pbs.org/weta/thewest/events/1650_1800.htm |title=PBS—THE WEST—Events from 1650 to 1800 |access-date=2 жніўня 2016 |archive-date=24 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224152337/http://www.pbs.org/weta/thewest/events/1650_1800.htm |url-status=dead }}</ref>. [[Аляксандр Макензі|Аўгуст Аляксандр Макензі]] стаў першым еўрапейцам, які перасек Скалістыя горы. Гэта адбылося ў 1793 годзе<ref name = "PrincetonNWPass">{{cite web|title=Mackenzie: 1789, 1792-1797|url=http://libweb5.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117093541/http://libweb5.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/northwest-passage/mackenzie.htm|archive-date=17 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Ён выявіў вярхоўі [[Фрэйзер (рака)|ракі Фрэйзер]] і дасягнуў узбярэжжа Ціхага акіяна ў той частцы, што цяпер з’яўляецца тэрыторыяй Канады 20 ліпеня таго ж года, завяршыўшы першы зарэгістраваны транскантынентальны пераход Паўночнай Амерыкі на поўнач ад Мехіка<ref name = "CAHistPlace">{{cite web|title=First Crossing of North America National Historic Site of Canada|url=http://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028163634/http://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=14662&pid=0|archive-date=28 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён прыбыў у [[Бэла-Кула, Брытанская Калумбія|Бэла-Кула]] ў Брытанскай Калумбіі, дзе ўпершыню дасягнуў мора ў Саўт-Бентынк-Арм ({{lang-en|South Bentinck Arm}}), які з’яўляецца залівам Ціхага акіяна. [[Экспедыцыя Люіса і Кларка]] (1804—1806) лічыцца першай навуковай выведкай Скалістых гор: сабраны ўзоры для сучасных батанікаў, заолагаў і геолагаў<ref name="USGS" /><ref name = "NPSScientificEncounters">{{cite web|title=Lewis and Clark Expedition: Scientific Encounters|url=http://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002003801/http://www.nps.gov/nr/travel/lewisandclark/encounters.htm|archive-date=2 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Экспедыцыя, як казалі, праклала шлях да Скалістых гор і праз іх для еўрапейскіх асаднікаў усходу Амерыкі, хоць Люіс і Кларк сустрэлі ў горах прынамсі 11 еўрапейскіх амерыканцаў падчас сваіх вандраванняў<ref name="USGS" />. [[Маўнцінмены]] — перадусім французы, іспанцы і брытанцы — блукалі па Скалістых горах з 1720 па 1800 год у пошуках радовішчаў карысных выкапняў і меха. Для гандлю мяхамі [[Паўночна-заходняя кампанія]] ({{lang-en|North West Company}}) заснавала факторыю пад назвай «Скалістыя горы» як гандлёвы пост у перадгор'ях Скалістых гор, якія цяпер знаходзяцца на тэрыторыі сучаснай Альберты ў 1799 годзе, а іх канкурэнты, [[Кампанія Гудзонава заліва]] ({{lang-en|Hudson’s Bay Company}}) стварыла непадалёк факторыю «Актон»<ref name = PC2012>{{cite web|title=Rocky Mountain House National Historic Site of Canada|date=28 Feb 2012|url=http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513122427/http://www.pc.gc.ca/lhn-nhs/ab/rockymountain/index.aspx|archive-date=13 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Гэтыя пасты служылі грунтам для большай часткі дзейнасці еўрапейцаў у канадскіх Скалістых горах напачатку 19 стагоддзя. Сярод іх найболей значнымі былі экспедыцыі [[Дэвід Томпсан, даследчык|Дэвіда Томпсана]], які падарожнічаў уздоўж ракі Калумбія да Ціхага акіяна<ref name = "nwda2006">{{cite web|title=Guide to the David Thompson Papers 1806-1845|year=2006|url=http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv07195|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117093542/http://nwda.orbiscascade.org/ark:/80444/xv07195|archive-date=17 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Падчас яго экспедыцыі 1811 года ён стаў лагерам на месцы зліцця рэк Калумбія і Снэйк-Рывер і ўсталяваў там слуп і паведамленні, заявіўшы пра правы Вялікабрытанію на мясцовасць і пра намер Паўночна-заходняй кампаніі пабудаваць на гэтым месцы форт<ref name = "Oldham2003">{{cite web | title = David Thompson plants the British flag at the confluence of the Columbia and Snake rivers on July 9, 1811. | last = Oldham | first = kit | date = 23 Jan 2003 | url = http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=5096 | access-date = 15 April 2012}}</ref>. Па англа-амерыканскай канвенцыі 1818 года, якая ўсталявала 49-ю паўночную паралель як міжнародную мяжу заходней [[Лясное возера, Паўночная Амерыка|Ляснога возера]] ({{lang-en|Lake of the Woods}}) да «Каменных гор», Вялікабрытанія і ЗША пагадзіліся з тым, што звалася «сумяшчальны валоданнем» землямі да захаду да Ціхага акіяна<ref name = "USDS2007">{{Cite web|title=Treaties in Force|date=1 Nov 2007|url=http://www.state.gov/documents/organization/83046.pdf|access-date=15 April 2012|postscript=.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020202242/http://www.state.gov/documents/organization/83046.pdf|archive-date=20 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Рэзалюцыяй пра тэрытарыяльныя і дамоўныя пытанні, рашэнне [[Спрэчка пра мяжу Арэгона|спрэчкі па Арэгоне]] было перанесена на пазнейшы тэрмін. У 1819 годзе Іспанія саступіла Злучаным Штатам свае правы на землі да поўначы ад 42-й паралелі, хоць гэтыя правы не ўлучалі валодання, а таксама ўлучалі абавязанні перад Брытаніяй і Расіяй адносна іх прэтэнзій у тым жа рэгіёне. === Селішча === Пасля 1802 гады амерыканскія гандляры мехам і даследчыкі абвясцілі пра першую шырокую наяўнасць «белых» у Скалістых горах паўднёвей 49-й паралелі. Самымі вядомымі з іх былі амерыканцы [[Уільям Генры Эшлі]], [[Джым Брыджэр]], [[Кіт Карсан]], [[Джон Колтэр]], [[Томас Фітцпатрык]], [[Эндру Генры]], і [[Джэдэдая Сміт]]. 24 ліпеня 1832 года [[Бенджамін Бонэвіль]] скіраваў першы абоз крытых вазоў, які перасек Скалістыя горы праз ваёмінгскі {{нп3|Паўднёвы перавал, Ваёмінг|Паўднёвы перавал||South Pass}}<ref name="USGS" />. Пасля экспедыцыі [[Аляксандр Макензі|Макензі]] 1793 года пасты гандлю мехам былі створаны заходней Паўночных Скалістых гор у раёне паўночнага ўнутранага плато Брытанскай Калумбіі, якая стала вядомая як [[Акруга Новая Каледонія, Брытанская Паўночная Амерыка|Новая Каледонія]], пачынальна з Форт-Маклаўда (цяпер — абшчына {{нп3|Маклаўд-Лэйк|||McLeod Lake}}) і {{нп3|Форт-Фрэйзер|Форт-Фрэйзера||Fort Fraser}}, і галоўным чынам засяроджаны ў Сцюарт-Лэйк-Пост (цяпер — {{нп3|Форт-Сент-Джэймс|||Fort St. James}}). Перамовы з Вялікабрытаніяй цягам наступных дзесяцігоддзяў не прывялі да ўрэгулявання прэтэнзій па мяжы: [[Спрэчка пра мяжу Арэгона|Арэгонская Спрэчка]] стала важнейшай тэмай у геапалітычнай дыпламатыі паміж Брытанскай імперыяй і маладой амерыканскай рэспублікай. Спрэчнае супольнае валоданне Вялікабрытаніяй і ЗША працягвалася да 15 чэрвеня 1846 года, калі, па Арэгонскай дамове, Англія саступіла свае правы на гэту зямлю. У 1841 годзе {{нп3|Джэймс Сінклер, гандляр мехам)|Джэймс Сінклер|en|James Sinclair}}, галоўны гандлёвы агент Кампаніі Гудзонава заліва, прывёў прыкладна 200 каланістаў з калоніі {{нп3|Рэд-Рывер (калонія)|Рэд-Рывер||Red River Colony}} на захад, каб умацаваць селішча вакол {{нп3|Форт-Ванкувер|Форт-Ванкувера||Fort Vancouver}} ў спробе захаваць акругу [[Акруга Калумбія, Брытанская Паўночная Амерыка|Калумбія]] пад уладай Вялікабрытаніі. Атрад перасек Скалістыя горы і ўвайшоў у даліну {{нп3|Калумбія, даліна|Калумбія||Columbia Valley}}, вобласць у западзіне Скалістых гор блізу сучаснага {{нп3|Рэйдыўм-Хот-Спрынгс|||Radium Hot Springs}} у Брытанскай Калумбіі, потым адправіўся на поўдзень. Нягледзячы на гэтыя высілкі, у 1846 годзе Вялікабрытанія саступіла Злучаным Штатам усе правы на землі акруга Калумбія паўднёвей 49-й паралелі. Гэты развязак спрэчкі вакол мяжы [[Арэгон]]а зафіксавалі ў так званай [[Арэгонская дамова|Арэгонскай дамове]]<ref name = "CSPN">{{cite web|title=Historical Context and American Policy|url=http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117093537/http://content.lib.washington.edu/curriculumpackets/treaties/assimilation2.html|archive-date=17 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Пачынаючы з 1842 года па [[Арэгонскі шлях|Арэгонскай сцежцы]] праз Скалістыя горы прайшлі тысячы перасяленцаў<ref name = "BLMotic">{{cite web|title=Oregon Trail Interpretive Center|url=http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084450/http://www.blm.gov/or/oregontrail/history-basics.php|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. [[Мармоны]] сталі сяліцца каля Вялікага Салёнага возера ў 1847 годзе<ref name = "UNL">{{cite web|title=The Mormon Trail|url=http://cdrh.unl.edu/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405012738/http://cdrh.unl.edu/diggingin/trailsummaries/di.sum.0006.html|archive-date=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. З 1859 па 1864 у штатах [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мантана|Мантане]] і ў [[Брытанская Калумбія (асада)|Брытанскай Калумбіі]] было выяўлена золата, што пацягнула трохі [[Залатая ліхаманка|залатых ліхаманак]]. Тады ў гэтыя краі прыбывалі тысячы старацеляў і шахцёраў, каб даследаваць усе горы і цясніны. Яны таксама стварылі першую значную прамысловасць у Скалістых горах. За час адной толькі залатой ліхаманкі ў Айдаха было здабыта больш золата, чым за залатыя ліхаманкі ў Каліфорніі і Алясцы разам узятыя, і яна згуляла важную ролю ў фінансаванні войска Саюза ў час [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў Амерыцы]]. У 1869 годзе было завершана будаванне [[Першая транскантынентальная чыгунка ЗША|першай транскантынентальнай чыгункі ЗША]]<ref name = "UC2012">{{cite web|title=The Transcontinental Railroad|year=2012|url=http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120412120759/http://www.calisphere.universityofcalifornia.edu/themed_collections/subtopic2b.html|archive-date=12 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, а ў 1872 годзе быў створаны першы нацыянальны парк у свеце — [[Елаўстонскі нацыянальны парк]]<ref name = "NPS">{{cite web|title=Yellowstone National Park|date=4 April 2012|url=http://www.nps.gov/yell/index.htm|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707200218/http://www.nps.gov/yell/index.htm|archive-date=7 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>. [[Канадская ціхаакіянская чыгунка|Канадскую транскантынентальную чыгунку]] планавалася пабудаваць да 1871 года, але па палітычных прычынах яе будаванне не было завершана нават да 1885 года. Але ўрэшце яна была пабудавана і, пасля разгляду шэрага іншых маршрутаў, прайшла праз перавалы {{нп3|Кікінг-Хорс, перавал|Кікінг-Хорс||Kicking Horse Pass}} і [[Роджэрс, перавал|Роджэрс]] да Ціхага акіяна<ref name = "StanfordCPR">{{cite web|title=Canadian Pacific Railway|url=http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108|access-date=15 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120171941/http://www.stanford.edu/group/west/cgi-bin/pager.php?id=108|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы абачлівасці прамоўтараў чыгункі, буйныя тэрыторыі канадскіх Скалістых горах былі захаваны ў якасці нацыянальных паркаў, такіх як [[Джаспер, нацыянальны парк|Джаспер]], [[Банф, нацыянальны парк|Банф]], [[Ёха, нацыянальны парк|Ёха]] і [[Уотэртан-Лекс, нацыянальны парк|Уотэртан-Лекс]], заклаўшы асновы для індустрыі турызму, якая квітнее і дасёння. Нацыянальны парк [[Глейшэр, нацыянальны парк, ЗША|Глейшэр]] у [[Мантана|Мантане]] быў створаны з аналагічнымі намерамі па турызме Паўночна-Ціхаакіянскай чыгункай<ref name = "PennState2011">{{cite web | title = Glaciers and Glacier National Park | year = 2011 | url = https://www.e-education.psu.edu/geosc10/l7_p3.html | access-date = 15 April 2012 | archive-date = 17 студзеня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130117093549/https://www.e-education.psu.edu/geosc10/l7_p3.html | url-status = dead }}</ref>. Хоць асаднікі запоўнілі даліны і шахцёрскія мястэчкі, ахова і захаванне навакольнага асяроддзя пачалося адразу ж. Прэзідэнт ЗША [[Бенджамін Гарысан|Гарысан]] стварыў некалькі лясных фондаў у Скалістых горах у 1891—1892 гг. У 1905 годзе прэзідэнт ЗША [[Тэадор Рузвельт]] пашырыў лясны запаведнік {{нп3|Медысын-Боу, нацыянальны парк|Медысын-Боу||Medicine Bow Forest Reserve}}, уключыўшы ў яго тэрыторыю цяпер вядомую як нацыянальны парк [[Рокі-Маўнцін]]. Эканамічнае развіццё пачалося з шахтаў, лясной гаспадаркі, сельскай гаспадарка і турызму, а таксама сферы паслуг, якая іх суправаджала. Намёты і лагеры сталі ранча і фермамі, форты і чыгуначныя станцыі — мястэчкамі і невялікімі гарадамі, а некаторыя з мястэчак выраслі да вялікіх гарадоў<ref name="USGS" />. == Прамысловасць і развіццё == [[Файл:Rig wind river.jpg|thumb|Свідравыя ўсталёўкі для здабычы прыроднага газу на захад ад горнай грады Вінд Рывер у Ваёмінгу.]] Эканамічныя рэсурсы ў Скалістых горах размаітыя і шматлікія. Мінералы, якія можна знайсці ў Скалістых горах, улучаюць значныя Вайомингский басейн і некалькі дробных абласцей утрымваюць значныя запасы вугалю, прыроднага газу, сланцаў і нафты. Прыкладам, шахта Клімакс (анг. Climax), якая знаходзіцца каля Лідвіла (анг. Leadville) у штаце Каларада, была найбуйнейшым вытворцам [[малібдэн]]а ў свеце. Малібдэн выкарыстоўваецца ў цеплатрывалых сталях у такіх рэчах, як аўтамабілі і самалёты. На шахце Клімакс было занята больш 3000 чалавек. Шахта Кар д’Ален (анг. Coeur d’Alene) на поўначы Айдаха здабывае [[срэбра]], [[свінец]] і [[цынк]]. Самая вугальная шахта Канады знаходзіцца паблізу Фені (анг. Fernie) і Спарвуду (анг. Sparwood) у Брытанскай Калумбіі; таксама вугальныя шахты існуюць шэрагам з Хінтан (анг. Hinton) у Альберту<ref name="USGS" /> і ў Паўночных Скалістых горах, што атачаюць Тамблер-Рыдж у Брытанскай Калумбіі (анг. Tumbler Ridge). Закінутыя шахты з іх шахтавымі паліцамі і таксічнымі адыходамі ўсейваюць краявіды Скалістых гор. Прыкладам, восемдзесят гадоў глыбіннай здабычы цынку забрудзілі раку і берагі ў Іголак-Рывер (анг. Eagle River) у паўночна-цэнтральнай частцы штата Каларада. Высокія канцэнтрацыі металу выносіліся ўвесну талымі водамі ў раку ў шкоду папуляцыям багавіння, імхоў і стронгі. Эканамічны аналіз эфекту здабычы на гэтым месцы паказаў зніжэнне кошту нерухомасці, пагаршэнне якасці вады і страту рэкрэацыйных магчымасцяў. Аналіз таксама паказаў, што ачыстка ракі можа прынесці $ 2,3 млн дадатковых прыбыткаў ад турыстаў і адпачыннікаў. У 1983 годзе былому ўладальніку цынкавай рудні быў паданы пазоў генеральнага пракурора штата Каларада на суму 4,8 млн даліну. ЗША для фінансавання ачышчальных прац; ужо праз пяць гадоў у рэгіёне адбылося значнае паляпшэнне экалогіі<ref name="USGS" /><ref name="Brandt93">{{cite journal|last=Brandt|first=E.|year=1993|title=How much is a gray wolf worth?|journal=National Wildlife|volume=31|page=412}}</ref>. Сельская і лясная гаспадарка з’яўляюцца асноўнымі галінамі прамысловасці. Сельская гаспадарка ўлучае засушлівыя і абрашаныя землі для гадоўлі сельскагаспадарчых культур і пашы скаціны. Быдла часта перасоўваюць паміж высакагорнымі пашамі летам і нізіннымі — узімку<ref name="USGS" />, практыка, вядомая пад назвай адгонная жывёлагадоўля. Чалавечае насельніцтва не вельмі шчыльным у Скалістых горах, з сярэднім значэннем чатыры чалавека на квадратны кіламетр (10 чалавек на квадратную мілю), і некалькімі гарадамі з насельніцтвам больш 50000 чалавек. Аднак, колькасць насельніцтва хутка расла ў Скалістых гарах у перыяд паміж 1950 і 1990 гадамі. 40-гадовы прырост насельніцтва розных штатаў вагаецца ў дыяпазоне ад 35 % у Мантане да прыкладна 150 % у Юце і Каларада. Насельніцтва шэрага горных гарадоў і абшчын падвоіліся за апошнія 40 гадоў. Джэксан Хоўл (анг. Jackson Hole) у штаце Ваёмінг, прыкладам, павялічыўся на 260 %, з 1244 да 4472 жыхароў за 40 гадоў<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|title=Coal-Bed Gas Resources of the Rocky Mountain Region|publisher=USGS|id=USGS fact sheet 158-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917223404/https://pubs.usgs.gov/fs/fs-158-02/fs-158-02.html|archive-date=17 верасня 2021|access-date=2 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{cite gnis|897520|Скалистые горы|2012-11-6}} * [http://peakware.com/areas.html?area=400 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041239/http://peakware.com/areas.html?area=400 |date=5 сакавіка 2016 }} * {{БСЭ3|загаловак=Скалистые горы|аўтар=Г. М. Игнатьев}} * {{ВТ-ЭСБЕ|загаловак=Скалистые горы}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь|месца=М.|год=1986}} * {{Cite book |last = Baron |first = Jill |year =2002 |title = Rocky Mountain futures: an ecological perspective|url =http://books.google.ca/books?id=zxvFXkH0828C&lpg=PP1&dq=Rocky%20Mountains&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher=Island Press |isbn=1559639539 }} * {{Cite book |last = Newby|first = Rick |year =2004 |title =The Rocky Mountain region |url =http://books.google.ca/books?id=xv5ivm13_0oC&lpg=PA68&dq=Rocky%20Mountains&pg=PP1#v=onepage&q&f=true |publisher= Greenwood Press |isbn=031332817X }} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скалістыя горы|Лаўрыновіч М.}} == Спасылкі == {{commons|Category:Rocky Mountains}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] [[Катэгорыя:Горы Канады]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] i13mkys64lh8htjuknuykftgz90j60s Сумесь 0 2728 5198309 4988470 2026-09-13T17:14:55Z Pabojnia 135280 /* Адасабленне сумесей */ афармленне 5198309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Orthogneiss Geopark.jpg|thumb|[[Гнейс]] — гетэрагенная цвёрдая сумесь [[мінерал|мінералаў]].]] '''Сумесь''' — спалучэнне некалькіх [[Рэчыва|рэчываў]], кожнае з якіх захоўвае свае [[хімічныя ўласцівасці]]<ref name="brown10">{{harvnb|Brown|2011|с=10}}</ref>. У адрозненне ад рэчываў, сумесі не падпарадкоўваюцца [[Закон пастаянства саставу|закону пастаяннага саставу]]. Гэта значыць, што адносныя долі кампанентаў сумесі могуць змяняцца. Напрыклад, [[марская вада]] (сумесь [[вада|вады]] і [[кухонная соль|солі]]) можа мець розную канцэнтрацыю солі<ref name="brown10"/>. == Гамагенныя і гетэрагенныя сумесі == Неаднародныя сумесі завуцца гетэрагеннымі. У такіх сумесях часткі розных рэчываў размяшчаюцца асобна, і іх лёгка адрозніць адна ад адной нават простым вокам ці з дапамогай [[мікраскоп]]а. Прыклады гетэрагенных сумесей — [[граніт]] (прыкметна без павелічальных прылад) або [[кроў]] (выдзяляе асадак, можна разгледзець асобныя кампаненты пад мікраскопам)<ref name="brown10"/>. Аднародныя сумесі завуцца гамагеннымі або [[раствор|растворамі]]. Хаця ў побыце растворамі звычайна называюць [[вадкасць|вадкасці]], у навуковым кантэксце так могуць называцца таксама [[газ]]ы і [[Цвёрдае цела|цвёрдыя]] гамагенныя сумесі. Прыклады аднародных сумесей — [[паветра]], сумесь вады з [[цукар|цукрам]] і г.д.<ref name="brown10"/> == Адасабленне сумесей == [[Файл:Chromatography of chlorophyll - Step 7.jpg|upright=0.4|thumb|Адасабленне пігментаў [[хларафіл]]у з дапамогай храматаграфіі.]] Кампаненты сумесей могуць быць адасобленыя фізічнымі і хімічнымі метадамі, што грунтуюцца на розных [[Фізічныя ўласцівасці|фізічных]] і [[хімічныя ўласцівасці|хімічных]] уласцівасцях гэтых кампанентаў{{sfn|Brown|2011|с=13-14}}. Напрыклад, [[дыстыляцыя]] дазваляе раздзяліць рэчывы з рознай [[Тэмпература кіпення|тэмпературай кіпення]] шляхам выпарвання аднаго з кампанентаў (такога як вада ў салявым растворы). У сваю чаргу [[храматаграфія]] грунтуецца на тым, што розныя рэчывы трымаюцца на цвёрдых паверхнях з рознай сілай, і дазваляе раздзяліць [[атрамант]] ці іншыя сумесі на кампаненты розных колераў{{sfn|Brown|2011|с=13-14}}. Метадам [[Фільтрацыя|фільтрацыі]] можна адасобіць цвёрдыя кампаненты ад вадкасцяў. У сумесях з некалькімі цвёрдымі складнікамі, частку складнікаў можна перад гэтым растварыць з дапамогай [[хімічная рэакцыя|хімічных рэакцый]], ператварыўшы ў вадкасць. Напрыклад, крупінкі [[золата]], змяшаныя з крупінкамі [[жалеза]], можна апрацаваць [[Кіслоты|кіслатой]], якая растварае жалеза, але пакідае золата некранутым, а пасля фільтраваць. Пазней з дапамогай іншых хімічных рэакцый можна аднавіць жалеза з раствору да яго першаснага стану. Альтэрнатыўна, крупінкі жалеза можна было б аддзяліць і з дапамогай [[магніт]]у, скарыстаўшы ўласцівасць [[магнетызм]]у{{sfn|Brown|2011|с=13-14}}. == Гл. таксама == * [[Раствор]] * [[Аб’ёмная доля]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Theodore L. Brown et al. |загаловак = Chemistry: the central science |выданне = 12th ed |год = 2011 |isbn = 978-0-321-69672-4 |ref = Brown }} == Спасылкі == {{commons|Category:Chemical mixtures}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя сістэмы]] 3m4dtd6tmn3d5c7uih1l4ouchlpc0nr Трансантарктычныя горы 0 2790 5198717 5188312 2026-09-14T07:53:41Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198717 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Трансантарктычныя горы |Нацыянальная назва = |Выява = Transantarctic mountain hg.jpg |Подпіс = Трансантарктычныя горы ў паўночнай частцы [[Зямля Вікторыі|Землі Вікторыі]] каля {{нп5|мыс Робертс|мыса Робертс|en|Cape Roberts}} |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 3500 |Шырыня = 300 |Найвышэйшая вяршыня = Керкпатрык |Вышыня = 4528 |Краіна = Антарктыда |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Трансантаркты́чныя го́ры'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[горны хрыбет]], размешчаны поперак [[Антарктыда|Антарктыды]] паміж [[Мыс Адэр|мысам Адэр]] (поўнач [[Зямля Вікторыі|Землі Вікторыі]]) і [[Зямля Котса|Зямлёй Котса]]. Падзяляе [[Заходняя Антарктыда|Заходнюю]] і [[Усходняя Антарктыда|Усходнюю Антарктыду]] і складаецца з асобных горных сістэм, якія, у сваю чаргу, таксама часта падзяляюць на драбнейшыя хрыбты. Даўжыня 4000 км ад усходняга ўзбярэжжа [[мора Уэдэла]] да заходняга ўзбярэжжа [[мора Роса]]. Шырыня 200—600 км. Пераважаюць вышыні 2000—3000 м. Найвышэйшы пункт — гара [[Яльмар-Юхансен (гара)|Яльмар-Юхансен]] (4668 м) у хрыбце Куін-Молі{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ГЭС|1989}} (4528 м, гара [[Керкпатрык]] у хрыбце Куін-Аляксандра<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ}}</ref>). У сістэму Трансантарктычных гор уваходзяць горы Пенсакова, Тыл, Хорлік, горныя хрыбты Куін-Мод, Куін-Элізабэт, Куін-Аляксандра і іншыя. Ніжні ярус гор складзены з крышталічных горных парод, сярэдні — з [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых]] і [[Магматычныя горныя пароды|магматычных]] парод, верхні — пераважна з [[пясчанік]]аў і гліністых [[Сланец|сланцаў]]. Берагавы ўчастак Трансантарктычных гор (на [[Зямля Вікторыі|Зямлі Вікторыі]]) адкрыты ў 1841 годзе экспедыцыяй [[Джэймс Кларк Рос|Дж. Роса]]{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1977}}{{sfn|ГЭС|1989}}. У глыбіні кантынента горы адкрыты экспедыцыяй [[Роберт Фалкан Скот|Р. Скота]] ў 1909 годзе, экспедыцыяй [[Р. Амундсен]]а ў 1911 годзе і іншымі{{sfn|ВСЭ|1977}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трансантаркты́чныя го́ры||505}} * {{ВСЭ3|Трансантаркти́ческие го́ры|26|147|аўтар=Дубровин Л. И.}} * {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Трансантаркти́ческие го́ры|485}} == Спасылкі == * [http://www.ldeo.columbia.edu/~mstuding/tam_map_large.html Карта Трансантарктычных гор] {{ref-en}} * [http://home.freeuk.com/gtlloyd/tam/main.htm Тэктоніка Трансантарктычных гор] {{ref-en}} * [http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=81 Трансантарктычныя горы на Peakbagger.com] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] 7fjvs0hzdjo2nksekjdpep74c7updp4 Ціхі акіян 0 2931 5198325 5197354 2026-09-13T19:01:17Z Ueschar 151377 шаблон 5198325 wikitext text/x-wiki {{Мора}} '''Ціхі акіян''' — частка [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяну]]. Абмежаваны [[мацярык|мацерыкамі]] [[Еўразія]] і [[Мацярык Аўстралія|Аўстралія]] на [[захад]]зе, [[Паўночная Амерыка|Паўночная]] і [[Паўднёвая Амерыка]] на [[Усход|ўсходзе]], лініяй, якая праходзіць паміж [[паўвостраў|паўастравамі]] [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоцкі]] (мыс [[Мыс Унікін|Унікін]]) і [[Паўвостраў Сцюарда|Сцюарда]] на [[поўнач]]ы, [[Паўднёвы акіян|Паўднёвым акіянам]] на [[поўдзень|поўдні]]. Найбольшы з акіянаў на [[Планета Зямля|Зямлі]]. [[Плошча]] з [[мора]]мі каля 180 млн. [[км²]] (1/3 паверхні зямнога шара і 1/2 Сусветнага акіяна), аб'ём вады 710 млн км³. Найбольш глыбокі басейн Сусветнага акіяна, сярэдняя глыбіня — 3980 м, максімальная глыбіня — 10911 м ([[Марыянскі жолаб]]).<ref>[http://rgo.ru/geography/fiz_geography/obshie_voprosy/marian1 rgo.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130015946/http://rgo.ru/geography/fiz_geography/obshie_voprosy/marian1 |date=30 студзеня 2010 }}{{ref-ru}}</ref> Моры замкнёныя — [[Берынгава мора|Берынгава]], [[Ахоцкае мора]], [[Японскае мора]] і [[Унутранае Японскае мора|Унутранае Японскае]], [[Усходне-Кітайскае мора]], [[Жоўтае мора]] і [[Паўднёва-Кітайскае мора]], а таксама міжастраўныя, аб’яднаныя назвай [[Аўстрала-Азіяцкае міжземнае мора]] ([[мора Самар]], [[мора Сібуян]] і інш.); ускраінныя — [[Каралавае мора]] і [[Тасманава мора]], каля берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]] — [[мора Амундсена]], [[мора Белінсгаўзена]] і [[мора Роса]]; буйныя [[заліў|залівы]] - [[заліў Аляска|Аляска]], [[Каліфарнійскі заліў]], [[Панамскі заліў]]. [[Файл:Падручнікі.jpg|thumb|450px|У геаграфіі [[Міхайла Грамыка|М.Грамыкі]]: ''Вялікі акіян''. А на мапе 1930 відаць двайную назву: ''Вялікі або Ціхі''.]] == Астравы == Па колькасці [[востраў|астравоў]] (каля 10 тыс., плошча каля 3,6 млн км²) Ціхі акіян займае 1-е месца сярод акіянаў. Мацерыковыя астравы размешчаны пераважна на заходняй ускраіне акіяна — [[Сахалін]], [[Японскія астравы]], [[Тайвань]], усе буйныя астравы [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]], а-вы [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і інш.; на ўсходзе — большасць астравоў каля [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. Вулканічныя астравы трапляюцца на ўсёй акваторыі акіяна — б.ч. [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх]], [[Курыльскія астравы|Курыльскіх]], [[Рукю]], [[Гавайскія астравы|Гавайскіх]], [[Самоа]], [[Маркізскія астравы|Маркізскіх]], [[Тубуаі]], [[Галапагас]], [[Хуан-Фернандэс]], [[Чатэм]] і інш. Біягенныя (каралавыя) астравы размешчаны пераважна ў экватарыяльна-трапічных шыротах — [[Маршалавы астравы]], [[Астравы Гілберта|Гілберта]], [[Тувалу]], [[Такелау]], [[астравы Кука]], [[Лайн]], [[Астравы Фенікс|Фенікс]], [[Туамоту]] і інш.; узнятыя рыфы — [[Мінаміторы]] ([[Мінаміторы|Маркус]]), [[Уэйк]], [[Науру]], [[Хаўленд]] і інш.; атолы — [[Атол Тонграва|Тонграва]], [[Атол Джонстан|Джонстан]], Капінга-марангі і інш. == Будова дна == [[Файл:Pacific elevation.jpg|thumb|250px|Рэльеф дна]] Рэльеф дна разнастайны. На ўсходзе — [[Усходне-Ціхаакіянскае ўзняцце]], у цэнтральнай частцы шмат катлавін ([[Паўночна-Усходняя катлавіна|Паўночна-Усходняя]], [[Паўночна-Заходняя катлавіна|Паўночна-Заходняя]], [[Цэнтральная катлавіна|Цэнтральная]], [[Усходняя катлавіна|Усходняя]], [[Паўднёвая катлавіна|Паўднёвая]] і інш), глыбакаводныя жолабы: на поўначы — [[Алеуцкі жолаб|Алеуцкі]], [[Курыла-Камчацкі жолаб|Курыла-Камчацкі]], [[Ідзу-Банінскі жолаб|Ідзу-Банінскі]]; на захадзе — [[Марыянскі жолаб|Марыянскі]] (з максімальнай глыбінёй Сусветнага акіяна), [[Тагальскі жолаб|Тагальскі]] і інш; на поўдні — [[Цэнтральна-Амерыканскі жолаб|Цэнтральна-Амерыканскі]], [[Перуанскі жолаб|Перуанскі]] і іншыя. У Ціхім акіяне можна адрозніць літаральныя і сублітаральныя зоны, пераходную зону (да 500—1000 м), [[батыяль]], [[абісаль]] і ультраабісаль, або зону глыбакаводных жолабаў (ад 6—7 да 11 тысяч м). Вылучаюцца: падводныя ўскраіны мацерыкоў (10,2 %; пашыраны ва ўскраінных морах Заходняга сектара, вобласці [[Малайскі архіпелаг|Малайскага архіпелага]], каля паўночнага і ўсходняга ўзбярэжжаў [[Аўстралія|Аўстраліі]]), мацерыковы схіл (3 %), вобласці пераходных зон (13,3 %), ложа акіяна (65,5 %), [[сярэдзінна-акіянічныя хрыбты]] (11 % ад плошчы акіяна). Рэльеф дна Ціхага акіяна характарызуецца найбольшай (параўнальна з іншымі акіянамі) расчлянёнасцю і слабым развіццём [[шэльф]]а (1,7 % ад плошчы акіяна). На паўночным захадзе, захадзе і паўночным усходзе [[шэльф]] уяўляе сабой абразійна-акумулятыўную раўніну, ускладненую рачнымі далінамі і рэліктавымі формамі ледавіковага рэльефу. На захадзе шырыня шэльфа да 800 км, глыбіня вонкавага краю 150—500 м. Мацерыковы схіл вузкі і стромы (10—30°). Каля берагоў [[Аўстралія|Аўстраліі]] мноства каралавых пабудоў, на вонкавым краі акаймаваны [[Вялікі бар’ерны рыф|Вялікім бар’ерным рыфам]]. На ўсходзе шэльф вузкі (некалькі дзясяткаў кіламетраў), абмежаваны ўступам на глыбіні 1000—1500 м ([[Каліфарнійскі бардэрленд]]). Мацерыковы схіл круты, парэзаны шматлікімі каньёнамі, конусы вынасу якіх утвараюць нахіленую раўніну мацерыковага падножжа. Вылучаецца глыба кары кантынентальнага тыпу палеазойскага ўзросту — Кэмпбел (Новазеландскае плато). Мацерыковая ўскраіна [[Антарктыда|Антарктыды]] вызначаецца пашырэннем ледавіковых і [[айсберг]]авых адкладаў. Мацерыковы схіл (глыбіня 500 м) шырокі, парэзаны каньёнамі. Па паўночнай і заходняй перыферыі Ціхага акіяна ў пераходнай зоне ад п-ва [[паўвостраў Аляска|Аляска]] да а-воў [[Новая Зеландыя]] цягнецца сістэма катлавін ускраінных мораў (глыб. 3000—7000 м), астраўных дуг і спалучаных з імі акіянічных жалабоў (якім адпавядаюць максімальныя глыбіні) — [[Алеуцкі жолаб|Алеуцкі]] (7855 м), [[Курыла-Камчацкі жолаб|Курыла-Камчацкі]] (9783 м), Ідзу-Огасавара ([[Ідзу-Банінскі жолаб|Ідзу-Банінскі]]; 9810 м), [[Марыянскі жолаб]] (10 920 м), [[Філіпінскі жолаб]] (10 265 м) і інш. Сістэма сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў — адзіная структура, даўжыня больш за 7000 км. Падзяляецца на [[Паўднёва-Ціхаакіянскае падняцце]] (хрыбет), шырынёю 750 км і [[Усходне-Ціхаакіянскае падняцце]], шырыня да 2000 км. Характарызуецца скляпеннепадобнай будовай, значнай шырынёй, вялікай колькасцю трансформных разломаў, зямной карой рыфтагеннага тыпу. Сярэдзінна-акіянічныя хрыбты тэктанічна актыўныя. Скорасць рассоўвання хрыбтоў у асноўным перавышае 5 см за год, зрэдку 16—18 см. На адлегласці каля 2 км ад галоўнага хрыбта дно разбіта сістэмай скідаў і грабенаў. На аддаленні 10—12 км тэктанічная актыўнасць амаль адсутнічае. Ложа акіяна сістэмай падняццяў падзелена на шэраг катлавін: [[Паўночна-Заходняя катлавіна|Паўночна-Заходнюю]] (6965 м), [[Паўночна-Усходняя катлавіна|Паўночна-Усходнюю]] (6850 м), [[Філіпінская катлавіна|Філіпінскую]] (7759 м), [[Заходне-Марыянская катлавіна|Заходне-Марыянскую]] (7534 м), [[Усходне-Марыянская катлавіна|Усходне-Марыянскую]] (6150 м), [[Заходне-Каралінская катлавіна|Заходне-Каралінскую]] (5798 м), [[Усходне-Каралінская катлавіна|Усходне-Каралінскую]] (7208 м), [[Белінсгаўзена катлавіна|Белінсгаўзена]] (5120 м), [[Паўднёвая катлавіна|Паўднёвую]] (6600 м), [[Чылійская катлавіна|Чылійскую]] (5021 м) і інш. Падняцці полігенетычныя: акіянічныя валы, глыбавыя горы, вулканічныя хрыбты, ускраінныя валы і хрыбты, асобныя горы (гаёты) і інш. Для асобных катлавін характэрны шыротныя разломы (даўжынёй 4000—5000 м). == Гісторыя фарміравання == Ціхі акіян — найбольш старажытны з акіянаў, развіваецца з пратэразою, у [[мезазой|мезазоі]] быў суперакіянам, пасля чаго ў выніку дрэйфу літасферных пліт пастаянна скарачаецца. Катлавінам і падняццям ложа адпавядае кара акіянічнага тыпу, дзе «базальтавы» слой сярэдняй магутнасцю да 7000 м; асадкавы слой складзены з ніжняга, больш шчыльнага асадкавага або вулканагеннага слоя (магутнасць ад соцень да тысяч метраў, у некаторых раёнах адсутнічае) і верхняга, больш рыхлага (1000—2000 м). == Донныя адклады == Донныя адклады тэрыгеннага паходжання (абломкавыя і гліністыя) займаюць 10 % плошчы акіяна, пераважна на падводнай ускраіне мацерыкоў; тэрыгенна-айсбергавыя ўтвараюць паласу шырынёй да 1000 м каля берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]]. У пелагіялі акіяна на поўдзень ад экватара да 60° пд.ш. пашыраны карбанатныя фарамініферавыя адклады (каля 38 % плошчы акіяна). Птэраподавыя адклады ў [[Каралавае мора|Каралавым моры]]. У экватарыяльна-трапічным поясе на шэльфе і мацерыковым схіле — каралавыя ўтварэнні (1 % плошчы). Вылучаюцца 3 паясы біягенных (крамяністых) асадкаў (10 % плошчы): паўночны і паўднёвы (субантарктычны) дыятомавых ілоў і экватарыяльны радыялярыевых ілоў. Ракушачныя намнажэнні пашыраны на ўсіх шэльфах, акрамя антарктычнага. У раёнах сучаснага і антрапагенавага вулканізму сярод асадкавых адкладаў значная прымесь вулканагенных. На глыбінях больш за 4500—5000 м у малапрадукцыйных зонах вялікая плошча дна (35 %) укрыты чырвонымі глыбакаводнымі глінамі. Асадкі сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў і іх схілаў абагачаны аксідамі і гідраксідамі жалеза і марганцу, што выносяцца ў прыдонныя воды высокатэмпературнымі руданоснымі растворамі. Карысныя выкапні: [[нафта]] і газ на шэльфе ([[ЗША]], [[Перу]], [[Расія]], [[Кітай]], [[Эквадор]], [[Інданезія]]); вялікія палі жалеза-марганцавых канкрэцый (пл. 16 млн км²) у адкрытым акіяне, на схілах вулканічных астравоў і падводных гарах; россыпныя радовішчы [[касітэрыт]]у (Інданезія), [[руты]]лу, торыю, [[цыркон]]у ([[Аўстралія]], [[Інданезія]]), [[золата]] і плаціны (узбярэжжа [[Аляска|Аляскі]], [[Каліфорнія|Каліфорніі]], [[Чылі]]), тытана-магнетытавай руды ([[Японія]], [[Інданезія]], [[Расія]], [[ЗША]]); радовішчы фасфарытаў (на шэльфах [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і а-воў [[Новая Зеландыя]]); [[каменны вугаль]] на шэльфе [[Японія|Японіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]],[[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]]. У межах сярэдзінна-акіянічных рыфтаў буйныя радовішчы сульфідных руд ([[цынк]], [[медзь]], [[свінец]], рэдкія металы). На многіх мелкаводных участках шэльфа эксплуатуюцца радовішчы неметалічных карысных выкапняў. == Клімат == Большая частка Ціхага акіяна размешчана ў субэкватарыяльным, трапічным, субтрапічным і ўмераным кліматычных паясах, меншая ў экватарыяльным і субарктычным. У паўночна-заходняй частцы акіяна мусонная цыркуляцью атмасферы. Ва ўмераных шыротах заходнія вятры, у трапічных і субтрапічных на поўначы і поўдні адпаведна паўночна-ўсходнія і паўднёва-ўсходнія пасаты. На захадзе трапічнай зоны з чэрвеня па лістапад тайфуны (27—50 за год). Цыркуляцыя атмасферы над акіянам вызначаецца 4 асноўнымі абласцямі атмасфернага ціску: Алеуцкім мінімумам, Паўночна-Ціхаакіянскім, Паўднёва-Ціхаакіянскім і Антарктычным максімумамі. == Гідралагічны рэжым == [[File:Storm in Pacifica.jpg|thumb|250px|Шторм на ўзбярэжжы Каліфорніі]] Паверхневыя [[марскія цячэнні|цячэнні]] абумоўлены атмасфернай цыркуляцыяй. На поўнач ад 40° пн.ш. субпалярны цыкланічны кругаварот, што складаецца з [[Аляскінскае цячэнне|Аляскінскага]], [[Алеуцкае цячэнне|Алеуцкага]], [[Камчацкае цячэнне|Камчацкага]], [[Курыльскае цячэнне|Курыльскага]] і [[Паўночна-Ціхаакіянскае цячэнне|Паўночна-Ціхаакіянскага]] цячэнняў. На поўдзень ад гэтай сістэмы — субтрапічны антыцыкланальны кругаварот, утвораны [[Паўночнае Пасатнае цячэнне|Паўночным Пасатным]], [[Курасіа (цячэнне)|Курасіа]], [[Паўночна-Ціхаакіянскае цячэнне|Паўночна-Ціхаакіянскім]] і [[Каліфарнійскае цячэнне|Каліфарнійскім]] цячэннямі. У нізкіх шыротах [[Паўночнае Пасатнае цячэнне|Паўночнае Пасатнае]], [[Экватарыяльнае проціцячэнне|Міжпасатнае (Экватарыяльнае) проціцячэнне]] і [[Паўднёвае Пасатнае цячэнне|Паўднёвае Пасатнае]] ўтвараюць 2 вузкія трапічныя цыкланальныя кругавароты. У [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар'і]] таксама назіраецца субтрапічны антыцыкланальны кругаварот, што складаецца з [[Паўднёвае Пасатнае цячэнне|Паўднёвага Пасатнага]], [[Усходне-Аўстралійскае цячэнне|Усходне-Аўстралійскага]], [[Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне|Заходніх Вятроў]] і [[Перуанскае цячэнне|Перуанскага]] цячэння. [[Антарктычнае цыркумпалярнае цячэнне|Цячэнне Заходніх Вятроў]] сумесна з [[Антарктычнае цячэнне|Антарктычным цячэннем]] усходняга кірунку ўтварае паўднёвы субпалярны цыкланічны кругаварот. У паверхневых водах з захаду на ўсход [[цячэнне Кромвела]] звязана з буйнамаштабным глыбінным пераносам вады. У паўднёва-заходняй частцы акіяна існуе цёплае цячэнне [[Эль-Ніньё]], якое перыядычна мяняе свой напрамак і тэмпературу; назва мяняецца на Ла-Нінья. У Ціхім акіяне самыя высокія (да 34 м) ветравыя хвалі. Сярэднегадавая тэмпература вады на паверхні 19,1&nbsp;°C. Найбольшая [[салёнасць]] 35,5 ‰. і 36,5 ‰ адзначана адпаведна ў паўночных і паўднёвых субтрапічных шыротах. Каля [[экватар]]а памяншаецца да 34,5 ‰ і менш, у паўночных умераных шыротах зніжаецца да 30—31 ‰, у паўднёвых высокіх шыротах — да 33,5 ‰. Шчыльнасць вады на паверхні раўнамерна павялічваецца ад экватара (1021 кг/м³) да высокіх шырот (1027 кг/м³). Прылівы ў адкрытай частцы акіяна на поўначы і паўднёвым усходзе няправільныя паўсутачныя (да 12 м у [[заліў Кука|заліве Кука]]; 2,6 м каля берагоў [[Чылі]]). У паўднёвай частцы акіяна — правільныя паўсутачныя (7,2 м каля берагоў [[Аўстралія|Аўстраліі]]), у экватарыяльнай вобласці — сутачныя і няправільныя сутачныя (2,5 м каля [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], 1 м каля [[Саламонавы астравы|Саламонавых а-воў]]). Максімальны прыліў 13,2 м (Пенжынская губа [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]]). Лёдаўтварэнне адбываецца ў паўночна-заходніх морах ([[Берынгава мора|Берынгава]], [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]], [[Японскае мора|Японскае]], [[Жоўтае мора|Жоўтае]]), на поўначы [[заліў Аляска|заліва Аляска]] і каля берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]]. Зімой і вясной лёд выносіцца [[Курыльскае цячэнне|Курыльскім цячэннем]] у паўночна-заходнюю частку акіяна. Ад берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]] [[лёд|льды]] і [[айсберг]]і выносяцца ў лютым да 61—64° пд.ш., у жніўні да 70° пд.ш.. У выніку землетрасенняў або падводных вывяржэнняў [[вулкан]]аў узнікаюць [[цунамі]] (паўночны ўсход акіяна). == Флора і фауна == [[Флора]] і фаўна багатая і разнастайная. Фаўна Ціхіга акіяна ўключае каля 100 тыс. відаў, [[фітапланктон]] каля 380 відаў. У зоне шэльфа прадстаўлены бурыя, фукусавыя, ламінарыевыя водарасці, [[малюск]]і, чэрві, ракападобныя, ігласкурыя і іншыя арганізмы. У мелкаводнай трапічнай зоне шмат каралаў (400 відаў), утвараюць [[каралавыя рыфы]]. Фаўна рыб уключае не менш як 2000 відаў у трапічных шыротах і да 800 відаў ва ўмераных. == Даследванні акіяна == [[File:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|250px|thumb|Карта Ціхаха акіяна (1589)]] Іспанскі канкістадор [[Васка Нуньес дэ Бальбоа]] ў [[1510]] годзе заснаваў на заходнім беразе [[Дар’енскі заліў|Дар'енскага заліва]] паселішча Санта-Марыя-ла-Антыгуа-дэль-Дар'ен (es: Santa María la Antigua del Darién). Неўзабаве да яго дайшлі весткі аб багатай краіне і вялікім моры, размешчаных на поўдні. Бальбоа з атрадам выступіў са свайго горада (1 верасня 1513 г.), і праз чатыры тыдні ён убачыў бязмежную водную роўнядзь Ціхага акіяна. Ён выйшаў на бераг акіяна і ахрысціў яго Паўднёвым морам (ісп.: Mar del Sur). Восенню 1520 года [[Фернан Магелан|Магелан]] абмінуў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]], пераадолеўшы праліў, пасля чаго ўбачыў новыя водныя прасторы. За час далейшага пераходу ад [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]] да [[Філіпінскія астравы|Філіпінскіх астравоў]], больш за тры месяцы экспедыцыя не сутыкнулася ні з адной бурай, відавочна, таму [[Фернан Магелан|Магелан]] назваў акіян Ціхім (лац. Mare Pacificum). Першая дэталізаваная карта Ціхага акіяна была апублікаваная Артэліем ў [[1589]] годзе. Па колькасці (каля 10 тыс.) і агульнай плошчы астравоў (каля 3,6 млн км ²) Ціхі акіян займае сярод акіянаў першае месца. У паўночнай часткі — [[Алеўцкія астравы|Алеўцкія]]; ў заходняй — [[Курыльскія астравы|Курыльскія]], [[Сахалін]], [[Японскія астравы|Японскія]], [[Філіпінскія астравы|Філіпінскія]], [[Вялікія Зондскія астравы|Вялікія]] і [[Малыя Зондскія астравы|Малыя Зондскія]], [[Новая Гвінея]], [[Новая Зеландыя]], [[Тасманія]]; у цэнтральнай і паўднёвай — шматлікія дробныя астравы. Астравы цэнтральнай і заходняй часткі акіяна складаюць геаграфічны рэгіён [[Акіянія]]. == Эканамічная геаграфія == === Эканоміка-геаграфічнае становішча === Велізарныя памеры Ціхага акіяна маюць азначальны ўплыў на гаспадарчую дзейнасць дзяржаў свету. Але, ў сваю чаргу, транспартныя магчымасці акіяна абмежаваны з наступных прычын: * Вялікія памеры → вялікія адлегласці → дарагавізна. Так, даўжыня дыяганальнай восі [[Уладзівасток]] — [[Вальпараіса]] складае 18500 км, [[Ванкувер]] — [[Сінгапур]] — 13400 км, [[Іакагама]] — [[Сан-Францыска]] — 8900 км. * [[Суднаходства]] у некаторых раёнах абмежавана вузкасцю праліваў і мелкатой прыбярэжных вод. * Пашырана [[пірацтва]], што асабліва датычыцца [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. * Абмежаваныя прапускныя здольнасці [[Панамскі канал|Панамскага канала]]. === Прыродна-рэсурсны патэнцыял === Прыродна-рэсурсны патэнцыял Ціхага акіяна асвоены значна менш за ўсе яго біялагічныя рэсурсы. Так, сусветныя радовішчы [[рутыл]]у і [[цырконій|цырконію]] размешчаны ў Аўстралійскім сектары акіяна, [[касітэрыт]]у - у Паўднёва-Усходняй Азіі, біялагічныя рэсурсы - у Паўночна-Заходняй эканоміка-геаграфічнай правінцыі. У акіяне маюцца значныя запасы [[жалеза]]-[[марганец|марганцавых]] канкрэцый. Запасы нафты і газу у канцы 2000-х гг. ацэньваліся ў 120 млн т. і размешчаны ў асноўным у [[Каліфарнійскі заліў|каліфарнійскім шэльфе]], [[Заліў Кука|заліве Кука]], [[Басаў праліў|Басавым праліве]], прыбярэжжы Малакскага архіпелагу, [[Гуаякільскі заліў|Гуаякільскім заліве]], [[заліў Бахайвань|заліве Бахайвань]]. Біялагічныя рэсурсы Ціхага акіяну адрозніваюцца высокай прадукцыйнасцю, у сярэднім 200 кг/км<sup>2</sup>. У найбольшай меры гэтыя лічбы адносяцца да кантынентальнага [[шэльф]]а. Асабліва выдзяляюцца ў гэтым плане [[Жоўтае мора]], [[Паўднёва-Кітайскае мора]], [[Ахоцкае мора]], [[Берынгава мора]]. Паўночная частка Ціхага акіяна мае шмат прамысловай рыбы ([[селядзец]], [[тунец]] і [[траска]]). На акваторыю Ціхага акіяна прыпадае каля 60 % сусветнага ўлову рыбы (у асноўным гэта [[Японія]], [[Кітай]], [[Расія]], [[Перу]], [[ЗША]] і [[Тайланд]]). Вядзецца здабыча [[краб]]аў, [[Крэветкі|крэветак]], [[вустрыца|вустрыц]], [[анчоўс]]аў. Агульныя ўловы у канцы 2000-х гг. складалі каля 53,5 млн т у год. === Транспартныя шляхі === Праз Ціхі акіян пралягаюць важныя марскія і паветраныя камунікацыі паміж краінамі ціхаакіянскага басейна і транзітныя шляхі паміж краінамі [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] акіянаў. Найважнейшыя акіянскія шляхі вядуць з [[Канада|Канады]] і [[ЗША]] ў [[Тайвань]], [[Кітай]] і [[Філіпіны]]. Буйныя парты: [[Уладзівасток]], [[Находка]] (Расія), [[Шанхай]] (Кітай), Сінгапур ([[Сінгапур]]), [[Сідней]] ([[Аўстралія]]), [[Ванкувер]] ([[Канада]]), [[Лос-Анджэлес]], [[Лонг-Біч]] (ЗША), Уаска ([[Чылі]]). Буйнейшымі па [[грузазварот|грузазвароце]] ў канцы 2000-х гадоў былі [[Сінгапур]] (больш за 300 млн т), [[Тыба (горад)|Тыба]] (160 млн т), [[Нагоя]] (130 млн т), [[Якагама]] (117 млн т), [[Шанхай]], [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасл]], парты Ціхаакіянскага ўзбярэжжа [[ЗША]]. === Эканоміка-геаграфічныя правінцыі === Навукоўцамі выдзяляюцца сем эканоміка-геаграфічных правінцый Ціхага акіяна: ''Паўночна-Заходняя'', ''Паўночна-Усходняя'', ''Цэнтральна-Заходняя'', ''Цэнтральна-Усходняя'', ''Паўднёва-Заходняя'', ''Паўднёвая'', ''Паўднёва-Усходняя''. ==== Паўночна-Заходняя правінцыя ==== Гэта акваторыя [[Паўночна-Заходняя катлавіна|Паўночна-Заходняй катлавіны]], воды прыбярэжных мораў і прыморскай зоны. Усходняя межа вызначаецца 180° усходняй [[даўгата|даўгаты]]. У эканамічным плане для правінцыі характэрны высокі ўзровень развіцця марской гаспадаркі, велізарнымі людскімі рэсурсамі, знаходжаннем тут трэцяга па магутнасці цэнтра сусветнай гаспадаркі, ядром якога з’яўляецца [[Японія]]. Шэльф утрымлівае значныя запасы [[нафта|нафты]], [[прыродны газ|прыроднага газу]], [[каменны вугаль|каменнага вугалю]], касітэрыту, жалеза-марганцавых канкрэцый. Высокая рыбапрадукцыйнасць (больш за 1000 кг/км<sup>2</sup>) абумоўлівае тое, што правінцыя дае ¼ усяго сусветнага ўлову рыбы. Так, Кітай у канцы 2000-х гг. даваў 14% сусветнага ўлову, Японія - 4%. Больш таго, 60% усіх уловаў Расіі даюць моры [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Правінцыя - інтэнсіўная зона марскога суднаходства і дае 2/3 аб'ёму перавозак Ціхага акіяна. Найбуйнейшым марскім вузлом камунікацый з’яўляюцца японскія парты. 80% апрацоўчай прамысловасці Японіі змешчаны на Ціхаакінскім узбярэжжы, ад [[Токіа]] да [[Кюсю]]. Да таго ж, з транспартнай сістэмай партоў звязаны буйнейшыя прамысловыя раёны Японіі - [[Кэйхін]] (Токіа, Кавасакі, Іакагама, Ціба), [[Такай]] (Нагоя, Іакакіта, Таканамэ) і [[Хамшын]] ([[Осака]], [[Кобэ]]). У прыморскіх правінцыях і басейнах буйных рэк, што складаюць 1/3 тэрыторыі Кітая, змешчана больш за 90% яго насельніцтва. ==== Паўночна-Усходняя правінцыя ==== Лічыцца найбольш развітай у эканамічным плане, бо на ціхаакіянскае ўзбярэжжа выходзяць вытворчасці першай эканомікі свету - [[ЗША]]. Аднак рыбапрадукцыйнасць значна ніжэйшая за Паўночна-Заходнюю правінцыю, таму тут у канцы 2000-х гг. здабывалася каля 3 млн т рыбы ў год. ==== Цэнтральна-Заходняя правінцыя ==== Гэта воды Паўднёва-Усходняй Азіі да 180° усходняй даўгаты. Характэрныя асаблівасці: * Выгаднае становішча на трасах інтэнсіўнага марскога суднаходства * Буйныя запасы мінеральнай сыравіны і бірэсурсаў * Рэгіён саступае Паўночна-Заходняй правінцыі па прамысловым і навукова-тэхнічным патэнцыяле * Тут змяшчаецца 70% запасаў [[волава]] (найбольшыя ў свеце - у [[Малакскі паўвостраў|Малакскага паўвострава]]), значныя аб'ёмы нафты (асабліва ў [[Бруней|Брунеі]]), жалеза-марганцавых канкрэцый * Воды прыбярэжных мораў адзначаюцца павышанай рыбапрадукцыйнасцю - 500 кг/км<sup>2</sup> * Уловы штогод растуць: у канцы 2000-х [[Інданезія]] вылоўлівала 3 млн т, [[Тайланд]] і [[Філіпіны]] - па 2 млн т, [[В’етнам]] - 1,5 млн т, а ўсяго па правінцыі - 11 млн т. * Значнае развіццё атрымала [[аквакультура]] (Інданезія, [[Малайзія]], Сінгапур). * Буйнейшыя парты - [[Маніла]], [[Келам]], [[Бангкок]], [[Думай]], [[Брысбен]], [[Гладстаўн]]. ==== Цэнтральна-Усходняя правінцыя ==== Сюды выходзяць узбярэжжы і шэльф поўдня [[Мексіка|Мексікі]], краін [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]], [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Эквадор]]а. Вядомая запасамі нафты на шэльфе (Гуаякільскі заліў). Здабыча рыбы складала у канцы 2000-х 1,7 млн т у год. ==== Паўднёва-Заходняя правінцыя ==== * Заходняя мяжа - усходняе ўзбярэжжа [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Зеландыя]]. * Усходняя мяжа сягае да 170° заходняй даўгаты. * Багатая на паліўныя рэсурсы: каменны вугаль, нафту, рутыл, [[ільменіт]], [[цыркон]]. Новая Зеландыя багата на [[геатэрмальная энергія|геатэрмальныя рэсурсы]]. * Поўдзень правінцыі ўяўляе сабою [[стаўрыда]]вы пояс прадукцыйнасцю 20 млн т. * У прамысловых маштабах [[рыбалоўства]] развіта ў Новай Зеландыі (0,6 млн т у канцы 2000-х гг., пры 0,7 млн т ва ўсёй правінцыі). * Знаходзіцца ў баку ад сусветных рынкаў. Асноўныя гандлёвыя плыні: з Аўстраліі - каменны вугаль, поўсць, зерне, з Новай Зеландыі - [[сметанковае масла]], [[поўсць]], [[сыр]], [[мяса]], [[Ківі (садавіна)|ківі]]. * Буйнейшыя парты - [[Сідней]], [[Мельбурн]], [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасл]], [[Уэлінгтан]], [[Окленд]]. ==== Паўднёвая правінцыя ==== * Знаходзіцца паміж 5° і 45° паўднёвай [[шырата|шыраты]] і 170° і 105° заходняй даўгаты. * Тут знаходзіцца большая частка [[Паўднёвая катлавіна|Паўднёвай катлавіны]] з магутнымі жалеза-марганцавымі канкрэцыямі. * У асноўным гэта Заходняя і Цэнтральная [[Палінезія]]. * Прыродна-рэсурсны патэнцыял вывучаны слаба. Так, на астравах [[Тонга]] знойдзена нафта, [[Астравы Таварыства]] вядомыя запасамі [[фасфарыт]]аў. * Самая нізкая рыбапрадукцыйнасць, менш за 10 кг/км². Праз гэта - самыя нізкія аб'ёмы ўловаў (максімальны аб'ём - [[Фіджы]], 30 тыс. т у год). ==== Паўднёва-Усходняя правінцыя ==== * На ўсход ад 105° усходняй даўгаты і да ўзбярэжжаў [[Перу]] і [[Чылі]], паміж 5° і 45° паўднёвай шыраты. * Перу і Чылі ўваходзяць у спіс галоўных краін-рыбаловаў. Агульны ўлоў па правінцыі у канцы 2000-х складаў 15,5 млн т у год. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Яротаў А. Ціхі акіян // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. * Экономическая география Мирового океана. М., 1980. * [[Іван Іванавіч Пірожнік|Пирожник И.И.]] Экономическая география Мирового океана. Мн., 2004. == Спасылкі == {{Commonscat}}{{Моры Ціхага акіяна}} {{Ціхі акіян}}{{Акіяны}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Акіяны]] [[Катэгорыя:Ціхі акіян| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] gb2gr83lo7k2zhymm4i61x1ujzqgsao Хрыбет Чэрскага (Паўночна-Усходняя Сібір) 0 2973 5198523 4829948 2026-09-14T07:08:06Z Ueschar 151377 афармленне 5198523 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма|Назва=Хрыбет Чэрскага}} {{Іншыя значэнні|Хрыбет Чэрскага}} '''Хрыбет Чэрскага''' — горная сістэма ў [[Сібір|Паўночна-Усходняй Сібіры]]. Найвышэйшы пункт — [[гара Перамога]] (3147 м). Распасціраецца ад ніжняга цячэння ракі [[Яна (рака)|Яна]] да вярхоўяў р. [[Калыма]] на 1500 км, шырыня да 400 км. Галоўныя хрыбты: Хадаранья, Тас-Хаяхтах, Чэмалгінскі, Курундзя, Чыбагалахскі, Баронг і інш. Утвораны сістэмай асобных хрыбтоў, масіваў, пласкагор’яў і міжгорных упадзін-грабенаў. Пераважаюць сярэдневышынныя горы. Найбольшыя ўпадзіны Мома-Селеняхская, Туастахская. Горная сістэма складзена з метамарфічных парод пратэразою і ніжняга палеазою, сланцаў і пясчанікаў мезазою, прарваных інтрузіямі юрскіх гранітаў. Больш за 350 [[ледавік]]оў, агульная плошча 157 км². Характэрныя формы мярзлотнага рэльефу. Радовішчы [[золата]], волава, каменнага вугалю. Схілы гор укрыты лістоўнічнай тайгой. Вышэй мяжы лесу (650 м на поўдні, 250—400 м на поўначы) пояс кедравага сланіку, хмызняковай вольхі, горнай тундры; на вяршынях найбольш высокіх хрыбтоў камяністыя пустыні. У далінах рэк гаі з [[таполя|таполі]] і чазеніі. Адкрыты ў 1926 годзе С. В. Обручавым і названы ў гонар даследчыка Сібіры [[Іван Чэрскі|Яна Чэрскага]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Сібір]] 04pg693sqfam5k2mk7hyvp013lxq3bq 5198525 5198523 2026-09-14T07:08:37Z Ueschar 151377 афармленне 5198525 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма|Назва=Хрыбет Чэрскага|Тып=Хрыбет}} {{Іншыя значэнні|Хрыбет Чэрскага}} '''Хрыбет Чэрскага''' — горная сістэма ў [[Сібір|Паўночна-Усходняй Сібіры]]. Найвышэйшы пункт — [[гара Перамога]] (3147 м). Распасціраецца ад ніжняга цячэння ракі [[Яна (рака)|Яна]] да вярхоўяў р. [[Калыма]] на 1500 км, шырыня да 400 км. Галоўныя хрыбты: Хадаранья, Тас-Хаяхтах, Чэмалгінскі, Курундзя, Чыбагалахскі, Баронг і інш. Утвораны сістэмай асобных хрыбтоў, масіваў, пласкагор’яў і міжгорных упадзін-грабенаў. Пераважаюць сярэдневышынныя горы. Найбольшыя ўпадзіны Мома-Селеняхская, Туастахская. Горная сістэма складзена з метамарфічных парод пратэразою і ніжняга палеазою, сланцаў і пясчанікаў мезазою, прарваных інтрузіямі юрскіх гранітаў. Больш за 350 [[ледавік]]оў, агульная плошча 157 км². Характэрныя формы мярзлотнага рэльефу. Радовішчы [[золата]], волава, каменнага вугалю. Схілы гор укрыты лістоўнічнай тайгой. Вышэй мяжы лесу (650 м на поўдні, 250—400 м на поўначы) пояс кедравага сланіку, хмызняковай вольхі, горнай тундры; на вяршынях найбольш высокіх хрыбтоў камяністыя пустыні. У далінах рэк гаі з [[таполя|таполі]] і чазеніі. Адкрыты ў 1926 годзе С. В. Обручавым і названы ў гонар даследчыка Сібіры [[Іван Чэрскі|Яна Чэрскага]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Сібір]] fhjf21zlsydjq3mksze7urch4mjnbty 5198527 5198525 2026-09-14T07:09:48Z Ueschar 151377 афармленне 5198527 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма|Назва=Хрыбет Чэрскага|Тып=Горная сістэма}} {{Іншыя значэнні|Хрыбет Чэрскага}} '''Хрыбет Чэрскага''' — горная сістэма ў [[Сібір|Паўночна-Усходняй Сібіры]]. Найвышэйшы пункт — [[гара Перамога]] (3147 м). Распасціраецца ад ніжняга цячэння ракі [[Яна (рака)|Яна]] да вярхоўяў р. [[Калыма]] на 1500 км, шырыня да 400 км. Галоўныя хрыбты: Хадаранья, Тас-Хаяхтах, Чэмалгінскі, Курундзя, Чыбагалахскі, Баронг і інш. Утвораны сістэмай асобных хрыбтоў, масіваў, пласкагор’яў і міжгорных упадзін-грабенаў. Пераважаюць сярэдневышынныя горы. Найбольшыя ўпадзіны Мома-Селеняхская, Туастахская. Горная сістэма складзена з метамарфічных парод пратэразою і ніжняга палеазою, сланцаў і пясчанікаў мезазою, прарваных інтрузіямі юрскіх гранітаў. Больш за 350 [[ледавік]]оў, агульная плошча 157 км². Характэрныя формы мярзлотнага рэльефу. Радовішчы [[золата]], волава, каменнага вугалю. Схілы гор укрыты лістоўнічнай тайгой. Вышэй мяжы лесу (650 м на поўдні, 250—400 м на поўначы) пояс кедравага сланіку, хмызняковай вольхі, горнай тундры; на вяршынях найбольш высокіх хрыбтоў камяністыя пустыні. У далінах рэк гаі з [[таполя|таполі]] і чазеніі. Адкрыты ў 1926 годзе С. В. Обручавым і названы ў гонар даследчыка Сібіры [[Іван Чэрскі|Яна Чэрскага]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Сібір]] dkz63u81v0no4jebi93ffp9fxi80qey Элсуэрт 0 3024 5198298 4836036 2026-09-13T16:33:10Z Ueschar 151377 афармленне 5198298 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Выява = Horseshoe Valley.jpg |Даўжыня = 360 |Шырыня = 48 |Вышыня = 5140 }} '''Э́лсуэрт'''{{sfn|БелЭн|2004}} — горы ў Заходняй Антарктыдзе, у паўднёвай частцы [[Зямля Элсуэрта|Зямлі Элсуэрта]]. Найвышэйшая [[горная сістэма]] ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]] даўжынёй 360 км і шырынёй 48 км. Найбольш буйныя [[Горны хрыбет|хрыбты]] — Сенцінел і Херытыдж. [[Гара Вінсан]] у гарах Сенцінел (5140 м) — найвышэйшы пункт Антарктыды. Складзены з гліністых [[Сланцы|сланцаў]], філітаў, [[пясчанік]]аў, [[кварцыт]]аў і кангламератаў. Вядомы радовішчы [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]]. Адкрыты з паветра ў [[1935]] годзе амерыканскім даследчыкам [[Лінкальн Элсварт|Лінкальнам Элсвартам]], у гонар якога пазней атрымалі назву. У 1958—1966 гг. старанна даследаваны з паветра Геалагічнай службай [[ЗША]], прычым былі складзеныя дэталёвыя аэракарты. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Элсуэрт||111}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Зямлі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды]] j8jj6t3pn8yho5g7w9dg5f9ihboa96a Абу-Дабі 0 3065 5198555 4884501 2026-09-14T07:31:04Z StarDeg 16311 5198555 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Абу-Дабі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Аб'яднаныя Арабскія Эміраты |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Abu Dhabi Corniche Mall.jpg |подпіс = Горад Абу-Дабі |lat_dir = N|lat_deg = 24|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 22|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |рэгіён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 67,34 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = арабская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 921 000 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +4 |DST = |тэлефонны код = (+971) 2 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Abu Dhabi |сайт = http://www.abudhabi.ae/ |мова сайта = ar |мова сайта 2 = en |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{значэнні}} '''Абу́-Да́бі''' ({{lang-ar|أبو ظبي}}) — [[сталіца]] і горад у [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|Аб’яднаных Арабскіх Эміратах]]. == Клімат == Клімат пераважна пустэльны, тэмпература часта дасягае адзнакі 40 °C, ападкі да 100 мм у год. == Эканоміка == Абу Дабі — важны эканамічны, фінансавы і культурны цэнтр краіны, мае вялікі марскі порт (Міна Заед), міжнародны аэрапорт. Развіццё гораду звязанае з экспартам, здабываемай у краіне [[нафта|нафты]]. Тут знаходзяцца таксама і прадпрыемствы па перапрацоўцы нафты, апраснення марской вады. З астатняй часткай краіны горад злучаны аўтастрадай. == Памятныя мясціны == * [[Мячэць шэйха Зайда]] * [[Луўр Абу-Дабі]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сталіцы Азіі}} [[Катэгорыя:Гарады Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў]] [[Катэгорыя:Абу-Дабі| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] a055ofze7a4j0xbx7s2bh7pauc3jtaw Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч 0 8026 5198533 5148162 2026-09-14T07:17:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сям’я */ 5198533 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тарашкевіч}} {{навуковец}} '''Бранісла́ў Ада́мавіч Тарашке́віч''' ({{lang-be-latin|Branisłaŭ Taraškievič|1}}; 20 студзеня ([[1 лютага]]) [[1892]], [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|29|11|1938||}}, [[Мінск|Менск]], [[НКУС БССР|НКУС]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]], [[пісьменнік]]-[[перакладчык]]. Кандыдат філалогіі (1916). Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1928). Аўтар першай агульнапрынятай{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедыя|1994|с=82}}{{sfn|ЭГБ|1993|с=371}} граматыкі [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ([[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка для школ, 1918]]). == Біяграфія == === Дзяцінства, Віленская гімназія === [[Файл:Branislaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (1911).jpg|міні|злева|Браніслаў Тарашкевіч па заканчэнні Віленскай гімназіі, 1911 г.]] Нарадзіўся 20 студзеня (1 лютага)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=10224846395969431&set=pcb.10224846436130435|title=Метрычны запіс аб нараджэнні Браніслава Тарашкевіча|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-14}}</ref> у засценку [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішкі]] (паблізу [[Лаварышкі|Лава́рышак]], каля сучаснай беларуска-літоўскай граніцы), у сям’і каталіцкага селяніна-серадняка Адама Тарашкевіча і яго жонкі Алены Чарняўскай. З сямі гадоў Браніслаў дапамагае бацьку з гаспадаркай, працуе пастухом. У народным вучылішчы Браніслаў паказвае выдатныя вынікі. Вестка пра гэта дайшла да маладой памешчыцы Гелены Стамброўскай. У 1906 годзе яна забрала Браніслава да сябе, апекавала яго і дапамагла паступіць у трэці клас 2-й Віленскай гімназіі. У асяроддзі гімназістаў карыстаўся павагай. У 16-гадовым узросце Браніслаў пачынае зарабляць сабе на жыццё рэпетытарствам. У гімназіі паказвае сябе добрым вучнем, мае сярэдні бал 4,3<ref>Дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва РБ, Фонд 3, Вопіс 1, справа 225, старонка 3 // Сведчанне аб паспяховасці 1910/1911 год.</ref>, у праграму ўваходзіла вывучэнне чатырох сучасных моў ([[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]]) і дзвюх класічных ([[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскай]], [[Лацінская мова|лацінскай]]). У гімназіі Тарашкевіч трапляе ў студэнцкія згуртаванні, адным з такіх згуртаванняў была патрыятычна-незалежніцкая арганізацыя з [[клерыкалізм|клерыкальным]] адценнем Вызваленне ({{lang-pl|Wyzwalenie}}). Дзейнічала яна пад лозунгам: «''Навука, Цнота, Айчына''», мела мэтай працяг традыцый [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. Да гэтай арганізацыі належалі самыя перадавыя вучні гімназіі, але з рознымі жыццёвымі крэда, з рознымі, але талерантнымі поглядамі на нацыянальнае пытанне. Тарашкевіч трапляе ў левае адгалінаванне гуртка, там цікавяцца палітычнай філасофіяй і эканомікай. Тым часам Тарашкевіч канчаткова самавызначаецца як [[Беларусы|беларус]], перастае хадзіць у касцёл, становіцца [[Атэізм|атэістам]]. У часе навучання ў Вільні знаёміцца з беларускай інтэлігенцыяй, наведвае выдавецтва [[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]], органа [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. У 1911 годзе скончыў 2-ю Віленскую гімназію з срэбным медалём. === Пецярбургскі перыяд === У жніўні 1911 года Браніслаў Тарашкевіч прыехаў у [[Санкт-Пецярбург]], прыняты на гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Тут на працягу чатырох гадоў вучыўся пад кіраўніцтвам вядомых мовазнаўцаў: [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Яна Бадуэна дэ Куртэнэ]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]. Навуковым кіраўніком Тарашкевіча быў акадэмік [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. У Пецярбургу Браніслаў Тарашкевіч жыў па адрасе Англійскі праспект 30, кв. 21<ref>Асабістая справа: ЦГИА СПб. Ф. 14, оп. 3, д. 58823, л. 15</ref>. У Пецярбургу пачынае стварэнне [[Беларускі навукова-літаратурны гурток|навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Піша статут да яго. Пазней становіцца старастам гуртка<ref>Справаздача пра дзейнасць гуртка з 1912 °C. 92-115// Бібліятэка літоўскай акадэміі навук у Вільні.</ref>. У Пецярбургу Тарашкевіч даволі блізка сышоўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], які ў той час пашыраў сваю адукацыю. Купала хоць і быў старэйшы на 10 гадоў, вельмі цаніў Тарашкевіча. Вось такі ліст атрымлівае пазней Тарашкевіч ад Янкі Купалы: <blockquote>''«Дзядзька Тарас, што чуваць у Вас з беларускай граматыкай? Ці зрабілі што-небудзь у гэтым напрамку? Калі маеце ўжо яе накід, то будзьце ласкавы прыслаць яго нам, калі не — то ўпэўніце ў сваёй добрай волі і спрыце і зрабіце гэта як найхутчэй. Просіць аб гэтым Вас [[Вацлаў Іваноўскі|п. Іваноўскі]], старшыня [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага Выдавецкага Таварыства]] ў Вільні. Граматыку Вашу хоча Таварыства выдаць і пусціць у свет у „назіданіе“ маладому беларускаму пакаленню. Дык варушыцеся, дзядзька, і ў шапку не спіце. Чакаем хутка ад вас адказу. Шчыра вам адданы.»''<ref>В. Рагойша Народныя песняры Мн. 1972. — C. 254.</ref></blockquote> У Санкт-Пецярбургу Тарашкевіч трапляе ў розныя колы нацыянальных рухаў, прыхільна ставіцца да польскага нацыянальнага руху. Працуючы хатнім настаўнікам, Тарашкевіч пазнаёміўся з сям’ёй Зябіцкіх. Вось што піша [[Юзаф Зябіцкі]] ў сваім дзённіку: <blockquote>''«Гэты сын селяніна з-пад Вільні садзейнічае далейшаму ўмацаванню польскасці ў нашым доме… Неўзабаве пачаў дастаўляць жонцы польскую літаратуру, падабраную так, каб даць ёй магчымасць пазнаць жыццё і імкненні польскага народа, у духу якога павінна выхоўваць сыноў.»''</blockquote> У траўні 1916 года скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскага ўніверсітэта]] і быў пакінуты там пры кафедры [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры. Працаваў і як прыват-дацэнт [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] моў. === Вяртанне ў Беларусь. Пачатак палітычнай дзейнасці. === [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|злева|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, сярод якіх Браніслаў Тарашкевіч. 24 чэрвеня 1920 г.]] У 1917 годзе становіцца актыўным удзельнікам і адным з лідараў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ). На ІІІ з’ездзе БСГ, які адбыўся 14 кастрычніка 1917 года ў Мінску ў «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]», прысутнічаў як адзін з прадстаўнікоў Грамады ад Петраграда, дзе быў абраны членам Цэнтральнага камітэта і членам рэдакцыйнай камісіі па выпрацоўцы аграрнай праблемы БСГ. Пасля рэарганізацыі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый і партый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый і партый]] у [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]] (28 кастрычніка — 6 лістапада 1917 года) заняў там пазіцыю камісара асветы. У лютым 1918 года браў удзел у заснаванні Петраградскага аддзялення [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]] (Белнацкам), дзе ўзначальваў культурна-асветніцкі аддзел і быў сакратаром статыстычнага аддзела. Паводле справаздачы Тарашкевіча, культурна-асветніцкі аддзел Белнацкама займаўся падрыхтоўкай школьных падручнікаў, таксама быў распрацаваны праект беларускіх педагагічных курсаў<ref name=":1">{{Кніга|загаловак=Жыццёвы лёс Браніслава Тарашкевіча|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука}}</ref>. Улетку 1918 года пакінуў Петраград і накіраваўся праз Фінляндыю на Віленшчыну. Некалькі месяцаў прабыў у бацькоў і ў Вільні, у час гэтага побыту выдаў у Вільні «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускую граматыку для школ]]». Па запрашэнні аддзела асветы [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] (выканаўчы орган [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) выехаў у Менск для працы ў [[Мінскі педагагічны інстытут|Менскім педагагічным інстытуце]], дзе выкладаў беларускую мову і літаратуру, агульнае мовазнаўства і гісторыю літаратуры. На пасяджэнні Рады Менскага педагагічнага інстытута ад 3 лютага 1919 года быў назначаны бібліятэкарам Інстытута. У красавіку 1919 года перабіраецца ў [[Варшава|Варшаву]], дзе разам з [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўлам Алексюком]] выступаў як адзін з галоўных прыхільнікаў супрацоўніцтва з Польшчай<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Міхалюк Дарота|загаловак=Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918-1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|год=2015|месца=Смаленск}}</ref>. Арганізатар [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускага з’езда Віленшчыны і Гродзеншчыны]]<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2020/%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html|title=Pawet: Аўтабіяграфія Браніслава Тарашкевіча|website=pawet.net|access-date=2023-09-13}}</ref>, у чэрвені быў выбраны ў прэзідыум [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]], а пасля таго як 16 ліпеня [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] быў вымушаны адмовіцца ад пасады старшыні, заняў яго месца. Рада пры пасярэдніцтве польскай прэсы звярнулася да польскага народа, у апублікаванай адозве гаварылася пра права беларускага народа на самастойнасць і дзяржаўную незалежнасць, а таксама пра супольныя з польскім народам інтарэсы, якімі была барацьба з «маскоўскімі захопнікамі». Гэтая супольная справа станавілася платформай для выгаднага абодвум народам пагаднення, якое павінна было быць заключана ў імя супольнай абароны на падставе «прызнання польскім народам незалежнасці і непадзельнасці Беларусі, звязанай з Польскай Рэспублікай»<ref name=":0" />. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Bielaruski pasoĺski klub. Беларускі пасольскі клуб (1923).jpg|міні|[[Беларускі пасольскі клуб]]. Сядзяць (злева направа): у 1-м радзе — [[Антон Аўсянік|А. Аўсянік]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Ф. Ярэміч]], [[Павел Пятровіч Валошын|П. Валошын]]; у 2-м радзе — [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|В. Багдановіч]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. Кахановіч]], Б. Тарашкевіч, [[Аляксей Васільевіч Назарэўскі|А. Назарэўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласаў]]; стаяць: [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|В. Рагуля]], [[Сымон Якавюк|С. Якавюк]], [[Адам Станкевіч|А. Станкевіч]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскі]], [[Пятро Васільевіч Мятла|П. Мятла]]. Варшава. 1923 г.]] З восені 1920 года — загадчык беларускага сектара дэпартамента асветы [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У выніку актыўнасці сектара пад кіраўніцтвам Тарашкевіча на тэрыторыі Сярэдняй Літвы дзейнічала 186 пачатковых беларускіх школ, беларуская гімназія ў Вільні і настаўніцкая семінарыя ў [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]. Але з 1 студзеня 1922 года дэпартамент па справах беларускага школьніцтва быў ліквідаваны, што павінна была спрыяць узмацненню польскасці ў Сярэдняй Літве. Непрацяглы перыяд уваходзіць у віленскую [[Масонства|масонскую ложу]] «Праўда». У 1922 годзе становіцца дырэктарам [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] (да гэтага ён быў выкладчыкам лацінскай мовы і гісторыі беларускай мовы і членам школьнага савета гімназіі). Быў ініцыятарам утварэння [[Таварыства беларускай школы]]. У 1922—1927 гадах — пасол [[сойм]]а [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у 1922—1924 гадах быў старшынёй [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. У першы перыяд сваёй парламенцкай працы трымаўся ў цэлым паланафільскай арыентацыі, хоць востра крытыкаваў з соймавай трыбуны нацыянальную і сацыяльную палітыку польскіх урадаў. Спрабаваў знайсці вектар аб’яднання для польскага і беларускага народаў. <blockquote>''«…Добра разумеем, што польскія войскі прыбылі на нашую бацькаўшчыну з мэтай ператварэння земляў былога Вялікага Княства Літоўскага ў крэпасць для абароны Рэчы Паспалітай Польскай… З гэтага вынікае, што… інтарэсы Польшчы ёсць і нашымі інтарэсамі. Таму гэтая супольнасць інтарэсаў дае нам магчымасць будучую работу па адбудове незалежнай Беларусі весці на грунце згоды з польскім народам. Узаемаразуменне на аснове прызнання польскім народам незалежнасці і цэльнасці Беларусі, звязанай з Рэччу Паспалітай сумеснай абаронай свайго незалежнага існавання, лічым за пажаданае і карыснае для абодвух народаў. Польская акупацыя пакінула пасля сябе справядлівы горыч і расчараванне ў шчырасці палітыкі Польшчы, якая аднеслася да Беларусі толькі як да сваіх [[Крэсы ўсходнія|крэсаў усходніх]]. Аднак свядомая беларуская народная думка не перастала шукаць падтрымкі Польшчы, верачы, што прынцыпы сапраўднай дэмакратыі павінны ўрэшце перамагчы»<ref>B. Taraszkewicz, Białoruskie postułaty polityczne, «Przymierze», 1920. — C. 6.</ref>''. </blockquote> [[Файл:BGAMLI LA 3 1 59 036.jpg|thumb|Выява з часопіса [[Маланка (часопіс)|Маланка]], адлюстроўвае папулярнасць [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]] 1926 г.]] У 1923 годзе [[Беларускі пасольскі клуб]], а менавіта, Тарашкевіч распрацоўвае праект аўтаноміі Беларусі. Юрыдычны бок кансультуе і ўхваляе вядомы адвакат [[Тадэвуш Урублеўскі]]. Але праект так і не быў заслуханы ў сейме<ref>Рагуля В. // Успаміны; Нью Ёрк, 1957 °C. 41.</ref>. У лютым 1924 года разам з [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]] і [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандрам Уласавым]] прыняў удзел у стварэнні [[Беларуска-польскае таварыства ў Вільні|Беларуска-польскага таварыства]] ў [[Вільнюс|Вільні]], за што быў адхілены ад старшынства ў [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускім пасольскім клубе]] і заменены на [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|Васіля Рагулю]]. Паступова мяняе свае погляды і на магчымасць дэмакратычных змен у Польшчы. У прамове ў сейме 25 сакавіка 1925 года Тарашкевіч гаварыў: <blockquote>''«Абвінавачваеце нас у камунізме, у распальванні дыверсійнага руху, бандыцкага, як вы кажыце, а паводле сутнасці руху паўстанцкага, абвінавачваеце нас у тым, што не хочам быць лаяльнымі ў адносінах да польскай дзяржавы, але прыгадайце, што прыйшлі мы ў гэты сойм менавіта дзеля таго, каб знайсці тут прававую аснову; былі мы, праўда, на кароткі час, наіўнымі, мы паддаліся канстытуцыйным ілюзіям, мы спадзяваліся, што законы і канстытуцыя надзейна гарантуюць палітычныя і нацыянальныя правы. Мы прыйшлі ў гэты сойм, каб змагацца за аўтаномію. Мы выбралі прэзідэнта, мы галасавалі за ўрад [[Уладзіслаў Сікорскі|Сікорскага]], каб падкрэсліць сваю лаяльнасць. А што сталася? За тое, што мы набраліся смеласці выбраць прэзідэнта, вы яго забілі»<ref>Sprawozdania stenograficzne, okres I, posiedzenie 129; 13.06.1924</ref>.''</blockquote> Пасля гэтага зблізіўся з левым крылом [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. 24 чэрвеня 1925 года разам з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Ракам-Міхайлоўскім]], [[Павел Пятровіч Валошын|Паўлам Валошыным]] і [[Пятро Васільевіч Мятла|Пятром Мятлой]] выйшаў са складу [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і заснаваў пасольскі клуб [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ). Стаў старшынёй клубу, а пасля старшынёй ЦК створанай на яго аснове масавай палітычнай партыі. Напісаў праграму БСРГ, якая была прынята 12 мая 1926 года. Зблізіўся з лідарамі [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), і ў снежні 1925 года прыняты ў партыю. Таемна ўдзельнічаў у III канферэнцыі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (студзень 1926 года). У студзені 1927 года арыштаваны польскімі ўладамі падчас рэпрэсіўнай акцыі супраць кіраўніцтва і актывістаў БСРГ. У сваім апошнім слове ў судзе Тарашкевіч тлумачыў прычыны стварэння БСРГ:<blockquote>''«Толькі жыццё, лёгіка давяла да з’арганізаваньня Грамады… Народ сам сабе, народ уласнай працай і ахвярнасцяй здабудзе сабе рэалізацыю загартваных канстытуцыяй правоў. Вось тактыка здабыць правоў гэткай дарогай прадбачыў яшчэ ў 1906 годзе гэній Янкі Купалы, калі спяваў: „А хто там ідзе, у вагромністай такой грамадзе. Беларусы“. Ён прадбачыў, што толькі высілкам усяго народу „грамадой“ народ здабудзе правы. Крыўды, аб якіх спяваў Купала, стварылі Грамаду»''<ref name=":1" />.</blockquote>У траўні 1928 года асуджаны на 12 гадоў зняволення. Быў высланы ў [[Грудзёндз|Грудзёнз]]. Тым самым часам у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]] у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] павінны былі адбыцца выбары правадзейных членаў акадэміі, 26 снежня 1928 года быў зацверджаны склад правадзейных членаў Беларускай акадэміі навук, сярод іх быў і Браніслаў Тарашкевіч. У 1929 годзе тэрмін зняволення зменшаны да 8 гадоў. Пераведзены ў [[Лукішская турма|Лукішкскую турму]] у 1929 годзе Тарашкевіч чытае «[[Капітал]]» [[Карл Маркс|Карла Маркса]], «Развіццё капіталізму ў Расіі» [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], «Фінансавы капітал» [[Гільфрэндынг]]а. 24 студзеня 1930 года акруговы суд у Вільні разглядаў справу Тарашкевіча, якая тычылася яго выступлення на мітынгу, арганізаваным Грамадой у кінатэатры «Геліос» у Вільні ў 1926 годзе, які завяршыўся дэманстрацыяй. Суд справу спыніў, зыходзячы з таго, што за гэта выступленне абвінавачаны панёс адказнасць за ўдзел у змове пад назвай Грамада. 26 ліпеня 1930 года Тарашкевіч быў датэрмінова выпушчаны з турмы. Пасля вызвалення быў адкліканы ў распараджэнне [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]]. Актыўна далучыўся да камуністычнай выбарчай кампаніі ў польскі парламент, з восені 1930 года ўзначаліў пракамуністычны Цэнтральны сялянска-работніцкі выбарчы камітэт «[[Змаганне]]», даў згоду балатавацца ў дэпутаты. Пад ціскам польскіх улад перабраўся ў вольны горад [[Гданьск|Данцыг]], адкуль пры дапамозе сувязных кіраваў выбарчай кампаніяй і жыў ва ўмовах канспірацыі. 5 лютага 1931 года арыштаваны на польскай тэрыторыі пры спробе праехаць з Данцыга ў [[Берлін]] з пашпартам на чужое імя і з дакументамі аб выбарчай кампаніі ў Заходняй Беларусі. Пачынаючы з красавіка 1931 года і да суда, які адбыўся ў Вільні 28—29 лістапада 1932 года, быў ў [[Гродна|Гарадзенскай]] турме. 28—29 лістапада 1932 года акруговым судом у Вільні асуджаны на 8 гадоў турмы і 10 гадоў пазбаўлення палітычных правоў. Быў высланы ў турму горада [[Плоцк]]а. === Абмен у СССР і смерць === 6 верасня 1933 года абмяняны паміж польскім і савецкім урадамі каля прыгранічнай станцыі [[Коласава (станцыя)|Коласава]] на вязня {{нп3|Салавецкі лягер асаблівага прызначэньня|Салавецкага лагера|be-x-old|}} беларускага драматурга і публіцыста [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]. З пашанай быў сустрэты ў Менску, у клубе імя К. Маркса выступіў з дакладам аб вызваленчым руху ў Заходняй Беларусі і Польшчы, аб становішчы палітычных зняволеных, аб толькі што зацверджаным урадам БССР новым беларускім правапісе. У Менску прабыў усяго некалькі дзён, быў выкліканы ў Маскву ў распараджэнне [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] вымушаны быў працаваць загадчыкам аддзела [[Польшча|Польшчы]] і [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] ў [[Міжнародны аграрны інстытут|Міжнародным аграрным інстытуце]] ([[Масква]]), хоць быў правадзейным членам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]. Выпусціў брашуру «Як сяляне жывуць за мяжой» (1930). У друкаваным органе інстытута «Аграрные проблемы» публікаваў артыкулы пра становішча аграрнага сектара сумежных з СССР краін. 5 мая 1937 года арыштаваны па сфабрыкаванай справе «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]». Яму інкрымінавалася змова дзеля звяржэння савецкай улады і ўтварэнне пад апекай Польшчы буржуазнай Беларускай Народнай Рэспублікі на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]]. У спісе членаў выдуманага ўрада, нібыта сфармаванага членамі БНЦ, быў і Тарашкевіч. 5 студзеня 1938 года «двойкай» НКУС і Пракуратуры СССР прыгавораны да расстрэлу. Паводле афіцыйнай версіі, расстраляны 29 кастрычніка 1938 года ў Менску<ref>{{кніга|загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача.|месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|старонкі =104-106}}</ref>. Даследчык [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леанід Маракоў]] выказаў меркаванне, што Браніслаў Тарашкевіч загінуў праз катаванні, якія цягнуліся дзевяць месяцаў<ref>http://news.tut.by/culture/261187.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014710/http://news.tut.by/culture/261187.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Пасмяротна рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 31 студзеня 1957 года. == Сям’я == [[Файл:Branislaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (1928-33).jpg|міні|злева|Браніслаў Тарашкевіч з сынам Радаславам. 1928—1933 гг.]] [[Файл:Branislaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (1925-33).jpg|міні|Браніслаў Тарашкевіч з Верай Сніткай і сынам Радаславам, другая палова 1920-х гадоў.]] У 1923 годзе ажаніўся з Верай Сніткай (1901—1998)<ref>''Вера Андрэеўна Снітка, дачка беларускага археолага і краяведа [[Андрэй Канстанцінавіч Снітка|Андрэя Сніткі]] і пляменіца па матчынай лініі [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]].''</ref>, праваслаўнай беларускай з-пад [[Радашковічы|Радашковічаў]], у 1925 годзе у іх нарадзіўся сын<ref>Пецюкевіч М. // Успаміны; Бергман. А // Слова аб Браніславе Тарашкевічы. — Мн. 1992. С. 56.</ref>. Сына назвалі Радаслаў, у сям’і яго звалі Славікам. Радаслаў Тарашкевіч загінуў 15 чэрвеня 1944 года ў баі каля вёскі [[Гарэлы Луг]] ([[Бягомльскі раён]]), быў савецкім партызанам, пазней перапахаваны ў брацкай магіле ў Бягомлі<ref>{{cite web|url = https://westki.info/artykuly/18802/syn-branislava-tarashkevicha-pahavany-u-brackay-magile-u-byagomli|title = Сын Браніслава Тарашкевіча пахаваны ў брацкай магіле ў Бягомлі|date = 7-9-2015|publisher = westki.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190422223315/https://westki.info/artykuly/18802/syn-branislava-tarashkevicha-pahavany-u-brackay-magile-u-byagomli|archive-date = 22 красавіка 2019|access-date = 23-4-2019|url-status = dead}}</ref>. У 1933 годзе Браніслаў Тарашкевіч назаўсёды развітваецца з першай сям’ёй праз палітычны абмен у СССР, жонка і сын мелі права паехаць за ім і намерваліся гэта зрабіць, але з невядомых прычын засталіся ў Польшчы<ref>Бергман А. // Слова аб Браніславе Тарашкевічы. — Мн. 1992. — С. 93.</ref>. У 1934 годзе ў [[Масква|Маскве]] ўзяў другі шлюб, з выпускніцай вышэйшых літаратурных курсаў Нінай Палянскай. Пазней Ніна Палянская рупліва змагалася за рэабілітацыю мужа. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == [[Файл:Podpis Tara.jpg|thumb|злева|Подпіс Браніслава Тарашкевіча.]] [[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|thumb|[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка Тарашкевіча]], 1918 год.]] У 1913 годзе пачынае працаваць над граматамі XII ст. Загадам Шахматава едзе ў Рыжскі архіў старажытных грамат. Працуе над гістарычнай граматыкай беларускай мовы. Пэўна не вядома навуковыя ступень Браніслава Тарашкевіча. Не знойдзены дакументы пра атрыманне ім звання прафесара, але пра гэта ёсць ускосныя сведчанні<ref>Бергман А. // Слова аб Браніславе Тарашкевічы, Мн. 1992. С. 25.</ref>. Выступаў у беларускім друку з 1914 года. У 1918 годзе, як загадчык культурна-асветнага аддзела [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]], падрыхтаваў і выдаў у [[Вільнюс|Вільні]] першую «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускую граматыку для школ]]». У Тарашкевіч абагульніў і замацаваў пісьмовыя традыцыі, што складаліся тым часам у выданні мастацкай, навукова-папулярнай і публіцыстычнай літаратуры, агулам у друку; улічыў здабыткі тагачаснай [[Мовазнаўства|лінгвістычнай навукі]] (даследаванні [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксея Шахматава]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]) і досвед папярэднікаў. Граматыку пасля 6 разоў перавыдавалі, працяглы час яна была галоўным падручнікам па беларускай мове, асабліва падчас [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] 1920-х гадоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Пераклаў на беларускую мову «[[Іліяда|Іліяду]]» [[Гамер]]а і «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Псеўданімы: ''Адам Навука'', ''«Тарас на Парнасе»'', ''Я. Тарас'', ''Тарас Язычнік'', ''Тарас Навіна''. == Творы == * Заходняя Беларусь — плацдарм імперыялістычнай інтэрвенцыі. — [[Мінск|Менск]]: [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларуская акадэмія навук]], [[Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі пры Беларускай акадэміі навук|Камісія па вывучэньні Заходняй Беларусі]], 1931. — 20 с. * Сьцежкай двурушніцтва і здрады // Супроць контррэволюцыйнага беларускага нацыянал-дэмократызму. — Мн.:Белдзяржвыдавецтва, 1931. * Как живут крестьяне за границей. — Москва-Ленинград: Леноблиздат, 1935. — 82 с. * Дифференциация крестьянства в [[Польшча|Польше]] во время кризиса // Польская деревня во время кризиса. — Москва, 1935. С. 3—80. * Выбранае: крытыка, публіцыстыка, пераклады / Б. Тарашкевіч // Укладанне, уступ, каментарыі [[Арсень Ліс|А. Ліса]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1991. — 319 с. == Ушанаванне памяці == [[Файл:II Liceum Ogólnokształcące w Bielsku Podlaskim 3.JPG|міні|Шыльда на Беларускім ліцэі імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім.]] Імем Браніслава Тарашкевіча названы вуліцы ў горадзе [[Маладзечна|Маладзечне]] і ў гарадскім пасёлку [[Радашковічы]]. У 1969 годзе імя Тарашкевіча нададзена [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|ліцэю з беларускай мовай навучання]] ў польскім [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]]. У 2003 годзе імем Тарашкевіча названа [[Вуліца Браніслава Тарашкевіча (Мінск)|вуліца]] жылога раёна [[Сцяпянка]] ў [[Мінск]]у. У [[Вільнюс|Вільні]] на будынку колішняй штаб-кватэры заходнебеларускіх арганізацый усталяваная памятная дошка Браніславу Тарашкевічу працы беларускага скульптара [[Аляксандр Мірончык|Аляксандра Мірончыка]]<ref>{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Мірончык Аляксандр Іванавіч}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тарашке́віч Браніслаў Адамавіч|Ліс А. С.|439}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тарашке́віч Браніслаў Адамавіч|Ліс А.|504}} * Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — 653 с. — ISBN 5-85700-126-9. — С. 558. * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Тарашкевіч Браніслаў||69}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''[[Арсень Ліс|Ліс А. С.]]'' Браніслаў Тарашкевіч. — Мінск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1966. 167 с. * ''[[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Бергман А.]]'' Слова пра Браніслава Тарашкевіча. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1996. — 192 с. * ''[[Анатоль Іосіфавіч Валахановіч|Валахановіч А. І.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]'' Споведзь у надзеі застацца жывым. — Мінск: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНДІДАС]], 1999. — 197 с. * ''[[Рыгор Міхайлавіч Семашкевіч|Семашкевіч Р. М.]]'' Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбурзе. — Мн, 1971. * ''[[Барыс Клейн|Клейн Б.]]'' Старонкі палымянага жыцця // [[Полымя]]. 1963. № 10. С. 141—153. * ''[[Алесь Марціновіч|Марціновіч А.]]'' Быў. Ёсць. Будзе (100 гадоў з дня нараджэння Браніслава Тарашкевіча) // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. 1992. 7 лютага. № 6. С. 12. * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'' Браніслаў Тарашкевіч: трагічны пошук свабоды // Назаўсёды разам: да 60-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР. Мінск, 2001. С. 47—53. * Гарматны В. П. Браніслаў Тарашкевіч і аграрнае пытанне ў Сейме ІІ Рэчы Паспалітай (1922—1927 гг.) / Веснік Брэсцкага універсітэта. Серыя 2. Гісторыя. — 2010. — № 2. — С. 56—62. * {{Кніга|загаловак=[[Беларуская мова (энцыклапедыя)|Беларуская мова: энцыклапедыя]]|адказны=пад. рэд. [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч |А. Міхневіча]]|год=1994|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонак=653|isbn=978-5-85700-126-4|ref=Беларуская мова: энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская граматыка для школ|І. У. Саламевіч|370—317}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://slounik.org/81378.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19829.html ТАРАШКЕВІЧ Браніслаў Адамавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190824070707/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19829.html |date=24 жніўня 2019 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ТАРАШКЕВИЧ Бронислав Адамавич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|старонак =120|isbn = 5-343-01246-9|тыраж =1000}} * [http://www.belmova.com/index.php?name=News&file=article&sid=11&theme=Printer Імя ў гісторыі — Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081210101006/http://www.belmova.com/index.php?name=News&file=article&sid=11&theme=Printer |date=10 снежня 2008 }} * [http://txt.knihi.com/taraskievic/hramatyka/ Браніслаў Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512032236/http://txt.knihi.com/taraskievic/hramatyka/ |date=12 мая 2006 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl15/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html Луцкевіч Антон. Тарашкевіч і Аляхновіч // НАША СЛОВА. № 37 (1448), 11 верасня 2019.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226135150/http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2030/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html |date=26 лютага 2020 }} // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935ca2/Беларускі_Гандзі.html Талочка Ул. Беларускі Гандзі // Наша Слова. № 34 (1497), 26 жніўня 2020] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935ca1/Успаміны_сеймавага_аглядальніка_пра_беларускі_клуб.html Успаміны сеймавага аглядальніка пра беларускі клуб // Наша Слова. № 34 (1497), 26 жніўня 2020] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2020/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html Валахановіч А. І., Міхнюк У. М. Споведзь у надзеi застацца жывым: Аўтабiягр. Б. Тарашкевiча. / Рэд. А. С. Ліс. — Мн.: БелНДІДАС, 1999.] // на [[pawet.net]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/23107/tarashkevich-bronislav-adamovich/ Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/287 Біябібліаграфічны паказальнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211125094227/http://library.basnet.by/handle/csl/287 |date=25 лістапада 2021 }} у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч Браніслаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі са старажытнагрэчаскай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім раёне]] l3d1m81wwpqq6vgycn4522rgo7py6rc 1522 0 8772 5198269 5170725 2026-09-13T15:33:01Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5198269 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Magellan's voyage PT.svg|thumb|Экспедыцыя Магелана]] * [[9 студзеня]]: Пачатак пантыфікату [[Адрыян VI|Адрыяна VI]] (Адрыян Флорэнс), 218-га [[Папа Рымскі|Папы рымскага]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хуан Себасцьян Элькана]] адкрыў [[Амстэрдам (востраў, Індыйскі акіян)|востраў Амстэрдам]] у Індыйскім акіяне. * [[8 верасня]]: [[Хуан Себасцьян Элькана]] прывёў карабель «Вікторыя» ў [[Іспанія|Іспанію]], завяршыўшы першае кругасветнае плаванне экспедыці [[Магелан]]а. * [[14 верасня]]: У [[Масква|Маскве]] [[Вялікае княства Літоўскае]] і [[Маскоўскае княства]] падпісалі перамір’е на пяць год. Заканчэнне вайны 1512—1522 гадоў. * [[20 снежня]]: Захоплены [[Асманская імперыя|туркамі]] [[востраў Родас]] у Эгейскім моры. == Нарадзіліся == * [[28 снежня]]: [[Маргарыта Пармская]], [[Герцагі Пармскія|герцагіня Пармская]] і [[штатгальтар]] [[Іспанскія Нідэрланды|Іспанскіх Нідэрландаў]] (пам. [[18.1]].[[1586]]) == Памерлі == * [[30 чэрвеня]]: [[Іаган Рэйхлін]], нямецкі [[філосаф]] і гуманіст (нар. [[22.2]].[[1455]]) * [[9 верасня]]: [[Эразм Цёлак]], дзяржаўны дзеяч Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, дыпламат (нар. [[1474]]) {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1522| ]] mmobtqtcxafyu90csd5l3wcqemhl6ij Жыгімонт Ваза 0 9983 5198762 4878897 2026-09-14T08:21:50Z Voūk12 159072 /* Гл. таксама */ 5198762 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Жыгімонт}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Жыгімонт III Ваза | арыгінал імя = Sigismund | выява = Sigismund at horse.jpg | апісанне выявы = Жыгімонт Ваза. Карціна [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля Рубенса]] | пасада = [[Спіс каралёў Польшчы|кароль польскі]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | парадак = | сцяг2 = Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg | каранацыя = [[снежань]] [[1587]] | перыядпачатак = [[жнівень]] [[1587]] | перыядканец = [[19 красавіка]] [[1632]] | папярэднік = [[Стэфан Баторый]] | пераемнік = [[Уладзіслаў IV]] | пасада_3 = [[кароль Швецыі|кароль шведаў]], готаў і вандалаў | сцяг2_3 = Coat of arms of Sweden.svg | дэвіз_3 = {{langi|la|Pro jure et populo}}<br />(''За справядлівасць і народ'') | каранацыя_3 = [[19 лютага]] [[1594]] | перыядпачатак_3 = [[17 лістапада]] [[1592]] | перыядканец_3 = [[24 ліпеня]] [[1599]] | папярэднік_3 = [[Юхан III]] | пераемнік_3 = [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]] | веравызнанне = [[Каталіцтва]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = Sigismundus III Rex - signature.png }} '''Жыгімонт Ваза''', у [[Польшча|Польшчы]] '''Зыгмунт III''' ({{ДН|20|6|1566}} — {{ДС|30|4|1632}}) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі ([[1587]]—[[1632]]), кароль шведскі ([[1592]]—[[1599]]). Сын караля [[Швецыя|Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III Вазы]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], дачкі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]]. Нарадзіўся ў горадзе [[Грыпсгольм]] у Швецыі. 3 [[1568]] года спадчыннік шведскага трона. Абраны польскім каралём на элекцыйным сойме 1587 года, пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], дзякуючы падтрымцы [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], канцлера і вялікага гетмана кароннага [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]. Перамог іншага кандыдата, аўстрыйскага эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]]. Але на элекцыйным сойме не было паслоў ад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Каб дамагчыся падтрымкі сваёй кандыдатуры ў ВКЛ, [[28 студзеня]] [[1588]] года зацвердзіў новую рэдакцыю [[Статуты ВКЛ|Статута]]. == Унутраная палітыка == Намагаўся аднавіць пазіцыі каталіцкай царквы ў Рэчы Паспалітай, але гэта не дало жаданых вынікаў. Падтрымаў [[Берасцейская унія|Берасцейскую унію]] [[1596]] года. Аднак, вымушаны быў спрыяць прыняццю пастаноў соймаў Рэчы Паспалітай [[1609]], [[1618]] і [[1631]] гадоў, якія гарантавалі правы [[праваслаўе|праваслаўных]]. Збліжэнне Жыгімонта Вазы з [[Габсбургі|Габсбургамі]] выклікала ў Польшчы незадавальненне большасці [[шляхта|шляхты]]. Кароль акружыў сябе [[ордэн езуітаў|езуітамі]], іншаземцамі і вузкім колам магнатаў. Намаганні Жыгімонта Вазы ўвесці ў Рэчы Паспалітай [[абсалютная манархія|абсалютную манархію]], спадчыннасць трона, зменшыць ролю соймавых паслоў выклікалі незадавальненне шляхты. Пасля [[Рокаш 1606|рокашу 1606 года]] Сойм зацвердзіў шляхецкія вольнасці, непарушнасць абрання караля і пастаянную прысутнасць сенатараў дзеля кантролю за яго дзеяннямі. == Замежная палітыка == Арыентаваўся на Габсбургаў і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], што было замацавана дзвюма шлюбамі з аўстрыйскімі эрцгерцагінямі, сёстрамі, Ганнай і Канстанцыяй. У [[1592]] годзе пасля смерці [[Юхан III ВАЗА|Юхана III]] заняў шведскі трон. Палітыка аднаўлення пазіцый [[каталіцызм|каталіцкай царквы]] ў Швецыі цалкам правалілася. У [[1599]] годзе шведская пратэстанцкая групоўка скінула яго з трона і абрала [[рэгент]]ам, а з [[1604]] года і каралём, яго дзядзьку [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]]. Да канца свайго жыцця Жыгімонт Ваза імкнуўся вярнуць сабе шведскую карону, уцягнуў Рэч Паспалітую ў доўгі канфлікт са Швецыяй. Падтрымліваў прапанову групоўкі магнатаў і шляхты аб ажыццяўленні аб’яднання [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з Рэччу Паспалітай на правах трэцяга ўдзельніка федэрацыі разам з Польшчай і ВКЛ. Падтрымаў [[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдзмітрыя I]], [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]], даваў ім дапамогу і дазволіў вербаваць войска ў ВКЛ і Польшчы<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|загаловак=Якубаў В.У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49}}</ref>. У [[1600]] годзе пачаў [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайну Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]]. Войска Рэчы Паспалітай здабыла перамогу ў [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмскай бітве 1605]], аднак скарыстаць з поспеху з-за нешматлікасці не здолела, і вайна працягвалася. Пасля запрашэння царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Маскоўскае княства шведскага корпуса дзеля барацьбы з войскамі Ілжэдзмітрыя II пачаў [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайну Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гг.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|title=Якубаў В. УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ. (2025), Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40}}</ref>. У выніку паражэння маскоўскага войска каля Клушына ў 1610 годзе Васіль Шуйскі быў скінуты з трона, маскоўскія баяры і гараджане абвясцілі царом сына Жыгімонта Вазы — Уладзіслава. Ен не адпусціў спадчынніка -сына ў Маскву, дзе была палітычная тарбулентнасць, а ўзброенным чынам Уладыслаў не здолеў замацавацца на пасадзе маскоўскага цара, хоць і захаваў за сабой тытул да 1634 г. а ў выніку вайны паводле [[Дэулінскае перамір’е|Дэўлінскага міра]] да ВКЛ была вернута [[Смаленскае ваяводства]], а Кароне - [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігаўскае]]. Жыгімонт Ваза спрабаваў праводзіць актыўную палітыку на поўдні. Падтрымліваў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі супраць [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], што выклікала пастаянныя напады на [[Украіна|Украіну]] і поўдзень Польшчы саюзнікаў Трансільваніі — [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]] і [[Асманская імперыя|туркаў]]. У [[1620]] годзе польскае войска было разбіта туркамі ля Цацоры. Але ў [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінскай бітве 1621 года]] войска Рэчы Паспалітай атрымала перамогу над імі, якая аднак не была выкарыстана. Замежныя і ўнутраныя палітычныя планы Жыгімонта Вазы не ўдаліся, шмат у чым яго палітыка спрыяла далейшаму заняпаду Рэчы Паспалітай. == Гл. таксама == * [[Калона Жыгімонта III Вазы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мінск, 2005. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 6. — Мінск, 1998. * Беларусь: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. * Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — 348 с. * Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49 * Якубаў В. УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Каралі Швецыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] a2plk87ycq0eptkrv5xuolckdscqkfl 5198787 5198762 2026-09-14T09:31:05Z Voūk12 159072 /* Літаратура */ 5198787 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Жыгімонт}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Жыгімонт III Ваза | арыгінал імя = Sigismund | выява = Sigismund at horse.jpg | апісанне выявы = Жыгімонт Ваза. Карціна [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля Рубенса]] | пасада = [[Спіс каралёў Польшчы|кароль польскі]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | парадак = | сцяг2 = Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg | каранацыя = [[снежань]] [[1587]] | перыядпачатак = [[жнівень]] [[1587]] | перыядканец = [[19 красавіка]] [[1632]] | папярэднік = [[Стэфан Баторый]] | пераемнік = [[Уладзіслаў IV]] | пасада_3 = [[кароль Швецыі|кароль шведаў]], готаў і вандалаў | сцяг2_3 = Coat of arms of Sweden.svg | дэвіз_3 = {{langi|la|Pro jure et populo}}<br />(''За справядлівасць і народ'') | каранацыя_3 = [[19 лютага]] [[1594]] | перыядпачатак_3 = [[17 лістапада]] [[1592]] | перыядканец_3 = [[24 ліпеня]] [[1599]] | папярэднік_3 = [[Юхан III]] | пераемнік_3 = [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]] | веравызнанне = [[Каталіцтва]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = Sigismundus III Rex - signature.png }} '''Жыгімонт Ваза''', у [[Польшча|Польшчы]] '''Зыгмунт III''' ({{ДН|20|6|1566}} — {{ДС|30|4|1632}}) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі ([[1587]]—[[1632]]), кароль шведскі ([[1592]]—[[1599]]). Сын караля [[Швецыя|Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III Вазы]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], дачкі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]]. Нарадзіўся ў горадзе [[Грыпсгольм]] у Швецыі. 3 [[1568]] года спадчыннік шведскага трона. Абраны польскім каралём на элекцыйным сойме 1587 года, пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], дзякуючы падтрымцы [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], канцлера і вялікага гетмана кароннага [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]. Перамог іншага кандыдата, аўстрыйскага эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]]. Але на элекцыйным сойме не было паслоў ад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Каб дамагчыся падтрымкі сваёй кандыдатуры ў ВКЛ, [[28 студзеня]] [[1588]] года зацвердзіў новую рэдакцыю [[Статуты ВКЛ|Статута]]. == Унутраная палітыка == Намагаўся аднавіць пазіцыі каталіцкай царквы ў Рэчы Паспалітай, але гэта не дало жаданых вынікаў. Падтрымаў [[Берасцейская унія|Берасцейскую унію]] [[1596]] года. Аднак, вымушаны быў спрыяць прыняццю пастаноў соймаў Рэчы Паспалітай [[1609]], [[1618]] і [[1631]] гадоў, якія гарантавалі правы [[праваслаўе|праваслаўных]]. Збліжэнне Жыгімонта Вазы з [[Габсбургі|Габсбургамі]] выклікала ў Польшчы незадавальненне большасці [[шляхта|шляхты]]. Кароль акружыў сябе [[ордэн езуітаў|езуітамі]], іншаземцамі і вузкім колам магнатаў. Намаганні Жыгімонта Вазы ўвесці ў Рэчы Паспалітай [[абсалютная манархія|абсалютную манархію]], спадчыннасць трона, зменшыць ролю соймавых паслоў выклікалі незадавальненне шляхты. Пасля [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606 -1609 года]] пад маршалкоўствам [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Я. Радзівіла]]<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў, В. У. Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606—1609 гг. // В. У. Якубаў. — Вялікае Княства Літоўскае : палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў у 2 ч. Ч.1./ Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі : уклад. А. А. Скеп’ян. — Мінск. Беларуская навука, 2017. — с. 253—269}}</ref>. Ракашане былі разбітыя, але Сойм зацвердзіў шляхецкія вольнасці, непарушнасць абрання караля і пастаянную прысутнасць сенатараў дзеля кантролю за яго дзеяннямі. == Замежная палітыка == Арыентаваўся на Габсбургаў і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], што было замацавана дзвюма шлюбамі з аўстрыйскімі эрцгерцагінямі, сёстрамі, Ганнай і Канстанцыяй. У [[1592]] годзе пасля смерці [[Юхан III ВАЗА|Юхана III]] заняў шведскі трон. Палітыка аднаўлення пазіцый [[каталіцызм|каталіцкай царквы]] ў Швецыі цалкам правалілася. У [[1599]] годзе шведская пратэстанцкая групоўка скінула яго з трона і абрала [[рэгент]]ам, а з [[1604]] года і каралём, яго дзядзьку [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]]. Да канца свайго жыцця Жыгімонт Ваза імкнуўся вярнуць сабе шведскую карону, уцягнуў Рэч Паспалітую ў доўгі канфлікт са Швецыяй. Падтрымліваў прапанову групоўкі магнатаў і шляхты аб ажыццяўленні аб’яднання [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з Рэччу Паспалітай. Статус партнёра пачаткова прадугледжваўся, як трэцяга ўдзельніка федэрацыі разам з Польшчай і ВКЛ, але спачатку баяры потым дыпламаты пачалі схіляцца да дынастычнай уніі. Падтрымаў [[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдзмітрыя I]], [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]], даваў ім дапамогу і дазволіў вербаваць войска ў ВКЛ і Польшчы<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|загаловак=Якубаў В.У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49}}</ref>. Пасля няўдалай інтэрвенцыі у Швецыю 1598 г. і грамадзянскай вайны там з [[1600]] годзе распачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]]. Войска Рэчы Паспалітай здабыла перамогу ў [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмскай бітве 1605]], аднак скарыстаць з поспеху з-за рокашу і немагчымасці сканцэнтраваць дзяржаўныя рэсурсы на вырашэнні менавіта гэтай праблемы не здолела, і вайна зацягнулася. Пасля запрашэння царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Маскоўскае княства шведскага корпуса дзеля барацьбы з войскамі Ілжэдзмітрыя II пачаў [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайну Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гг.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|title=Якубаў В. УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ. (2025), Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40}}</ref>. У выніку паражэння маскоўскага войска каля Клушына ў 1610 годзе Васіль Шуйскі быў скінуты з трона, маскоўскія баяры і гараджане абвясцілі царом сына Жыгімонта Вазы — Уладзіслава. Абодва расейскія народныя апаўчэнні абіралі сваім будучым царом шведскага прынца Карла Філіпа - сына [[Карл IX (кароль Швецыі)#Літаратура|Карла ІХ]], а значыць і яго персанальнага і дзяржаўнага ворага Рэчы Паспалітай. Аднак, як і ўдовая шведская каралева, так і Жыгіімонт Ваза не адпусцілі сваіх сыноў у Маскву, дзе была палітычная тарбулентнасць. Узброенным чынам Уладыслаў не здолеў замацавацца на пасадзе маскоўскага цара, хоць і захаваў за сабой тытул да [[Смаленская вайна|1634 г.]], бо ў выніку [[Смутны час|Смуты]] і [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны]] паводле [[Дэулінскае перамір’е|Дэўлінскага міра]] да ВКЛ была вернута [[Смаленскае ваяводства]], а Кароне - [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігаўскае]] - Рэч Папалітая у апошні раз пашырыла свае межы. Жыгімонт Ваза спрабаваў праводзіць актыўную палітыку на поўдні. Падтрымліваў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі супраць [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], што выклікала пастаянныя напады на [[Украіна|Украіну]] і поўдзень Польшчы саюзнікаў Трансільваніі — [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]] і [[Асманская імперыя|туркаў]]. У [[1620]] годзе польскае войска было разбіта туркамі каля Цацоры. У [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінскай бітве 1621 года]] войска Рэчы Паспалітай абапершыся на ВКЛ, запарожскіх казакоў і нямецкіх наймітаў атрымала перамогу над імі, якая аднак, з-за таго што войска, якое ужо два дзесяцігоддзі амаль безперапынна ваявала у Інфлянтах і Маскве, разглядала сябе як найманае<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/31058028/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4_%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D0%9A%D0%9B_przej%C5%9Bcie_do_armii_najemnej_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_Transition_to_a_mercenary_army_in_the_Grand_Duchy_of_Lithuania|загаловак=Якубаў В. Пераход да найманага войска ў ВКЛ / przejście do armii najemnej w Wielkim Księstwie Litewskim / Архэ, 2014}}</ref>. Большасць з жаўнераў была шляхтай, або наймалася магнатамі - кароль і дзяржава была ім павінна грошы за службу, а агулам, шляхта не жадала плаціць сталыя і павышаныя падаткі. Да таго ж шведы, скарыстаўшыся з вайны Рэчы Паспалітай на поўдні ў 1621 г. занялі Рыгу і высадзіліся ў Прусіі таму перамога пад Хоцінам не была выкарыстана. Асноўная мэта замежнай і ўнутранай палітыкі - вяртанне шведскай кароны і стварэнне моцнай спадчынай манархіі з Рэчы Паспалітай не былі рэалізаваныя. Планы Жыгімонта Вазы, прывялі да працяглых канфліктаў з Масквой, Швецыяй, на якія запатрабаваліся выматваючыя фінасавыя высілкі шляхецкага грамадства, якое не ўдалося падпарадкаваць цэнтральнай уладзе і стварыць сітэму пастаянна дзеячай дзяржаўнай адміністрацыі і падаткаў. У расейскай гістарыяграфіі яго праўленне лічыцца пачаткам заняпаду Рэчы Паспалітай. З іншага боку, менавіта Жыгімонт Ваза веў наступальныя войны на чужой, а не абарончыя на сваей тэрыторыі, разграміў Маскоўскую дзяржаву і павялічыў межы краіны за яе кошт, перамог [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]] на сушы на піку яе магутнасці і падчас свайго даўгога праўлення стабілізаваў інстытуты [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] ў Рэчы Паспалітай. == Гл. таксама == * [[Калона Жыгімонта III Вазы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мінск, 2005. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 6. — Мінск, 1998. * Беларусь: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. * Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — 348 с. * Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49 * Якубаў В. Удзел грамадзян Вялікага Княства Літоўскага у ваенных кампаніях Рэчы Паспалітай на тэрыторіі Маскоўскай дзяржавы 1609–1613 гг. // Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, 2025, s. 3-40 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Каралі Швецыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] hr8cvw4qaxqq3w7lvfwiwkwapfn61o3 5198799 5198787 2026-09-14T10:04:25Z Voūk12 159072 /* Літаратура */ 5198799 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Жыгімонт}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Жыгімонт III Ваза | арыгінал імя = Sigismund | выява = Sigismund at horse.jpg | апісанне выявы = Жыгімонт Ваза. Карціна [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля Рубенса]] | пасада = [[Спіс каралёў Польшчы|кароль польскі]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь літоўскі]] | парадак = | сцяг2 = Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg | каранацыя = [[снежань]] [[1587]] | перыядпачатак = [[жнівень]] [[1587]] | перыядканец = [[19 красавіка]] [[1632]] | папярэднік = [[Стэфан Баторый]] | пераемнік = [[Уладзіслаў IV]] | пасада_3 = [[кароль Швецыі|кароль шведаў]], готаў і вандалаў | сцяг2_3 = Coat of arms of Sweden.svg | дэвіз_3 = {{langi|la|Pro jure et populo}}<br />(''За справядлівасць і народ'') | каранацыя_3 = [[19 лютага]] [[1594]] | перыядпачатак_3 = [[17 лістапада]] [[1592]] | перыядканец_3 = [[24 ліпеня]] [[1599]] | папярэднік_3 = [[Юхан III]] | пераемнік_3 = [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карл IX]] | веравызнанне = [[Каталіцтва]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці = | аўтограф = Sigismundus III Rex - signature.png }} '''Жыгімонт Ваза''', у [[Польшча|Польшчы]] '''Зыгмунт III''' ({{ДН|20|6|1566}} — {{ДС|30|4|1632}}) — кароль польскі і вялікі князь літоўскі ([[1587]]—[[1632]]), кароль шведскі ([[1592]]—[[1599]]). Сын караля [[Швецыя|Швецыі]] [[Юхан III|Юхана III Вазы]] і [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], дачкі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]]. Нарадзіўся ў горадзе [[Грыпсгольм]] у Швецыі. 3 [[1568]] года спадчыннік шведскага трона. Абраны польскім каралём на элекцыйным сойме 1587 года, пасля смерці [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], дзякуючы падтрымцы [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], канцлера і вялікага гетмана кароннага [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]. Перамог іншага кандыдата, аўстрыйскага эрцгерцага [[Максіміліян III Габсбург|Максіміліяна]]. Але на элекцыйным сойме не было паслоў ад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Каб дамагчыся падтрымкі сваёй кандыдатуры ў ВКЛ, [[28 студзеня]] [[1588]] года зацвердзіў новую рэдакцыю [[Статуты ВКЛ|Статута]]. == Унутраная палітыка == Намагаўся аднавіць пазіцыі каталіцкай царквы ў Рэчы Паспалітай, але гэта не дало жаданых вынікаў. Падтрымаў [[Берасцейская унія|Берасцейскую унію]] [[1596]] года. Аднак, вымушаны быў спрыяць прыняццю пастаноў соймаў Рэчы Паспалітай [[1609]], [[1618]] і [[1631]] гадоў, якія гарантавалі правы [[праваслаўе|праваслаўных]]. Збліжэнне Жыгімонта Вазы з [[Габсбургі|Габсбургамі]] выклікала ў Польшчы незадавальненне большасці [[шляхта|шляхты]]. Кароль акружыў сябе [[ордэн езуітаў|езуітамі]], іншаземцамі і вузкім колам магнатаў. Cярод яго фаварытаў з ВКЛ былі [[Леў Сапега|Л. Сапега]] і [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]]. Жыгімонта Вазы ўвесці ў Рэчы Паспалітай [[абсалютная манархія|абсалютную манархію]], спадчыннасць трона, зменшыць ролю соймавых паслоў выклікалі незадавальненне шляхты. Партыі рэгалістаў і лаялістаў падтрымалі караля ў яго палітыцы па змяншэні ролі біржанскіх [[Радзівілы|Радзівілаў]] і [[Ян Замойскі|Замойскага]] ва ўнутранай палітыцы, аднак ў вырашальны момант пасля Гузаўскай бітвы і летам 1608 г. заблакавалі намаганні па іх фізічнай ліквідацыі і ўсталяванні абсалютнай улады. Пасля [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606 -1609 года]] пад маршалкоўствам [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Я. Радзівіла]] ракашане былі разбітыя, але Сойм 1609 абвесціў амністыю і зацвердзіў шляхецкія вольнасці, непарушнасць абрання караля і пастаянную прысутнасць сенатараў дзеля кантролю за яго дзеяннямі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў, В. У. Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606—1609 гг. // В. У. Якубаў. — Вялікае Княства Літоўскае : палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў у 2 ч. Ч.1./ Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі : уклад. А. А. Скеп’ян. — Мінск. Беларуская навука, 2017. — с. 253—269}}</ref>. Хаця войны, якія веў Жыгімонт Ваза былі наступальнымі і вяліся на чужой тэрыторыі, або перыферыях Рэчы Паспалітай, але яны працягнуліся тры дзесяцігоддзі, на іх патрабаваліся фінасаванне (падаткі браліся з шляхты і гарадоў па ухвале сойма), пастаянная мабілізацыя шляхты. Паколькі войны вяліся на усходзе, поўначы і поўдні краіны войскі і іх [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэрацыі]] пры маршах і пастоях рабавалі насельніцтва, што выклікала абурэнне насельніцтва ВКЛ і шэраг палітычных крызісаў. == Замежная палітыка == Арыентаваўся на Габсбургаў і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], што было замацавана дзвюма шлюбамі з аўстрыйскімі эрцгерцагінямі, сёстрамі, Ганнай і Канстанцыяй. У [[1592]] годзе пасля смерці [[Юхан III ВАЗА|Юхана III]] заняў шведскі трон. Палітыка аднаўлення пазіцый [[каталіцызм|каталіцкай царквы]] ў Швецыі цалкам правалілася. У [[1599]] годзе шведская пратэстанцкая групоўка скінула яго з трона і абрала [[рэгент]]ам, а з [[1604]] года і каралём, яго дзядзьку [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]]. Да канца свайго жыцця Жыгімонт Ваза імкнуўся вярнуць сабе шведскую карону, уцягнуў Рэч Паспалітую ў доўгі канфлікт са Швецыяй. Падтрымліваў прапанову групоўкі магнатаў і шляхты аб ажыццяўленні аб’яднання [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] з Рэччу Паспалітай. Статус партнёра пачаткова прадугледжваўся, як трэцяга ўдзельніка федэрацыі разам з Польшчай і ВКЛ, але спачатку баяры потым дыпламаты пачалі схіляцца да дынастычнай уніі. Падтрымаў [[Ілжэдзмітрый I|Ілжэдзмітрыя I]], [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдзмітрыя II]], даваў ім дапамогу і дазволіў вербаваць войска ў ВКЛ і Польшчы<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|загаловак=Якубаў В.У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608-1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni –№ 9, Warszawa, 2024.- s. 9-49}}</ref>. Пасля няўдалай інтэрвенцыі у Швецыю 1598 г. і грамадзянскай вайны там з [[1600]] годзе распачалася [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—1629 гадоў]]. Войска Рэчы Паспалітай здабыла перамогу ў [[Бітва пад Кірхгольмам|Кірхгольмскай бітве 1605]], аднак скарыстаць з поспеху з-за рокашу і немагчымасці сканцэнтраваць дзяржаўныя рэсурсы на вырашэнні менавіта гэтай праблемы не здолела, і вайна зацягнулася. Пасля запрашэння царом [[Васіль Шуйскі|Васілём Шуйскім]] у Маскоўскае княства шведскага корпуса дзеля барацьбы з войскамі Ілжэдзмітрыя II пачаў [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайну Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гг.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.academia.edu/145484387/%D0%A3%D0%94%D0%97%D0%95%D0%9B_%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D_%D0%92%D0%AF%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9A%D0%9D%D0%AF%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%8E_%D0%92%D0%90%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%86%D0%AF%D0%A5_%D0%A0%D0%AD%D0%A7%D0%AB_%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%9D%D0%90_%D0%A2%D0%AD%D0%A0%D0%AB%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%AB%D0%86_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%92%D0%AB_1609_1613_%D0%93%D0%93|title=Якубаў В. УДЗЕЛ ГРАМАДЗЯН ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА Ў ВАЕННЫХ КАМПАНІЯХ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ НА ТЭРЫТОРЫІ МАСКОЎСКАЙ ДЗЯРЖАВЫ 1609–1613 ГГ. (2025), Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, s.3-40}}</ref>. У выніку паражэння маскоўскага войска каля Клушына ў 1610 годзе Васіль Шуйскі быў скінуты з трона, маскоўскія баяры і гараджане абвясцілі царом сына Жыгімонта Вазы — Уладзіслава. Абодва расейскія народныя апаўчэнні абіралі сваім будучым царом шведскага прынца Карла Філіпа - сына [[Карл IX (кароль Швецыі)#Літаратура|Карла ІХ]], а значыць і яго персанальнага і дзяржаўнага ворага Рэчы Паспалітай. Аднак, як і ўдовая шведская каралева, так і Жыгіімонт Ваза не адпусцілі сваіх сыноў у Маскву, дзе была палітычная тарбулентнасць. Узброенным чынам Уладыслаў не здолеў замацавацца на пасадзе маскоўскага цара, хоць і захаваў за сабой тытул да [[Смаленская вайна|1634 г.]], бо ў выніку [[Смутны час|Смуты]] і [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайны]] паводле [[Дэулінскае перамір’е|Дэўлінскага міра]] да ВКЛ была вернута [[Смаленскае ваяводства]], а Кароне - [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігаўскае]] - Рэч Папалітая у апошні раз пашырыла свае межы. Жыгімонт Ваза спрабаваў праводзіць актыўную палітыку на поўдні. Падтрымліваў імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі супраць [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Трансільванія|Трансільваніі]], што выклікала пастаянныя напады на [[Украіна|Украіну]] і поўдзень Польшчы саюзнікаў Трансільваніі — [[Крымскае ханства|крымскіх татараў]] і [[Асманская імперыя|туркаў]]. У [[1620]] годзе польскае войска было разбіта туркамі каля Цацоры. У [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінскай бітве 1621 года]] войска Рэчы Паспалітай абапершыся на ВКЛ, запарожскіх казакоў і нямецкіх наймітаў атрымала перамогу над імі, якая аднак, з-за таго што войска, якое ужо два дзесяцігоддзі амаль безперапынна ваявала у Інфлянтах і Маскве, разглядала сябе як найманае<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/31058028/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4_%D0%B4%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%9E_%D0%92%D0%9A%D0%9B_przej%C5%9Bcie_do_armii_najemnej_w_Wielkim_Ksi%C4%99stwie_Litewskim_Transition_to_a_mercenary_army_in_the_Grand_Duchy_of_Lithuania|загаловак=Якубаў В. Пераход да найманага войска ў ВКЛ / przejście do armii najemnej w Wielkim Księstwie Litewskim / Архэ, 2014}}</ref>. Большасць з жаўнераў была шляхтай, або наймалася магнатамі - кароль і дзяржава была ім павінна грошы за службу, а агулам, шляхта не жадала плаціць сталыя і павышаныя падаткі. Да таго ж шведы, скарыстаўшыся з вайны Рэчы Паспалітай на поўдні ў 1621 г. занялі Рыгу і высадзіліся ў Прусіі таму перамога пад Хоцінам не была выкарыстана. Асноўная мэта замежнай і ўнутранай палітыкі - вяртанне шведскай кароны і стварэнне моцнай спадчынай манархіі з Рэчы Паспалітай не былі рэалізаваныя. Планы Жыгімонта Вазы, прывялі да працяглых канфліктаў з Масквой, Швецыяй, на якія запатрабаваліся выматваючыя фінасавыя высілкі шляхецкага грамадства, якое не ўдалося падпарадкаваць цэнтральнай уладзе і стварыць сітэму пастаянна дзеячай дзяржаўнай адміністрацыі і падаткаў. У расейскай гістарыяграфіі яго праўленне лічыцца пачаткам заняпаду Рэчы Паспалітай. З іншага боку, менавіта Жыгімонт Ваза веў наступальныя войны на чужой, а не абарончыя на сваей тэрыторыі, разграміў Маскоўскую дзяржаву і павялічыў межы краіны за яе кошт, перамог [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]] на сушы на піку яе магутнасці і падчас свайго даўгога праўлення стабілізаваў інстытуты [[Шляхецкая дэмакратыя|шляхецкай дэмакратыі]] ў Рэчы Паспалітай. == Гл. таксама == * [[Калона Жыгімонта III Вазы]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. У 2 т. Т. 1. — Мінск, 2005. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 6. — Мінск, 1998. * Беларусь: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. * Дземідовіч А.В. ''Вялікае Княства Літоўскае ў адносінах'' ''Рэчы Паспалітай з Расіей і Швецыяй у першай трэці XVII ст.'', Мінск 2021 * Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. — 348 с. * Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49 * Якубаў В. Удзел грамадзян Вялікага Княства Літоўскага у ваенных кампаніях Рэчы Паспалітай на тэрыторіі Маскоўскай дзяржавы 1609–1613 гг. // Intercultural Studies of Central and Eastern Europe Volume: 18, 2025, s. 3-40 * Filipczak-Kocur A., ''Skarbowość Rzeczy Pospolitej 1587 – 1648.'' ''Projekty- ustawy – realizacja,'' Warszawa 2006 * Przepiórka A.G., ''Od Staroduba do Moskwy. Działania wojsk Dymitra II Smozwańca 1607 – 1608'', Zabrze 2007 * Wisner H. Najjaśniejsza Rzeczpospolita. Szkice z czasów Zygmunta III i Władysława IV Wazy. – Warszawa, 2001. * Wisner H. Rzeczpospolita Wazów. – Warszawa, 2004. – T. II : Wojsko WKL. Dyplomacja. Varia. * Żojdź K., ''Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku'', Toruń 2019 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Каралі Швецыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] 5o1k0nk648cgh2xsq376pxshmsrc2y9 Хрыбет Чэрскага (Забайкалле) 0 16414 5198736 4464909 2026-09-14T07:56:46Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198736 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Хрыбет Чэрскага}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Хрыбет Чэрскага |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 650 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1644 |Краіна = Расія |Рэгіён = Чыцінская вобласць |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Хрыбет Чэрскага''' — [[горны хрыбет]] у [[Забайкалле|Забайкаллі]], у [[Чыцінская вобласць|Чыцінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Вышыня да 1400—1500 м. Адкрыты ў [[1895]] годзе А. П. Герасімавым і названы ў гонар беларускага і расійскага географа [[Іван Чэрскі|Івана Чэрскага]]. Хрыбет, працягласць якога складае каля 650 км, распасціраецца ў напрамку з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Пачынаецца ён у міжрэччыа [[Інгада|Інгады]] і яе правага прытоку Ушумун, далей працягваецца на паўночны ўсход у міжрэчча [[Інгада|Інгады]] і [[Рака Алянгуй|Алянгуя]], а пасля перасячэння Інгоды ў горада [[Чыта|Чыты]] займае міжрэчча [[Рака Карэнга|Карэнгі]] і [[Рака Нерча|Нерчы]] аж да вытокаў ракі Дэлінгд — правага прытоку Віціма. Максімальная вышыня хрыбта назіраецца на горнай перамычцы з [[Ябланавы хрыбет|Ябланавым хрыбтом]] — гара Чынгікан вышынёй 1644 метраў. Па схілах растуць як [[Бор (лес)|хваёвыя]] так і [[Лісцяны лес|лісцяныя лясы]], у ярах з перавагай [[Елка|елі]] і [[Піхта|піхты]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Сібір]] dnbk7180upzx1rw5hxxo07x532sc338 Сіхатэ-Алінь 0 16723 5198692 4694545 2026-09-14T07:51:19Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198692 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сіхатэ-Алінь |Нацыянальная назва = |Выява = Rock in Sikhote-Alin.jpg |Подпіс = Восень у Сіхатэ-Аліні |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = [[Мезазойская эра]] |Плошча = |Даўжыня = каля 1200 |Шырыня = каля 250 |Найвышэйшая вяршыня = Тардокі-Яні |Вышыня = 2090 |Краіна = Расія |Рэгіён = Хабараўскі край/Прыморскі край |Пазіцыйная карта = Расія Далёкаўсходняя федэральная акруга |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сіхатэ́-Алі́нь''' ({{lang-ru|Сихотэ-Алинь}}) — [[горная краіна]] на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] [[Расія|Расіі]]. Даўжыня звыш 1200 км, шырыня каля 200 км. Працягваецца на паўднёвы [[захад]] ад вусця [[Амур]]у да [[Уладзівасток]]у ўздоўж узбярэжжа [[Японскае мора|Японскага мора]]. Найвышэйшыя вяршыні — [[Тардокі-Яні]] (2077 м) і [[Анік]] (1933 м) на [[поўнач]]ы горнага масіву. == Прырода == Сіхатэ-Алінь з’яўляецца вялікім [[водападзел]]ам. Складаецца з хрыбтоў, выцягнутых з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і падзеленых глыбокімі далінамі. Пераважае сярэднеўзгорысты рэльеф. Паўночная частка — высокае плато, складзенае галоўным чынам з [[базальт]]аў. На ўсходзе абрываецца да мора, утвараючы сярэднягорныя хрыбты са стромкімі схіламі. Асобныя невялікія базальтавыя плато характэрны і для паўночнай часткі гор. Цэнтральная частка складаецца з найбольш высокіх [[Горны хрыбет|горных хрыбтоў]] паўночна-ўсходняга распасцірання. На захадзе паката паніжаецца да даліны ракі Усуры; характэрны вузкія падоўжаныя даліны і катлавіны, якія аддзяляюць перадавыя хрыбты (вышыня 900—1300 м): Сіні, Усходні Сіні, Халодны і інш. Вышэй за 900—1700 м — галыш. Рэшткі старажытнага зледзянення. Восевая частка складаецца з ніжнепалеазойскіх метамарфічных [[Сланец|сланцаў]] і [[кварцыт]]аў, перарваных інтрузіямі [[граніт]]аў, усходняя і заходняя — з [[мезазой]]скіх адкладаў ([[пясчанік]]і, кангламераты, [[алеўрыт]]ы). Пашыраны (асабліва на поўначы) андэзіта-базальтавыя пароды [[палеаген]]авага ўзросту. Сейсмічны раён, [[Землетрасенне|землетрасенні]] да 6—7 балаў. 3 інтрузіямі звязана арудзяненне ([[волава]], [[золата]], поліметалы, [[вальфрам]]авыя руды). У тэктанічных упадзінах паклады [[Буры вугаль|бурага]] і [[Каменны вугаль|каменнага]] вуглёў. Клімат мусонны. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −12 да −26&nbsp;°C; ліпеня 15—21&nbsp;°C. Ападкаў 600—1000 мм за год. 3 заходняга схілу вытокі ракі [[Усуры]] і яе прытокаў [[Вялікая Усурка]], [[Бікін (рака)|Бікін]], [[Хор (рака)|Хор]], прытокаў Амура — [[Анюй (прыток Амура)|Анюй]], Гур; з усходу — малыя горныя рэкі, што ўпадаюць у [[Татарскі праліў]]. Растуць [[жэньшэнь]], [[кішміш]], [[лімоннік]]. Схілы гор укрыты лясамі, на поўначы хвойнымі (аянская елка, белакорая піхта, даурская лістоўніца), на поўдні і ў цэнтральнай частцы (да вышыні 500 м) — хвойна-шыракалістымі ([[дуб мангольскі]], [[ліпа]], [[клён]], [[маньчжурскі арэх]], карэйскі кедр). На найбольш высокіх вяршынях — горная [[тундра]]. [[Image:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub Walking 1500px.jpg|thumb|left|Амурскі тыгр]] Галоўны сімвал Сіхатэ-Алінь — усурыйскі (сібірскі, амурскі) [[тыгр]] (каля 90 % ад сусветнай папуляцыі). Вядомы [[эндэмік]] Сіхатэ-Аліня — [[далёкаўсходні леапард]] (каля 30 звяроў). Iншыя [[жывёлы]] — [[ізюбр]], [[гімалайскі мядзведзь]]. == Насельніцтва == Жывуць [[абарыген|абарыгінальныя]] народы — [[нанайцы]] на поўначы (менш у цэнтры), [[удэгейцы]] на поўдні і ў цэнтры (менш на поўначы). Найбуйнейшыя населеныя пункты — г.[[Дальнягорск]] (39,6 тыс. жых.) і г.п.[[Кавалерава]] (17,4 тыс. жых.). == Гаспадарка == У гарах iдзе здабыча [[золата]], [[волава]], [[поліметал]]аў, каменнага i бурага вугалю. == Ахова прыроды == [[Сіхатэ-Алінскі запаведнік]] з’яўляецца аб’ектам № 766 Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]<ref>Гл. [http://whc.unesco.org/en/list/766 у Сеціве].</ref>. Лазоўскі запаведнік. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіхатэ-Алінь}} == Спасылкі == {{commons|Category:Sikhote-Alin}} * [http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/102/696.htm Сіхатэ-Алінь у Вялікай Савецкай Энцыклапедыі] {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Прыморскага края]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Хабараўскага края]] of8v9cjwvu25s4nz72x8q2mno9235bx Сцяг Расіі 0 16959 5198268 5027052 2026-09-13T15:32:19Z Русский вексиллолог 174009 Сцяг РФ па ГОСТ Р 51130-2023 5198268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia New GOST.png|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] 1ok8fbnesy2vi39prgp1foskvnh3thk 5198270 5198268 2026-09-13T15:33:51Z Alex NB IT 83196 Адкат праўкі [[Special:Diff/5198268|5198268]] аўтарства [[Special:Contributions/Русский вексиллолог|Русский вексиллолог]] ([[User talk:Русский вексиллолог|размовы]]): cross-wiki abuse 5198270 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] m89hppilkjeau8ba496suhuiz7uigqj 5198276 5198270 2026-09-13T15:41:28Z Русский вексиллолог 174009 Адкат праўкі [[Special:Diff/5198270|5198270]] аўтарства [[Special:Contributions/Alex NB IT|Alex NB IT]] ([[User talk:Alex NB IT|размовы]]): Сцяг РФ па ГОСТ Р 51130-2023 5198276 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia New GOST.png|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] 1ok8fbnesy2vi39prgp1foskvnh3thk 5198288 5198276 2026-09-13T15:56:43Z M7 35330 Праўка аўтарства [[Special:Contributions/Русский вексиллолог|Русский вексиллолог]] ([[User talk:Русский вексиллолог|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:Alex NB IT|Alex NB IT]] 5198270 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] m89hppilkjeau8ba496suhuiz7uigqj 5198294 5198288 2026-09-13T16:23:24Z ~2026-49725-68 174012 5198294 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia New GOST.png|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] 1ok8fbnesy2vi39prgp1foskvnh3thk 5198303 5198294 2026-09-13T16:44:33Z The Squirrel Conspiracy 155235 Адкат праўкі [[Special:Diff/5198294|5198294]] аўтарства [[Special:Contributions/~2026-49725-68|~2026-49725-68]] ([[User talk:~2026-49725-68|размовы]]) 5198303 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|300px|Сцяг [[Расійская Федэрацыя|Расійскай федэрацыі]]]] '''Сцяг Расіі''' — дзяржаўны [[сцяг]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], яе афіцыйны дзяржаўны знак (нараўне з [[Герб Расіі|гербам]] і [[Гімн Расіі|гімнам]]). Уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча з трох раўнавялікіх гарызантальных палос: верхняй — белага, сярэдняй — сіняга і ніжняй — чырвонага колеру. Адносіны шырыні сцяга да яго даўжыні 2:3<ref>Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі» ад [[8 снежня]] [[2000]] года.</ref>. == Першы расійскі сцяг == Да XVII стагоддзя [[Маскоўская дзяржава]] не мела [[дзяржаўны сцяг|дзяржаўнага сцяга]]. Яго гісторыя прасочваецца з часоў маскоўскага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]], калі ў 1668 годзе быў спушчаны першы маскоўскі [[карабель]] «[[Арол, фрэгат|Арол]]». [[Нідэрланды|Галандскі]] [[інжынер]] О. Бутлер, які кіраваў пабудовай карабля, звярнуўся да [[Баярская дума|Баярскай думы]] з просьбай «…спытаць у Яго Царскай Вялікасці наказ: які, як таму ёсць звычай у іншых дзяржаў, падняць на караблі сцяг». [[Дварцовы прыказ]] на гэтую просьбу адказаў, што ў практыцы такой акалічнасці не здаралася, а [[Аружэйная палата]] «будуе [[сцяг]]і, [[харугва|харугвы]] і [[прапар]]ы для [[ваенная частка|ваенных частак]] і [[ваявода|ваявод]], а як быць з карабельным сцягам, Цар загадаў спытаць яго, Бутлера, які ёсць на то звычай у яго краіне». [[Сцяг Нідэрландаў]] з [[1630]] года ўяўляў сабою палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў роўнай шырыні: чырвонай (верхняй), белай (сярэдняй) і сіняй (ніжняй), аб чым Бутлер і даклаў цару<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 113.</ref>. [[Файл:Coat of Arms of Moscow.svg|thumb|150px|right|Герб Масквы]] Вядома, што даклад Бутлера падзейнічаў: «Роспіс, што яшчэ трэба да карабельнага будаўніцтва, апроч таго, што цяпер набыта за морам» сведчыць, што для сцягоў была закупленая «кіндзяк-пунсовая», белая і сіняя матэрыя. Магчыма, на выбар Аляксеем Міхайлавічам белага, сіняга і чырвонага ў якасці рускіх нацыянальных колераў паўплывала тая акалічнасць, што яны паўтараюць расфарбоўку маскоўскага герба: «У барвовым шчыце [[Георгій Пераможца|Святы Велікамучанік і Пераможца Георгій]], у срэбным узбраенні і лазуравай прывалоцы (мантыі) на срэбным […] кані, які перамагае […] дракона».<ref>Цыт. па: Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991, с. 96.</ref> Як бы там ні было, сцяг менавіта гэтых колераў і быў падняты на «Арле». Князь Аляксандр Пуцяцін у артыкуле «Аб рускім нацыянальным сцягу» піша, што гэты сцяг фактычна і быў першым рускім нацыянальным сцягам. Калі з колерамі рускага сцяга сітуацыя ўяўляецца даволі яснай, то з нагоды яго малюнка існуюць розныя меркаванні: * Аўтар «Нарысаў рускай марской гісторыі» Ф. Ф. Веселаго лічыць, што «з колераў матэрый, ужывальных на сцягу карабля „Арол“, і з таго, што пры ўзбраенні яго галоўнымі распарадчыкамі былі галандцы, можна з вялікай верагоднасцю дапусціць, што тагачасны сцяг у перайманне галандскаму складаўся з трох гарызантальных палосаў: белай, сіняй і чырвонай».<ref>Цыт. па: Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993, с. 117.</ref> Пацверджаннем гэтага з’яўляецца тая акалічнасць, што для свайго сына Пятра (будучага рускага [[імператар]]а [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I Вялікага]]) Аляксей Міхайлавіч загадаў шыць трохпалосныя бела-сіне-чырвоныя сцягі. * З гэтымі довадамі не згодзен іншы вядомы гісторык флоту, П. І. Белавянец. У працы «Колеры рускага дзяржаўнага нацыянальнага сцяга» ён спасылаецца на вядомую гравюру «Узяцце крэпасці [[Азоў]]. 1696 год» галандскага мастака {{нп3|А. Сханебек|А. Сханебека|ru|Шхонебек, Адриан}}. Сцягі рускага флоту на ёй маюць выгляд палотнішчаў, падзеленых крыжам на роўныя часткі. Варта, аднак, адзначыць, што ўзяцце Азова адносіцца да часу Пятра I; да гэтага ж часу адносіцца і першае дакументальнае згадванне аб бела-сіне-чырвоным сцягу, максімальна блізкім да сучаснага сцяга Расіі. Афіцыйнае тлумачэнне колераў сцяга было такім: белы — колер [[Свабода|волі]], сіні — колер [[Багародзіца|Багародзіцы]], чырвоны колер сімвалізуе [[дзяржаўнасць]]. З іншага боку, гэта колеры [[Беларусь|Белай]], [[Малая Русь|Малой]] і Вялікай Русі<ref>[http://www.statesymbol.ru/symbols/20050407/39593461-print.html Дзяржаўны сцяг РФ. Артыкул з сайта РИА Новости]</ref>. == Сцяг цара Маскоўскага == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расіі (1686—1721)]] [[6 жніўня]] [[1693]] года, падчас плавання Пятра I на 12-гарматнай яхце «[[Святы Пётр]]» у [[Белае мора|Белым моры]] з атрадам ваенных караблёў, пабудаваных у [[Архангельск]]у, на ёй упершыню быў падняты ў якасці [[штандарт]]а так званы «Сцяг цара Маскоўскага» — палотнішча, якое складаецца з трох гарызантальных палосаў белага, сіняга і чырвонага колераў, з залатым двухгаловым арлом пасярэдзіне. Сцяг, аналагічны сучаснаму рускаму сцягу, стаў выкарыстоўвацца ў якасці марскога сцяга Расіі. Улічваючы тую акалічнасць, што ў сухапутных войсках кожны [[полк]] меў свой сцяг, адзіны марскі сцяг, прыняты Пятром, з’яўляўся дэ-факта дзяржаўным сцягам Расіі. У [[1699]]—[[1700]] гг. Пятром I уводзіцца новы штандар і распрацоўваюцца новыя варыянты ваенна-марскога сцяга. [[20 студзеня]] [[1705]] года Пётр I выдаў указ, паводле якога «на гандлёвых усялякіх судах» павінен паднімацца бела-сіне-чырвоны сцяг. Трохпалосны сцяг выкарыстоўваўся і на ваенных караблях да [[1712]] года, калі ў якасці ваенна-марскога сцяга быў зацверджаны [[Андрэеўскі сцяг]]. Бела-сіне-чырвоны сцяг становіцца камерцыйным сцягам (гэта значыць сцягам грамадзянскіх судоў). == Сцяг Расійскай імперыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі (1721—1917)]] Нягледзячы на тое, што Пётр I распрацаваў за сваё жыццё вялізную колькасць сцягоў (розныя варыянты Андрэеўскага сцяга, штандары цара Маскоўскага і [[імператар]]а Усерасійскага, варыянты гюйсаў і інш.), дзяржаўны сцяг [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ім так і не быў усталяваны. Пераемнікі Пятра амаль паўтара стагоддзі працягвалі гэтую «традыцыю»: нягледзячы на шырокае выкарыстанне ў побыце рускага бела-сіне-чырвонага трыкалора, юрыдычна яго статус у якасці сцяга Расійскай імперыі не быў усталяваны. У [[1858]] года ў праўленне імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] старшыня [[геральдычная палата|геральдычнай палаты]] Расійскай імперыі барон Кене звярнуў увагу гасудара на тое, што колеры дзяржаўнага сцяга Расіі не супадаюць з колерамі дзяржаўнага герба (што ішло насуперак правілам [[Германія|нямецкай]] [[геральдыка|геральдыкі]]). Нягледзячы на тое, што ў рэчаіснасці колеры рускага сцяга адпавядалі колерам цэнтральнага, найстаражытнейшага малюнка дзяржаўнага герба імперыі, а менавіта — герба Масквы, барон Кене ўпэўніў імператара ў неабходнасці стварэння новага сцяга. [[Файл:Romanov Flag.svg|thumb|Сцяг гербавых колераў Расійскай імперыі (1858—1883)]] Указам Аляксандра II ад [[11 чэрвеня]] [[1858]] года быў уведзены чорна-жоўта-белы «сцяг гербавых колераў»: «Апісанне Найвысачэйша зацверджанага малюнка размяшчэння гербавых колераў Імперыі на сцягах і іншых прадметах, ужывальных для ўпрыгожванняў пры ўрачыстых выпадках. Размяшчэнне гэтых колераў гарызантальнае, верхняя паласа чорная, сярэдняя жоўтая (або залатая), а ніжняя белая (або срэбная). Першыя палосы адпавядаюць чорнаму дзяржаўнаму арлу ў жоўтым полі, і какарда з гэтых двух колераў была заснавана імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]], тады як сцягі і іншыя ўпрыгожванні з гэтых колераў ужываліся ўжо ў час валадарання імператрыцы [[Анна Іаанаўна|Анны Іаанаўны]]. Ніжняя паласа белая або срэбная адпавядае какардзе Пятра Вялікага і імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]; імператар жа [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]], пасля ўзяцця [[Парыж]]а ў [[1814]] годзе, злучыў правільную гербавую какарду са старажытнай Пятра Вялікага, якая адпавядае беламу або срэбнаму вершніку (Св. Георгію) у маскоўскім гербе». Указ зацверджаны [[Урадавы сенат|Сенатам]] па дакладзе [[Міністэрства Імператарскага Двара|міністра імператарскага двара]] [[граф]]а У. Адлерберга<ref>Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289.</ref>. [[Файл:Russian Empire 1914 17.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай імперыі «для прыватнага ўжывання» (1914—1917)]] Аднак расійскае грамадства не прыняло гэты новы знак дзяржаўнай улады. У імперыі паралельна існавалі два сцягі: чорна-жоўта-белы — нацыянальны «дэ-юрэ» і бела-сіне-чырвоны — нацыянальны «дэ-факта», прычым перавагі насельніцтва паўсюдна аддаваліся апошняму. Падчас каранацыі імператар [[Аляксандр III]] звярнуў увагу на кантраст у Маскве: [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]] быў упрыгожаны і ўся працэсія апранутая ў бела-жоўта-чорнае, а ў горадзе пераважалі бела-сіне-чырвоныя колеры. Была прызначана камісія з аўтарытэтных асоб пад старшынствам [[генерал-ад'ютант]]а [[адмірал]]а [[Канстанцін Мікалаевіч Пасьет|К. М. Пасьета]]. Камісія вынесла наступнае рашэнне: «Бела-сіне-чырвоны сцяг, заснаваны імператарам Пятром Вялікім, мае за сабою амаль 200-летнюю даўнасць. У ім прымячаюцца і геральдычныя дадзеныя: маскоўскі герб паказвае белага вершніка ў сінім плашчы на чырвоным полі. Пацверджаннем гэтым колерам служаць і сцягі ў ваенным флоце: 1-я лінія пазначаецца чырвоным, 2-я — сінім і 3-я — белым сцягам з Андрэеўскім крыжам у [[крыж, сцяг|крыжы]], [[контр-адмірал|Контр]]- і [[віцэ-адмірал]]ьскія сцягі адпаведна маюць чырвоную і сінюю палосы, нарэшце, гюйс складзены з колераў: белага, сіняга і чырвонага. З іншага боку, бела-жоўта-чорны колеры ні гістарычных, ні геральдычных асноў за сабою не маюць». На падставе рашэння камісіі адмірала Пасьета нацыянальным сцягам быў найвысачэйша зацверджаны бела-сіне-чырвоны<ref>Цыт. па: Путятин Александр. О русском национальном флаге.</ref>. [[7 мая]] [[1883]] года імператар Аляксандр III выдаў указ аб выкарыстанні бела-сіне-чырвонага трыкалора ў якасці дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. Чорна-жоўта-белы з гэтага моманту лічыцца дынастычным сцягам уладарнага дому Раманавых. Паводле іншых звестак, якія супярэчаць дадзенаму сцвярджэнню, бела-сіне-чырвоны сцяг найвысачэйша зацверджаны імператарам Аляксандрам III толькі «для камерцыйных суднаў»<ref>Морской Устав, статья 1142. Издание 1886 года.{{ref-ru}}</ref>. Апошні рускі імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] у [[1896]] годзе канчаткова замацаваў за бела-сіне-чырвоным сцягам статус адзінага дзяржаўнага сцяга Расійскай імперыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1914]] годзе для ўзняцця патрыятызму быў уведзены дадатковы імперскі сцяг «для прыватнага ўжывання», які адрозніваўся ад дзяржаўнага сцяга імперыі жоўтым прамавугольнікам з выявай дзяржаўнага герба. Аднак гэты сцяг не атрымаў распаўсюджвання; насуперак распаўсюджанай памылцы, ён ніколі не быў дзяржаўным сцягам Расійскай імперыі. == Сцяг Савецкай Расіі == [[Файл:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|thumb|Сцяг РСФСР, прапорцыі сцяга — 1:2]] [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|thumb|left|200px|Сцяг СССР]] Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] сцяг Расіі быў заменены на чырвоны з [[серп і молат|сярпом і молатам]] (дэкрэт [[ВЦВК]] ад [[14 красавіка]] [[1918]] года). Пасля ператварэння Расіі ў СССР гэты сцяг стаў сцягам СССР, а яго частка — [[РСФСР]] — атрымала сцяг «савецкага ўзору», які адрозніваецца ад сцяга [[СССР]] толькі вертыкальнай паласой блакітнага колеру ля [[тронак|тронка]]. == Другая сусветная вайна == Гістарычны сцяг Расіі выкарыстоўваўся ў перыяд з [[1942]] па [[1945]] гады ў якасці аднаго са знакаў [[Руская вызваленчая армія|Рускай вызваленчай арміі]]. <gallery> Файл:First Russian National Army.jpg|Адзін з варыянтаў нарукаўных знакаў «Асобай дывізіі генерала Смыслоўскага», 1943 год Файл:КОНР РОА. Брошюра (1944).jpg|Брашура [[Камітэт вызвалення народаў Расіі|Камітэта вызвалення народаў Расіі]] (КВНР) Файл:Флаг РОА (12.1944).jpg|Палкавы сцяг РВА з навагодняга віншавання КВНР, снежань 1944 г. Файл:Olšanské hřbitovy, Ruská osvobozenecká armáda.jpg|Братэрскія могілкі салдат РВА ў [[Прага|Празе]] з эмблемай у выглядзе Андрэеўскага сцяга. 1945 год Файл:Русское кладбище в Ново-Дивееве (13370867853).jpg|Мемарыяльны манумент «Воінам Расійскага вызвольнага Руху і чыноў РВА» </gallery> == Сцяг Расійскай Федэрацыі == [[Файл:Flag of Russia.svg|right|thumb|Сцяг Расійскай Федэрацыі]] У канцы 1980-х гадоў гістарычны сцяг Расіі стаў адным са знакаў руху за рэформы і супраць камуністычнай ідэалогіі. З [[22 жніўня]] [[1991]] бела-сіне-чырвоны трыкалор ізноў стаў дзяржаўным сцягам Расіі. Сучасны сцяг Расіі быў заканадаўча канчаткова зацверджаны [[8 снежня]] [[2000]] года Федэральным канстытуцыйным законам «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі». {{Зноскі}} == Літаратура == * Гербы городов, губерний и посадов Российской империи. Репринтное воспроизведение издания 1899 года. — Москва: «Планета», 1991. * Дыгало В. А. Флот государства Российского. Откуда и что на флоте пошло / Под редакцией И. Ф. Цветкова. — Москва: Издательская группа «Прогресс», «Пангея», 1993. * Полное собрание законов Российской Империи, т. XXXIII, № 33.289. * Путятин Александр. О русском национальном флаге. == Спасылкі == * [http://gov.ru/main/symbols/gsrf3_1.html Федэральны канстытуцыйны закон «Аб Дзяржаўным сцягу Расійскай Федэрацыі»] * [http://33tura.ru/russia-flag Сцяг Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160505025443/http://33tura.ru/russia-flag |date=5 мая 2016 }} * [http://www.strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html Расійскі трыкалор: ад Пятра Вялікага да Уладзіміра Пуціна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812030958/http://strana.ru/stories/03/12/19/3455/257342.html |date=12 жніўня 2011 }} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Азія па тэмам|Сцяг|Сцягі}} {{Расія ў тэмах}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Расіі]] [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Расія]] [[Катэгорыя:Сцягі Расіі| ]] m89hppilkjeau8ba496suhuiz7uigqj Тарашкевіца 0 17164 5198354 5170488 2026-09-13T20:39:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5198354 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай, [[Заходнебеларускі друк|перыядычныя і кніжныя выданні Заходняй Беларусі]] працягнулі выдавацца выключна дарэформенным правапісам. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове XX ст., сутыкнуўшыся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні тагачасных моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1937) адзіным маштабным школьным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. Пры гэтым беларускі друк Заходняй Беларусі працягваў выкарыстоўваць граматыку да далучэння да БССР у 1939 годзе, а аднаўленне выданняў тарашкевіцай адбылося адразу пасля пачатку нямецкай акупацыі Беларусі. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[грэцызм]]ы на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» і «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады адбываецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 снежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у 2008 годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв’ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230108192423/http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html |date=8 студзеня 2023 }}// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў 1991 і 1994, праект «мадэрнізацыі» ў 1995 тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніцы ў дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыстве беларускай мовы]] (1992—1993), або ў апытанні часопіса «[[ARCHE Пачатак]]» (2003)<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 гг. ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі 13 верасня 1994 года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Ніна Баршчэўская]] лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305104114/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482 |date=5 сакавіка 2012 }}</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]» (неафіцыйнае выданне)<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], у 2006 годзе найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў было пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыў, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Адамавіч Гладкі|Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расійска-беларускі фізіялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе быў выдадзены англійска-беларускі слоўнік на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч|Валянціна Пашкевіч]]) ёсць першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Англійска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнік падобнага аб’ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа сапернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт (1918). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект 1951. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. |- | | | | [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|Аказіяналізмы]], напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], вядомы сваімі [[Заходнерусізм|заходнерусісцкімі]] поглядамі, адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (1920-я гг.) і мовазнаўцам [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб’ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} {{Беларуская мова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] o0o8odmfogx0dcm6n3c9izspzxb1qmk Шаблон:Крыніцы/Пацехіна. Навучанне беларускай мове ва ўмовах беларуска-беларускага двухмоўя 10 17215 5198370 651400 2026-09-13T21:13:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198370 wikitext text/x-wiki {{артыкул |аўтар = [[Алена Аляксандраўна Пацехіна|Е. А. Потехина]] |загаловак = Обучение белорусскому языку в условиях белорусско-белорусского двуязычия (проблемы обучения белорусскому языку как иностранному) |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = под ред. В. П. Гудкова, А. Г. Машковой, С. С. Скорвида |аўтар выдання = |выданне = Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции |тып = зборнік |месца = М. |выдавецтва = [Филологический факультет МГУ им. М. В. Ломоносова] |год = 2003 |выпуск = |том = |нумар = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{1|170—173}}}}}}}}} |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = {{{ref|Потехина}}} |archive-url = |archive-date = }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменным параметрам (які пазначае канкрэтныя старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|171}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Потехина|2003|с=171}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Потехина]] </noinclude> jovgkyalb20s1ycofrpbr0zcippgnlp 5198372 5198370 2026-09-13T21:13:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Пацехіна 2003]] у [[Шаблон:Крыніцы/Пацехіна. Навучанне беларускай мове ва ўмовах беларуска-беларускага двухмоўя]] 5198370 wikitext text/x-wiki {{артыкул |аўтар = [[Алена Аляксандраўна Пацехіна|Е. А. Потехина]] |загаловак = Обучение белорусскому языку в условиях белорусско-белорусского двуязычия (проблемы обучения белорусскому языку как иностранному) |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = под ред. В. П. Гудкова, А. Г. Машковой, С. С. Скорвида |аўтар выдання = |выданне = Исследование славянских языков и литератур в высшей школе: достижения и перспективы: Информационные материалы и тезисы докладов международной научной конференции |тып = зборнік |месца = М. |выдавецтва = [Филологический факультет МГУ им. М. В. Ломоносова] |год = 2003 |выпуск = |том = |нумар = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{1|170—173}}}}}}}}} |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = {{{ref|Потехина}}} |archive-url = |archive-date = }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменным параметрам (які пазначае канкрэтныя старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|171}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Потехина|2003|с=171}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Потехина]] </noinclude> jovgkyalb20s1ycofrpbr0zcippgnlp Шаблон:Крыніцы/Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі 10 17216 5198363 4679478 2026-09-13T21:08:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198363 wikitext text/x-wiki Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі / — Мінск : Беларуская навука, 1999. — 173, [2] с. ; 22 см. — Бібліяграфія: с. 173―174, бібліяграфія ў падрадковых заўвагах. — 350 экз. — ISBN 985-08-0317-7 {{кніга |аўтар = |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі |арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Г. У. Арашонкава]] [і інш. ; навуковы рэдактар [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А.&nbsp;І.&nbsp;Падлужны]]<nowiki>]</nowiki> ; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Інстытут мовазнаўства імя Я.&nbsp;Коласа]] |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 1999 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 173, [2] |мова = |ref = {{{ref|Арашонкава}}} |серыя = |isbn = 985-08-0317-7 |тыраж = 350 Suff }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Гісторыя беларускай тэрмінаграфіі|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Арашонкава|1999|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Арашонкава]] </noinclude> 4zperm5vxoxtp4vvo5h7qp9fyudr30i 5198365 5198363 2026-09-13T21:08:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198365 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі |арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Г. У. Арашонкава]] [і інш. ; навуковы рэдактар [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А.&nbsp;І.&nbsp;Падлужны]]<nowiki>]</nowiki> ; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Інстытут мовазнаўства імя Я.&nbsp;Коласа]] |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 1999 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 173, [2] |мова = |ref = {{{ref|Арашонкава}}} |серыя = |isbn = 985-08-0317-7 |тыраж = 350 Suff }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Гісторыя беларускай тэрмінаграфіі|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Арашонкава|1999|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Арашонкава]] </noinclude> idizr82kvw46ng5i48k9bo71duw6d90 5198366 5198365 2026-09-13T21:08:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198366 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Тэорыя і практыка беларускай тэрміналогіі |арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Г. У. Арашонкава]] [і інш. ; навуковы рэдактар [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|А.&nbsp;І.&nbsp;Падлужны]]<nowiki>]</nowiki> ; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Інстытут мовазнаўства імя Я.&nbsp;Коласа]] |месца = Мінск |выдавецтва = [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год = 1999 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 173, [2] |мова = |ref = {{{ref|Арашонкава}}} |серыя = |isbn = 985-08-0317-7 |тыраж = 350 }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Гісторыя беларускай тэрмінаграфіі|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Арашонкава|1999|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Арашонкава]] </noinclude> okkklb068i3ez72fmbn7u6rpk0md2bk Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы 10 17217 5198358 651402 2026-09-13T21:03:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198358 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = [[Ніна Баршчэўская|Н. Баршчэўская]] |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы |арыгінал = Emigracja białoruska w obronie języka ojczystego |спасылка = |адказны = [[Кафедра беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта|Катэдра Беларускай Філялёгіі]], [[Факультэт прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філялогій Варшаўскага ўніверсітэта|Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскі Ўнівэрсытэт]] |месца = Варшава |выдавецтва = Друкарня MWM |год = 2004 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 368 |мова = |ref = {{{ref|Баршчэўская}}} |серыя = |isbn = 83-920472-0-6 |тыраж = }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Прадмова|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Баршчэўская|2004|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Баршчэўская]] </noinclude> bdletfemw998d0mzoy41zyhkpdl7ht5 5198359 5198358 2026-09-13T21:03:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская 2004]] у [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]] 5198358 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = [[Ніна Баршчэўская|Н. Баршчэўская]] |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы |арыгінал = Emigracja białoruska w obronie języka ojczystego |спасылка = |адказны = [[Кафедра беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта|Катэдра Беларускай Філялёгіі]], [[Факультэт прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філялогій Варшаўскага ўніверсітэта|Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскі Ўнівэрсытэт]] |месца = Варшава |выдавецтва = Друкарня MWM |год = 2004 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 368 |мова = |ref = {{{ref|Баршчэўская}}} |серыя = |isbn = 83-920472-0-6 |тыраж = }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Прадмова|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Баршчэўская|2004|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Баршчэўская]] </noinclude> bdletfemw998d0mzoy41zyhkpdl7ht5 5198368 5198359 2026-09-13T21:09:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5198368 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = [[Ніна Баршчэўская|Н. Баршчэўская]] |частка = {{{раздзел|{{{артыкул|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы |арыгінал = Emigracja białoruska w obronie języka ojczystego |спасылка = https://kamunikat.org/belaruskaya-emigratsyya-abarontsa-rodnaye-movy-barshchewskaya-nina |адказны = [[Кафедра беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта|Катэдра Беларускай Філялёгіі]], [[Факультэт прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філялогій Варшаўскага ўніверсітэта|Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскі Ўнівэрсытэт]] |месца = Варшава |выдавецтва = Друкарня MWM |год = 2004 |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 368 |мова = |ref = {{{ref|Баршчэўская}}} |серыя = |isbn = 83-920472-0-6 |тыраж = }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|раздзел=|старонкі=}}</nowiki> Ці з безыменнымі параметрамі (дзе першы — раздзел, другі — старонкі): <nowiki>{{</nowiki>{{PAGENAME}}<nowiki>|Прадмова|15—20}}</nowiki> Шаблон аўтаматычна генеруе якар для кароткіх зносак. Прыклад выкарыстання ў тэксце з шаблонам <code><nowiki>{{sfn}}</nowiki></code>: <nowiki>{{sfn|Баршчэўская|2004|с=15}}</nowiki> [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Баршчэўская]] </noinclude> hjhzimcxscj4dh8qcvzu3b4qseu66ms Адроў 0 17344 5198379 5064937 2026-09-13T21:46:23Z Peisatai 111348 /* Назва */ Спарадкавана 5198379 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Адроў |Арыгінальная назва = |Выява = Адров.jpg |Подпіс = Каля горада Барань |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 75 |Плошча басейна = 676 |Басейн = Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 4,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі Дубніцы |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 41|s_lat_sec = 03.0 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 30|s_lon_min = 14|s_lon_sec = 41.1 |Вусце = Дняпро |Месцазнаходжанне вусця = Орша |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 27|m_lat_sec = 55.8 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 30|m_lon_min = 23|m_lon_sec = 19.3 |Ухіл ракі = 0,9 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = Аршанскі раён/Сенненскі раён/Талачынскі раён }} '''Адро́ў''', Адроўка<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 34.</ref> — [[рака]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім]], [[Сенненскі раён|Сенненскім]] і [[Талачынскі раён|Талачынскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі, правы прыток [[Дняпро|Дняпра]]. На рацэ горад [[Барань]], недзе ў басейне ракі ў XI ст. быў «горад» [[Одрск]]<ref>''Ермаловіч М.'' Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды / М. Ермаловіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с.; іл. — С. 35.</ref>. Даўжыня ракі 75 км. Плошча [[вадазбор]]у 676 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,4 м³/с. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,9 [[праміле|‰]]. == Назва == Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] высунуў думку пра "другаснае паходжанне" пачатковага галоснага (''А''-), і ў працяг гэтага параўноўваў, апроч іншага, з прускай воднай назвай ''Drawe''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 175.</ref>. Апошнюю літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] ставіў у адзін шэраг з назвамі літоўскіх рэк ''Dravinė, San-drava, Saus-dravas'' і іншымі з коранем ''Drav-'', а далей паралелі бачыў у стараіндыйскіх ''draváh'' «бег», ''drávati'' «бяжыць»<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 90.</ref>. Гэтыя ад індаеўрапейскага *''dreu''- "бегчы, ступаць", ад якога гідранімічны корань *''drowos'' і ад яго шэраг стараеўрапейскіх гідронімаў тыпу ''Dravos, Drava''<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204-206.</ref><ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, апроч як слядоў у гідронімах, у вядомых на сёння [[Балты|балцкіх]] мовах не захавалася. Іншае тлумачэнне адроўскай назвы - без таго каб адкідаць пачатковы галосны - у расійскай даследчыцы назваў Р. Агеевай (1985). Паводле яе, назва Адроў таго ж паходжання, што назва Одра ([[Одэр (рака)|Одэр]]), - ад індаеўрапейскага ''*adu-'' (''*adro-'') «цячэнне вады, плынь»<ref>Р. А. Агеева. Происхождение имен рек и озер. Москва, 1985. С. 86-87.</ref>. Гэты корань раней пастуляваў даследчык стараеўрапейскай гідраніміі Г. Крае (1964), які ад яго тлумачыў і назву нёманскай [[Одла|Одлы]]<ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.</ref>. Паблізу Адрова працякае рэчка [[Сухадроўка]]. Згаданы літоўскі гідронім ''Saus-dravas'' за першы складнік мае літоўскае ''sausas'' - "сухі". == Гідраграфія == Пачынаецца меліярацыйнай канавай каля вёскі [[Дубніцы]] Аршанскага раёна, вусце на паўднёвай ускраіне горада [[Орша]]. Цячэ па [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. На рацэ каля вёскі Дубніцы [[Плаціна (архітэктура)|плаціна]] і [[сажалка]] (плошча 1 га), у пойме каля вёскі Барань Аршанскага раёна наліўная сажалка (плошча 2 га). [[Даліна]] выразная, да вёскі Пагост трапецападобная, ніжэй карытападобная, шырынёй 0,6—0,8 км. [[Пойма]] пераважна двухбаковая, шырынёй 0,1—0,3 км. [[Бераг]]і ў вярхоўі нізкія, у сярэднім і ніжнім цячэнні стромкія і абрывістыя, вышынёй 5—7 м, месцамі да 20 м.<br />Рэчышча ў вярхоўі на 12,5 км да вёскі [[Пількавічы]] Сенненскага раёна каналізаванае, далей звілістае, шырыня ракі ў межань 15—20 м. === Асноўныя прытокі === '''Справа''': [[Камяніца (прыток Адрова)|Камяніца]], [[Дзярноўка]], [[Сакалянка (рака)|Сакалянка]], [[Барань (рака)|Барань]], [[Ключнікава]]. '''Злева''': [[Чарнічанка (прыток Адрова)|Чарнічанка]]. == На рацэ == Магчыма, у XI ст. на рацэ або паблізу яе стаяў «горад» [[Одрск]], згаданы ў «[[Павучанне Уладзіміра Манамаха|Павучанні]]» [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] у кантэксце паходу на [[Полацк]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{кніга|загаловак=Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=38—39|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://poseidon.by/content/adrov Рака Адроў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029190658/http://poseidon.by/content/adrov |date=29 кастрычніка 2013 }} {{Дняпро}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Сенненскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Талачынскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Дняпра]] [[Катэгорыя:Басейн Адрова| ]] bnvlh08w7k2no5bhwut46xi6mh7yeau Беседзь 0 17450 5198345 5151274 2026-09-13T20:22:28Z Peisatai 111348 /* Назва */ Цяпер гладка, зграбна, паслядоўна і ўсё ўлічана, без хаатызацыі. 5198345 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] выводзіў назву Беседзі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Гэтую азёрную назву ''Bestinis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. У літоўскай гідраніміі сустракаецца, разам з тым, і ўтваральнік -''ta'', як у гідроніме ''Venta''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 372.</ref>. Апроч думак Машынскага і Тапарова, савецкі даследчык назваў Ул. Ніканаў (1966), сумнеючыся, звязваў назвы тыпу Беседзь або са словамі са значэннем тыпу "сход, веча" (: руск. ''беседа''), або са збудаваннем (вытворнае памяншальнае руск. ''беседка)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>.'' Апошняга варыянту трымаўся і беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] (1974), які ў рускім слове "бяседа", што мела даць назву Беседзь, бачыў семантыку пабудовы (прырэчны або прыдарожны знак, збудаванне на старых шляхах)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] n6zfjdc3cob8ooc87sne8pb1xbmpw9r 5198346 5198345 2026-09-13T20:23:14Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198346 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] выводзіў назву Беседзі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. У літоўскай гідраніміі сустракаецца, разам з тым, і ўтваральнік -''ta'', як у гідроніме ''Venta''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 372.</ref>. Апроч думак Машынскага і Тапарова, савецкі даследчык назваў Ул. Ніканаў (1966), сумнеючыся, звязваў назвы тыпу Беседзь або са словамі са значэннем тыпу "сход, веча" (: руск. ''беседа''), або са збудаваннем (вытворнае памяншальнае руск. ''беседка)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>.'' Апошняга варыянту трымаўся і беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] (1974), які ў рускім слове "бяседа", што мела даць назву Беседзь, бачыў семантыку пабудовы (прырэчны або прыдарожны знак, збудаванне на старых шляхах)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] h4syasz16da9a29monurgusv4jv059l 5198347 5198346 2026-09-13T20:24:05Z Peisatai 111348 /* Агульнае */ 5198347 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] выводзіў назву Беседзі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. У літоўскай гідраніміі сустракаецца, разам з тым, і ўтваральнік -''ta'', як у гідроніме ''Venta''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. С. 372.</ref>. Апроч думак Машынскага і Тапарова, савецкі даследчык назваў Ул. Ніканаў (1966), сумнеючыся, звязваў назвы тыпу Беседзь або са словамі са значэннем тыпу "сход, веча" (: руск. ''беседа''), або са збудаваннем (вытворнае памяншальнае руск. ''беседка)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>.'' Апошняга варыянту трымаўся і беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] (1974), які ў рускім слове "бяседа", што мела даць назву Беседзь, бачыў семантыку пабудовы (прырэчны або прыдарожны знак, збудаванне на старых шляхах)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] iflusg9onsryf1rfdxqmruzxgmm6q57 5198348 5198347 2026-09-13T20:25:02Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198348 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] (1957) выводзіў назву Беседзі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] (1962) адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. У літоўскай гідраніміі сустракаецца, разам з тым, і ўтваральнік -''ta'', як у гідроніме ''Venta''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. С. 372.</ref>. Апроч думак Машынскага і Тапарова, савецкі даследчык назваў Ул. Ніканаў (1966), сумнеючыся, звязваў назвы тыпу Беседзь або са словамі са значэннем тыпу "сход, веча" (: руск. ''беседа''), або са збудаваннем (вытворнае памяншальнае руск. ''беседка)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>.'' Апошняга варыянту трымаўся і пазнейшы беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] (1974), які ў рускім слове "бяседа", што мела даць назву Беседзь, бачыў семантыку пабудовы (прырэчны або прыдарожны знак, збудаванне на старых шляхах)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] jq0a6sjljwm9vjtfrs97dczdd0o1vhn 5198352 5198348 2026-09-13T20:31:43Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198352 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Беседзь}} {{Рака |Назва = Беседзь |Арыгінальная назва = |Выява = VetkaRaion2.JPG |Подпіс = Беседзь у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 261 |Плошча басейна = 5460 |Басейн = Сож/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = 28,4 |Месца вымярэння = у вусці |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= [[Шумяцкі раён]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 40|s_lat_sec = 06 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 32|s_lon_min = 37|s_lon_sec = 20 |Вусце = Сож |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 52|m_lat_min = 37|m_lat_sec = 54 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 31|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 24 |Ухіл ракі = 0,23 |Краіна = Расія/Беларусь |Рэгіён = Смаленская вобласць/Бранская вобласць |Рэгіён 1 = Магілёўская вобласць/Гомельская вобласць |Раён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бе́седзь''', '''Бесядзь''', '''Бесець''' — рака ў [[Смаленская вобласць|Смаленскай]] і [[Бранская вобласць|Бранскай]] абласцях [[Расія|Расіі]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]], [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцях [[Беларусь|Беларусі]], левы прыток [[Сож|Сажа]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Даўжыня 261 км, у межах Беларусі 185 км. Вадазбор 5460 км², у межах Беларусі 3110 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 28,4 м³/с. Агульнае падзенне 59,6 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні {{nobr|0,23 [[праміля|‰]]}}. == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] (1957) выводзіў назву Беседзі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Бася]] ў гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] (1962) адпрэчваў, аднак, сувязь з ''bhōs''-, але звязваў з гідронімамі тыпу Бестань, якія гуртаваў з літоўскімі і латышскімі гідронімамі тыпу ''Best-upis, Bestinis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Апошнюю, азёрную, назву ''Bestinis'' літоўскі гідраніміст [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]], тлумачыў з прыметніка ''bestinis'' "капаны", далей да ''besti'' «капаць»<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 63.</ref>. У літоўскай гідраніміі сустракаецца, разам з тым, і ўтваральнік -''ta'', як у гідроніме ''Venta''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. С. 372.</ref>. Апроч думак Машынскага і Тапарова, савецкі даследчык назваў Ул. Ніканаў (1966), сумнеючыся, звязваў назвы тыпу Беседзь або са словамі са значэннем тыпу "сход, веча" (: руск. ''беседа''), або з адпаведным збудаваннем (вытворнае руск. ''беседка)<ref>В. А. Никонов. Краткий топонимический словарь. Москва, 1966. С. 53.</ref>.'' Апошняга варыянту трымаўся і пазнейшы беларускі географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] (1974), які ў рускім слове "бяседа", што мела даць назву Беседзь, бачыў семантыку пабудовы (прырэчны або прыдарожны знак, збудаванне на старых шляхах)<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 27.</ref>. == Агульнае == Пачынаецца ў [[Шумяцкі раён|Шумяцкім раёне]] Смаленскай вобласці, цячэ ў [[Хоцімскі раён|Хоцімскім]], [[Касцюковіцкі раён|Касцюковіцкім]] і [[Веткаўскі раён|Веткаўскім]] раёнах Беларусі. Тройчы перасякае беларуска-расійскую мяжу. Вадазбор на паўднёва-ўсходняй частцы Аршанска-Магілёўскай раўніны, у нізоўях на Чачэрскай раўніне і ў Гомельскім Палессі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў пачатку красавіка, найбольшая вышыня над межанным узроўнем 3,5—5,5 м, сярэдняя 2,8 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе снежня, крыгалом у канцы сакавіка. Суднаходная за 78 км ад вусця. Даліна выразная, слабазвілістая, трапецападобная, шырыня да ўпадзення р. Жадунь 0,2—0,3 км, далей 0,6—1 км, ніжэй вусця р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] 1—1,5 км. Пойма пераважна двухбаковая, большай часткай лугавая, парэзаная прытокамі, старыцамі, рукавамі; вышыня ў вярхоўі 0,1—0,2 км, на астатнім працягу 0,5—0,8 км, пасля ўпадзення р. [[Свінка (прыток Беседзі)|Свінка]] да вусця 0,5—1,5 км. Рэчышча моцназвілістае і разгалінаванае; яго шырыня ў вярхоўі 15—20 м, у ніжнім цячэнні 30—40 м (на асобных участках да 100 м). Берагі стромкія, нярэдка абрывістыя, вышынёй 0,3—2 м. == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Чачавец]], [[Благаўка (рака)|Благаўка]], [[Еленка (прыток Беседзі)|Еленка]], [[Сураў]], [[Жадунь (правы прыток Беседзі)|Жадунь]], [[Дзяражня (прыток Беседзі)|Дзяражня]], [[Алёшня]], [[Палуж (рака)|Палуж]], [[Каўпіта (рака)|Каўпіта]], [[Азярышчанская]], [[Чарняўка (прыток Беседзі)|Чарняўка]]. '''Злева''': [[Альшоўка]], [[Жадунь (левы прыток Беседзі)|Жадунька]], [[Войская (рака)|Войская]], [[Зубр (рака)|Зубр]], [[ручай Машоўка]], [[Пералёўка (рака)|Пералёўка]], [[Стаўбунка]], [[Студзёнка (ручай)|Студзёнка]], [[Увіч]], [[Сплавень|Сплавень (Трасцянец)]]. == На рацэ == '''Гарадскія пасёлкі''': [[Хоцімск]], [[Красная Гара (Краснагорскі раён)|Красная Гара]]. '''Іншае''': [[Белая Дуброва (Касцюковіцкі раён)|Белая Дуброва]], [[Веткаўскі батанічны заказнік]]. == У мастацтве == Народны паэт Беларусі [[Аркадзь Куляшоў]] напісаў верш «[[Мая Беседзь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=113}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} {{Сож}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] [[Катэгорыя:Рэкі Хоцімскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Касцюковіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Веткаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Бранскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басейн Беседзі| ]] mvt5cpjdlz5aw2i2o5z8wpktgfy2ivu Лоша 0 22693 5198844 4687239 2026-09-14T10:45:46Z Peisatai 111348 5198844 wikitext text/x-wiki Назву '''Ло́ша''' маюць: == Азёры == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[возера Лоша, Жыткавіцкі раён|Лоша]] — [[возера]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[возера Лоша, Слуцкі раён|Лоша]] — [[возера]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Лоша (Астравецкі раён)|Лоша]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]] — аграгарадок ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] == Рэкі == === [[Беларусь]] === * [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лоша]] — рака ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], левы прыток [[Ашмянка|Ашмянкі]] * [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]] — рака ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Нёман]]а * [[Лоша (прыток Дабранкі)|Лоша]] — рака ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], прыток [[Дабранка (рака)|Дабранкі]] == Іншае == * [[Лоша (археалагічныя помнікі)|Лоша]] — курганныя могільнікі каля [[Лоша (Астравецкі раён)|в. Лоша]] ([[Астравецкі раён]]). == Этымалогія == Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. У памяншальнай форме назва ракі [[Лошыца (рака)|Лошыца]]. Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], звярнуўшы ўвагу яшчэ на рэчку Лошу далёка на [[Ака|Павоччы]] (прыток тамтэйшай [[:ru:Проня_(приток_Оки)|Проні]]), на гэтай падставе далучаў большасць назваў тых Лошаў (апроч ашмянскай [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]) да групы гідронімаў, якія мелі быць прынесеныя "з-за Прыпяці, г.зн. са славянскай прарадзімы"<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. III t. Vilnius, 1961. C. 504.</ref>. З Бугам не пагадзіўся пазнейшы даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], ён звязваў назву дняпроўскіх Лошаў з літоўскім гідронімам ''Laš-upė''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.</ref>''.'' Гідронімы тыпу ''Laš-upė'' даследчык літоўскай гідраніміі [[А. Ванагас]] звязваў або з літоўскім ''lašis'' "ласось", або ''lašas'' "кропля", ''lašėti'' "сачыцца, капаць"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.</ref>. Этымалагічна гэтыя словы аднаго паходжання, ад індаеўрапейскага *''lak̑- "''апырскваць, пакрываць кроплямі ці плямкамі", адкуль вытворнае *''lak̑-so-s'' "ласось (як рыба плямістая)"<ref>https://verbum.by/esbm/lasos</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 653.</ref><ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.</ref>.{{Неадназначнасць}} js7pmxlr0xbkizcfc4z7jtz6hrnkap0 5198848 5198844 2026-09-14T10:48:12Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ 5198848 wikitext text/x-wiki Назву '''Ло́ша''' маюць: == Азёры == === [[Беларусь]] === * [[Гомельская вобласць]]: ** [[возера Лоша, Жыткавіцкі раён|Лоша]] — [[возера]] ў [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[возера Лоша, Слуцкі раён|Лоша]] — [[возера]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Лоша (Астравецкі раён)|Лоша]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Лоша (Уздзенскі раён)|Лоша]] — аграгарадок ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] == Рэкі == === [[Беларусь]] === * [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лоша]] — рака ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], левы прыток [[Ашмянка|Ашмянкі]] * [[Лоша (прыток Нёмана)|Лоша]] — рака ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Нёман]]а * [[Лоша (прыток Дабранкі)|Лоша]] — рака ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], прыток [[Дабранка (рака)|Дабранкі]] == Іншае == * [[Лоша (археалагічныя помнікі)|Лоша]] — курганныя могільнікі каля [[Лоша (Астравецкі раён)|в. Лоша]] ([[Астравецкі раён]]). == Этымалогія == Звыш за дзясятак рэчак з назвай Лоша працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. У памяншальнай форме назва ракі [[Лошыца (рака)|Лошыца]]. Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], звярнуўшы ўвагу яшчэ на рэчку Лошу далёка на [[Ака|Павоччы]] (прыток тамтэйшай [[:ru:Проня_(приток_Оки)|Проні]]), на гэтай падставе далучаў большасць назваў тых Лошаў (апроч ашмянскай [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]) да групы гідронімаў, якія мелі быць прынесеныя "з-за Прыпяці, г.зн. са славянскай прарадзімы"<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. III t. Vilnius, 1961. C. 504.</ref>. З Бугам не пагадзіўся пазнейшы даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], ён звязваў назву дняпроўскіх Лошаў з літоўскім гідронімам ''Laš-upė''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.</ref>''.'' Гідронімы тыпу ''Laš-upė'' даследчык літоўскай гідраніміі [[А. Ванагас]] звязваў або з літоўскім ''lašis'' "ласось", або ''lašas'' "кропля", ''lašėti'' "сачыцца, капаць"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.</ref>. Этымалагічна гэтыя словы аднаго паходжання, ад індаеўрапейскага *''lak̑- "''апырскваць, пакрываць кроплямі ці плямкамі", адкуль вытворнае *''lak̑-so-s'' "ласось (як рыба плямістая)"<ref>https://verbum.by/esbm/lasos</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 653.</ref><ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.</ref>.{{Неадназначнасць}} m55zeg7ufxttpxlmbmhlgq3amrunecv Скандынавія 0 25076 5198331 4842175 2026-09-13T19:28:43Z Ueschar 151377 5198331 wikitext text/x-wiki {{Геаграфічны рэгіён}}[[Выява:Scandinavia.jpg|thumb|250px|right|Скандынавія і Паўночная Еўропа (акрамя Ісландыі)]] {{Скандынавія}} '''Скандынавія''' — гісторыка-культурны рэгіён на поўначы [[Еўропа|Еўропы]], цэнтрам якога з’яўляецца [[Скандынаўскі паўвостраў]]. [[Данія]], [[Нарвегія]] і [[Швецыя]] прызнаюць адзін аднаго часткамі Скандынавіі. Акрамя таго, у Скандынавію часта ўключаюць [[Ісландыя|Ісландыю]] і [[Фінляндыя|Фінляндыю]], а таксама [[Фарэрскія астравы]], збліжаючы гэты тэрмін з паняццем '''[[Паўночная Еўропа]]'''. У нямецкай і ў айчыннай геаграфічнай традыцыі Данія звычайна не ўключаецца ў склад Скандынавіі. == Гісторыя == Скандынаўскі рэгіён быў каланізаваны паўночнагерманскімі плямёнамі ў другой палове [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя новай эры]]. На працягу шматлікіх стагоддзяў скандынаўскія дзяржавы неаднаразова аб’ядноўваліся ў палітычныя звязы, найбольшым з якіх была [[Кальмарская унія]] ([[1397]]—[[1523]]), аб’ядналая пад адной каронай усё скандынаўскія [[каралеўства|каралеўствы]] (Данію, Нарвегію і Швецыю), з залежнымі тэрыторыямі — Фінляндыяй, Ісландыяй і Грэнландыяй. Сучаснае выкарыстанне тэрміна ''Скандынавія'' звязана з [[дацка-прускія войны|дацка-прускімі войнамі]] сярэдзіны [[XIX]] стагоддзя за [[Шлезвіг]] і ўзнікненнем нацыянальна-палітычнага руху за аб’яднанне Швецыі, Даніі і Нарвегіі ў адзіную дзяржаву. == Мовы == Асноўныя скандынаўскія мовы паходзяць ад агульнай [[стараскандынаўская мова|стараскандынаўскай мовы]], і адносяцца да паўночнай галіны [[германскія мовы|германскай моўнай групы]]. Большасць дыялектаў [[нарвежская мова|нарвежскай]], [[шведская мова|шведскай]] і [[дацкая мова|дацкай]] моў узаемна зразумелыя. [[Ісландская мова|Ісландская]] і [[фарэрская мова|фарэрская]] мовы таксама паходзяць ад стараскандынаўскай, але захавалі значна больш архаічных рысаў. [[Фінская мова]] адносіцца зусім да іншай моўнай сям’і — [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх моў]]. У той жа час, у Фінляндыі пражывае значная [[шведы|шведская]] меншасць, і [[шведская мова|шведская]] з’яўляецца адной з дзяржаўных моў. == Гл. таксама == * [[Скандынаўская міфалогія]] * [[Скандынаўскае імя]] * [[Вікінгі]] * [[Паўночная Еўропа]] * [[Дагістарычная Скандынавія]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.gudbrandsdalen.no Gudbrandsdalen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161114151924/http://www.gudbrandsdalen.no/ |date=14 лістапада 2016 }} * [http://www.ulver.com/ Скандынаўскі інфармацыйны цэнтр] * [http://www.evropa.org.ua/ Краіны Еўропы — інфармацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726203229/http://evropa.org.ua/ |date=26 ліпеня 2011 }} * [http://www.nordlys.ms/media/ Праклады скандынаўскіх газет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100814161650/http://www.nordlys.ms/media |date=14 жніўня 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы]] [[Катэгорыя:Скандынавія| ]] doepis7ktucssjptlhqdb6fueyfb3q4 Вітаўт Тумаш 0 26264 5198926 4934071 2026-09-14T11:49:05Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Германія */ вікіфікацыя 5198926 wikitext text/x-wiki {{вучоны |Выява = Вітаўт Тумаш.jpg }} {{цёзкі|Вітаўт}} '''Вітаўт Тумаш''' (псеўд.: ''Р. Максімовіч, Андрэй Багровіч, Сымон Брага, Гарыгляд, Раман Шарупіч, Язэп Яшчар''; крыпт.: ''В. Т.'') ({{ДН|20|12|1910}}, в. [[Спягліца]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|27|4|1998}}, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[лекар]], скарыназнавец. [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|Беларускі калабарант з нацыстамі ў часы Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == === Даваенная дзейнасць === Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім студэнцкім жыцці; узначальваў «урад» [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] пры [[Віленскі ўніверсітэт#Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]]. === Дзейнасць падчас вайны === У [[1940]]—[[1941]] гг. быў старшынёй Лодзінскага аддзела [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], членам створанага ў [[Берлін]]е ([[19 чэрвеня]] [[1941]] г.) [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]<ref>Пратакол нарады прадстаўнікоў беларускіх арганізацыяў і ўстанаваў з Нямеччыны і Гэнэральнай Губэрні, адбытай 19 чэрвеня 1941 г. у Бэрліне [З калекцыі М. Шчорса] // За дзяржаўную незалежнасць Беларусі (For national independence of Byelorussia): Дакуманты і матар’ялы сабраныя і падрыхтаваныя для публікацыі І. Касяком, прагледжаныя і апрабаваныя для друку камісіяй Беларускай цэнтральнай рады пад кіраўніцтвам праф. Р. Астроўскага. — Лёндан: выданьне Беларускай цэнтральнай рады, 1960. — 198 с. — С. 77 — 78.</ref>. У ліпені — лістападзе 1941 г. бургамістр [[Мінск]]а. Супольна з ваенным камендантам падпісаў у ліпені 1941 г. загад пра стварэнне [[Мінскае гета|Мінскага гета]]<ref>Рэйн, Л. Каралі і пешкі: Калабарацыя ў Беларусі ў час Другой сусветнай вайны / Леанід Рэйн; [пер. з англ. мовы В. Рубінчыка]. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 442 с. — С. 284. — ISBN 978-5-00076-029-1. ''Са спасылкай:'' Архіў Яд ва-Шэм М41/112 «Загад аб стварэньні жыдоўскага гета ў Менску»</ref>. ''«Хацеў як найхутчэй зьехаць зь Менску і прапанаваў [[Вацлаў Іваноўскі|Іваноўскаму]] сваю пасаду, абяцаў нават узяць на сябе неабходныя фармальнасьці перад нямецкімі ўладамі»''<ref>Туронак, Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі / Юры Туронак. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — 877, [1] с., [12] л. іл. — С. 231. — ISBN 978-80-86961-13-2. ''Са спасылкай:'' Ліст Я. Найдзюка-Александровіча да аўтара ад 13.11.1978</ref>. У канцы 1941 г. пераехаў у [[Трэці Рэйх|нацысцкую Германію]]. === На эміграцыі === ==== Германія ==== Пасля пераезду ў Германію, займаўся лекарскай практыкай і працаваў у берлінскім аддзеле Самапомачы. У [[1943]] г. — рэдактар газеты [[Раніца (1939)|«Раніца»]]. Выкарыстоўваючы тэксты, апублікаваныя ў газеце «Раніца» і атрыманымі асабіста ад [[Л. Геніюш]], падрыхтаваў да друку зборнік вершаў аўтаркі «Ад родных ніў». Пасля вайны жыў у [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|пасляваеннай Германіі]] і [[ЗША]], актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці і навуковай дзейнасці. У [[1946]] г. у [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] [[Ватэнштэт]] выдаваў часопіс «Мэдычная Думка»<ref>Гарбінскі, Ю. Беларускі рэлігійны друк на Захадзе: пэрыёдыка, графічныя друкі, 1945—2005 = Belarusian religious publishing in the West: periodicals and graphic prints, 1945—2005 / Юры Гарбінскі; Беларускі інстытут навукі й мастацтва; Катэдра беларускай філялёгіі, Факультэт прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філялёгіяў, Варшаўскі унівэрсытэт; Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук. — Варшава — Нью-Ёрк: Беларускі інстытут навукі й мастацтва, 2009. — 884, [4] с. — С. 556. — (The history of Belarusian diaspora; № 7). — ISBN 978-83-920472-7-8.</ref>. ==== ЗША ==== У [[1948]] г. В. Тумаш пераехаў у [[ЗША]]. Адзін з заснавальнікаў і шматгадовы ([[1955]]—[[1982]] гг.) старшыня [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]]; быў членам [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]] і старшынёй её Нью-Ёркскага аддзела. Напачатку [[1952]] г. Вітаўт Тумаш згадзіўся на просьбу [[Старшыня Рады БНР|Прэзідэнта БНР]] [[М. Абрамчык]]а рэдагаваць газету [[Беларус (1950)|«Беларус»]]Але выдаўшы два нумары (№ 1 і 2) ад рэдагавання адмовіўся<ref>Юрэвіч, Л. Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага: Гісторыя газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус» (1947—2000) / Лявон Юрэвіч; [Іменны паказ. А. і Н. Гардзіенкі]. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2006. — 254, [1] с. — С. 76 — 77. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 8). — ISBN 985-504-037-6.</ref>. З [[1979]] да [[1982]] гг. старшыня Фундацыі імя П. Крэчэўскага<ref>Гардзіенка, Н., Юрэвіч, Л. Рада БНР, 1970 — 1982: Падзеі і дакументы / Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч; Беларускі інстытут навукі і мастацтва. — Мн.: Кнігазбор, 2014. — 300 с., [6] л. іл. — С. 62. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 23). — ISBN 978-985-7119-10-3; Мерляк, К. Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі = Activity of Constant Mierlak in the Emigration: Праніклівасьць і практычны падыход / Канстанцін Мерляк. — Нью Ерк, 1992. — 476 с., 1 л. партр. — С. 412.</ref>. Раптоўна памёр ад [[кровазліццё|кровазліцця]] ў мозг. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] ў [[Нью-Джэрсі]] ([[ЗША]]). == Прозвішча == Сярод балцка-літоўскіх двухасноўных імёнаў вядомае двухасноўнае імя ''Tumašas'', з асновамі ''Tu-, Maš-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 113.</ref>. Аснова ''Tu-'' як у імені ''Tu-sum'as'', ад якога тапонім [[Тусуманцы]]. Аснова ''Maš-'' як у імені ''Maš-tar'as'', ад якога тапонім [[Маштаркі]]. Ад імені ''Tumašas'' тапонім [[Тумашаўцы]] каля [[Жалудок|Жалудка]] (як і Тумашава [[Спягліца]], таксама ў паласе ўздоўж цяперашняй літоўскай мяжы). == Творы == === Кнігі === * Выбраныя творы / Вітаўт Тумаш; [Ад рэд. Г. Сагановіч]. — Мн.: [Б.в.], 2002. — 246 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; Серыя «Досьледы»). — ISBN 978-5272-09-2. === Артыкулы === * Ад сіняга неба да шэрай зямлі. Трыццацілетні творчы шлях Натальлі Арсеньневай / С. Брага // Бацькаўшчына. — 1952. — № . — 25 сакавіка. — С. 4 — 5; № . — 6 красавіка. — С. 3 — 4. * Аляксандра Ружанец-Ружанцоў. Да 60-годзьдзя жыцьця / В. Т. // Запісы БІНІМ. — 1954. — № 1 (5). — С. 41 — 43. * Аўген фон Энгэльгардт / Р. Максімовіч // Бацькаўшчына. — 1948. — № 41 (44). — 26 сьнежаня. — С. 2. * Беларускаму календару 450 гадоў / С. Брага // Беларус. — 1972. — № 188. — Сьнежань. — С. * Беларуская Віленская гімназія // Полацак. — 1992. — № 3 (13). — С. 48 — 52; № 4 (14). — С. 55 — 57; № 5 (15). — С. 49 — 51; № 9 .919). — С. 37 — 40. * Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва: Да 25-годзьдзя дзейнасці // Запісы. — 1977. — Кн. 15. — С. 79 — 81, 83. * Верны сын Лагойскай зямлі / Р. Максімовіч // Беларус. — 1972. — № 185. — Верасень. — С. 4. * Даклад пра Рыгора Хадкевіча / Прысутны // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5<ref>Рэферат В. Тумаша ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка Ф. Скарыны ў выдавецкай галіне</ref>. * Ліст у Рэдакцыю / В. Тумаш // Бацькаўшчына. — 1956. — № 27 (309). — 1 ліпеня. — С.<ref>Катэгарычнае адмежаванне ад публікацый [[І. Касяк]]а.</ref> * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6<ref>Рэферат В. Тумаша — Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знходак</ref>. * У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва / Б. С. // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1<ref>Рэферат В. Тумаша — «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»</ref>. * Угодкі друку на беларускай зямлі / С. Брага // Беларус. — 1972. — № 186. — Кастрычнік. — С. * Францішак Скарына з Полацку / В. Тумаш // Беларускі свет. — 1989. — № 21 (50). — С. 19 — 32. {{зноскі}} == Літаратура == * Аб працах В. Тумаша ў «Весцях» АН БССР // Беларус. — 1991. — № 378. — С. 4. * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 12/2005. * Сачанка, С. Тумаш Вітаўт / Святлана Сачанка // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} — С. 538. {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тумаш Вітаўт}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Мінска]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] hbt01tymgjnhzy8ld7r6ltzffdoefmj 5198929 5198926 2026-09-14T11:51:00Z АлесьНавіцкі90 162483 /* ЗША */ 5198929 wikitext text/x-wiki {{вучоны |Выява = Вітаўт Тумаш.jpg }} {{цёзкі|Вітаўт}} '''Вітаўт Тумаш''' (псеўд.: ''Р. Максімовіч, Андрэй Багровіч, Сымон Брага, Гарыгляд, Раман Шарупіч, Язэп Яшчар''; крыпт.: ''В. Т.'') ({{ДН|20|12|1910}}, в. [[Спягліца]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — {{ДС|27|4|1998}}, [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[лекар]], скарыназнавец. [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|Беларускі калабарант з нацыстамі ў часы Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == === Даваенная дзейнасць === Скончыў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскую беларускую гімназію]], медыцынскі факультэт [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім студэнцкім жыцці; узначальваў «урад» [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] пры [[Віленскі ўніверсітэт#Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэце Стэфана Баторыя]]. === Дзейнасць падчас вайны === У [[1940]]—[[1941]] гг. быў старшынёй Лодзінскага аддзела [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэта самапомачы]], членам створанага ў [[Берлін]]е ([[19 чэрвеня]] [[1941]] г.) [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]<ref>Пратакол нарады прадстаўнікоў беларускіх арганізацыяў і ўстанаваў з Нямеччыны і Гэнэральнай Губэрні, адбытай 19 чэрвеня 1941 г. у Бэрліне [З калекцыі М. Шчорса] // За дзяржаўную незалежнасць Беларусі (For national independence of Byelorussia): Дакуманты і матар’ялы сабраныя і падрыхтаваныя для публікацыі І. Касяком, прагледжаныя і апрабаваныя для друку камісіяй Беларускай цэнтральнай рады пад кіраўніцтвам праф. Р. Астроўскага. — Лёндан: выданьне Беларускай цэнтральнай рады, 1960. — 198 с. — С. 77 — 78.</ref>. У ліпені — лістападзе 1941 г. бургамістр [[Мінск]]а. Супольна з ваенным камендантам падпісаў у ліпені 1941 г. загад пра стварэнне [[Мінскае гета|Мінскага гета]]<ref>Рэйн, Л. Каралі і пешкі: Калабарацыя ў Беларусі ў час Другой сусветнай вайны / Леанід Рэйн; [пер. з англ. мовы В. Рубінчыка]. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 442 с. — С. 284. — ISBN 978-5-00076-029-1. ''Са спасылкай:'' Архіў Яд ва-Шэм М41/112 «Загад аб стварэньні жыдоўскага гета ў Менску»</ref>. ''«Хацеў як найхутчэй зьехаць зь Менску і прапанаваў [[Вацлаў Іваноўскі|Іваноўскаму]] сваю пасаду, абяцаў нават узяць на сябе неабходныя фармальнасьці перад нямецкімі ўладамі»''<ref>Туронак, Ю. Мадэрная гісторыя Беларусі / Юры Туронак. — Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2006. — 877, [1] с., [12] л. іл. — С. 231. — ISBN 978-80-86961-13-2. ''Са спасылкай:'' Ліст Я. Найдзюка-Александровіча да аўтара ад 13.11.1978</ref>. У канцы 1941 г. пераехаў у [[Трэці Рэйх|нацысцкую Германію]]. === На эміграцыі === ==== Германія ==== Пасля пераезду ў Германію, займаўся лекарскай практыкай і працаваў у берлінскім аддзеле Самапомачы. У [[1943]] г. — рэдактар газеты [[Раніца (1939)|«Раніца»]]. Выкарыстоўваючы тэксты, апублікаваныя ў газеце «Раніца» і атрыманымі асабіста ад [[Л. Геніюш]], падрыхтаваў да друку зборнік вершаў аўтаркі «Ад родных ніў». Пасля вайны жыў у [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|пасляваеннай Германіі]] і [[ЗША]], актыўна ўдзельнічаў у грамадскім жыцці і навуковай дзейнасці. У [[1946]] г. у [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб|лагеры для перамешчаных асоб]] [[Ватэнштэт]] выдаваў часопіс «Мэдычная Думка»<ref>Гарбінскі, Ю. Беларускі рэлігійны друк на Захадзе: пэрыёдыка, графічныя друкі, 1945—2005 = Belarusian religious publishing in the West: periodicals and graphic prints, 1945—2005 / Юры Гарбінскі; Беларускі інстытут навукі й мастацтва; Катэдра беларускай філялёгіі, Факультэт прыкладной лінгвістыкі і ўсходнеславянскіх філялёгіяў, Варшаўскі унівэрсытэт; Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук. — Варшава — Нью-Ёрк: Беларускі інстытут навукі й мастацтва, 2009. — 884, [4] с. — С. 556. — (The history of Belarusian diaspora; № 7). — ISBN 978-83-920472-7-8.</ref>. ==== ЗША ==== У [[1948]] г. В. Тумаш пераехаў у [[ЗША]]. Адзін з заснавальнікаў і шматгадовы ([[1955]]—[[1982]] гг.) старшыня [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]]; быў членам [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]] і старшынёй её Нью-Ёркскага аддзела. Напачатку [[1952]] г. Вітаўт Тумаш згадзіўся на просьбу [[Старшыня Рады БНР|Прэзідэнта БНР]] [[М. Абрамчык]]а рэдагаваць газету [[Беларус (1950)|«Беларус»]]. Але выдаўшы два нумары (№ 1 і 2) ад рэдагавання адмовіўся<ref>Юрэвіч, Л. Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага: Гісторыя газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус» (1947—2000) / Лявон Юрэвіч; [Іменны паказ. А. і Н. Гардзіенкі]. — Мн.: Беларускі кнігазбор, 2006. — 254, [1] с. — С. 76 — 77. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 8). — ISBN 985-504-037-6.</ref>. З [[1979]] да [[1982]] гг. старшыня Фундацыі імя П. Крэчэўскага<ref>Гардзіенка, Н., Юрэвіч, Л. Рада БНР, 1970 — 1982: Падзеі і дакументы / Наталля Гардзіенка, Лявон Юрэвіч; Беларускі інстытут навукі і мастацтва. — Мн.: Кнігазбор, 2014. — 300 с., [6] л. іл. — С. 62. — (Бібліятэка Бацькаўшчыны; Кн. 23). — ISBN 978-985-7119-10-3; Мерляк, К. Дзейнасьць Кастуся Мерляка на эміграцыі = Activity of Constant Mierlak in the Emigration: Праніклівасьць і практычны падыход / Канстанцін Мерляк. — Нью Ерк, 1992. — 476 с., 1 л. партр. — С. 412.</ref>. Раптоўна памёр ад [[кровазліццё|кровазліцця]] ў мозг. Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] ў [[Нью-Джэрсі]] ([[ЗША]]). == Прозвішча == Сярод балцка-літоўскіх двухасноўных імёнаў вядомае двухасноўнае імя ''Tumašas'', з асновамі ''Tu-, Maš-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 113.</ref>. Аснова ''Tu-'' як у імені ''Tu-sum'as'', ад якога тапонім [[Тусуманцы]]. Аснова ''Maš-'' як у імені ''Maš-tar'as'', ад якога тапонім [[Маштаркі]]. Ад імені ''Tumašas'' тапонім [[Тумашаўцы]] каля [[Жалудок|Жалудка]] (як і Тумашава [[Спягліца]], таксама ў паласе ўздоўж цяперашняй літоўскай мяжы). == Творы == === Кнігі === * Выбраныя творы / Вітаўт Тумаш; [Ад рэд. Г. Сагановіч]. — Мн.: [Б.в.], 2002. — 246 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; Серыя «Досьледы»). — ISBN 978-5272-09-2. === Артыкулы === * Ад сіняга неба да шэрай зямлі. Трыццацілетні творчы шлях Натальлі Арсеньневай / С. Брага // Бацькаўшчына. — 1952. — № . — 25 сакавіка. — С. 4 — 5; № . — 6 красавіка. — С. 3 — 4. * Аляксандра Ружанец-Ружанцоў. Да 60-годзьдзя жыцьця / В. Т. // Запісы БІНІМ. — 1954. — № 1 (5). — С. 41 — 43. * Аўген фон Энгэльгардт / Р. Максімовіч // Бацькаўшчына. — 1948. — № 41 (44). — 26 сьнежаня. — С. 2. * Беларускаму календару 450 гадоў / С. Брага // Беларус. — 1972. — № 188. — Сьнежань. — С. * Беларуская Віленская гімназія // Полацак. — 1992. — № 3 (13). — С. 48 — 52; № 4 (14). — С. 55 — 57; № 5 (15). — С. 49 — 51; № 9 .919). — С. 37 — 40. * Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва: Да 25-годзьдзя дзейнасці // Запісы. — 1977. — Кн. 15. — С. 79 — 81, 83. * Верны сын Лагойскай зямлі / Р. Максімовіч // Беларус. — 1972. — № 185. — Верасень. — С. 4. * Даклад пра Рыгора Хадкевіча / Прысутны // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5<ref>Рэферат В. Тумаша ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка Ф. Скарыны ў выдавецкай галіне</ref>. * Ліст у Рэдакцыю / В. Тумаш // Бацькаўшчына. — 1956. — № 27 (309). — 1 ліпеня. — С.<ref>Катэгарычнае адмежаванне ад публікацый [[І. Касяк]]а.</ref> * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6<ref>Рэферат В. Тумаша — Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знходак</ref>. * У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва / Б. С. // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1<ref>Рэферат В. Тумаша — «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»</ref>. * Угодкі друку на беларускай зямлі / С. Брага // Беларус. — 1972. — № 186. — Кастрычнік. — С. * Францішак Скарына з Полацку / В. Тумаш // Беларускі свет. — 1989. — № 21 (50). — С. 19 — 32. {{зноскі}} == Літаратура == * Аб працах В. Тумаша ў «Весцях» АН БССР // Беларус. — 1991. — № 378. — С. 4. * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 12/2005. * Сачанка, С. Тумаш Вітаўт / Святлана Сачанка // {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} — С. 538. {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тумаш Вітаўт}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Мінска]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] pztzkbci8i4b7xr4lqu6uqna3ohxdyv Валянцін Ваньковіч 0 26588 5198355 5080875 2026-09-13T20:51:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5198355 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ваньковіч}} {{Мастак | імя = Валянцін Ваньковіч | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = Валенцій-Вільгельм Ваньковіч | партрэт =Walenty wankowicz.jpg | шырыня = | загаловак = Аўтапартрэт. Мастак Валянцін Ваньковіч | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль = [[рамантызм]] | працы =[[Міцкевіч на скале Аю-Даг]], [[Партрэт Войцеха Пуслоўскага]] | заступнікі = | уплыў = [[Ян Рустэм]] | уплыў на = | узнагароды = | сайт = }} '''Валянцін Ваньковіч''' або '''Валенцій-Вільгельм Ваньковіч''' ({{lang-pl|Walenty Wilhelm Wańkowicz}}; {{ДН|24|5|1800|12}}, маёнтак [[Калюжыца]], [[Ігуменскі павет]], [[Мінская губерня]] — {{ДС|12|5|1842}}, [[Парыж]], [[Францыя]]) — мастак [[Рамантызм|рамантычнага]] кірунку, аўтар вядомага партрэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Міцкевіч на скале Аю-Даг]]» (каля 1831). == Біяграфія == === Паходжанне === [[Файл:Melchijor Vańkovič. Мэльхіёр Ваньковіч (V. Vańkovič, 1830-39).jpg|міні|злева|Партрэт бацькі [[Мельхіёр Аляксандравіч Ваньковіч|Мельхіёра Ваньковіча]], 1830—1839 гг.]] [[Файл:Schalastyka Vańkovič (Hareckaja). Схалястыка Ваньковіч (Гарэцкая) (V. Vańkovič, 1830-39).jpg|міні|злева|Партрэт маці Схаластыкі з Гарэцкіх, 1830—1839 гг.]] Належаў да старажытнага шляхецкага роду [[Ваньковічы|Ваньковічаў]] герба «[[Ліс (герб)|Ліс]]», прадстаўнікі якога часта займалі земскія пасады ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Нарадзіўся ў сям’і [[Мельхіёр Аляксандравіч Ваньковіч|Мельхіёра Аляксандравіча Ваньковіча]] (1775—1842) і яго жонкі Схаластыкі Гарэцкай, сястры вядомага паэта [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]]. 14 мая ён быў ахрышчаны ў [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Беразіно)|Бярэзінскім парафіяльным]] касцёле<ref>[[Уладзімір Дзянісаў]]. [https://www.facebook.com/uladzimer.dzianisau/posts/pfbid0PcXCDbDsiWd21vdWzT133xCHrLqegFeu1CthzJNdeadTEbt37hGaYpWsb99GBXVUl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZVaNWk7e-2ZVKQK4IWhVYYLfFRqNI6KqbVne-lBQgHqQo7C7VWwCnCwcr4Z1vQ6e_S7iZ0BKxmz9aRFlVHMhYwsMdmcuuFeV1Wz0OIhomxIYkudk_IrBN2kuFvD7jlcPsRWqrsIPSpJqRxfgbbboTtW3ZetJY96_txsyxQAujzwAPj6rW4jScjeWMfmDC9y7K1qIDTvqTv9jHi9KgcxizQGmj1J-jNqLzZp9Gb0QNoTEMj8O0Abfmkx4wZsxk_kfpI&__tn__=%2CO%2CP-y-R Да 250-годдзя з дня нараджэння мастака Валенція Ваньковіча (12.05.1800—12.05.1842).]</ref>. Бацька Мельхіёр валодаў маёнткам [[Малая Сляпянка]] (цяпер раён [[Мінск]]а) у [[Менскі павет|Менскім павеце]] і маёнткам [[Калюжыца|Калюжыцы]] ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і займаў пасады ігуменскага павятовага суддзі (1799—1802) і старшыні II дэпартамента Галоўнага суда Мінскай губерні (1805—1808). Стрыечным братам Валянціна быў мастак [[Тадэвуш Гарэцкі]]. === Адукацыя === Дзіцячыя гады прайшлі ў [[Малая Сляпянка|Сляпянцы]]. Вучыўся ў [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкім езуіцкім калегіуме]] (1811—1818), дзе захапіўся жывапісам, шмат капіраваў з натуры. Потым атрымліваў адукацыю на аддзяленні літаратуры і прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ў прафесара [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] (1818—1824), дзе спрабаваў сябе ў [[партрэт|партрэце]] (пераважна сяброў таварыства [[філаматы|філаматаў]] і [[філарэты|філарэтаў]]). Акрамя таго, наведваў заняткі на факультэце фізічных навук, вывучаў оптыку і законы распаўсюджання святла. Паводле пастановы ўніверсітэцкай рады накіраваны на завяршэнне мастацкай адукацыі ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай Акадэміі мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург]]у (1825—1828). За дыпломную праграму «Подзвіг кіяўляніна ў 988 годзе» Валенцію Ваньковічу прысуджаюць Малы залаты медаль з правам стажыроўкі за мяжой. === Сталыя гады === [[Файл:В.Ваньковіч. Аўтапартрэт.jpg|thumb|злева|Аўтапартрэт]] З 1829 года жыў у доме свайго брата [[Эдвард Станіслававіч Ваньковіч|Эдварда Ваньковіча]] на Валоцкай вуліцы ў Мінску (цяпер [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліца Інтэрнацыянальная]], дом захаваўся), там жа бывалі яго сябры — [[Ян Дамель]], [[Міхаіл Кулеша|Міхал Кулеша]] і іншыя мастакі, таксама [[Станіслаў Манюшка]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] і іншыя. Меў сядзібу ў тагачасным прыгарадзе Мінска [[Малая Сляпянка|Малой Сляпянцы]] (дом не захаваўся), дзе зладзіў майстэрню і плённа працаваў<ref>[http://www.minsk-old-new.com/minsk-2741.htm Дом-усадьба В. Ваньковича] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120501082018/http://minsk-old-new.com/minsk-2741.htm |date=1 мая 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. У мінскай майстэрні працаваў з сябрам [[Часлаў Манюшка|Чаславам Манюшкам]], бацькам вядомага кампазітара [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. У гэты час напісаў партрэты бацькі, сястры Станіславы Гарноўскай, Дамініка Манюшкі, дзядзькі Антонія Гарэцкага, жонкі Анэлі з дзецьмі, мясцовых шляхціцаў. З пачаткам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў у Польшчы, Літве і Беларусі]] меў намер далучыцца да паўстанцаў (купіў зброю і каня), але праз працяглую хваробу ён не ўзяў удзел у паўстанні<ref name=asa1>Буйвал В. [http://media.catholic.by/nv/n11/art4.htm «Maestro Валенці»: Да 200-годдзя з дня нараджэння Валенція Ваньковіча (1800—1842)] // «[[Наша Вера]]» № 1 (11), [[2000]].</ref>. 21 верасня 1832 за партрэты, «пісаныя з натуры», Пецярбургская Імператарская акадэмія мастацтваў уганаравала Валенція Ваньковіча звання «прызначанага» ў акадэміі і прапанавала для атрымання звання акадэміка напісаць сямейны партрэт з фігурамі ў поўны рост. === Эміграцыя === У ліпені 1839 выехаў у [[Эміграцыя|эміграцыю]]. Перад ад’ездам напісаў [[тэстамент]] на карысць жонкі. Наведаў [[Мюнхен]] (у 1840 удзельнічаў там у выстаўцы), [[Дрэздэн]], [[Берлін]], а 15 верасня 1841 прыехаў у [[Парыж]] і асталяваўся ў доме свайго сябра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] на вуліцы Д’Амстэрдам. У Парыжы пачаў новы этап у сваёй творчасці, у якім узраслі містычныя настроі, падтрыманыя даўнім сябрам філосафам [[Андрэй Тавянскі|Андрэем Тавянскім]] (карціны «Апафеоз Напалеона», 1841, «Напалеон над разарванай картай Еўропы», 1841, «Міцкевіч, які імправізуе», 1841, «Ecce homo», [[1842]], іконы «Евангеліст Ян» і «Святая Клара»). У 1842 годзе стварыў свой апошні аўтапартрэт. [[Файл:Cimetière de Montmartre - Tombe de Louis Zambrzycki.jpg|міні|злева|Магіла Валянціна Ваньковіча на Манмартры]] Памёр ад [[сухоты|сухотаў]] на руках у [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] ўвечары 14 траўня 1842 года ў Парыжы, у доме па вуліцы Амстэрдамскай № 1<ref>Да 225-годдзя з дня нараджэння мастака Валенція Ваньковіча (12.05.1800—12.05.1842). [https://www.facebook.com/uladzimer.dzianisau/posts/pfbid0iRkPCeXwz7HFgCF4hNWe3S8qMkbJtKEZauKsBMFwppS4Aefq7c6PbKXEnvV9NHtRl?__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZVR4cZbKxtdk8G4fMhV-yDDOVmuOEfMkrxNX-FtUgvkD68PJtKx_a_Kgs7ylAtkIDQ3QZSjBr7GXFvdJreoZTNFf4c2g2gzCgl_nLjipGJSw0Pecw_RUb7-lqdgfPmjboS1mZlLhmMVvY7y0XrQUN1y0htV2zLH_XAEudffFzv8Xg&__tn__=%2CO%2CP-R Выпіс з метрычнай кнігі аб памерлых ад 13 мая 1842 года, які выдала Прэфектура Дэпартамента Сены горада Парыжа.] </ref>. Міцкевіч запісаў яго тэстамент: частку сваіх карцін мастак перадаў сваёй сям’і і сябрам юнацтва — Адаму Міцкевічу і Андрэю Тавянскаму, астатнія былі прададзены з аўкцыёну за пазыкі, але сумы на ўсю выплату не хапіла<ref name="asa1" />. Пахаваны на могілках [[Манмартр (могілкі)|Манмартр]]<ref>[https://pbs.twimg.com/media/D5jfSm9XsAMio6f.jpg Помнік Валянціну Ваньковічу на могілках Манмартр-дэ-Сен-Дэні]</ref>. Апошняя яго карціна «Маці Божая Вастрабрамская» захоўваецца ў парыжскім касцёле {{нп3|Касцёл Святога Севярына, Парыж|Сен-Севярын|pl|Kościół Saint Severin w Paryżu}} з 1841 года<ref name="КТВ">[http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/117942-vankovich.html Копію твора Ваньковіча з касцёла Сен-Северэн у Парыжы створаць з удзелам беларускіх мастакоў]</ref>. == Творчасць == [[Файл:Wańkowicz Singers of the Vilnius Cathedral.jpg|200px|thumb|Пеўчыя [[Кафедральны сабор Святога Станіслава, Вільнюс|Віленскай кафедры]]]] [[Файл:Walenty Wańkowicz - Karol Lipiński.png|200px|thumb|Партрэт Караля Ліпінскага, 1822]] [[Файл:Wańkowicz Maria Szymanowska.jpg|200px|thumb|Партрэт Марыі Шыманоўскай, 1828]] Першым настаўнікам Ваньковіча ў жывапісе быў будучы генерал [[Езуіты|ордэна езуітаў]] [[Габрыэль Грубер]], мініяцюрыст. Ураджэнец [[Вена|Вены]], ён шмат маляваў для польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Малады Ваньковіч у вольны ад вучобы час чытаў старыя кнігі, сабраныя ў бібліятэцы езуітаў, капіраваў карціны, якія знаходзяцца ў манастыры. Па заканчэнні шостага класа ён ужо ўмеў маляваць мініяцюры і партрэты алеем, удасканальваючы малюнак і колер. У 16 гадоў ён запісаўся ў [[Віленскі ўніверсітэт]], куды яго прынялі на факультэт малявання пасля прадстаўлення сваіх работ. Неўзабаве, на першай мастацкай выстаўцы факультэта прыгожых мастацтваў, малады мастак атрымлівае шырокае прызнанне сваёй творчасці, большае за сваіх калег. Ваньковіч атрымлівае першую ўзнагароду. Не пазней за 1821 год Ваньковіч пазнаёміўся і пасябраваў з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]]. Вядома шмат накідаў і малюнкаў з Міцкевічам з 1821—1823 гадоў. Іх адносіны сталі асабліва блізкія пасля таго, як мініяцюра з выявай [[Марыля Верашчака|Марылі Верашчакі]], якая вельмі падабалася Міцкевічу, трапіла ў яго рукі. За гэта паэт падзякаваў мастака вершам «[[:s:pl:Do malarza (1899)|Do malarza]]» («Мастаку»). Ад гэтага часу застаўся пастэльны малюнак Міцкевіча з натуры. Прафесары любілі Ваньковіча за сціпласць, а больш за ўсіх ганарыўся ім сам [[Ян Рустэм]], у той час яны працавалі ў адной майстэрні. Ваньковіча накіравалі ад [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] на навучанне ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскую Акадэмію мастацтваў]] у [[Санкт-Пецярбург]]. Тут ён набывае ўсё большае прызнанне. У Пецярбургу працягнулася блізкае сяброўства з Міцкевічам, сведчаннем якога застаўся славуты партрэт паэта на фоне гары Аю-Даг у Крыме (1827). Пасля чатырох гадоў карпатлівага навучання ў Акадэміі Ваньковіч вяртаецца назад з залатым медалём. Пасля 1830 года маляванне мініяцюр перастала цікавіць мастака, яго прыцягвала цяпер толькі гістарычная тэматыка, і толькі ў гэтым кірунку ён хацеў працаваць. У канцы жыцця ў Парыжы ён далучыўся да [[Ліцвіны|літвінска]]-польскага эмігранцкага асяроддзя, зноў апынуўся побач Адама Міцкевіча. Тут Ваньковіч трапіў пад моцны ўплыў містыцызму і тавіянізму (вучэнне [[Андрэй Тавянскі|Андрэя Тавянскага]]). Адзіным сапраўдным сябрам сярод гэтай духоўнай барацьбы заставаўся Міцкевіч, да якога ён пераехаў у апошнія дні свайго жыцця. Творчасць звязана з мастацкім жыццём Беларусі і Польшчы. Аўтар партрэтаў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], {{нп3|Марыя Шыманоўская|Марыі Шыманоўскай|ru|Шимановская, Мария}}, {{нп3|Караль Ліпінскі|Караля Ліпінскага|ru|Липинский, Кароль}}, Э. і С. Хамінскіх, [[Андрэй Тавянскі|Андрэя Тавянскага]] і іншых. Характарныя карціны «Подзвіг маладога кіяўляніна пры аблозе Кіева печанегамі ў 968 годзе», «[[Міцкевіч на скале Аю-Даг]]» (1828), «Напалеон каля вогнішча» (1834). Сярод работ літаграфіі «Аўтапартрэт», «Галава старога», малюнкі «Від руін у Італіі», «Пейзаж» і іншыя. Творы мастака захоўваюцца ў зборах [[Вільня|Вільні]], [[Санкт-Пецярбург]]а, [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Парыж]]а. Многія працы ў прыватных калекцыях нашчадкаў тых, каго мастак пісаў у першай палове XIX ст. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Асобныя работы Валянціна Ваньковіча"> Файл:Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг.jpg|[[Міцкевіч на скале Аю-Даг|Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг]] Файл:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, 1820-40).jpg|[[Партрэт Войцеха Пуслоўскага]] Файл:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|Партрэт [[Казімір Пясецкі|Казіміра Пясецкага]] Файл:Andrej Tavianski. Андрэй Тавянскі (V. Vańkovič, 1820-40).jpg|Партрэт Андрэя Тавянскага Файл:Walenty Wańkowicz Portrait of Man Galeria Malarstwa Polskiego in Białystok.jpg|Мужчынскі партрэт. Галерэя польскага жывапісу ў [[Беласток]]у </gallery></center> == Сям’я == [[Файл:Ваньковіч. Партрэт жонкі.jpg|thumb|Партрэт жонкі мастака з дзецьмі. 1834]] Валянцін (Валенцій) Ваньковіч ажаніўся з Анэляй Растоцкай, ад якой меў трох дзяцей: [[Адам Ваньковіч (1827—1895)|Адам Ваньковіч]] (1827—1895), які ажаніўся з Амеліяй Клячкоўскай і быў удзельнікам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; Казімір Ваньковіч (1831—1891), які ажаніўся з Каралінай Артынскай (1860—1945); [[Ян Эдвард Ваньковіч|Ян (Ян-Эдвард-Ляліва) Ваньковіч]] (1838—1899), які ажаніўся са Станіславай Ясклоўскай і быў удзельнікам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], камандуючы паўстанцкім атрадам у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]]. == Ушанаванне памяці == [[Файл:HouseOfVankovich.JPG|thumb|Музей «[[Дом Ваньковічаў]]» у [[Мінск]]у]] У Мінску дзейнічае [[Дом Ваньковічаў|дом-музей Ваньковічаў]] — помнік палацава-паркавай архітэктуры эпохі [[класіцызм]]у — філіял [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]. У залах музея экспануюцца архіўныя дакументы, фотаздымкі работ Валянціна Ваньковіча (арыгіналаў няма). Большасць экспанатаў была пазычана з музеяў у [[Варшава|Варшаве]]<ref name="koprowski">Marek A. Koprowski: Białoruś. Uparte trwanie polskości. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2006, s. 216. ISBN 978-83-7441-409-8.</ref>. Побач з сядзібай усталяваны помнік мастаку<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4630 |title=Блукаючы рамантык Валенцій Ваньковіч |access-date=2 кастрычніка 2013 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310053821/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4630 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе ў серыі «Славутыя мастакі Беларусі» выйшаў альбом, прысвечаны творчасці Валенція Ваньковіча<ref>{{кніга|аўтар=Сычова Н. В|частка=|загаловак=Валенцій Ваньковіч: альбом|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн .|выдавецтва=Беларусь|год=2012|том=|старонкі=|старонак=41|серыя=Славутыя мастакі з Беларусі|isbn=978-985-01-0939-2|тыраж=1000}}</ref>. == Уплыў на культуру == Скульптар [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|Уладзімір Слабодчыкаў]] і архітэктар [[Юрый Іванавіч Казакоў|Юрый Казакоў]] стварылі скульптурную кампазіцыю «Раніца мастака», прысвечаную мастаку. Яна ўстаноўлена на тэрыторыі філіяла Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі «Дом Ваньковічаў»<ref name="ААП">[http://www.kultura.by/news/ab-adkrytsts-pomn-ka-valents-yu-vankov-chu Аб адкрыцці помніка Валенцію Ваньковічу]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4630&mode=print |title=Блукаючы рамантык Валенцій Ваньковіч |access-date=3 кастрычніка 2013 |archive-date=10 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310180239/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4630&mode=print |url-status=dead }}</ref>. [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анатоль Анікейчык]] стварыў скульптуру «Ля крыніцы. Пушкін і Ваньковіч»<ref>[http://vminsk.by/news/30/11917/ «Вновь я посетил тот уголок земли…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304232740/http://vminsk.by/news/30/11917/ |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Культурная прыналежнасць == [[Файл:Stanislav Faddeevich Khominskiy (by W. Wańkowicz).jpg|міні|Партрэт [[Станіслаў Хамінскі|Станіслава Хамінскага]], 1820-я гг.]] Культурную спадчыну Валянціна Ваньковіча лічаць сваёй палякі і беларусы. Імя мастака непарыўна звязана з Беларуссю: тут ён нарадзіўся, тут нарадзіліся яго дзеці, тут ён правёў самы працяглы перыяд свайго творчага жыцця, стварыўшы мноства партрэтаў сяброў, сваякоў, мясцовых шляхціцаў<ref>[http://www.nlb.by/portal/page/portal/index/detailed_news?param0=56570&lang=ru&rubricId=2 Презентация книги «Валентий Ванькович»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Гаворачы пра [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейку]], [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшку]], Валенція Ваньковіча, [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлю]], вядомы даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] адзначаў, што мы не маем права навязваць ім, як і «…шмат іншым дзеячам культурнага памежжа XIX ст. наш сённяшні менталітэт. Ну не прайшлі яны яшчэ, не маглі прайсці шлях ад „[[Тутэйшыя (выраз)|тутэйшасці]]“, „[[Краёўцы|краёвасці]]“, „[[Літвіны|літоўскасці]]“ да беларускасці як нацыянальнага вызначэння. І мы павінны тут не парушаць прынцыпы гістарызму, гаварыць у дадзеным выпадку толькі аб элементах беларускасці»<ref>Мальдзіс, А. Тры радзімы Ігнацага Дамейкі/Кантакты і дыялогі, No 7-8.-Мінск: ГА «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», [[2002]]. — 64с.</ref>. Беларускія працы апісваюць Валянціна Ваньковіча як мастака з беларускімі каранямі і з сумежжа культур, звязанага таксама з культурай Беларусі. Аўтары кнігі пад назвай «Гісторыя беларускага мастацтва» апісалі яго як творцу, які ''ўпісаў яркую старонку ў гісторыю беларускага жывапісу першай паловы XIX стагоддзя''<ref>pod red. S. Marceleua: Historyja biełaruskaha mastactwa: U 6 t. T. 3: Kaniec XVIII — paczatak XX stahoddzia. Mińsk: Nawuka i technika, 1989, s. 71. ISBN 5-343-00319-2.</ref>. «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі» кажа, што мастак паходзіў ''са старажытнага беларускага роду Ваньковічаў, а яго творчасць звязана з мастацкім жыццём Беларусі, Літвы і Польшчы''<ref>pod red. B. Saczanki: Encykłapiedyja historyi Biełarusi u 6 tamach. T. 2: Bielick — himn. Mińsk: «Biełaruskaja encykłapiedyja» imia Pietrusia Brouki, 1994, s. 218. ISBN 5-85700-142-0.</ref>. Шматлікая польская прафесійная літаратура гісторыі культуры і мастацтва паказвае яго як польскага мастака. Гэта між іншым «Dzieje kultury polskiej» [[Аляксандр Брукнер|Аляксандра Брукнера]], «Nowoczesne malarstwo polskie 1764—1939» {{нп3|Тадэвуш Дабравольскі|Тадэвуша Дабравольскага|pl|Tadeusz Dobrowolski}}, «Malarstwo polskie» Стэфана Казакевіча і «Dzieje Polski porozbiorowe (1795—1921)» Марыяна Кукеля<ref>Aleksander Brückner: Dzieje kultury polskiej. T. 3: Czasy nowsze do roku 1831. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 569, 674. ISBN 83-214-0861-3.</ref><ref>Aleksander Brückner: Dzieje kultury polskiej. T. 4: Dzieje Polski rozbiorowej : 1795 (1772)-1914. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 297, 402. ISBN 83-214-0861-3.</ref><ref>Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie 1764—1939. T. 1. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1957, s. 192—194.</ref><ref>Stefan Kozakiewicz: Malarstwo polskie. T. 3: Oświecenie, klasycyzm, romantyzm. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Auriga», Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe w Warszawie, 1976, s. 60-63, 287—288.</ref><ref>Marian Kukiel: Dzieje Polski porozbiorowe (1795—1921). London: Puls Publications, 1993, s. 210. ISBN 1-85917-009-9.</ref>. == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|||505}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2|||218}} * {{крыніцы/ЭКБ|2||209}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=1|старонкі=572|артыкул=|аўтар=}} * {{кніга|аўтар =Сычова Н. В|частка = |загаловак =Валенцій Ваньковіч: альбом|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн .|выдавецтва =Беларусь|год =2012|том = |старонкі = |старонак =41|серыя = Славутыя мастакі з Беларусі|isbn =978-985-01-0939-2|тыраж =1000}} * Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. / рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. — Т. 3: Канец XVIII — пачатак XX ст.; рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач. — Мінск: Навука і тэхніка, 1989. — 448 с. * ''[[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробаў, Л. М.]]'' Беларускія мастакі XIX стагоддзя / Л. М. Дробаў. — Мінск: Беларусь, 1971. — 112 с. * ''[[Сяргей Васілевіч Харэўскі|Харэўскі, С. В.]]'' Гісторыя мастацтва і дойлідства Беларусі / С. В. Харэўскі. — Вільня: ЕГУ, 2007. — 240 с. * ''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска І-й паловы XIX стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с. * ''Швед, В. В.'' Масоны і ложы на землях Беларусі (канец XVIII — першая чвэрць XIX ст.) : біябібліягр. слоўн. / В. В. Швед. — Гродна : ГрДУ, 2007. — 275 с. * ''Konarski, S.'' Wańkowiczowie herbu Lis odmienny / S. Konarski. — Paryż, 1960. == Спасылкі == * [http://media.catholic.by/nv/n11/art4.htm «MAESTRO ВАЛЕНЦІ». Да 200-годдзя з дня нараджэння Валенція Ваньковіча (1800—1842)] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваньковіч Валенцій-Вільгельм}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваньковічы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярэзінскім раёне]] avsutoyfpurmxcsmb3vyc18e0s9zjy3 Мышанка (рака) 0 27363 5198865 5026684 2026-09-14T11:00:27Z Peisatai 111348 перанесена з "Новая Мыш", вымагае спасылак. 5198865 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Мышанка}} {{Рака | Назва = Мышанка | Нацыянальная назва = | Выява = Myšanka_River_(01).jpg | Шырыня выявы = | Подпіс выявы = | Выток = | Вусце = [[Шчара|Рака Шчара]] | Краіна = | Даўжыня = 109 | Вышыня вытоку = | Вышыня вусця = | Расход вады = | Плошча вадазбору = 930 | Карта = | Подпіс карты = | Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мыша́нка''' ([[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)|афіц. транс.]]: ''Myšanka''), '''Мі́ша''' — рака ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток [[Шчара|Шчары]] (басейн [[Нёман]]а). == Назва == У інвентары 1692 г. згадваецца сядзіба (цяпер [[Новая Мыш]]) на беразе ракі Мышы. У наступным інвентары 1730 назва ракі ўжо памяншальнага выгляду, Мышанка. == Водаапісанне == Даўжыня 109 км. Вадазбор 930 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 4,9 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,7 [[праміле|‰]]. '''Асноўныя прытокі''': [[Малатоўка (прыток Мышанкі)|Малатоўка]], [[рака Мутвіца|Мутвіца]]; прымае сцёк з меліярацыйных каналаў. Пачынаецца на паўднёвых схілах Навагрудскага ўзвышша каля вёскі Буйнявічы [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]], цячэ па Баранавіцкай раўніне, упадае ў Шчару за 1 км на паўднёвы захад ад вёскі Сельцы [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]]. Замярзае ў сярэдзіне снежня, крыгалом у сярэдзіне сакавіка. Каля вёсак Белалессе, Магіляны і Жалезніца створаны [[Сажалка|сажалкі]] (плошчай 0,06 км², 0,7 км² і 0,04 км² адпаведна). Даліна пераважна трапецападобная, шырынёй 500—800 м. Пойма двухбаковая, месцамі забалочаная, шырынёй 400—600 м. Рэчышча ад вёскі Агароднікі да вёскі Новая Мыш (16 км) каналізаванае, на астатнім працягу моцна звілістае; шырыня яго 10—12 м, у ніжнім цячэнні месцамі да 40 м. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} [[Катэгорыя:Рэкі Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Івацэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Шчары]] fsd5wmwnsl3kihalks18eyphoafjdpd Ябланавы хрыбет 0 27639 5198746 5128289 2026-09-14T07:57:06Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198746 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ябланавы хрыбет |Нацыянальная назва = bxr/Ябалhан дабаан |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 03|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =113 |lon_min = 35|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 650 |Шырыня = больш за 80 |Найвышэйшая вяршыня = Канталацкі Галец |Вышыня = 1706 |Краіна = Расія |Рэгіён = Забайкальскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Altay-Sayan map ru.png|thumb|300пкс|Фізічная карта рэгіёна]] '''Я́бланавы хрыбет''' ({{lang-bxr|Ябалhан дабаан}}) — [[горны хрыбет]] пераважна з сярэднягорным рэльефам у цэнтральнай частцы [[Забайкалле|Забайкалля]], пераважна на тэрыторыі [[Забайкальскі край|Забайкальскага края]]. Даўжыня хрыбта каля 650 км, найбольшая шырыня больш за 80<ref name="ez" /> км, найменшая шырыня больш за 20<ref name="ez" /> км. Найбольшая вышыня — 1706 м ([[гара]] Канталацкі Галец)<ref name="ez">[http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=2610 Праект «Энциклопедия Забайкалья»]{{ref-ru}}</ref>. Складзены [[граніт]]амі, крышталічнымі [[сланец|сланцамі]], [[пясчанік]]амі. Распаўсюджаныя сляды старажытнага зледзянення. Схілы хрыбта параслі [[лістоўніца|лістоўнічнымі]], [[хвоя|хваёвымі]], радзей — [[піхта]]ва-[[елка|яловымі]] лясамі. Вышэй 1300—1400 м лясы змяняюцца горнай [[тундра]]й. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||224}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Яблонный хребет}} * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Яблоновый%20хребет/|title=Яблоновый хребет}} * [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-45269/ ''Пузырёв С.'' Почему водораздел в Забайкалье называется Яблоновым?]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] 4aqioiocvfpx5gznsi3pz3byh4mau83 Станавы хрыбет 0 27655 5198699 4825567 2026-09-14T07:52:59Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198699 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Станавы хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Становой хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 30|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 700 |Шырыня = 180 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Амурская вобласць/Якуція/Хабараўскі край |Пазіцыйная карта = Расія Далёкаўсходняя федэральная акруга |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[File:Становой хребет на границе Якутии и Амурской области.jpg|thumb|На мяжы [[Якуція|Якуціі]] і [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]]]] '''Станавы́ хрыбе́т'''{{sfn|БелЭн|2002}}, таксама '''Знешні Хінган''' — [[горны хрыбет]] у паўднёвай частцы [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] [[Расія|Расіі]] працягласцю 700 км ад сярэдняй плыні ракі [[Алёкма]] да вытокаў ракі [[Учур]]. На захадзе злучаецца са [[Станавое нагор’е|Станавым нагор’ем]], на ўсходзе — з гарамі [[Джугджур]]. З’яўляецца водападзелам рэк [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіянаў. Вышыня да 2412 м. Складзены [[сланец|сланцами]] і [[гнейс]]ами, прадзёртымі [[інтрузія]]мі [[граніт]]аў. Радовішчы [[золата]], рэдкіх металаў, [[Жалезныя руды|жалезных руд]], [[слюда|слюды]]. Характэрныя складчатыя сярэднегорныя плоскавяршынныя хрыбты, падзеленыя [[даліна]]мі. Паўсюдна шматгадовамёрзлыя пароды. На схілах — [[лістоўніца|лістоўнічная]] [[тайга]], вышэй 1200 м — [[кедравы сланік]] і горная [[тундра]]. Упершыню даследаваны і навукова апісаны расійскім даследчыкам [[Аляксандр Фёдаравіч Мідэндорф|А. Ф. Мідэндорфам]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Станавы хрыбет||144}} * {{крыніцы/БСГН|Станово́й хребе́т|607}} * {{ВСЭ3|Станово́й хребе́т|24А|420|аўтар=Мухина Л. И.}} * {{ССГН|Станово́й хребе́т}} * Станово́й хребе́т // География. Современная иллюстрированная энциклопедия. / Под редакцией проф. А. П. Горкина. — М.: Росмэн. 2006.{{ref-ru}} * {{крыніцы/ГНР (2008)|Станово́й хребе́т|416}} == Спасылкі == * [http://amur_toponyms.academic.ru/2503/Становой_Хребет/ Становой хребет // Топонимический словарь Амурской области. — Благовещенск: Хабаровское книжное издательство. — 2009.] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] 6w47h3v0dbf4yr2jay0211y1rps9sf8 Людміла Рублеўская 0 29446 5198272 5164663 2026-09-13T15:34:27Z Chaa5000 172915 5198272 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Бацька = Рублеўскі Іван Іванавіч | Маці = Часлаўская Галіна }} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * 2011 — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] 9trv9a5ixdve84wjffpophkgnaa2upm 5198273 5198272 2026-09-13T15:36:01Z Chaa5000 172915 5198273 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Бацька = Рублеўскі Іван Іванавіч | Маці = Часлаўская Галіна Міхайлаўна }} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * 2011 — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] hrl5z3gqm94copph496gxbsxzcs2kn0 5198840 5198273 2026-09-14T10:42:51Z M.L.Bot 261 натуральны парадак імёнаў 5198840 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Бацька = Іван Іванавіч Рублеўскі | Маці = Галіна Міхайлаўна Часлаўская }} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * 2011 — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] eb7c35kltejf1yq5rvtejgd9bu6hl4i Бася 0 41605 5198351 4997493 2026-09-13T20:28:27Z Peisatai 111348 5198351 wikitext text/x-wiki {{Рака |Вусце = Проня |Выява = Селище Сластёновское8.jpg |Подпіс выявы = Бася паблізу [[Селішча (Чавускі раён)|Селішча]] }} '''Бася''' — [[рака]] ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток ракі [[Проня]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). == Назва == Польскі славіст [[Казімір Машынскі|К. Машынскі]] выводзіў назву Басі наўпрост ад індаеўрапейскага кораня *''bhōs''-. З ім ён звязваў і назву ракі [[Беседзь]] у гэтым жа рэгіёне<ref>K. Moszyński. Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego. Wrocław-Kraków, 1957. S. 191.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], гэтае *''bhō-s''- ад карацейшага індаеўрапейскага *''bhā- /'' ''*bhō-'' "свяціць, блішчэць, ззяць". У гэтай падгрупе, апроч грэцкіх вытворных, і стараіндыйскія тыпу ''bhā́saḥ'' "святло"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Вытворных ад кораня *''bhā-'' у вядомых на сёння балцкіх мовах не захавалася. З іншага боку, даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]] змяшчаў назву Бася ў спіс гідронімаў балцкага паходжання, але без патлумачэння<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 104 км. Плошча [[вадазбор]]у 955 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 6,3 м³/с. Агульнае падзенне 70,7 м. Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,68 ‰. Пачынаецца на [[Смаленскае ўзвышша|Смаленскім узвышшы]] на паўднёвай ускраіне вёскі [[Анціпенкі]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]], працякае па [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніне]] ў [[Горацкі раён|Горацкім]], [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскім]], [[Шклоўскі раён|Шклоўскім]] і [[Чавускі раён|Чавускім]] раёнах. Асноўныя прытокі: [[Лімна (рака)|Лімна]], [[Аўчоса]], [[Лешня (басейн Дняпра)|Лешня]], [[Рэўза (прыток Басі)|Рэўза]] (справа), [[Паўна (рака)|Паўна]], [[Дзерна]], [[Галубіна (рака)|Галубіна]], [[Чарніца (прыток Басі)|Чарніца]], [[Касінка]] (злева). [[Даліна]] скрынкападобная, шырынёй 300—500 м. [[Пойма]] двухбаковая, парэзаная старыцамі і далінамі прытокаў; яе шырыня 150—300 м. Рэчышча ўмерана звілістае, слабаразгалінаванае, у верхнім цячэнні на 18 км каналізаванае, на асобных участках расчышчанае; шырыня ў сярэднім і ніжнім цячэнні 10—15 м. [[Бераг]]і стромкія. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў канцы сакавіка, сярэдняя вышыня над межанным узроўнем 2,5 м, найбольшая 3 м (1933 г.). Замярзае ў пачатку снежня, крыгалом у 3-й дэкадзе сакавіка. На рацэ за 3 км вышэй вусця горад [[Чавусы]]. У басейне ракі 39 невялікіх [[прыток]]аў агульнай даўжынёй 96 км, 295 км адкрытай [[Меліярацыя|меліярацыйнай]] сеткі. == Галерэя == <gallery> Basia 1.jpg Селище Сластёновское9.jpg Basia 3.jpg </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} * {{Крыніцы/РэсВодСССР}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=12, 18|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Могилёвской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042829/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Mogilev/tabl1-2.pdf |date=31 жніўня 2017 }}{{ref-ru}} * [http://chausy.info/foto-basya-2010/ Фатаграфіі Басі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120829112921/http://chausy.info/foto-basya-2010/ |date=29 жніўня 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Проні]] [[Катэгорыя:Рэкі Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Дрыбінскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Шклоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Чавускага раёна]] [[Катэгорыя:Басейн Басі| ]] 5yghc92is5stxofqh5ai7xhlxhlo27l Таўнус 0 42967 5198908 4151772 2026-09-14T11:22:22Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198908 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Таўнус |Выява = Grosser-feldberg-taunus016.jpg |Подпіс = Від на найвышэйшы пункт Таўнуса |Краіна = Германія |Плошча = 2700 |Даўжыня = 75 |Шырыня = 35 }} '''Таўнус''' ({{lang-de|Taunus}}) — горны масіў на захадзе [[Германія|Германіі]] ў землях [[Гесэн]] і [[Рэйнланд-Пфальц]]. Найвышэйшым пунктам Таўнуса з’яўляецца гара Вялікі Фельдберг (881,5 м). <center> <gallery caption="Таўнус"> Image:Taunus_von_Karben-i.jpg Image:Taunusblick002.jpg </gallery> </center> {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Германіі]] clk172edxzjh665gficraczy7ucsjr9 Сярэдні Усход 0 45128 5198872 5196132 2026-09-14T11:04:07Z Autumndancer 168015 /* Нафта, газ, выкапнёвы вугаль */ вікіфікацыя 5198872 wikitext text/x-wiki {{Геаграфічны рэгіён}} '''Сярэ́дні Усхо́д'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Middle East}}, {{lang-fa|خاورمیانه}}, {{lang-az|Ön Asiya}}, {{lang-arm|Միջին Արևելք}}, {{lang-ur|مشرقی وسطٰی}}, {{lang-ar|الشرق الأوسط}}, {{lang-he|המזרח התיכון}}, {{lang-ku|Rojhilata Navîn}}, {{lang-tr|Orta Doğu}}) — умоўная назва раёна [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]], размешчанага паміж [[Еўропа]]й і [[Пакістан]]ам; часам, асабліва ў англійскай і амерыканскай літаратуры, замяняе сабой [[тэрмін]] [[Блізкі Усход]], але часцей разумеецца як азначэнне сукупнасці краін Блізкага Усходу разам з [[Іран]]ам, [[Пакістан]]ам і [[Афганістан]]ам і таму пераважна ўжываецца не асобна, а ў складзе аб’яднанага тэрміна «Блізкі і Сярэдні Усход». У выніку, «Сярэдні Усход» часта ўжываецца ў дачыненні толькі да Ірана, Пакістана і Афганістана, а іншыя краіны азначаюцца як «Блізкі Усход». == Паходжанне тэрміна == Тэрмін «Сярэдні ўсход» ({{lang-en|Middle East}}) паўстаў у [[1850]]-я гады ў брытанскай [[Міністэрства па справах Індыі|Індыйскай адміністрацыі]]<ref name="Beaumont1988p16">{{cite book |author=Beaumont, Peter, Gerald H. Blake, J. Malcolm Wagstaff |title=The Middle East: A Geographical Study |publisher=David Fulton |year=1988 |page=16 |isbn=0470210400}}</ref>. Аднак вялікую знакамітасць ён набыў дзякуючы [[ЗША|амерыканскаму]] ваенна-марскому тэарэтыку [[Альфрэд Тэер Мэхэн|Альфрэду Тэеру Мэхэну]], які выкарыстаў гэты тэрмін у [[1902]] годзе<ref>{{cite journal |author=Koppes, C.R. |title=Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East" |journal=Middle East Studies |volume=12 |pages=95–98 |year=1976 |doi=10.1080/00263207608700307 |issn=0026-3206}}</ref> для абазначэння «вобласці паміж [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостравам]] і [[Індыя]]й»<ref>{{cite book |author=Lewis, Bernard |title=The Middle East and the West |year=1965|page=9}}</ref><ref>{{cite book |author=Fromkin, David |title=A Peace to end all Peace |url=https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from |year=1989|page=[https://archive.org/details/peacetoendallpea0000from/page/224 224] |isbn=0805008578}}</ref>. У той час [[Брытанская імперыя|Брытанская]] і [[Расійская імперыя|Расійская імперыі]] змагаліся за ўплыў у [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] (гэта суперніцтва атрымала назву [[Вялікая гульня]]). Мэхэн усведамляў значэнне не толькі самога рэгіёна, але і яго сэрца — [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]<ref>Melman, Billie. [http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 The Cambridge Companion to Travel Writing: 6 The Middle East / Arabia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110725125839/http://cco.cambridge.org/extract?id=ccol052178140x_CCOL052178140XA010 |date=25 ліпеня 2011 }}, Cambridge Collections Online. Retrieved January 8, 2006.</ref><ref>Palmer, Michael A. ''Guardians of the Persian Gulf: A History of America’s Expanding Role in the Persian Gulf, 1833—1992.'' New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 p. 12-13.</ref>. Ён назваў рэгіён вакол Персідскага заліва Сярэднім Усходам, лічачы яго другім па важнасці пасля [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] марскім праходам, які брытанцы павінны кантраляваць, каб прадухіліць прасоўванне рускіх у кірунку [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]]<ref>Laciner, Dr. Sedat. «[http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 Is There a Place Called ‘the Middle East’?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151006020301/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=2117 |date=6 кастрычніка 2015 }}», ''The Journal of Turkish Weekly]", June 2, 2006. Retrieved January 10, 2007.</ref>. Упершыню тэрмін быў выкарыстаны Мэхэнам у [[1902]] годзе ў артыкуле «Персідскі заліў і міжнародныя адносіны», апублікаваным у часопісе {{не перакладзена|National Review (Лондан)|National Review|en|National Review (London)}}<ref name="Adelson1995p22-23">{{cite book |author=Adelson, Roger |title=London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922. |publisher=Yale University Press |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/22 22-23] |isbn=0300060947 |url=https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/22 }}</ref>. Гэты артыкул быў перадрукаваны [[The Times]]. Неўзабаве тамсама з’явілася серыя з дваццаці артыкулаў пад агульным загалоўкам «Сярэдняўсходняе пытанне», напісаная сэрам {{не перакладзена|Ігнэйшэс Вэлэнцін Чырол|Ігнэйшэсам Вэлэнцінам Чыролам|en|Ignatius Valentine Chirol}}. У артыкулах Чырол пашырыў вызначэнне «Сярэдняга Усходу», пашырыўшы яго на «рэгіёны Азіі, што распасціраюцца да меж Індыі і пануюць над падыходамі да Індыі»<ref name="Adelson1995p24">{{cite book |author=Adelson, Roger |title=London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922. |publisher=Yale University Press |year=1995 |page=[https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/24 24] |isbn=0300060947 |url=https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/24 }}</ref>. Пазней, пасля таго як серыя артыкулаў была завершана ў [[1903]] годзе, The Times стала апускаць двукоссе пры ўжытку тэрміна ў сваіх артыкулах<ref name="Adelson1995p26">{{cite book |author=Adelson, Roger |title=London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922. |publisher=Yale University Press |year=1995 |page=[https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/26 26] |isbn=0300060947 |url=https://archive.org/details/londoninventiono00adel/page/26 }}</ref>. Аж да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] рэгіён паміж [[Турцыя]]й і ўсходнім узбярэжжам Міжземнага мора было прынята зваць «[[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]]» ({{lang-en|Near East}}), тым часам як «[[Далёкі Усход]]» ({{lang-en|Far East}}) меў сваім цэнтрам [[Кітай]]<ref name="davison">{{cite journal |author=Davison, Roderic H. |title=Where is the Middle East? |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |journal=Foreign Affairs |volume=38 |pages=665–675 |year=1960 |doi=10.2307/20029452 |issue=4}}</ref>, а Сярэднім Усходам зваўся рэгіён ад [[Месапатамія|Месапатаміі]] да [[Бірма|Бірмы]]. У канцы [[1930]]-х брытанцы стварылі [[Сярэдняўсходняе камандаванне]], якое базавалася ў [[Каір]]е і кіравала ваеннымі сіламі Вялікабрытаніі ў рэгіёне. Пазней англійскі тэрмін «Сярэдні Усход» ({{lang-en|Middle East}}) пачаў шырока ўжывацца ў Еўропе і ЗША. У [[Вашынгтон]]е ў [[1946]] годзе быў заснаваны Блізкаўсходні інстытут<ref>{{cite book |author=Held, Colbert C. |title=Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics |url=https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0 |publisher=Westview Press |year=2000 |page=[https://archive.org/details/middleeastpatter00held_0/page/7 7] |isbn=0813382211}}</ref> (даслоўна — «Сярэдняўсходні» ({{lang-en|Middle East Institute}})). === Сучаснае ўжыванне === У перыяд паміж сусветнымі войнамі лёс спрадвечна англійскага тэрміна склаўся па-рознаму. У англійскай мове тэрмін {{lang-en2|Middle East}} стаў ужывацца або як абагульняльная назва для ранейшых «Блізкага» і «Сярэдняга» Усходу, або фактычна стаў пазначаць прыблізна тыя краіны, што перш пазначаліся тэрмінам {{lang-en2|Near East}}. У многія іншыя мовы, у прыватнасці ў рускі, тэрмін {{lang-en2|Middle East}} (даслоўна — «Сярэдні Усход») увайшоў ужо ў сваім новым значэнні, то-бок фактычна ў значэнні {{lang-en2|Near East}} (даслоўна — «Блізкі Усход»). Таму на беларускую мову тэрмін {{lang-en2|Middle East}}, які перш пазначаў «Сярэдні Усход», перакладаецца звычайна як «Блізкі Усход». Аднак у гістарычным кантэксце, што адносіцца да перыяду прыблізна да Другой сусветнай вайны, {{lang-en2|Middle East}} прынята перакладаць як «Сярэдні Усход». ==== У англійскай мове ==== Слова сярэдні ({{lang-en|Middle}}) выклікае некаторую блытаніну ў сувязі са значэннем тэрміна, якое змянілася. Да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] тэрмін «Блізкі Усход» ({{lang-en|Near East}}) у англійскай мове ўжываўся для пазначэння [[Балканы|Балкан]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], тым часам як «Сярэдні Усход» ({{lang-en|Middle East}}) ставіўся да [[Іран]]а, [[Афганістан]]а, [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Каўказ]]а. У сваю чаргу «Далёкі Усход» {{lang-en|Far East}} ставіўся да краін [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]] (у прыватнасці [[Кітай|Кітая]], [[Японія|Японіі]], [[Фармоза|Фармозы]], [[Карэя|Карэі]], [[Ганконг]]а і да т.п.). Са знікненнем у 1918 годзе Асманскай імперыі тэрмін {{lang-en2|Near East}} практычна перастаў выкарыстоўвацца ў англійскай мове, тым часам як {{lang-en2|Middle East}} сталі ўжываць да краін [[Ісламскі свет|Ісламскага свету]]. Першае афіцыйнае выкарыстанне тэрміна {{lang-en2|Middle East}} урадам ЗША з’явілася ў [[Дактрына Эйзенхаўара|Дактрыне Эйзенхаўара]] [1957 г.), якая закранала [[Суэцкі крызіс]]. Дзяржсакратар ЗША [[Джон Фостэр Далес]] вызначыў {{lang-en2|Middle East}} як «вобласць, што ляжыць паміж і ўключае [[Лівія|Лівію]] на захадзе і [[Пакістан]] на ўсходзе, Сірыю і Іран на поўначы і Аравійскі паўвостраў на поўдні, а таксама [[Судан]] і [[Эфіопія|Эфіопію]]»<ref name="davison"/>. У 1958 годзе Дзяржаўны дэпартамент ЗША растлумачыў, што тэрміны «Блізкі Усход» і «Сярэдні Усход» узаемазамяняльныя і вызначыў даны рэгіён з уключэннем толькі [[Егіпет]]а, [[Сірыя|Сірыі]], [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Ліван]]а, [[Іарданія|Іарданіі]], [[Ірак]]а, [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], [[Кувейт]]а, [[Бахрэйн]]а і [[Катар]]а<ref>{{cite news |title='Near East' is Mideast, Washington Explains |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F70E10FC3D59127A93C6A81783D85F4C8585F9&scp=1&sq='Near%20East'%20is%20Mideast,%20Washington%20Explains&st=cse |publisher=The New York Times |date=1958-08-14 |access-date=2009-01-25}}</ref>. Паводле палітыкі агенцтва [[Associated Press]], назва Блізкі Усход раней адносілася да заходніх краін, тым часам як Сярэдні Усход — да ўсходніх, аднак цяпер яны сінанімічныя<ref>Goldstein, Norm. ''The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law''. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156</ref>. У дакументах [[ААН]] найчасцей ужываецца тэрмін {{lang-en2|Middle East}} і адносіцца ён да [[араба-ізраільскі канфлікт|араба-ізраільскага канфлікта]]. Радзей выкарыстоўваецца {{lang-en2|Near East}}. На беларускую мову абодва перакладаюцца як «Блізкі Усход». Некаторыя крытыкі звычайна рэкамендуюць карыстаць альтэрнатыўны тэрмін, прыкладам «Заходняя Азія», які з’яўляецца афіцыйным пазначэннем, што выкарыстоўваецца [[ААН]]. Многія аўтары крытыкуюць тэрмін {{lang-en2|Middle East}} як імплікавана [[Еўрацэнтрызм|еўрацэнтрычны]]<ref>{{cite web|author=Shohat, Ella|title=Redrawing American Cartographies of Asia|url=http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|publisher=City University of New York|access-date=2007-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/19991023092500/http://commposite.uqam.ca/videaz/docs/elshen.html|archive-date=23 кастрычніка 1999|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Hanafi, Hassan|title=The Middle East, in whose world?|url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|publisher=Nordic Society for Middle Eastern Studies|access-date=2007-01-12|archive-url=https://www.webcitation.org/687tED8cm?url=http://www.smi.uib.no/pao/hanafi.html|archive-date=2 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У сучасных еўрапейскіх мовах тэрмін {{lang-en|Middle East}} выкарыстоўваецца як еўрапейцамі, так і нееўрапейцамі ў акадэмічным і афіцыйным маўленні. == Дзяржавы Сярэдняга Усходу == * {{Сцягафікацыя|Афганістан}} * {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{Сцягафікацыя|Егіпет}} * [[Закаўказзе]]{{efn| [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref name="UN">{{cite web|url=http://www.un.org/depts/Cartographic/map/profile/mideastr.pdf|format=PDF|date=Лістапад 2011|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]|access-date=2013-12-10|language=en|title=Средний Восток}}</ref>, [[Энцыклапедыя Брытанніка]]<ref name="britannica1">{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Энцыклапедыя Брытанніка]] |title=Водный кризис на Ближнем Востоке и в Северной Африке |url=http://www.britannica.com/EBchecked/media/63313 |access-date=2013-12-10}}</ref><ref name="britannica2">{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[Энциклопедия Британника]] |title=Средний Восток |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/381192/Middle-East |access-date=2013-12-10 |quote=Thus defined, the Middle East consisted of the states or territories of Turkey, Cyprus, Syria, Lebanon, Iraq, Iran, Palestine (now Israel), Jordan, Egypt, The Sudan, Libya, and the various states of Arabia proper (Saudi Arabia, Kuwait, Yemen, Oman, Bahrain, Qatar, and the Trucial States, or Trucial Oman [now United Arab Emirates]. Subsequent events have tended, in loose usage, to enlarge the number of lands included in the definition. The three North African countries of Tunisia, Algeria, and Morocco are closely connected in sentiment and foreign policy with the Arab states. In addition, geographic factors often require statesmen and others to take account of Afghanistan and Pakistan in connection with the affairs of the Middle East. Occasionally Greece is included in the compass of the Middle East.}}</ref>, [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства]]<ref name="ngc">{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=MiddleEastCulture&layers=T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T |title=Средний Восток — Культурная карта |publisher=[[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства]] |access-date=2013-12-10 |lang=en }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="ngp">{{cite web |url=http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=MiddleEastPolitical&layers=T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T,T |title=Средний Восток — Политическая карта |publisher=[[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства]] |access-date=2013-12-10 |lang=en }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Вялікая энцыклапедыя Ларуса]]<ref name="larousse">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Большая энциклопедия Ларусса |title=Средний Восток |url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/autre-region/Moyen-Orient/134260 |access-date=2013-12-10 |quote=Concept britannique d'origine politique, qui qualifie aujourd'hui les régions s'étendant du Maroc au Pakistan (Maroc, Algérie, Tunisie, Libye, Égypte [parfois Soudan], Israël, Palestine, Liban, Jordanie, Syrie, Iraq, Arabie, Turquie, Iran, Afghanistan, Pakistan). En France, on emploie indifféremment les termes Moyen-Orient et Proche-Orient, mais le Maghreb en est toujours exclu.}}</ref>, [[Сусветны банк]]<ref name="worldbank">{{cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/MENAEXT/0,,menuPK:247603~pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:256299,00.html |title=Средний Восток и Северная Африка |publisher=[[Сусветны банк]] |access-date=2013-12-10 |lang=en}}</ref>, [[ЮНІСЕФ]]<ref name="unicef">{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html |title=Средний Восток и Северная Африка |publisher=[[ЮНИСЕФ]] |access-date=2013-12-10 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819123111/http://www.unicef.org/infobycountry/northafrica.html |archive-date=19 жніўня 2016 |url-status=dead }}</ref>, [[BBC]]<ref name="bbc">{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/country_profiles/default.stm |title=Новости BBC — Профили Стран |publisher=[[BBC]] |access-date=2013-12-10 |lang=en}}</ref>, [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскі]] слоўнік<ref name="cambridge">{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/british/the-middle-east |title=Значение Среднего Востока по-английски |publisher=Cambridge University Press |access-date=2013-12-10 |lang=en |quote=the area from the eastern Mediterranean to Iran, including Syria, Jordan, Israel, Lebanon, Saudi Arabia, Iran, and Iraq, and sometimes also Egypt.}}</ref>, Слоўнік Колінза<ref name="collins">{{cite web |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/middle-east |title=Средний Восток |publisher=Коллинз |access-date=2013-12-10 |lang=en |quote=the area around the E Mediterranean, esp Israel and the Arab countries from Turkey to North Africa and eastwards to Iran}}</ref>, Слоўнік Dictionary.com<ref name="dictionary">{{cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/middle+east |title=Средний Восток |publisher=Random House |year=2013 |access-date=2013-12-10 |lang=en |quote=the area from Libya E to Afghanistan, usually including Egypt, Sudan, Israel, Jordan, Lebanon, Syria, Turkey, Iraq, Iran, Saudi Arabia, and the other countries of the Arabian peninsula.}}</ref> не адносяць Закаўказзе да Сярэдняга Усходу.}} ** {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} ** {{ARM}} ** {{GEO}} * {{ISR}} * {{Сцягафікацыя|Іарданія}} * {{IRQ}} * {{IRN}} * {{Сцягафікацыя|Емен}} * {{Сцягафікацыя|Катар}} * {{Сцягафікацыя|Кувейт}} * {{LBN}} * {{UAE}} * {{Сцягафікацыя|Аман}} * {{SYR}} * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{TUR}} === Асноўныя этнічныя групы рэгіёна === * азербайджанцы * [[арабы]] * армяне * [[асірыйцы]] * [[белуджы]] * [[грэкі]] * [[яўрэі]] * [[курды]] * [[панджабцы]] * [[персы]] * [[пуштуны]] * [[Сіндхі, народ|сіндхі]] * [[талышы]] * [[туркі]] * [[туркаманы]] * [[хазарэйцы]] == Геалогія рэгіёна == Сярэдні Усход знаходзіцца ў месцы судакранання чатырох тэктанічных утварэнняў — [[Афрыканская пліта|Афрыканскай пліты]], [[Аравійская платформа|Аравійскай платформы]], [[Еўразійская пліта|Еўразійскай пліты]] і [[Індастанская пліта|Індастанскай пліты]]. У месцах іх сутыкненняў паўстала складкаватасць, што прывяло да ўтварэння мноства горных сістэм. Частка Сярэдняга Усходу запоўнена горнымі ўтварэннямі Альпійскай геасінклінальнай вобласці, што працягваюць горныя ўтварэнні [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]]. У рэльефе яны прадстаўлены [[Узвышша|ўзвышшамі]] з адносна прыпаднятымі ўскраіннымі ланцугамі і апушчанымі ўнутранымі [[Пласкагор’е|пласкагор’ямі]]. На поўдні да іх далучаецца Аравійска-Сірыйская глыба, якая з’яўляецца часткай [[Афрыканская платформа|Афрыканскай платформы]]. Аравійская вобласць ва ўсіх дачыненнях бліжэйшая да [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], чым да астатняй [[Азія|Азіі]]. [[Тэктагенез|Складкаватыя]] і складкавата-глыбавыя горы і ўзвышшы чаргуюцца з акумуляцыйнымі [[раўніна]]мі і міжгорнымі [[упадзіна]]мі. Міжгорныя [[Дэпрэсія, геалогія|дэпрэсіі]] запоўнены вялікімі тоўшчамі рыхлага адломкавага матэрыялу, што патрапіў туды з навакольных гор. Некаторыя азёры, якія займалі раней найніжэйшыя часткі ўпадзін, высахлі і пакінулі тоўшчы солі і [[гіпс]]у. Сярэдні Усход — кантрастны рэгіён па абсалютных адзнаках вышынь. З аднаго боку, тут знаходзяцца адны з самых высокіх вяршынь планеты — горы [[Чагары]] (8614 м) і [[Тырычмір]] (7690 м), з другога боку, найглыбейшая ўпадзіна — [[Мёртвае мора]], узровень якога ніжэйшы за ўзровень мора на 392 м<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|загаловак=Азия (часть света)}}</ref>. Многія раёны Сярэдняга Усходу (Іран, Пакістан, Турцыя) ахоплены [[Гораўтварэнне|альпійскім]] [[Гораўтварэнне|арагенезам]], што вядзе да высокай [[сейсмічнасць|сейсмічнасці]] (прыкладам, [[Ашгабацкае землетрасенне 1948 года]]). Зоны інтэнсіўных найноўшых узняццяў перамяжоўваюцца пляцоўкамі са складкаватымі структурамі старажытнейшага ўзросту. На тэрыторыі краін Сярэдняга Усходу знойдзены радовішчы шмат якіх відаў мінеральнай сыравіны. Выяўлены радовішчы [[нафта|нафты]], найбольшыя па колькасці запасаў у свеце (галоўным чынам у басейне [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] і [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]). Па запасах нафты, [[Прыродны газ|прыроднага гаручага газу]] і самароднай [[Сера|серы]] Сярэдні Усход займае першае месца ў свеце. Значныя таксама запасы [[цынк]]авай руды, [[барыт]]а, [[Бараты, мінералы|баратаў]], [[Літый|літыя]], [[карунд]]а, [[Ртуць|ртуці]], [[азбест]]а, [[Фасфаты|фасфатаў]], [[Жалезная руда|жалезнай руды]], [[Калійная соль|калійных соляў]], [[Свінец|свінцу]], [[вальфрам]]а, [[Медзь|медзі]], [[пірыт]]а, [[Сурма (хімічны элемент)|сурмы]], [[флюарыт]]а, [[Цэлесцін (мінерал)|цэлестыну]], [[Біруза|бірузы]], [[лазурыт]]а і іншых [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. === Нафта, газ, выкапнёвы вугаль === Упершыню прамысловыя запасы нафты на Сярэднім Усходзе выяўлены на паўднёвым захадзе [[Іран]]а ў [[1908]] годзе (радовішча Месдэжэ-Салейман). У канцы [[1920]]-х гадоў пачалася эксплуатацыя шэрага радовішчаў нафты, у прыватнасці Кіркук ([[Ірак]]), Гечсаран, Хефтгель (Іран). У [[1932]] годзе адкрыта гіганцкае газанафтавае радовішча [[:en:A'ali|Авалі]] на востраве [[Бахрэйн]], а таксама вялікія газанафтавыя і нафтавыя радовішчы Пазенан і [[Агаджары]] ў Іране, Дамам, Абкайк Абу-Хадрыя ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. У [[1938]] годзе адкрыта найбуйнейшае ў свеце радовішча Вялікі Бурган у [[Кувейт|Кувейце]], у [[1948]] годзе — Гавар у Саудаўскай Аравіі. У [[1950]]-я — 60-я гады выяўлена больш 80 буйных нафтавых радовішчаў. У [[1970]]-х гадах былі выяўлены гіганцкія газавыя радовішчы ў паўднёва-усходняй частцы [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] і прылеглых да яе тэрыторый Ірана, [[Катар]]а, [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]], [[Ірак]]а. Па запасах нафты Сярэдні Усход займае вядучае месца сярод іншых рэгіёнаў свету: каля 45 млрд тон нафты і больш 20 трлн м³ газу. Большасць радовішчаў нафты і газу злучаны з найбуйным у свеце [[Нафтагазаносны басейн Персідскага заліва|нафтагазаносным басейнам Персідскага заліва]]. Адзінкавыя паклады нафты і газу выяўлены ў іншых басейнах рэгіёна (Іран, [[Афганістан]], [[Ізраіль]]). Да 90-х гадоў ХХ стагоддзі ў краінах Сярэдняга Усходу было адкрыта 302 нафтавых і газанафтавых і 54 газавых радовішчаў. Асноўныя выведаныя запасы вуглевадародаў знойдзены ў інтэрвале глыбінь 1-3 км. Асноўныя прадукцыйныя тоўшчы — [[Пермскі перыяд|пермская]], [[Юрскі перыяд|верхняюрская]], [[Мелавы перыяд|ніжнемелавая]] і [[алігацэн]]-[[Міяцэн|ніжнеміяцэнавая]]. Запасы [[Выкапнёвы вугаль|каменнага вугалю]] складаюць больш 23 млрд тон, [[Буры вугаль|бурага]] — 3,3 млрд тон. Усе разведаныя запасы каменнага вугалю сканцэнтраваны ў краінах Сярэдняга Усходу — [[Турцыя|Турцыі]], Іране і [[Афганістан]]е. Практычна ўсе запасы бурага вугалю — у Турцыі ([[Анатоля|Анаталійскі]] буравугальны басейн). Асноўныя радовішчы каменнага вугалю ў Турцыі засяроджаны ў паўночна-заходняй частцы краіны (басейн [[Зангулдак]]). Большасць радовішчаў вугалю ў Іране знаходзіцца ў трох вугляносных басейнах — [[Эльбурс]]кім, Цэнтральна-Іранскім (радовішчы Керманскае, Бадаму) і і ў Мешхедскім (Паўночна-Харасанскім)<ref>[http://www.mineral.ru/Facts/world/116/140/index.html Сырьевой комплекс Ирана]</ref>. === Металы === Запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] на Сярэднім Усходзе нязначныя і складаюць каля 9 тыс. тон ([[1998]]). Яны засяроджаны ў некалькіх радовішчах Турцыі (Саліхлы-Кёпрубашы). Утрыманне ў рудах [[Настуран|U<sub>3</sub>O<sub>8</sub>]] 0,07-0,1 %. У турэцкай частцы [[Чорнае мора|Чорнага мора]] адкрыта вялікая колькасць уранавых руд у донных асадках на глыбіні 1—2 км. Руды [[Чорныя металы|чорных металаў]]. Агульныя запасы [[Жалезная руда|жалезнай руды]] ў Заходняй Азіі складаюць каля 14 млрд тон, у тым ліку разведаныя — больш за 3 млрд тон (1998). Найболей важныя ў прамысловым дачыненні — кантактна-метасаматычныя радовішчы Турцыі (Дыўрыгі, Хасанчэлебі), Ірана (Чогарт і іншыя), Ірака (Аснава) з запасамі руды 100—500 млн тон (утрыманне [[Жалеза|Fe]] — 50—63 %, [[Сера|S]] — 0,1—2 %, [[Аксід фосфару(V)|P<sub>2</sub>О<sub>5</sub>]] — 0,05—3,0 %, [[Дыяксід крэмнію|SiO<sub>2</sub>]] — 2,0—33,0 %). Буйныя радовішчы прадстаўлены жалезістымі [[кварцыт]]амі ў Саудаўскай Аравіі (Водзі-Сававін) і інш., а таксама жалезаруднымі метасаматытамі ў [[Тэрыгенны глей|тэрыгенна]]-[[Карбанаты|карбанатных]] пародах у Афганістане (Хаджыгек) і інш. [[Асадкавыя горныя пароды|Асадкавыя]] радовішчы звычайна невялікія і засяроджаны ў Саудаўскай Аравіі, Іраку, [[Іарданія|Іарданіі]], Афганістане, [[Сірыя|Сірыі]] (запасы — сотні тысяч, дзясяткі, рэдка сотні млн тон, утрыманне Fe — 23—64 %, S — сотыя долі адсотка, P<sub>2</sub>О<sub>5</sub> — 0,01—0,45 %, SiO<sub>2</sub> — до 15 %). Тытана-магнетытавыя радовішчы ([[Емен]]) характарызуюцца значнымі запасамі руды — да 600 млн тон, але нізкім утрыманнем карысных кампанентаў (Fe — 15 %, TiO<sub>2</sub> — 5,3 %) і высокім утрыманнем шкодных кампанентаў (P<sub>2</sub>О<sub>5</sub> — да 3,3 %). Запасы [[Марганцавыя руды|марганцавай руды]] невялікія і складаюць больш за 5 млн тон. Запасы галоўным чынам засяроджаны ў асадкавых і [[дакембрый]]ских адкладах Іярданіі (Вадзі-Дана і іншыя), у гідратэрмальных радовішчах Турцыі (Параніт, Падзіма, Улукёй і іншыя) і Ірана, а таксама ў металаносных илах Саудаўскай Аравіі — Атлантыс-11. Утрыманне [[Марганец|Mn]] у асадкавых радовішчах — 38—43 %, у жыльных — 25—45 %. Запасы [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] ацэньваюцца ў 850 тыс. тон [[ільменіт]]у, якія засяроджаны ў невялікіх ільменіт-[[цыркон]]авых узбярэжна-марскіх россыпах Емена. Утрыманне (кг / т): ільменіту 24—83, цыркону 10—20, [[манацыт]]а 1—2. Запасы цыркону складаюць 130 тыс. тон, манацыта 8 тыс. тон. У Емене і Саудаўскай Аравіі ёсць таксама тытана-магнетытавыя руды ў асноўных пародах, аднак утрыманне TiO<sub>2</sub> у іх рэдка перавышае 5 %. Запасы [[Храміты|хромавай руды]] складаюць каля 40 млн тон — галоўным чынам у радовішчах Турцыі і Ірана. Невялікія радовішчы хромавых руд ёсць на [[Востраў Кіпр|Кіпры]] (1 млн тон), у Афганістане і [[Аман]]е (160 тыс. тон). Усе радовішчы прадстаўлены пакладамі масіўных і ўкрапаных руд ва ўльтраасноўных пародах. У Турцыі яны групуюцца ў раёнах Гулеман, [[Бурса (горад)|Бурса]] — [[Ізмір]] і [[Мугла]], утрыманне Cr<sub>2</sub>O<sub>3</sub> у межах 22-56 %, FeO — 11—13,5 %, Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> — 9—11 %, SiO<sub>2</sub> — 5—11,5 %, адносіны Cr да Fe 2,88:3,1. У Іране радовішчы храмітаў сканцэнтраваны ў раёне Мінаб (Шахрыяр). Руды [[Каляровая металургія|каляровых металаў]]. Запасы [[баксіт]]аў невялікія і складаюць 217,5 млн тон, у тым ліку выведаныя — больш 140 млн тон. Асноўная частка агульных запасаў (200 млн тон) складзена ў радовішчах, размешчаных у Турцыі, дробныя радовішчы баксітаў вядомыя таксама ў Іране і Афганістане. Усе радовішчы — [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавага]] тыпу. Запасы [[Медзь|медзі]] складаюць больш за 22 млн тон. Каля 50 % запасаў медзі засяроджаны ў радовішчах Ірана, Афганістана, Турцыі, Саудаўскай Аравіі, Амана, Іярданіі, Кіпра, Ізраіля. Найважнейшыя ў прамысловым дачыненні мядзяна-[[парфір]]авыя радовішчы — у Іране (Сарчэшме, Чахар-Ганад і інш.) і Турцыі. Велікі таксама стратыформныя радовішча Афганістана (Айнах і інш.), Іярданіі і Ізраіля. Менш значныя па запасах — калчаданавыя радовішчы Турцыі, Амана, Саудаўскай Аравіі, Кіпра і Ірана (запасы металу — да 680 тыс. тон, утрыманне Cu — 0,5—3,75 %). [[Скарн]]авыя радовішчы Ірана і Афганістана і радовішчы [[Жыла, геалогія|жыльнага тыпу]] Ірана і Турцыі маюць нязначныя запасы металу (каля 100 тыс. тон), але адрозніваюцца высокім утрыманнем медзі. У металаносных ілах [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] (радовішча Атлантыс II) утрыманне Cu — 0,19—3,6 %. Запасы [[Свінец|свінцу]] на Сярэднім Усходзе складаюць каля 7,9 млн тон, [[цынк]]у каля 26 млн тон. Прагназаваныя запасы адпаведна перавышаюць 10 і 15 млн тон. Запасы свінцу і цынку засяроджаны галоўным чынам у [[Міжземнаморскі складкаваты пояс|Міжземнаморскім геасінклінальным складкаватым поясе]], у межах Ірана. Цынк у вялікай колькасці ёсць у Саудаўскай Аравіі, у меншай — у Іраку, Афганістане і Амане. Найболей важныя ў прамысловым дачыненні гідратэрмальна-метасаматычныя і стратыформныя радовішчы Ірана (Энгу ран і інш.), а таксама [[Калчаданы|калчаданава]]-[[Поліметалічныя руды|поліметалічныя]] і медзяна-цынкавыя калчаданавыя радовішчы Турцыі (Мур гуд, Лаханос і інш.), Ірана ([[Кушк]], Чэзнуў свеце і інш.), Саудаўскай Аравіі (Нуры, Эльмар і інш.), Амана (Сухар, Раках і інш.), Афганістана (Шая). У рудах гэтых радовішчаў прысутнічаюць таксама [[срэбра]], [[золата]], медзь, часам [[кадмій]]. Жыльныя радовішчы Турцыі, Ірана, Ірака, Саудаўскай Аравіі, звычайна, характарызуюцца невялікімі запасамі свінцу і цынку пры высокіх канцэнтрацыях іх у рудах (Pb — да 20 %, Zn — да 15 %). У радовішчы Атлантыс II у Чырвоным моры ўтрыманне цынку ў ілах — ад 0,9 да 9,8 %. Запасы [[Нікель|нікелю]] складаюць каля 250 тыс. тон, большая частка з іх — 160 тыс. т (1998) у Турцыі і ў комплексных мядзяна-[[цэаліт]]авых і гідратэрмальных жыльных радовішчах Ірана (Тальмесі, Мескані, Чахміры), менш — у магматычным мядзяна-нікелевым радовішчы Вадзі-Качаны (Саудаўская Аравія). Утрыманне нікелю ў рудах вар’іруе ад 0,4 да 4 %. [[Кобальт]] у колькасці 35 тыс. тон пры ўтрыманні 0,27 % прысутнічае толькі ў рудах медзяна-[[калчадан]]нага радовішчы [[Эргані]] (Турцыя). Радовішчы [[вальфрам]]у — монаметалічныя і вальфрам-[[малібдэн]]авыя — вядомыя толькі ў Турцыі. Агульныя запасы — 77 тыс. тон, пацверджаныя — 50 тыс.тон (1998). Радовішчы скарнавога і жыльнага тыпу. Найбуйнейшае са скарнавых — [[Горы Улудаг|Улудаг]]. Непрамысловыя праяўленні вальфраму ёсць у Іране і Афганістане. Агульныя запасы [[малібдэн]]у невялікія і ацэньваюцца ў 432 тыс. тон, пацверджаныя — 172 тыс. тон (1998) пры ўтрыманні Мо ў рудзе 0,03—0,2 %. Вялікая частка з іх складзена ў мядзяна-парфіравых радовішчах Ірана (Сарчешме і інш.), меншая — у скарнавых і жыльных радовішчах Турцыі (Улудаг і інш.). Радовішчы [[Рэдкія элементы|рэдкіх металаў]] ([[Берылій|берылію]], [[Літый|літыю]], [[тантал]]у, [[Ніобій|ніобію]], [[Цэзій|цэзію]] і інш.) [[пегматыт]]ового тыпу пашыраны ў [[Нурыстан]]е (Афганістан). У Саудаўскай Аравіі вядомыя радовішчы ниобатов — [[Рэдказямельныя элементы|рэдказямельных]] руд. [[Стронцый|Стронцыевыя]] руды прадстаўлены [[Цэлесцін (мінерал)|цэлестынам]], вядомыя ў Афганістане ([[Кундуз (правінцыя)|Кундуз]]), Іране і Турцыі. Запасы [[Ртуць|ртуці]] ацэньваюцца ў 12 тыс. тон (рэсурсы на 1998 — 23 тыс.тон). Усе яны складзены ў радовішчах Заходняй Турцыі (больш 50 радовішчаў). Запасы ртуці ў некаторых радовішчах дасягаюць 3 тыс. тон і больш пры ўтрыманні яе ў рудах 0,1—4,0 % і больш. Некаторыя дробныя радовішчы ртуці з [[Сурма (хімічны элемент)|сурмой]] і [[мыш'як]]ом вядомыя ў Іране, шматлікія непрамысловыя праяўленні ртуці ўсталяваны ў Афганістане. Запасы сурмы ацэньваюцца ў 170 тыс. тон. Асноўная колькасць іх знаходзіцца ў Турцыі (90 тыс. тон у 1998), дзе вядома больш за 45 радовішчаў сурмы. Комплексныя мыш’якова-сурмяныя і ртутна-мыш’якова-сурмяныя радовішчы вядомыя таксама ў Іране (Зерешуран, Бахарлу, Патыяр, Торкеман, Кухе-Сохі др.). Пацверджаныя запасы золата ацэньваюцца ў 170 тон ([[1998]]). У гідратэрмальных жыльных радовішчах Саудаўскай Аравіі (Махдзі-эд-Дахаб і інш.) знаходзіцца 72 тоны падлічаных запасаў, у Іране (Гольпаеган, Каламуты і інш.) — 15 тон, у Афганістане — 18 тон, у Турцыі — 58 тон. Запасы золата ў жыльных радовішчах дасягаюць 70 тон пры ўтрыманні 4—27 г / т. Самастойных радовішчаў [[срэбра]] на Сярэднім Усходзе няма. Срэбра прысутнічае ў жыльных комплексных поліметалічных радовішчах Саудаўскай Аравіі, Ірана (утрыманне Ag — 8—450 г / т) і золата-срэбных жыльных радовішчах Саудаўскай Аравіі, Турцыі і Афганістана (25—140 г / т), апроч таго, наяўнасць срэбра ўсталявана ў калчадана-поліметалічных радовішчах Саудаўскай Аравіі, Ірана (20—2000 г / т), свінцова-цынкавых гідратэрмальна-метасаматычных радовішчах у карбанатных пародах Ірана, Афганістана (45—1000 г / т), комплексных мядзяна-цэалітавых радовішчах Ірана (8-24 г / т), скарнавых радовішчах Ірана, Афганістана (25-2000 г / т), металаносных ілах Чырвонага мора — Атлантыс II (53 г / т). == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дні Усхо́д||360}} * {{ВСЭ3|Сре́дний Восто́к|том=24а|старонкі=376}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сре́дний Восто́к|452}} == Спасылкі == * [http://www.onetoureast.ru/sredniy-vostok/9-sredniy-vostok-podrobnoe-opisanie.html История и рассуждения о «Среднем Востоке»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016052557/http://www.onetoureast.ru/sredniy-vostok/9-sredniy-vostok-podrobnoe-opisanie.html |date=16 кастрычніка 2011 }} {{Рэгіёны}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны свету]] [[Катэгорыя:Сярэдні Усход]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] c3gsi62v2zb9sve09db206dk774pavv Галоўны Каўказскі хрыбет 0 45685 5198602 4419685 2026-09-14T07:39:50Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198602 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Галоўны Каўказскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Вялікі Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Шхара |Вышыня = 5193 |Краіна = Азербайджан/Грузія/Расія/Абхазія/Паўднёвая Асеція |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Каўказ |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Галоўны Каўказскі хрыбет''' — горны ланцуг, які распасціраецца на 1200 км з захаду на ўсход ад Каўказскага перашыйка ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] да [[Каспійскае мора|Каспійскага]]. Каўказскі хрыбет утварае бесперапынную вялізную сцяну шырынёй каля 180 км і натуральна дзеліць Каўказскі край на дзве часткі: [[Перадкаўказзе]], або [[Паўночны Каўказ]], і [[Закаўказзе]]. == Гл. таксама == * [[Бабадаг (гара, Азербайджан)|Гара Бабадаг, Азербайджан]] == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Главный Кавказский хребет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каўказ]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Абхазіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азербайджана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паўднёвай Асеціі]] 7rto0qrgrmnoyned6cvwm61g234tee7 Галынка (Клецкі раён) 0 48005 5198353 5181874 2026-09-13T20:31:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198353 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Галынка}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Галынка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Галынка. Царква (01).jpg |подпіс = Свята-Петра-Паўлаўская царква |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 27.45 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 32|lon_sec = 55.18 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Клецкі |сельсавет2 = Галынкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1552 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 384 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1793 |паштовы індэкс = 222646 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Category:Halynka, Kletsk District |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242998949 }} '''Галы́нка'''<ref name="nazvy">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|с=205}}</ref> ({{lang-be-trans|Halynka}}, {{lang-ru|Голынка}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030245&q_id=106503|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 23 февраля 2010 года № 159 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803085223/https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030245&q_id=106503|archive-date=3 жніўня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)|Галынкаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок размешчаны на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Нача]] (прыток ракі [[Лань (рака)|Лань]]), за 25 км на паўднёвы захад ад горада [[Клецк]], за 167 км ад [[Мінск]]а, за 27 км ад чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]] на лініі Асіповічы—Баранавічы<ref name="gvb"> {{Крыніцы/ГВБ|8-2||464}} </ref>. == Гісторыя == Паводле даследаванняў беларускага гісторыка В. П. Пазднякова, назва вёскі паходзіць ад урочышча Галавае балота. Першы ўспамін пра паселішча датуецца 1552 годам, калі яно было адзначана на землях каля Машуковічаў. Падчас правядзення валочнай памеры землі падзялілі паміж [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]] (атрымала 2/3) і князем І. І. Пузынам. Частка, што перайшла да апошняга, з гэтага часу пачала называцца Галынкай-Машуковічамі або проста Галынкай<ref name="gvb" />. У 1653 годзе сяло Галынка належала панам Чыжам. У гэтым жа годзе Адам-Дамінік Янавіч Чыж, скарбнік віленскі, фундаваў будаўніцтва царквы паміж Бабкамі і Галынкай. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе сяло ў Слуцкім павеце Мінскай губерні, 21 двор, 204 жыхары, уніяцкая царква Пятра і Паўла (пабудавана ў канцы XVIII стагоддзя), вадзяны млын, драўляны сядзібны дом; з'яўлялася шляхецкай уласнасцю. У 1853 годзе маёнткам і сялом Галынка валодаў В. Врандорф. У 1836 годзе ў маёнтку працаваў вінакурны завод, а ў 1884 годзе адчынілася школа граматы<ref name="gvb" />. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы 100 двароў, 702 жыхары, Сінябудскае народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У аднайменным маёнтку, якім валодаў Вінародскі, было 68 жыхароў і 10 двароў. У 1910 годзе адчынена 4-класная народная школа. З сакавіка 1919 года ў складзе БССР. З ліпеня 1919 па ліпень 1920 года акупавана польскімі войскамі. З 1921 года ў Галынкаўскай воласці Нясвіжскага павета. З 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр Галынкаўскага сельсавета. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 27 чэрвеня 1941 па 2 ліпеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі<ref name="gvb" />. У 1972 годзе ў вёсцы было 220 двароў, 665 жыхароў. Пасля вайны цэнтр калгаса «Камунар». У 2004 годзе вёска ўвайшла ў склад ПВУП «Налібокі-Нёман» (цэнтр — у Бабічах). У 2009 годзе працавалі сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка і іншыя ўстановы<ref name="gvb" />. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': ** 1800 — 204 жыхары, 21 двор. ** 1886 — 380 жыхароў, 50 двароў. ** 1897 — 702 жыхары, 100 двароў (сяло); 68 жыхароў, 10 двароў (маёнтак). * '''XX стагоддзе''': ** 1921 — 655 жыхароў, 118 двароў (у воласці). ** 1940 — 802 жыхары, 111 двароў (сяло); 66 жыхароў, 18 двароў (маёнтак). ** 1959 — 709 жыхароў (паводле перапісу). ** 1972 — 665 жыхароў, 220 двароў. ** 1996 — 569 жыхароў, 222 двары. ** 1998 — 554 жыхары, 220 двароў. * '''XXI стагоддзе''': ** 2009 — 384 жыхары, 195 гаспадарак<ref name="gvb" />. == Інфраструктура == На 2009 год у аграгарадку працавалі лясніцтва, сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі і «[[Беларусбанк]]», магазін, машынны двор з майстэрнямі па рамонце сельскагаспадарчай тэхнікі, ферма буйной рагатай жывёлы<ref name="gvb" />. == Славутасці == * Фрагменты [[Сядзібна-паркавы комплекс Вендорфаў (Галынка)|сядзібна-паркавага комплексу Вендорфаў]] (канец XVIII — пачатак XX стагоддзяў): рэшткі мураванай галубятні (1811) і падмуркі некаторых гаспадарчых пабудоў — {{ГККРБ 4|613Г000196}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Галынка)|Драўляная царква Святых Пятра і Паўла]] (канец XVIII, перабудавана ў XIX ст.) і званіца (XIX ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000197}}. Помнікі народнага драўлянага дойлідства з элементамі класіцызму. * На вуліцы Зарэчнай знаходзіцца абеліск на ўшанаванне памяці 42 землякоў, якія загінулі падчас руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў і Першай сусветнай вайны 1914—1918 гадоў<ref name="gvb" />. <gallery mode=packed perrow ="5" heights="150px"> Галынка. Царква (04).jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква Галынка. Царква (03).jpg|Брама-званіца Галынка. Каталіцкая капліца (01).jpg|Каталіцкая капліца Галынка. Свіран (04).jpg|Свіран-галубятня Галынка. Месца, дзе чакалі невярнуўшыхся сваіх блізкіх з руска-японскай вайны 1905 г., Першай сусветнай (01).jpg|Абеліск у памяць аб загінуўшых земляках </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-2||464}} * {{Крыніцы/БелЭн|4|с=475}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Halynka, Kletsk District}} * {{ГБ|http://globustut.by/golynka_kl/}} {{Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)}} [[Катэгорыя:Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]] [[Катэгорыя:Галынка (Клецкі раён)| ]] 6bvb7kbjhqyla9p8tp7l0int3z38zpn Одла 0 49769 5198380 5052417 2026-09-13T21:48:38Z Peisatai 111348 5198380 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Одла |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 18 |Плошча басейна = 94 |Басейн = Свіслач (прыток Нёмана)/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 22|s_lat_sec = 37 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 23|s_lon_min = 43|s_lon_sec = 28 |Вусце = [[Свіслач (прыток Нёмана)]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 48 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 23|m_lon_min = 52|m_lon_sec = 21 |Ухіл ракі = 3,1 |Краіна = Польшча, Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Гродзенскі раён |Пазіцыйная карта = Беларусь Гродзенская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''О́дла''' ({{lang-pl|Odła}}) — [[рака]] ў [[Сакульскі павет|Сакульскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]], [[Гродзенскі раён|Гродзенскім]] і [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім]] раёнах [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] [[Свіслач (прыток Нёмана) |Свіслачы]] (басейн [[Нёман]]а). == Назва == Гідронім згадваецца ў 1540 годзе. Паводле [[Казімерас Буга|К. Бугі]], назва балцкага паходжання і за аналаг мае латышскі гідронім ''Adula'' (праз меркаваную старарускую форму ''Odъla'')''<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=788}}</ref>.'' Такую ж першаформу назвы Одла выводзіў і даследчык стараеўрапейскай гідраніміі [[Ганс Крае|Г. Крае]] - *''Adula'', ад індаеўрапейскага гідранімічнага кораня ''*adu-'' (''*adro-'') «цячэнне вады, плынь»<ref>Р. А. Агеева. Происхождение имен рек и озер. Москва, 1985. С. 86-87.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 18 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Гродзенскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 94 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,1 [[Праміле|‰]]. Пачынаецца ў Польшчы, каля вёскі Малая Зубрыца. Перасякае дзяржаўную граніцу непадалёку ад хутара [[Мінкаўцы]] Гродзенскага раёна, упадае ў Свіслач за 3 км на ўсход ад вёскі [[Пачобуты]] Бераставіцкага раёна. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Одла}} — С. 41. {{Свіслач, прыток Нёмана}} [[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Сакульскі павет]] [[Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Нёмана)]] bccuxbl63x0dyo0vu2gcuk5uk3m72s7 5198381 5198380 2026-09-13T21:50:18Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198381 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Одла |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 18 |Плошча басейна = 94 |Басейн = Свіслач (прыток Нёмана)/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = 53|s_lat_min = 22|s_lat_sec = 37 |s_lon_dir =E |s_lon_deg = 23|s_lon_min = 43|s_lon_sec = 28 |Вусце = [[Свіслач (прыток Нёмана)]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 53|m_lat_min = 20|m_lat_sec = 48 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 23|m_lon_min = 52|m_lon_sec = 21 |Ухіл ракі = 3,1 |Краіна = Польшча, Беларусь |Рэгіён = Гродзенская вобласць |Раён = Гродзенскі раён |Пазіцыйная карта = Беларусь Гродзенская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''О́дла''' ({{lang-pl|Odła}}) — [[рака]] ў [[Сакульскі павет|Сакульскім павеце]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]], [[Гродзенскі раён|Гродзенскім]] і [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім]] раёнах [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] [[Свіслач (прыток Нёмана) |Свіслачы]] (басейн [[Нёман]]а). == Назва == Гідронім згадваецца ў 1540 годзе. Паводле [[Казімерас Буга|К. Бугі]], назва балцкага паходжання і за аналаг мае латышскі гідронім ''Adula'' (праз меркаваную старарускую форму ''Odъla'')''<ref>{{Кніга|аўтар=K. Būga|загаловак=Rinktiniai raštai|год=1961|месца=Vilnius|том=III|старонкі=788}}</ref>.'' З тым жа латышскім аналагам, як гідронімам адпачатнага выгляду, параўноўваў назву Одлы і даследчык стараеўрапейскай гідраніміі [[Ганс Крае|Г. Крае]]. Далей выводзіў ад індаеўрапейскага гідранімічнага кораня ''*adu-'' (''*adro-'') «цячэнне вады, плынь»<ref>Р. А. Агеева. Происхождение имен рек и озер. Москва, 1985. С. 86-87.</ref>. == Гідраграфія == Даўжыня ракі 18 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Гродзенскай вобласці // Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923211125/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Grodno/tabl1-2.pdf |date=23 верасня 2015 }}</ref>. Плошча [[вадазбор]]у 94 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 3,1 [[Праміле|‰]]. Пачынаецца ў Польшчы, каля вёскі Малая Зубрыца. Перасякае дзяржаўную граніцу непадалёку ад хутара [[Мінкаўцы]] Гродзенскага раёна, упадае ў Свіслач за 3 км на ўсход ад вёскі [[Пачобуты]] Бераставіцкага раёна. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Одла}} — С. 41. {{Свіслач, прыток Нёмана}} [[Катэгорыя:Рэкі Падляскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Сакульскі павет]] [[Катэгорыя:Рэкі Гродзенскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Нёмана)]] 3a5j8a4lhn3cd7uw2ggcvfsoes65mm0 Вісбадэн 0 56068 5198914 5166875 2026-09-14T11:38:35Z Autumndancer 168015 5198914 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вісба́дэн''' ({{lang-de|Wiesbaden}}, {{lang-la|Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum}}) — горад у [[Германія|Германіі]], сталіца федэральнай зямлі [[Гесэн]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. [[Рэйн]] (рачны порт у прыгарадзе Шырштайн). Хімічная, фармацэўтычная, машынабудаўнічая (у т. л. цяжкая, выраб электратэхнічнага абсталявання, гідраўлікі, прадметаў дакладнай механікі і оптыкі), цэментная, паліграфічная прамысловасць. Вытворчасць шампанскіх він. У Вісбадэне знаходзяцца федэральнае статыстычнае ўпраўленне, дзяржаўная бібліятэка, галоўны дзяржаўны архіў. Бальнеакліматычны курорт. Вядомасць набыў з сярэдзіны 18 ст. Вызначаецца мяккай зімой і цёплым летам. Каля 30 крыніц мінеральных вод, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні хвароб суставаў, органаў дыхання, абмену рэчываў. Санаторыі, шматлікія матэлі і пансіянаты, пітныя галерэі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт эканомікі і права «EBS»]] == Памятныя мясціны == * [[Новая ратуша (Вісбадэн)|Новая ратуша]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Фолькер Шлёндорф]], нямецкі рэжысёр. * [[Марцін Шэн]] (нар. 1979) — нямецкі грамадскі дзеяч і палітолаг. * [[Джэймс Піс]] (нар. 1963) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. {{зноскі}} {{Раёны ў Гесэне}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Вісбадэн| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Рэйне]] manl2gk3f9srd0emkzault30k11zg6q 5198915 5198914 2026-09-14T11:39:47Z Autumndancer 168015 5198915 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вісба́дэн''' ({{lang-de|Wiesbaden}}, {{lang-la|Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum}}) — горад у [[Германія|Германіі]], сталіца федэральнай зямлі [[Гесэн]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. [[Рэйн]] (рачны порт у прыгарадзе Шырштайн). Хімічная, фармацэўтычная, машынабудаўнічая (у т. л. цяжкая, выраб электратэхнічнага абсталявання, гідраўлікі, прадметаў дакладнай механікі і оптыкі), цэментная, паліграфічная прамысловасць. Вытворчасць шампанскіх він. У Вісбадэне знаходзяцца федэральнае статыстычнае ўпраўленне, дзяржаўная бібліятэка, галоўны дзяржаўны архіў. Бальнеакліматычны курорт. Вядомасць набыў з сярэдзіны 18 ст. Вызначаецца мяккай зімой і цёплым летам. Каля 30 крыніц мінеральных вод, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні хвароб суставаў, органаў дыхання, абмену рэчываў. Санаторыі, шматлікія матэлі і пансіянаты, пітныя галерэі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт эканомікі і права «EBS»]] == Памятныя мясціны == * [[Новая ратуша (Вісбадэн)|Новая ратуша]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Фолькер Шлёндорф]], нямецкі рэжысёр. * [[Марцін Шэн]] (нар. 1979) — нямецкі грамадскі дзеяч і палітолаг. * [[Джэймс Піс]] (нар. 1963) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вісбадэн|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Раёны ў Гесэне}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Вісбадэн| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Рэйне]] 7mxunr89w6vh9mpi732qwdili03tb11 5198916 5198915 2026-09-14T11:41:43Z Autumndancer 168015 5198916 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вісба́дэн''' ({{lang-de|Wiesbaden}}, {{lang-la|Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum}}) — горад у [[Германія|Германіі]], каля падножжа гор [[Таўнус]], сталіца федэральнай зямлі [[Гесэн]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. [[Рэйн]] (рачны порт у прыгарадзе Шырштайн). Хімічная, фармацэўтычная, машынабудаўнічая (у т. л. цяжкая, выраб электратэхнічнага абсталявання, гідраўлікі, прадметаў дакладнай механікі і оптыкі), цэментная, паліграфічная прамысловасць. Вытворчасць шампанскіх він. У Вісбадэне знаходзяцца федэральнае статыстычнае ўпраўленне, дзяржаўная бібліятэка, галоўны дзяржаўны архіў. Бальнеакліматычны курорт. Вядомасць набыў з сярэдзіны 18 ст. Вызначаецца мяккай зімой і цёплым летам. Каля 30 крыніц мінеральных вод, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні хвароб суставаў, органаў дыхання, абмену рэчываў. Санаторыі, шматлікія матэлі і пансіянаты, пітныя галерэі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт эканомікі і права «EBS»]] == Памятныя мясціны == * [[Новая ратуша (Вісбадэн)|Новая ратуша]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Фолькер Шлёндорф]], нямецкі рэжысёр. * [[Марцін Шэн]] (нар. 1979) — нямецкі грамадскі дзеяч і палітолаг. * [[Джэймс Піс]] (нар. 1963) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вісбадэн|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Раёны ў Гесэне}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Вісбадэн| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Рэйне]] 0bgfrrz7g4nrgh62sa8q0q3whycp1j7 5198917 5198916 2026-09-14T11:43:11Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ алфавітны парадак 5198917 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вісба́дэн''' ({{lang-de|Wiesbaden}}, {{lang-la|Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum}}) — горад у [[Германія|Германіі]], каля падножжа гор [[Таўнус]], сталіца федэральнай зямлі [[Гесэн]]. Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. [[Рэйн]] (рачны порт у прыгарадзе Шырштайн). Хімічная, фармацэўтычная, машынабудаўнічая (у т. л. цяжкая, выраб электратэхнічнага абсталявання, гідраўлікі, прадметаў дакладнай механікі і оптыкі), цэментная, паліграфічная прамысловасць. Вытворчасць шампанскіх він. У Вісбадэне знаходзяцца федэральнае статыстычнае ўпраўленне, дзяржаўная бібліятэка, галоўны дзяржаўны архіў. Бальнеакліматычны курорт. Вядомасць набыў з сярэдзіны 18 ст. Вызначаецца мяккай зімой і цёплым летам. Каля 30 крыніц мінеральных вод, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні хвароб суставаў, органаў дыхання, абмену рэчываў. Санаторыі, шматлікія матэлі і пансіянаты, пітныя галерэі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт эканомікі і права «EBS»]] == Памятныя мясціны == * [[Новая ратуша (Вісбадэн)|Новая ратуша]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Джэймс Піс]] (нар. 1963) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. * [[Фолькер Шлёндорф]] — нямецкі рэжысёр. * [[Марцін Шэн]] (нар. 1979) — нямецкі грамадскі дзеяч і палітолаг. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вісбадэн|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Раёны ў Гесэне}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Вісбадэн| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Рэйне]] ioeifiwqo2gmgvd983uj4xyscxtib4g Шаблон:Геаграфічны рэгіён 10 56194 5198783 5196408 2026-09-14T09:26:52Z Ueschar 151377 5198783 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-region" data-name="Геаграфічны рэгіён"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-region-name"> <div class="t-geoinfobox-region-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-region-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА І КАРТА ========================================================= --> <!-- Дадатковая ручная выява. Захавана для сумяшчальнасці з Шаблон:Мацярык --> {{#if:{{{Выява|}}} |{{#ifeq:{{{Выява}}}|-|| {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява}}} |3 = {{{Подпіс|}}} }} }} }} <!-- Карта; пры адсутнасці ручной бярэцца P242 --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Ручная «Частка» мае найвышэйшы прыярытэт. Параметры «Кантынент» і «Мацярык» захаваны для сумяшчальнасці. Для аб'ектаў, якія самі з'яўляюцца мацерыкамі, аўтаматычны P361/P30 не выводзіцца. --> {{#if:{{{Частка|}}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = {{{Частка}}} }} |{{#if:{{{Кантынент|{{{Мацярык|}}}}}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент|{{{Мацярык|}}}}}} }} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P31[Q5107] |references=0 }} | |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = |5 = |d = p361 }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = |5 = |d = p30 }} }} }} }} }} <!-- Падрэгіёны. Ручное значэнне мае прыярытэт. Калі яго няма, Модуль:GeoInfobox адбірае рэгіёны з P527. --> {{#if:{{{Падрэгіёны|}}} |{{#ifeq:{{{Падрэгіёны}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Падрэгіёны |4 = {{{Падрэгіёны}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Падрэгіёны |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=region |type=region }} }} }} {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія рэгіёны |4 = {{{Суседнія рэгіёны|}}} |5 = |d = p47 }} {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Акваторыі |4 = {{{Акваторыі|}}} |5 = |d = p206 }} {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Часавы пояс|Часавыя паясы]] |4 = {{{Часавыя паясы|}}} |5 = |d = p421 }} {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Код M49 ААН |4 = {{{Код M49|}}} |5 = |d = p2082 }} {{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |CoordScale = {{{CoordScale|}}} }} <!-- ========================================================= ТЭРЫТОРЫЯ ========================================================= --> <!-- Умова кіруе толькі загалоўкам раздзела --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Тэрыторыя |3 = {{#if: {{{Плошча|{{{Тэрыторыя|}}}}}} {{{Даўжыня ўзбярэжжа|}}} {{{Найвышэйшы пункт|}}} {{{Найніжэйшы пункт|}}} {{{Крайнія пункты|}}} {{{Паўночны пункт|}}} {{{Паўднёвы пункт|}}} {{{Заходні пункт|}}} {{{Усходні пункт|}}} {{#property:P2046}} {{#property:P5141}} {{#property:P610}} {{#property:P1589}} {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1332[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 }} {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1333[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 }} {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1334[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 }} {{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1335[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 }} |1 }} }} <!-- Плошча. «Тэрыторыя» — старая назва параметра --> {{#if:{{{Плошча|{{{Тэрыторыя|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Плошча|{{{Тэрыторыя|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Агульная плошча |4 = {{{Плошча|{{{Тэрыторыя|}}}}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}}| <tr> <th>Агульная плошча</th> <td class="t-geoinfobox-region-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня ўзбярэжжа --> {{#if:{{{Даўжыня ўзбярэжжа|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня ўзбярэжжа}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня ўзбярэжжа |4 = {{{Даўжыня ўзбярэжжа}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P5141}}| <tr> <th>Даўжыня ўзбярэжжа</th> <td class="t-geoinfobox-region-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P5141 |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Найвышэйшы пункт --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = ⯅ Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт|}}} |5 = |d = p610 }} <!-- Найніжэйшы пункт --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = ⯆ Найніжэйшы пункт |4 = {{{Найніжэйшы пункт|}}} |5 = |d = p1589 }} <!-- ========================================================= КРАЙНІЯ ПУНКТЫ Прыярытэт: 1. «Крайнія пункты» — гатовы ручны змест; 2. асобны ручны параметр; 3. названы аб'ект з кваліфікатара P706 пры P1332—P1335. Голыя каардынаты P1332—P1335 не выводзяцца. ========================================================= --> {{#if:{{{Крайнія пункты|}}} |{{#ifeq:{{{Крайнія пункты}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Крайнія пункты |4 = {{{Крайнія пункты}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Крайнія пункты |4 = {{#if:{{{Паўночны пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Паўночны пункт}}}|-|| <div>'''Пн.''' {{{Паўночны пункт}}}</div> }} |{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1332[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 |before=<div>'''Пн.'''&#32; |after=</div> }} }}{{#if:{{{Паўднёвы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Паўднёвы пункт}}}|-|| <div>'''Пд.''' {{{Паўднёвы пункт}}}</div> }} |{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1333[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 |before=<div>'''Пд.'''&#32; |after=</div> }} }}{{#if:{{{Заходні пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Заходні пункт}}}|-|| <div>'''Зах.''' {{{Заходні пункт}}}</div> }} |{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1335[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 |before=<div>'''Зах.'''&#32; |after=</div> }} }}{{#if:{{{Усходні пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Усходні пункт}}}|-|| <div>'''Усх.''' {{{Усходні пункт}}}</div> }} |{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1334[P706] |qualifier=P706 |qualifier-only=1 |references=0 |before=<div>'''Усх.'''&#32; |after=</div> }} }} }} }} <!-- ========================================================= НАСЕЛЬНІЦТВА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Насельніцтва |3 = {{#if: {{{Насельніцтва|}}} {{{Шчыльнасць|{{{Шчыльнасць насельніцтва|}}}}}} {{{Этнахаронім|}}} {{{Мовы|}}} {{{Найбуйнейшыя гарады|}}} {{#property:P1082}} {{#property:P1549}} {{#property:P2936}} |1 }} }} <!-- Колькасць насельніцтва --> {{#if:{{{Насельніцтва|}}} |{{#ifeq:{{{Насельніцтва}}}|-|| <tr> <th>[[Насельніцтва|Колькасць насельніцтва]]</th> <td>{{{Насельніцтва}}}&nbsp;[[Чалавек|чал.]]{{#if:{{{Год насельніцтва|}}}| ({{{Год насельніцтва}}})}}</td> </tr> }} |{{#if:{{#property:P1082}}| <tr> <th>[[Насельніцтва|Колькасць насельніцтва]]</th> <td class="t-geoinfobox-region-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1082 |unit=[[Чалавек|чал.]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шчыльнасць. «Шчыльнасць насельніцтва» — старая назва параметра --> {{#if:{{{Шчыльнасць|{{{Шчыльнасць насельніцтва|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Шчыльнасць|{{{Шчыльнасць насельніцтва|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Шчыльнасць насельніцтва|Шчыльнасць]] |4 = {{{Шчыльнасць|{{{Шчыльнасць насельніцтва|}}}}}} |5 = [[Чалавек|чал.]]/[[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P1082}} |{{#if:{{#property:P2046}}| <tr> <th>[[Шчыльнасць насельніцтва|Шчыльнасць]]</th> <td>{{formatnum:{{#expr: ({{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P1082 |plain=1 |references=0 |limit=1 }}) / ({{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |plain=1 |references=0 |limit=1 }}) round 1 }}}}&nbsp;[[Чалавек|чал.]]/[[Квадратны кіламетр|км²]]</td> </tr> }} }} }} <!-- Этнахаронім: толькі беларускае значэнне P1549 --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Этнахаронім]] |4 = {{{Этнахаронім|}}} |5 = |d = p1549[language:be] }} <!-- Мовы --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мова|Мовы]] |4 = {{{Мовы|}}} |5 = |d = p2936 }} <!-- Найбуйнейшыя гарады --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Горад|Найбуйнейшыя гарады]] |4 = {{{Найбуйнейшыя гарады|}}} }} <!-- ========================================================= ДЗЯРЖАВЫ І ТЭРЫТОРЫІ Прыярытэт: 1. ручны параметр; 2. Модуль:GeoInfobox; 3. «-» забараняе аўтаматычны вывад поля. Модуль у кантэксце region выкарыстоўвае: state — суверэнныя дзяржавы; limited — дзяржавы з абмежаваным прызнаннем; dependent — залежныя тэрыторыі; region — падрэгіёны. Для state, limited і dependent правяраюцца P527 і P150; для region — P527. Дзяржавы і тэрыторыі выводзяцца са сцягамі, па адной у радку. Пры колькасці больш за 10 пералік аўтаматычна згортваецца. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Дзяржавы і тэрыторыі |3 = {{#if: {{{Колькасць дзяржаў|{{{Дзяржаў|}}}}}} {{{Дзяржавы|}}} {{{Залежныя тэрыторыі|{{{Залежныя дзяржавы|}}}}}} {{{Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы|{{{Непрызнаныя рэгіёны|}}}}}} {{{Рэгіянальныя арганізацыі|}}} {{{Дамены|}}} |1 |{{#ifexpr: {{#invoke:GeoInfobox |count |context=region |type=state }} + {{#invoke:GeoInfobox |count |context=region |type=limited }} + {{#invoke:GeoInfobox |count |context=region |type=dependent }} > 0 |1 }} }} }} <!-- Колькасць суверэнных дзяржаў. «Дзяржаў» — старая назва параметра. Калі «Дзяржавы» зададзены ўручную, аўтаматычная колькасць не вылічваецца, бо свабодны вікітэкст нельга надзейна палічыць. --> {{#if:{{{Колькасць дзяржаў|{{{Дзяржаў|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Колькасць дзяржаў|{{{Дзяржаў|}}}}}}|-|| <tr> <th>Колькасць дзяржаў</th> <td>{{{Колькасць дзяржаў|{{{Дзяржаў|}}}}}}{{#if:{{{спіс краін|}}}| ([[{{{спіс краін}}}|{{{подпіс спісу|спіс краін}}}]])}}{{#if:{{{спіс краін2|}}}|{{#if:{{{спіс краін|}}}|, | (}}[[{{{спіс краін2}}}|{{{подпіс спісу2|спіс краін}}}]]{{#if:{{{спіс краін|}}}||)}}}}</td> </tr> }} |{{#if:{{{Дзяржавы|}}} | |{{#ifexpr: {{#invoke:GeoInfobox |count |context=region |type=state }} > 0 | <tr> <th>Колькасць дзяржаў</th> <td>{{#invoke:GeoInfobox |count |context=region |type=state }}</td> </tr> }} }} }} <!-- Суверэнныя дзяржавы --> {{#if:{{{Дзяржавы|}}} |{{#ifeq:{{{Дзяржавы}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Суверэнная дзяржава|Дзяржавы]] |4 = {{{Дзяржавы}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Суверэнная дзяржава|Дзяржавы]] |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=region |type=state |flags=1 |rows=1 |collapse=10 }} }} }} <!-- Залежныя тэрыторыі. «Залежныя дзяржавы» — старая назва параметра --> {{#if:{{{Залежныя тэрыторыі|{{{Залежныя дзяржавы|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Залежныя тэрыторыі|{{{Залежныя дзяржавы|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Залежная тэрыторыя|Залежныя тэрыторыі]] |4 = {{{Залежныя тэрыторыі|{{{Залежныя дзяржавы|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Залежная тэрыторыя|Залежныя тэрыторыі]] |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=region |type=dependent |flags=1 |rows=1 |collapse=10 }} }} }} <!-- Дзяржавы з абмежаваным прызнаннем. «Непрызнаныя рэгіёны» — старая назва параметра --> {{#if:{{{Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы|{{{Непрызнаныя рэгіёны|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы|{{{Непрызнаныя рэгіёны|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы |4 = {{{Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы|{{{Непрызнаныя рэгіёны|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Часткова прызнаныя і непрызнаныя дзяржавы |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=region |type=limited |flags=1 |rows=1 |collapse=10 }} }} }} <!-- Рэгіянальныя арганізацыі пакуль толькі ўручную --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіянальныя арганізацыі |4 = {{{Рэгіянальныя арганізацыі|}}} }} <!-- Захавана для сумяшчальнасці з Шаблон:Мацярык --> {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Дамен верхняга ўзроўню|Інтэрнэт-дамены]] |4 = {{{Дамены|}}} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВЫЯ ДАНЫЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} }} </table></includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> dvopf3qoase1hcqo12u1l9y9zhd7t42 Кармель 0 57942 5198645 4193158 2026-09-14T07:49:25Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198645 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кармель |Нацыянальная назва = |Выява = Caiobadner - mount carmel.JPG |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 39 |Шырыня = 8 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 525,4 |Краіна = Ізраіль |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Карме́ль''', альбо '''Гара́ Карме́ль''' ({{lang-he|כרמל}}, {{lang-ar|جبل الكرمل}} ''Džabal al-Karmal'') — невялікі (39×8 км) [[горны хрыбет]] на паўночным 3захадзе [[Ізраіль|Ізраіля]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Mount Carmel|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Знаходкі неандэртальцаў]] [[Катэгорыя:Горы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Хайфа]] jpj8ct27620zy6cvfiigl6kap8suiy1 Віцебскі чыгуначны вакзал 0 59606 5198316 5130470 2026-09-13T18:12:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198316 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1866 |Заканчэнне будаўніцтва = 1866 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''[[Чыгуначны вакзал]] [[Віцебск (станцыя)|станцыі Віцебск]]''' размешчаны ў [[Віцебск|аднайменным горадзе]] на цэнтральнай восі [[Прывакзальная плошча (Віцебск)|Прывакзальнай плошчы]], замыкае перспектыву вуліцы [[Вуліца Кірава (Віцебск)|Кірава]]. Адрас — [[Вуліца Касманаўтаў (Віцебск)|вуліца Касманаўтаў]], 8. == Гісторыя == Першы будынак вакзала [[Віцебск (станцыя)|станцыі Віцебск]] быў пабудаваны ў [[1866]] годзе — каменны, трохпавярховы, з пешаходным пераходным мостам закрытага тыпу на пасажырскія платформы. У [[1912]] годзе вакзал быў пашыраны за кошт прыбудовы аднапавярховага будынка. На ніжнім паверсе размяшчаліся залі для пасажыраў І, ІІ, ІІІ класаў, тэлеграф і паштовае аддзяленне. На верхніх паверхах знаходзіліся службовыя кабінеты і жылыя памяшканні. [[Выява:Viciebsk, Vakzalny. Віцебск, Вакзальны (1930-39).jpg|thumb|center|400px|Панарама старога будынка вакзала ([[1930-я]] гады)]] Падчас [[вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] стары будынак вакзала быў цалкам разбураны, сучасны тэрмінал быў пабудаваны ў 1952 годзе. На будынку былі ўстаноўлены дзве мемарыяльныя дошкі: у [[1965]] годзе ў памяць аб выступленні [[М. І. Калінін]]а на мітынгу чыгуначнікаў [[12 чэрвеня]] [[1919]] года і ў [[1966]] годзе ў гонар 100-годдзя віцебскага чыгуначнага вузла. У канцы [[2009]] года пачалася рэканструкцыя будынка вакзала, якая завершылася ў ліпені 2010 года. == Архітэктура == Цяперашні будынак вакзала пабудаваны ў [[1952]] годзе. Архітэктар — {{нп3|Барыс Сяргеевіч Мезенцаў|Барыс Мезенцаў|ru|Мезенцев, Борис Сергеевич}}. Двухпавярховы будынак у стылі [[Сталінская архітэктура|савецкага неакласіцызму]]. Складаецца з прастакутных у плане цэнтральнага і двух бакавых аб’ёмаў. Галоўны фасад цэнтральнага корпуса выдзелены трыма шырокімі ваконнымі арачнымі праёмамі і дэкараваны карынфскімі калонкамі, ляпнымі прастакутнымі нішамі, барэльефамі. Пасярэдзіне галоўнага фасада ўсталяваны гадзіннік. <gallery widths="300px" heights="300px" class="center" caption="Вакзал да рэканструкцыі, 2009 год"> Выява:VitebskStation-2009-08-08-09.jpg|з боку горада Выява:VitebskStation-2009-08-08-03.jpg|з боку чыгуначных пуцей </gallery> [[Выява:Stamp Soviet Union 1955 CPA 1848.jpg|thumb|150px|Паштовая марка СССР з выявай карціны «Улада Саветам — мір народам»]] У інтэр’еры былі ўжытыя мармуровае аздабленне, ляпныя дэталі, разеткі ў столі, масіўныя люстры. У савецкі час вісела вялікае палатно, якое ўяўляла сабой рэпрадукцыю карціны «Улада Саветам — мір народам». У адрозненне ад арыгінала, замест [[Сталін]]а побач з [[Ленін]]ым [[дэсталінізацыя|намаляваны чалавек у зялёнай папасе]]. У 90-я гады дэмантавана, цяпер вісіць у холе будынку УП «Віцебскжылпраект» (вуліца Праўды, 38)<ref>{{cite web |url = https://vkurier.by/164324 |title = Куда отправили картину «Власть Советам — мир народам» с железнодорожного вокзала Витебска |publisher = [[Витебский Курьер|vkurier.by]] |date = 2019-02-15 |accessdate = 2021-03-26 |language = ru }}</ref>. [[Выява:Pahonia Emblem as stained-glass window at Viciebsk main station - panoramio.jpg|thumb|left|150px|Вітраж у цэнтральным акне]] У сакавіку [[1992]]<ref>{{cite web |url = https://vkurier.info/5-mest-v-vitebske-gde-mozhno-bylo-uvidet-pogonyu-dazhe-v-sovetskie-gody-ona-ne-byla-pod-zapretom/ |title = 5 мест в Витебске, где можно было увидеть «Погоню». Даже в Советские годы она не была под запретом |date = 2020-10-05 |publisher = vkurier.info |accessdate = 2021-03-24 |language = ru}}</ref> года на другім паверсе, у залі чакання, у высокіх шыбах былі ўсталяваныя вітражы. Аўтар — мастак-графік [[Вікенцій Іванавіч Ральцэвіч|Вікенцій Ральцэвіч]]. У цэнтральным акне была выява [[Пагоня|герба «Пагоня»]], ніжэй якога быў надпіс «Беларусь» на [[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым]] фоне. У вокнах паабапал былі выявы гербаў шасці абласных гарадоў краіны. Падчас рэканструкцыі [[2009]]—[[2010]] гадоў замест вітражоў было ўсталявана стандартнае таніраванае люстэркавае шкло<ref>{{cite web |url = https://vitebsk.cc/2010/02/11/u-vitsebsku-znishchanyi-wnikalnyi-kompleks-vitrazhow/ |title = У Віцебску знішчаны ўнікальны комплекс вітражоў |author = Сяржук Серабро |date = 2010-02-11 |publisher = vitebsk.cc |accessdate = 2021-03-26 |archive-date = 12 красавіка 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210412072406/https://vitebsk.cc/2010/02/11/u-vitsebsku-znishchanyi-wnikalnyi-kompleks-vitrazhow/ |url-status = dead }}</ref>. У 2009—2010 гадах праведзена рэканструкцыя будынка вакзала, падчас якой было абноўлена ўнутранае і знешняе аздабленне. Колер фасада з ружовага стаў бела-жоўтым, на карнізе будынка з’явіліся надпісы: з боку горада — «ВАКЗАЛ», а з боку чыгуначных пуцей — «ВІЦЕБСК». Драўляныя шыбы змянілі на шклопакеты. У інтэр’еры з’явіліся новыя люстры і электронныя інфармацыйныя табло, усталяваныя два ліфты з панарамнымі кабінамі. На першым паверсе ў цэнтральнай частцы вакзала — 7 білетных кас далёкага накіравання і даведачнае бюро. Таксама на першым паверсе знаходзяцца крамы, шапікі, кавярня, камеры захоўвання, медпункт, памяшканне для супрацоўнікаў транспартнай міліцыі. На другім паверсе — дзве залы чакання. Адна з іх транзітная, дзе таксама размешчаны рэстаран, аптэка, банк, салон аператара сувязі. Другая зала чакання — платная, для пасажыраў цягнікоў далёкага накіравання. У платнай залі — кінатэатр-атракцыён 5D. <gallery widths="300px" heights="300px" class="center" caption="Вакзал пасля рэканструкцыі"> Выява:Вокзал Витебск.jpg|з боку горада Выява:Станция Витебск.JPG|з боку чыгуначных пуцей </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Віцебск|Железнодорожный вокзал}} == Спасылкі == {{ГККРБ|213Г000038}} {{Commons|Category:}} * [http://history.rw.by/vokzaly/vokzal_vitebska/ Вокзал станции Витебск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170722222605/http://history.rw.by/vokzaly/vokzal_vitebska/ |date=22 ліпеня 2017 }} // rw.by {{ref-ru}} * [http://wikimapia.org/8018592/ru/Чыгуначны-вакзал Віцебск на wikimapia.org] * [http://railwayz.info/photolines/showstation.php?stat_id=64 Станцыя Віцебск на Фоталініях БЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120921215542/http://railwayz.info/photolines/showstation.php?stat_id=64 |date=21 верасня 2012 }} * {{cite web |url = https://news.tut.by/society/362005.html |title = Как выглядит лучший в Беларуси железнодорожный вокзал. Фоторепортаж TUT.BY |publisher = [[tut.by]] |date = 2013-08-16 |accessdate = 2021-03-26 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210412072408/https://news.tut.by/society/362005.html |archivedate = 12 красавіка 2021 |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://vkurier.by/153759 |title = Четыре возраста железнодорожного вокзала в Витебске |publisher = [[Витебский Курьер|vkurier.by]] |date = 2018-10-30 |accessdate = 2021-03-26 |language = ru }} * {{cite web |url = https://vkurier.by/163468 |title = Вокзал в Витебске тринадцать лет назад и сегодня |publisher = [[Витебский Курьер|vkurier.by]] |date = 2019-02-07 |accessdate = 2021-03-26 |language = ru }} {{Славутасці Віцебска}} {{Віцебск у тэмах}} [[Катэгорыя:Транспарт Віцебска]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя вакзалы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1866 годзе]] [[Катэгорыя:1866 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:1952 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Вуліца Касманаўтаў (Віцебск)]] 1mxf1dp3edtd36pmjwz52kthxj74ibz Абердарскі хрыбет 0 64152 5198544 4151775 2026-09-14T07:29:25Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198544 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Абердарскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Кенія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Абердарскі хрыбет''' ({{lang-en|Lord Aberdare Range}}) — горны хрыбет у [[Афрыка|Афрыцы]], знаходзіцца ў цэнтры [[Кенія|Кеніі]], паўночней яе сталіцы, [[Найробі]]. Хрыбет ва ўсходняй экватарыяльнай Афрыцы цягнецца на працягу 160 км па паўночнай частцы зямлі масаяў, паміж [[экватар]]ам і 1° пд. ш. з поўначы-паўночнага захаду на поўдзень-паўднёвы ўсход і аддзяляецца далінай Гуаза-Н’іра ад [[Гара Кенія|гары Кеніі]] на ўсходзе; дасягае 4300 м вышыні. Гара Кінангоп на паўднёвым канцы горнага хрыбта дае пачатак тром рэкам: Гуазо, Н’іра, Урура (у ніжнім цячэнні — Гуазо Нерок), абмывае заходні схіл Абердарского хрыбта і злучаецца на паўночным захадзе ад Кеніі з Гуазо-Ньіра і Гуазо-Амбоні, якая ўпадае ў возера Тана. Абердарскі хрыбет быў адкрыты Дж. Томсанам на шляху да Кеніі, Кіліманджара і Вікторыя-Н’янца; ён перайшоў праз яго на паўночным канцы каля Лаша і даў яму імя. У 1950 годзе на горным плато, створаным хрыбтом, быў утвораны Абердарскі нацыянальны парк (Aberdare National Park), які функцыянуе па цяперашні час. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Кеніі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Афрыкі]] pukelyfmthb7m7qj4pgt4biqhp7d5n4 Нешчардаўскае ўзвышша 0 64202 5198429 5070382 2026-09-13T22:53:01Z АлесьНавіцкі90 162483 5198429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Нешчардаўскае ўзвышша.svg |thumb|Нешчардаўскае ўзвышша ў Беларусі]] '''Нешчардаўскае ўзвышша''' — фізіка-геаграфічны раён Беларуска-Валдайскай правінцыі (акруга [[Беларускае Паазер’е|Беларускага Паазер’я]]), на поўначы [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] (усходняя частка [[Расонскі раён|Расонскага раёна]]) і ў [[Расія|Расіі]] (большая частка). На [[Беларусь|Беларусі]] мяжуе з [[Полацкая нізіна|Полацкай нізінай]]. Узвышша працягнулася з поўначы на поўдзень на 22 км, з захаду на ўсход на 29 км. Плошча 650 км². Вышыня 180—220 м, найбольшая 224 м (на паўночным усходзе). У тэктанічных адносінах Нешчардаўскае ўзвышша прымеркавана да [[Латвійская седлавіна|Латвійскай седлавіны]]. Магутнасць [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]] дасягае 300 метраў. У іх складзе [[пясок|пяскі]] і пясчана-гліністыя адклады, [[вапняк]]і, [[Мергель|мергелі]], [[даламіт]]ы з карбанатнымі [[гліна]]мі. Антрапагенныя адклады (30—60 м) складзены з супескаў з [[валун]]амі, суглінкаў і маламагутных участкаў водна-ледавіковых адкладаў. Фарміраванне ўзвышша з Паазёрскім зледзяненнем. Сучасны рэльеф Нешчардаўскага ўзвышша сярэднеўзгорысты і ўзгорыста-западзінны. Ускладняецца камамі і азёрнымі [[катлавіна]]мі, [[Марэна|марэннымі]] ўзгоркамі. Ваганні адносных вышынь 10—25 метраў. [[Глеба|Глебы]] пераважна дзярнова-падзолістыя, месцамі супясчаныя і сугліністыя, па лагчынах сцёку забалочаныя дзярновыя, дзярнова-падзолістыя і дзярнова-карбанатныя. У катлавінах тарфяна-балотныя глебы. Пад лесам каля 40 % тэрыторыі (лясы захаваліся невялікімі дзялянкамі на вяршынях і крутых схілах узгоркаў). Пераважаюць бары, суборы, ельнікі, па далінах рэчак і каля азёр — з дамешкам дуба. У зніжэннях бярозавыя, чорнаалешнікавыя лясы, сустракаюцца шэраалешнікі. Сцёк фарміруе [[рака]] [[Дрыса (рака)|Дрыса]] з правымі прытокамі. На тэрыторыі ўзвышша шмат [[Возера|азёр]]. Сярод іх [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Валоба]], [[Усвечча]], [[Межава (возера)|Межава]], [[Шэвіна (возера, Расонскі раён)|Шэвіна]], [[Гародна (возера, Расонскі раён)|Гародна]], [[Ясна|Язна]] і інш. Папулярны аб’ект турызму (экалагічнага, воднага, сельскага). == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|11}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нешчардаўскае ўзвышша|535—536}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|||}} * {{кніга|загаловак=Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=8—9|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Нещердовская возвышенность // Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн., 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9. {{Рэльеф Беларусі}} [[Катэгорыя:Узвышшы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэльеф Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геаграфія Расонскага раёна]] [[Катэгорыя:Узвышшы паводле алфавіта]] 5x9ujjp1hckv93ajhovu4jn8zf3ux6e Гюмры 0 64852 5198822 4982641 2026-09-14T10:31:21Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5198822 wikitext text/x-wiki {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Гюмры |арыгінальная назва={{lang-hy|Գյումրի}} |падначаленне = |краіна =Арменія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Gyumrigeneralview.jpg |памер = |подпіс = |lat=40.7834 |long=43.8334 |lat_dir = |lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =43 |lon_min =50 |lon_sec = |CoordAddon=type:city(150000)_region:AM |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён =Шыракская вобласць |рэгіён у табліцы =Шырак{{!}}Шырак |від рэгіёна =марз |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне =7 стагоддзе да н.э. |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з =1837 |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =1500 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =146 тыс.<ref>[http://news.am/rus/news/26950.html 34,4% населения Армении живет в Ереване]</ref> |год перапісу =2010 |шчыльнасць =5,527 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+4 |DST =+1 |тэлефонны код =+374 (312) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =3101-3126 |аўтамабільны код =45 am |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons =Gyumri |сайт = [http://www.gyumricity.am/ www.gyumricity.am] |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Гюмры''' ({{lang-hy|Գյումրի}}, да 1840 г. — Кумайры, у 1840—1924 — Александропаль, у 1924—1991 — Ленінакан) — другі па велічыні горад у [[Арменія|Арменіі]], размешчаны за 126 км ад [[Ерэван]]а, на Шыракскім плато, на ўсход ад ракі Ахуран. Цэнтр марза [[марз Шырак|Шырак]]. == Геаграфія == Сучасны Гюмры, які захаваў у сабе рысы старажытнага горада, размешчаны на вышыні 1550 метраў над узроўнем мора, у паўночна-заходняй частцы Арменіі. Знаходзіцца ў 8—9 бальнай сейсмічнай зоне. Гюмры перасякаецца цяснінамі Чэркез, Джаджур і інш. Рэльеф раўнінны, пакрыты азёрамі, рэкамі і лававымі масівамі магутнасцю ў 350 метраў. Расліннасць [[стэп]]авая. У рачных далінах растуць [[акацыя]], [[клён]], [[ясень]] і інш. [[Клімат]] засушлівы. Зімой бываюць моцныя маразы да −41 градуса па Цэльсіі. Летам параўнальна горача: да 36. На працягу года выпадае трохі ападкаў (у сярэднім 500 мм). Паветра адрозніваецца гаючымі ўласцівасцямі. На працягу года Гюмры атрымлівае каля 2500 гадзін сонечнага святла і цяпла. Наваколлі Гюмры багатыя будаўнічымі матэрыяламі — [[туф]]ам, [[базальт]]ам, дыятамітамі, [[гліна]]й, а таксама ўрадлівымі чарназёмнымі [[глеба]]мі. Па прамой лініі ад Гюмры да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] — 196 км, да [[Каспійскае мора|Каспійскага]] — 384 км. == Гісторыя == === Антычнасць === Горад знаходзіцца ў цэнтральнай частцы гістарычнай Арменіі, у раёне Шырак. На думку археолагаў, першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага Гюмры з’явіліся ў бронзавым веку. У даўніну меў назву ''Кумайры''. Некаторыя вучоныя звязваюць гэтую назву з назвай [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]] — плямёнаў, якія ўварваліся на заходнія берагі [[Чорнае мора|Чорнага мора]] з [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] і мігравалі па лініі Кумайры — Карс — Карын — Камах — Гамірк (VIII ст. н. э.). Як адзначыў Я. Манандян, горад быў, відаць, цэнтрам гэтага саюза кімрыйска-скіфскіх плямёнаў, якія рассяліліся ў старажытнаармянскіх абласцях Вананд, Шырак і Айрарат, і назва яго мае этнічнае паходжанне (ад імя кімерыйца Гіміррай). Ва ўрарцкіх хроніках VIII ст. да н.э. неаднаразова згадваюцца паходы ў раён Гюмры (краіна Эрыахі, армянскі Шырак). На думку шэрага гісторыкаў, назва «вялікага, квітнеючага і шматлюднага горада», які згадаў старажытнагрэчаскі гісторык [[Ксенафонт]]а ў «Анабасісе» — Гюмніас (Γυμνιάς), варта рэканструяваць як Гюмрыас (Γυμριάς) і атаясамліваць горад з Гюмры. У сярэднія вякі Гюмры, вядомы тады як Кумайры, ужо быў вялікім паселішчам. У армянскіх крыніцах Кумайры ўпершыню згадваецца аўтарам VIII стагоддзя Гевондам у сувязі з паўстаннем 773—775 гадоў супраць арабскага панавання. У 885—1045 гадах — частка Армянскага царства Багратаў. === У складзе Персіі === У 1555 годзе Кумайры разам з усёй Усходняй Арменіяй быў далучаны да [[Персія|Персіі]]. === У складзе Расійскай імперыі === У 1801 годзе мясцовасць Шырак была занятая рускімі войскамі. Пасля руска-персідскай вайны 1804—1813 гадоў Гюмры ў ліку іншых армянскіх гарадоў трапіў у склад Расійскай імперыі. Першы пост рускіх казакоў з’явіўся каля Гюмры ў 1804 годзе. Горад адыграў значную ролю ў развіцці далейшых наступальных дзеянняў арміі Расійскай імперыі на тэрыторыі Усходняй Арменіі. У 1837 годзе на тэрыторыі Гюмры была заснавана руская крэпасць, у гэтым годзе яе наведаў [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I,]] заснаваў праваслаўную царкву, а таксама перайменаваў Гюмры ў Александропаль у гонар сваёй жонкі імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)|Аляксандры Фёдараўны]]. У 1840 годзе Александропаль быў афіцыйна абвешчаны павятовым горадам Грузіна-Імерэтынскай губерні, у 1850 годзе стаў цэнтрам Александрапольскага павета [[Эрыванская губерня|Эрыванскай губерні]]. У 1853 годзе падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] каля горада адбыліся жорсткія баі паміж войскамі Расійскай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперый]]. Пасля заключэння [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|Парыжскага мірнага дагавора]] ў 1856 годзе Александропаль, будучы памежным горадам-крэпасцю, стаў таксама значным цэнтрам гандлю і рамёстваў. З 1898 года Александропаль стаў важным чыгуначным вузлом дзякуючы будаўніцтву чыгуначных ліній [[Тбілісі|Тыфліс]] — Александропаль, Александропаль — [[Карс]] (1899), затым Александропаль — [[Ерэван]] (1900), працягнутых у 1906 годзе да Джульфы і далей да Тэбрыза. У 1899 годзе было вырашана пачаць будаўніцтва дадатковай веткі ад Тыфліса да Карса, а ў 1913 годзе лінія ад Карса да Сарыкамыша была працягнута. Гэта стала пераломным момантам у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці горада. У дасавецкі перыяд Александропаль быў пераважна рамесным горадам. У Александропалі было шмат крам, вялікіх і малых крам, рынкаў. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе было каля 32 200 жыхароў. Пасля Тыфліса і Баку Александропаль лічыўся трэцім па велічыні і значнасці гандлёвым і культурным цэнтрам [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвага Каўказу]]. У гэты перыяд у горадзе працавала каля 10 школ і школ. === Дэмакратычная Рэспубліка Арменія === У канцы Першай сусветнай вайны, у маі 1918 года, Александропаль быў захоплены туркамі. У снежні таго ж года ён вярнуўся ў Арменію. У барацьбе за ўсталяванне савецкай улады ў Арменіі асаблівае месца займае інспіраванае бальшавікамі майскае паўстанне чыгуначнікаў і рабочых дэпо Гюмры ў 1920 годзе. Яе кіраўнікамі былі Баграт Гарыбджанян, Ягор Севян, Саркіс Мусаелян (быў расстраляны). Падчас армяна-турэцкай вайны, калі 7 лістапада 1920 года армянскія войскі пацярпелі паражэнне пад Эрзурумам і пакінулі Александропаль, урад партыі Дашнакцуцюн капітуляваў і 2 снежня 1920 года падпісаў [[Александропальскі мірны дагавор]], пагадненне з Турцыяй, у якім [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскае пагадненне]] было прызнана ануляваным і задаволены турэцкія тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Савецкая Арменія не прызнала гэтую дамову. Паводле Маскоўскага дагавора 1921 года горад Александропаль і ўсходняя частка Александропальскага павета Эрыванскай губерні былі перададзены Турцыяй [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР.]] === Савецкі перыяд === У 1924 годзе Александропаль, быў перайменаваны ў Ленінакан. Горад моцна пацярпеў ад землятрусу 22 кастрычніка 1926 года. У гады Другой сусветнай вайны 1941—1945 гадоў Ленінакан быў стратэгічным памежным горадам і рыхтаваўся да абароны. Недалёка ад Ленінакана мяжа з Турцыяй праходзіла па рацэ [[Ахуран]], якая выцякае з возера Арпі, і калі пачалася вайна, гэтая тэрыторыя стала прычынай шматлікіх правакацый з боку Турцыі. Непасрэдна перад нападам [[Германія|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] адной з найважнейшых задач савецкай знешняй палітыкі было недапушчэнне магчымага ўдзелу Турцыі ў вайне на баку Германіі. З 1941 года знешняя палітыка Турцыі была пранямецкай, за чатыры дні да нападу Германіі на СССР быў падпісаны дагавор аб германа-турэцкім сяброўстве. Некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што да згаданага пагаднення быў прыкладзены звышсакрэтны пратакол, які прадугледжваў уступленне Турцыі ў вайну супраць СССР на баку Германіі ў выпадку падыходу [[вермахт]]а на стратэгічны рубеж [[Архангельск]]-[[Астрахань]]. Перад пачаткам [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]] летам 1942 года Турцыя мабілізавала свае войскі перад ракой Ахур’ян і пачала рыхтавацца да наступу. Важныя аб’екты Ленінакана былі замініраваны і ў выпадку нападу былі б ліквідаваны. Зімой 1943 году з Сталінградскай бітвы пераможцам выйшаў Савецкі Саюз. Турцыя змяніла сваю стратэгію і ўступіла ў вайну супраць Германіі ў лютым 1945 г., калі стала відавочна, што паражэнне Германіі будзе непазбежным. У снежні 1988 года горад моцна пацярпеў у выніку катастрафічнага [[Спітакскае землетрасенне|Спітакскага землетрасення]]. === Незалежная Арменія === У пачатку 1991 годзе горад Ленінакан быў перайменаваны ў Кумайры, а пасля абвяшчэння незалежнасці Арменіі (21 верасня 1991) — у Гюмры. 25 чэрвеня 2016 годзе горад наведаў Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францішак]], які адслужыў літургію на галоўнай плошчы горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|ЗША}} [[Александрыя, Вірджынія|Александрыя]], [[ЗША]] * {{Сцяг|Грэцыя}} [[Салонікі]], [[Грэцыя]] * {{Сцяг|Італія}} [[Нарда]], [[Італія]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Крэтэй, Францыя|Крэтэй]], [[Францыя]] * {{Сцяг|Расія}} [[Маздок]], [[Расія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Дамадзедава]]<ref>{{Cite web|url = http://domodedovod.ru/domodedovo/armyanskij-gyumri-i-domodedovo-podpisali-memorandum-o-sotrudnichestve/|title = Армянскі Гюмры і Дамадзедава падпісалі мемарандум пра супрацоўніцтва|author = |date = |publisher = }}</ref>, [[Расія]] * {{Сцяг|Бразілія}} [[Азаску]], [[Бразілія]] * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Плоўдзіў]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Пітэшты]], [[Румынія]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} {{не перакладзена 3|Эшфілд|Эшфілд|en|Ashfield}}, [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг|Аргенціна}} [[Кордава (Аргенціна)|Кордава]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг|Канада}} [[Лаваль (Квебек)]], [[Канада]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Беласток]], [[Польшча]] * {{Сцяг|КНР}} [[Сіянь]], [[Кітай]] == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Агабабян]] — армянскі архітэктар * [[Юрый Нарайравіч Варданян]] * [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў]] — Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь * [[Валянцін Піліпавіч Ждановіч]] (1907—1975) — беларускі архітэктар. == Славутасці == * [[Гюмры (станцыя)|Станцыя Гюмры]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Гарады Арменіі}} [[Катэгорыя:Гарады Арменіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты марза Шырак]] [[Катэгорыя:Гюмры| ]] 0back9n7ts85nooclxi19iw4la28rh6 5198830 5198822 2026-09-14T10:34:16Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5198830 wikitext text/x-wiki {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Гюмры |арыгінальная назва={{lang-hy|Գյումրի}} |падначаленне = |краіна =Арменія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Gyumrigeneralview.jpg |памер = |подпіс = |lat=40.7834 |long=43.8334 |lat_dir = |lat_deg =40 |lat_min =47 |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =43 |lon_min =50 |lon_sec = |CoordAddon=type:city(150000)_region:AM |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён =Шыракская вобласць |рэгіён у табліцы =Шырак{{!}}Шырак |від рэгіёна =марз |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны = |першае згадванне =7 стагоддзе да н.э. |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з =1837 |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =1500 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =146 тыс.<ref>[http://news.am/rus/news/26950.html 34,4% населения Армении живет в Ереване]</ref> |год перапісу =2010 |шчыльнасць =5,527 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+4 |DST =+1 |тэлефонны код =+374 (312) |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =3101-3126 |аўтамабільны код =45 am |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons =Gyumri |сайт = [http://www.gyumricity.am/ www.gyumricity.am] |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Гюмры''' ({{lang-hy|Գյումրի}}, да 1840 г. — Кумайры, у 1840—1924 — Александропаль, у 1924—1991 — Ленінакан) — другі па велічыні горад у [[Арменія|Арменіі]], размешчаны за 126 км ад [[Ерэван]]а, на Шыракскім плато, на ўсход ад ракі Ахуран. Цэнтр марза [[марз Шырак|Шырак]]. == Геаграфія == Сучасны Гюмры, які захаваў у сабе рысы старажытнага горада, размешчаны на вышыні 1550 метраў над узроўнем мора, у паўночна-заходняй частцы Арменіі. Знаходзіцца ў 8—9 бальнай сейсмічнай зоне. Гюмры перасякаецца цяснінамі Чэркез, Джаджур і інш. Рэльеф раўнінны, пакрыты азёрамі, рэкамі і лававымі масівамі магутнасцю ў 350 метраў. Расліннасць [[стэп]]авая. У рачных далінах растуць [[акацыя]], [[клён]], [[ясень]] і інш. [[Клімат]] засушлівы. Зімой бываюць моцныя маразы да −41 градуса па Цэльсіі. Летам параўнальна горача: да 36. На працягу года выпадае трохі ападкаў (у сярэднім 500 мм). Паветра адрозніваецца гаючымі ўласцівасцямі. На працягу года Гюмры атрымлівае каля 2500 гадзін сонечнага святла і цяпла. Наваколлі Гюмры багатыя будаўнічымі матэрыяламі — [[туф]]ам, [[базальт]]ам, дыятамітамі, [[гліна]]й, а таксама ўрадлівымі чарназёмнымі [[глеба]]мі. Па прамой лініі ад Гюмры да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] — 196 км, да [[Каспійскае мора|Каспійскага]] — 384 км. == Гісторыя == === Антычнасць === Горад знаходзіцца ў цэнтральнай частцы гістарычнай Арменіі, у раёне Шырак. На думку археолагаў, першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага Гюмры з’явіліся ў бронзавым веку. У даўніну меў назву ''Кумайры''. Некаторыя вучоныя звязваюць гэтую назву з назвай [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]] — плямёнаў, якія ўварваліся на заходнія берагі [[Чорнае мора|Чорнага мора]] з [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]] і мігравалі па лініі Кумайры — Карс — Карын — Камах — Гамірк (VIII ст. н. э.). Як адзначыў Я. Манандян, горад быў, відаць, цэнтрам гэтага саюза кімрыйска-скіфскіх плямёнаў, якія рассяліліся ў старажытнаармянскіх абласцях Вананд, Шырак і Айрарат, і назва яго мае этнічнае паходжанне (ад імя кімерыйца Гіміррай). Ва ўрарцкіх хроніках VIII ст. да н.э. неаднаразова згадваюцца паходы ў раён Гюмры (краіна Эрыахі, армянскі Шырак). На думку шэрага гісторыкаў, назва «вялікага, квітнеючага і шматлюднага горада», які згадаў старажытнагрэчаскі гісторык [[Ксенафонт]]а ў «Анабасісе» — Гюмніас (Γυμνιάς), варта рэканструяваць як Гюмрыас (Γυμριάς) і атаясамліваць горад з Гюмры. У сярэднія вякі Гюмры, вядомы тады як Кумайры, ужо быў вялікім паселішчам. У армянскіх крыніцах Кумайры ўпершыню згадваецца аўтарам VIII стагоддзя Гевондам у сувязі з паўстаннем 773—775 гадоў супраць арабскага панавання. У 885—1045 гадах — частка Армянскага царства Багратаў. === У складзе Персіі === У 1555 годзе Кумайры разам з усёй Усходняй Арменіяй быў далучаны да [[Персія|Персіі]]. === У складзе Расійскай імперыі === У 1801 годзе мясцовасць Шырак была занятая рускімі войскамі. Пасля руска-персідскай вайны 1804—1813 гадоў Гюмры ў ліку іншых армянскіх гарадоў трапіў у склад Расійскай імперыі. Першы пост рускіх казакоў з’явіўся каля Гюмры ў 1804 годзе. Горад адыграў значную ролю ў развіцці далейшых наступальных дзеянняў арміі Расійскай імперыі на тэрыторыі Усходняй Арменіі. У 1837 годзе на тэрыторыі Гюмры была заснавана руская крэпасць, у гэтым годзе яе наведаў [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I,]] заснаваў праваслаўную царкву, а таксама перайменаваў Гюмры ў Александропаль у гонар сваёй жонкі імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая I)|Аляксандры Фёдараўны]]. У 1840 годзе Александропаль быў афіцыйна абвешчаны павятовым горадам Грузіна-Імерэтынскай губерні, у 1850 годзе стаў цэнтрам Александрапольскага павета [[Эрыванская губерня|Эрыванскай губерні]]. У 1853 годзе падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] каля горада адбыліся жорсткія баі паміж войскамі Расійскай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперый]]. Пасля заключэння [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|Парыжскага мірнага дагавора]] ў 1856 годзе Александропаль, будучы памежным горадам-крэпасцю, стаў таксама значным цэнтрам гандлю і рамёстваў. З 1898 года Александропаль стаў важным чыгуначным вузлом дзякуючы будаўніцтву чыгуначных ліній [[Тбілісі|Тыфліс]] — Александропаль, Александропаль — [[Карс]] (1899), затым Александропаль — [[Ерэван]] (1900), працягнутых у 1906 годзе да Джульфы і далей да Тэбрыза. У 1899 годзе было вырашана пачаць будаўніцтва дадатковай веткі ад Тыфліса да Карса, а ў 1913 годзе лінія ад Карса да Сарыкамыша была працягнута. Гэта стала пераломным момантам у сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці горада. У дасавецкі перыяд Александропаль быў пераважна рамесным горадам. У Александропалі было шмат крам, вялікіх і малых крам, рынкаў. У канцы XIX стагоддзя ў горадзе было каля 32 200 жыхароў. Пасля Тыфліса і Баку Александропаль лічыўся трэцім па велічыні і значнасці гандлёвым і культурным цэнтрам [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвага Каўказу]]. У гэты перыяд у горадзе працавала каля 10 школ і школ. === Дэмакратычная Рэспубліка Арменія === У канцы Першай сусветнай вайны, у маі 1918 года, Александропаль быў захоплены туркамі. У снежні таго ж года ён вярнуўся ў Арменію. У барацьбе за ўсталяванне савецкай улады ў Арменіі асаблівае месца займае інспіраванае бальшавікамі майскае паўстанне чыгуначнікаў і рабочых дэпо Гюмры ў 1920 годзе. Яе кіраўнікамі былі Баграт Гарыбджанян, Ягор Севян, Саркіс Мусаелян (быў расстраляны). Падчас армяна-турэцкай вайны, калі 7 лістапада 1920 года армянскія войскі пацярпелі паражэнне пад Эрзурумам і пакінулі Александропаль, урад партыі Дашнакцуцюн капітуляваў і 2 снежня 1920 года падпісаў [[Александропальскі мірны дагавор]], пагадненне з Турцыяй, у якім [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскае пагадненне]] было прызнана ануляваным і задаволены турэцкія тэрытарыяльныя прэтэнзіі. Савецкая Арменія не прызнала гэтую дамову. Паводле Маскоўскага дагавора 1921 года горад Александропаль і ўсходняя частка Александропальскага павета Эрыванскай губерні былі перададзены Турцыяй [[Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Армянскай ССР.]] === Савецкі перыяд === У 1924 годзе Александропаль, быў перайменаваны ў Ленінакан. Горад моцна пацярпеў ад землятрусу 22 кастрычніка 1926 года. У гады Другой сусветнай вайны 1941—1945 гадоў Ленінакан быў стратэгічным памежным горадам і рыхтаваўся да абароны. Недалёка ад Ленінакана мяжа з Турцыяй праходзіла па рацэ [[Ахуран]], якая выцякае з возера Арпі, і калі пачалася вайна, гэтая тэрыторыя стала прычынай шматлікіх правакацый з боку Турцыі. Непасрэдна перад нападам [[Германія|Германіі]] на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] адной з найважнейшых задач савецкай знешняй палітыкі было недапушчэнне магчымага ўдзелу Турцыі ў вайне на баку Германіі. З 1941 года знешняя палітыка Турцыі была пранямецкай, за чатыры дні да нападу Германіі на СССР быў падпісаны дагавор аб германа-турэцкім сяброўстве. Некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што да згаданага пагаднення быў прыкладзены звышсакрэтны пратакол, які прадугледжваў уступленне Турцыі ў вайну супраць СССР на баку Германіі ў выпадку падыходу [[вермахт]]а на стратэгічны рубеж [[Архангельск]]-[[Астрахань]]. Перад пачаткам [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]] летам 1942 года Турцыя мабілізавала свае войскі перад ракой Ахур’ян і пачала рыхтавацца да наступу. Важныя аб’екты Ленінакана былі замініраваны і ў выпадку нападу былі б ліквідаваны. Зімой 1943 году з Сталінградскай бітвы пераможцам выйшаў Савецкі Саюз. Турцыя змяніла сваю стратэгію і ўступіла ў вайну супраць Германіі ў лютым 1945 г., калі стала відавочна, што паражэнне Германіі будзе непазбежным. У снежні 1988 года горад моцна пацярпеў у выніку катастрафічнага [[Спітакскае землетрасенне|Спітакскага землетрасення]]. === Незалежная Арменія === У пачатку 1991 годзе горад Ленінакан быў перайменаваны ў Кумайры, а пасля абвяшчэння незалежнасці Арменіі (21 верасня 1991) — у Гюмры. 25 чэрвеня 2016 годзе горад наведаў Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францішак]], які адслужыў літургію на галоўнай плошчы горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|ЗША}} [[Александрыя, Вірджынія|Александрыя]], [[ЗША]] * {{Сцяг|Грэцыя}} [[Салонікі]], [[Грэцыя]] * {{Сцяг|Італія}} [[Нарда]], [[Італія]] * {{Сцяг|Францыя}} [[Крэтэй, Францыя|Крэтэй]], [[Францыя]] * {{Сцяг|Расія}} [[Маздок]], [[Расія]] * {{Сцяг Расіі}} [[Дамадзедава]]<ref>{{Cite web|url = http://domodedovod.ru/domodedovo/armyanskij-gyumri-i-domodedovo-podpisali-memorandum-o-sotrudnichestve/|title = Армянскі Гюмры і Дамадзедава падпісалі мемарандум пра супрацоўніцтва|author = |date = |publisher = }}</ref>, [[Расія]] * {{Сцяг|Бразілія}} [[Азаску]], [[Бразілія]] * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Плоўдзіў]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Румынія}} [[Пітэшты]], [[Румынія]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} {{не перакладзена 3|Эшфілд|Эшфілд|en|Ashfield}}, [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг|Аргенціна}} [[Кордава (Аргенціна)|Кордава]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг|Канада}} [[Лаваль (Квебек)]], [[Канада]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Беласток]], [[Польшча]] * {{Сцяг|КНР}} [[Сіянь]], [[Кітай]] == Вядомыя асобы == * [[Рыгор Агабабян]] — армянскі архітэктар * [[Юрык Варданян]] — армянскі цяжкаатлет * [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў]] — Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь * [[Валянцін Піліпавіч Ждановіч]] (1907—1975) — беларускі архітэктар. == Славутасці == * [[Гюмры (станцыя)|Станцыя Гюмры]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Культурная сталіца СНД}} {{Гарады Арменіі}} [[Катэгорыя:Гарады Арменіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты марза Шырак]] [[Катэгорыя:Гюмры| ]] 9n9zx81x3bhrctmwp5lg1p7dp3ardr4 Лошыца (рака) 0 65387 5198385 5197796 2026-09-13T22:00:17Z Peisatai 111348 /* Лакалізацыя */ 5198385 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == На думку географа [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзіма Жучкевіча]], назва Лошыца тэрміналагічнага паходжання, у ягонай аснове беларуская назва рыбы лох або ласось — ''лош'', ''лошак''. Паводле яго, назва Лошыца ўспрымалася раней так сама, як Карасёўка, Акунёўка і г. д.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Філолаг [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|Аляксандр Рогалеў]] лічыць, што ў аснове наймення Лошыца ляжыць геаграфічны тэрмін ''лоша'' (''лошыца)'' — паглыбленне, нізіна, лагчына. Тое ж — ''лоск'', ''ложа''.<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref> == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] g0dx4f3aghze81c2oeoxf5iq7d0xijt 5198839 5198385 2026-09-14T10:42:27Z Peisatai 111348 /* Назва */ Чарговае пацверджанне, што да тапанімічных тэорый Жучкевіча і Рогалева трэба з апрыёрнай насцярогай. Калі-небудзь дойдзем да таго, што будзем пазначаць іх, хоць і з навуковымі ступенямі, як "ненадзейная крыніца". 5198839 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай Лоша працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], звярнуўшы ўвагу яшчэ на рэчку Лошу далёка на [[Ака|Павоччы]] (прыток тамтэйшай [[:ru:Проня_(приток_Оки)|Проні]]), на гэтай падставе далучаў большасць назваў тых Лошаў (апроч ашмянскай [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]) да групы гідронімаў, якія мелі быць прынесеныя "з-за Прыпяці, г.зн. са славянскай прарадзімы"<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. III t. Vilnius, 1961. C. 504.</ref>. З Бугам не пагадзіўся пазнейшы даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], ён звязваў назву дняпроўскіх Лошаў з літоўскім гідронімам ''Laš-upė''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.</ref>''.'' Гідронімы тыпу ''Laš-upis'' даследчык літоўскай гідраніміі [[А. Ванагас]] звязваў або з літоўскім ''lašis'' "ласось", або ''lašas'' "кропля", ''lašėti'' "сачыцца, капаць"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.</ref>. Этымалагічна гэтыя словы аднаго паходжання, ад індаеўрапейскага *''lak̑- "''апырскваць, пакрываць кроплямі ці плямкамі", адкуль вытворнае *''lak̑-so-s'' "ласось (як рыба плямістая)"<ref>https://verbum.by/esbm/lasos</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 653.</ref><ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.</ref>. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Так жа сама і паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]] назва Лошыца ад "''геаграфічнага тэрміна лоша (лошыца) — паглыбленне, нізіна, лагчына''"<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>, але ў беларускай мове слова ''лоша'' ў такім значэнні не засведчана<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] nyutbqimmexiw0ol17k4xnj5h1m53ft 5198842 5198839 2026-09-14T10:43:50Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198842 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], звярнуўшы ўвагу яшчэ на рэчку Лошу далёка на [[Ака|Павоччы]] (прыток тамтэйшай [[:ru:Проня_(приток_Оки)|Проні]]), на гэтай падставе далучаў большасць назваў тых Лошаў (апроч ашмянскай [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]) да групы гідронімаў, якія мелі быць прынесеныя "з-за Прыпяці, г.зн. са славянскай прарадзімы"<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. III t. Vilnius, 1961. C. 504.</ref>. З Бугам не пагадзіўся пазнейшы даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Ул. Тапароў]], ён звязваў назву дняпроўскіх Лошаў з літоўскім гідронімам ''Laš-upė''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.</ref>''.'' Гідронімы тыпу ''Laš-upis'' даследчык літоўскай гідраніміі [[А. Ванагас]] звязваў або з літоўскім ''lašis'' "ласось", або ''lašas'' "кропля", ''lašėti'' "сачыцца, капаць"<ref>A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.</ref>. Этымалагічна гэтыя словы аднаго паходжання, ад індаеўрапейскага *''lak̑- "''апырскваць, пакрываць кроплямі ці плямкамі", адкуль вытворнае *''lak̑-so-s'' "ласось (як рыба плямістая)"<ref>https://verbum.by/esbm/lasos</ref><ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 653.</ref><ref>В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.</ref>. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Так жа сама і паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]] назва Лошыца ад "''геаграфічнага тэрміна лоша (лошыца) — паглыбленне, нізіна, лагчына''"<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>, але ў беларускай мове слова ''лоша'' ў такім значэнні не засведчана<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] bxo6dw6mwedtyd5n0ffxggpo140zw53 5198846 5198842 2026-09-14T10:47:13Z Peisatai 111348 /* Назва */ Тут спасылка на Лошу, пакінута толькі пра Лошыцу. 5198846 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Пачатак — мікрараён [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]], вусце — рака Свіслач у раёне Мінскага камвольнага камбіната. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] (гл. этымалогію) працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Так жа сама і паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]] назва Лошыца ад "''геаграфічнага тэрміна лоша (лошыца) — паглыбленне, нізіна, лагчына''"<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>, але ў беларускай мове слова ''лоша'' ў такім значэнні не засведчана<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] 9o3nnncxf9bv5vlyw67gmevsapm78ew 5198850 5198846 2026-09-14T10:51:02Z Peisatai 111348 5198850 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Рака |Назва = Лошыца |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 9,2 |Плошча вадазбору = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля жылога раёна [[Малінаўка (жылы раён)|Малінаўка]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Свіслач (прыток Бярэзіны) |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Свіслач (прыток Бярэзіны)/Бярэзіна/Дняпро/Чорнае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ло́шыца''' — [[рака]] ў [[Мінск]]у, правы прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]. Даўжыня 9,2 км<ref name="бел">[http://poseidon.by/content/reka-loshitsa река Лошица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140818024601/http://poseidon.by/content/reka-loshitsa |date=18 жніўня 2014 }} {{ref-be}}</ref>. == Назва == Назва засведчаная ў памяншальнай форме (як Дубна і [[Дубніца (Лагойскі раён)|Дубніца]] ў гэтым жа рэгіёне). Звыш за дзясятак рэчак з назвай [[Лоша]] (гл. этымалогію) працякаюць на Верхнім Падняпроўі, на Верхнім Панёманні. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] назву Лошыца звязваў са словамі "лош, лашак", якія ён падаваў як беларускія назвы рыбы лох, або ласось.<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск, 1974. С. 210.</ref> Беларуская мова не ведае слоў ''лох, лашак'' у значэнні рыбы<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>https://verbum.by/esbm/lashak</ref>, але яны ёсць у паўночных гаворках расійскай мовы, дзе лічацца запазычаннямі з фінскага<ref>https://gufo.me/dict/dal/%D0%BB%D0%BE%D1%85</ref><ref>[https://nrd.iling.spb.ru/index.php/ru/node/200 Соболев А.И. Ихтиологическая лексика в свете славяно-финских этноязыковых связей] // Севернорусские говоры: межвуз. сб. Вып. 15 / Отв. ред. А.С. Герд, Е.В. Пурицкая. СПб.: Нестор-История, 2016. С. 97.</ref>. Так жа сама і паводле гомельскага філолага [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]] назва Лошыца ад "''геаграфічнага тэрміна лоша (лошыца) — паглыбленне, нізіна, лагчына''"<ref>А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 156.</ref>, але ў беларускай мове слова ''лоша'' ў такім значэнні не засведчана<ref>https://verbum.by/esbm?q=%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0</ref>. == Гідраграфія == На сучасных картах пазначана, што рэчка Лошыца пачынаецца ў раёне цяперашняга мінскага мікрараёна "Малінаўка", а ў раёне мікрараёна [[Брылевічы (жылы раён)|Брылевічы]] зліваецца са сваім левым прытокам — ракой [[Мышка]]й. У мікрараёне [[Курасоўшчына (жылы раён, Мінск)|Курасоўшчына]] рэчка ўтварае [[вадасховішча Лошыца]], на беразе якога размешчаны [[парк Курасоўшчына]]. У сярэднім цячэнні ракі ў межах Мінска створаны 2 [[сажалка|сажалкі]]<ref name="бел" />. Распрацоўваецца план рэканструкцыі Лошыцкай воднай сістэмы, які прадугледжвае стварэнне водна-паркавай сістэмы, якая стане зонай адпачынку для жыхароў Мінска<ref>[http://ais.by/story/2602 Водно-зеленая ландшафтно-рекреационная зона вдоль рек Лошица и Мышка]</ref>. == Лакалізацыя == Дакумент 1557 года (размежаванне земляў менскіх гарадскіх і земляў шляхецкіх) Лошыцай называе менавіта тую, якую цяпер прынята называць лошыцкім прытокам Мышкай і якая цячэ праз Пятроўшчыну ("двор Пятроўскі"), перасякае [[Койданаўскі тракт]], а пачынаецца каля Сухарава ("двор Сухараўскі"), паблізу рэчкі Дзівівелкі:<blockquote>«''Далей уверхъ тоеж речки до дороги, которая лежит з Менска до Койданова. (...) Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до [[Чортаў камень (Мінск)|Чортова каменя]], на котором знаки ест, от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки [[Парк Дзівівелка|Дививелки]], прозываемой Тарасовки''»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote>Там сама згадваецца і "двор Сухой Лошыцы" (пазней вёска [[Лошыца 2-я]]): "''А от того мостка по дорогу, которая идет з Менска до Слуцка, до двора Сухое Лошицы князя Одинцовы, до прудца''". У басейне [[Дзвіна|Дзвіны]] ёсць падобнага ўтварэння гідронім [[Сухадроўка]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Ло́шыца||353}} * {{Крыніцы/Блакітная|Ло́шыца|225}} == Спасылкі == * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/index.html Выявы] {{Рэкі Мінска}} {{Свіслач (прыток Бярэзіны)}} {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Свіслачы (прыток Бярэзіны)]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінска]] ec3zw8akhssjzw3lvu0v2m8qaqrm3m3 Грэчаскі алфавіт 0 66204 5198218 4592199 2026-09-13T12:14:38Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ афармленне 5198218 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнасць |імя = Грэчаскі алфавіт |тып = алфавіт |мовы = [[грэчаская мова|грэчаская]] |дзе ўзнікла = |тэрыторыя = |дата = каля VIII стагоддзя да н.э. |перыяд = да цяперашняга часу |кірунак = злева направа |знакаў = 24 літары |статус = [[Грэцыя]] |стваральнік = |дакумент = |паходжанне = [[Фінікійскі алфавіт]] |нашчадкі = [[Гоцкае пісьмо]], [[глаголіца]], [[кірыліца]], [[копцкае пісьмо]], [[армянскае пісьмо]], [[этрускі алфавіт]], [[лацінскі алфавіт]] |роднасныя = |юнікод = |ISO = Grek |прыклад = Greekalphabet.png |памер = 250px |подпіс = }} {{Грэчаскі алфавіт}} '''Грэ́часкі алфаві́т''' — [[алфавіт]] [[Грэчаская мова|грэчаскай мовы]] і іншых моў грэчаскай групы. Ён бесперапынна выкарыстоўваецца з канца 9-га альбо пачатку 8-га стагоддзя да н. э. Грэчаскі алфавіт, бадай, першы алфавіт, які ўключаў у сябе і зычныя і галосныя. Стандартна складаецца з 24 літар, а таксама, у дакласічную эпоху ў некаторых дыялектах гречаскай мовы ужываліся яшчэ 4 літары — {{Unicode|Ϝ, ϝ}} ('''дыгама'''), {{Unicode|Ϻ, ϻ}} ('''сан'''), {{Unicode|Ϟ, ϟ}} ('''копа'''), {{Unicode|Ϡ, ϡ}} ('''сампі'''). У класічнай гречаскай мове дыгама, сан і копа выкарыстоўваліся для запісу лікаў. {| class="wikitable" !Літара !Назва !Вымаўленне |- |Α α |альфа |[а] |- |Β β |бэта (віта) |[в] |- |Γ γ |гама |[г] |- |Δ δ |дэльта |шчыліннае [д] |- |Ε ε |эпсілон |[э] |- |Ζ ζ |дзэта (зіта) |[з] |- |Η η |эта (гіта) |[і] |- |[[Фіта (літара)|Θ θ]] |тэта (фіта, цета) |шчыліннае [т] |- |Ι ι |ёта |[і], [й] |- |Κ κ |капа |[к], [ц] |- |Λ λ |лямбда |[л'] |- |Μ μ |мю (мі) |[м] |- |Ν ν |ню (ні) |[н] |- |Ξ ξ |ксі |[кс] |- |Ο ο |омікрон |[о] |- |Π π |пі |[п] |- |Ρ ρ |[[ро (літара)|ро]] |[р] |- |Σ σ ς |сігма |[с] |- |Τ τ |таў |[т] |- |Υ υ |іпсілон |[і], [ў] |- |Φ φ |фі |[ф] |- |Χ χ |хі |[х] |- |Ψ ψ |псі |[пс] |- |Ω ω |омега |[о] |} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пісьменнасці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грэчаскі алфавіт| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] jsmpnvdblwnhjskiutiegxcxv5d2gcn Ніколь Кідман 0 66896 5198930 4997465 2026-09-14T11:51:42Z Autumndancer 168015 5198930 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Ніколь Мэры Кідман''' ({{lang-en|Nicole Mary Kidman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Аўстралія|аўстралійская]] і [[ЗША|амерыканская]] {{кінаактрыса|ЗША|Аўстраліі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{спявачка|ЗША|XXI стагоддзя}}, адна з самых высокааплатных выканаўцаў Галівуда. Лаўрэат прэміі «Оскар» 2003 года, трохразовая уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» (1996, 2002, 2003). == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Дзяцінства і юнацтва Нарадзілася ў Ганалулу, першай з двух дзяцей [[Энтані Кідман|Энтані]] (1938—2014) і Джанель Кідман (1940—2024). Яе гавайскае імя — Хакулані. Яе бацька, псіхолаг і біяхімік, пасля праводзіў даследаванні ў Вашынгтоне (акруга Калумбія), потым сям’я вярнулася ў Аўстралію ў 1970 годзе. У тым жа годзе нарадзілася сястра Кідман, [[Антонія Кідман|Антонія]]. Затым Кідманы пасяліліся ў Лонгвілі, прыгарадзе Сіднея. Першы раз на сцэну Ніколь выйшла ў шэсць гадоў у школьнай каляднай пастаноўцы, дзе сыграла ролю авечкі, што выклікала ў цікавасць да акцёрскага майстэрства, спачатку ў Маладзёжным тэатры Святога Марціна ў Мельбурне, затым у Аўстралійскім тэатры для моладзі і, пазней, у тэатры Філіп-стрыт у Сіднеі. Ніколь Кідман з чатырох да дванацццаці год займалася балетам. На кастынгу моды ў бікіні, ва ўзросце 14 год яна пазнаёмілася са сваёй найлепшай сяброўкай, актрысай [[Наомі Уотс]]. == Фільмаграфія == * (1989) «[[Бангкок Хілтан]]» — Катрына Стэнтан (Фолкнер), дачка Хэла Стэнтана * (2001) «[[Мулен Руж!]]» — Сацін * (2003) «[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]» — Ада Манро * (2015) «[[Чужая краіна]]» — Кэтрын Паркер * (2016) «[[Леў (фільм, 2016)|Леў]]» — Сьюзен == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Nicole Kidman}} * {{imdb name|0000173|Ніколь Кідман}} * {{facebook|NicoleKidman|Ніколь Кідман}} * {{youtube user|nicolekidmanofficial|Ніколь Кідман}} * {{myspace|nicolekidman|Ніколь Кідман}} {{DEFAULTSORT:Кідман Ніколь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] kkjcpe7eumzsschqs22u79kzxu0cjbe 5198939 5198930 2026-09-14T11:57:33Z Autumndancer 168015 5198939 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кідман}} {{Кінематаграфіст}} '''Ніколь Мэры Кідман''' ({{lang-en|Nicole Mary Kidman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Аўстралія|аўстралійская]] і [[ЗША|амерыканская]] {{кінаактрыса|ЗША|Аўстраліі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{спявачка|ЗША|XXI стагоддзя}}, адна з самых высокааплатных выканаўцаў Галівуда. Лаўрэат прэміі «Оскар» 2003 года, трохразовая уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]» (1996, 2002, 2003). == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Дзяцінства і юнацтва Нарадзілася ў Ганалулу, першай з двух дзяцей [[Энтані Кідман|Энтані]] (1938—2014) і Джанель Кідман (1940—2024). Яе гавайскае імя — Хакулані. Яе бацька, псіхолаг і біяхімік, пасля праводзіў даследаванні ў Вашынгтоне (акруга Калумбія), потым сям’я вярнулася ў Аўстралію ў 1970 годзе. У тым жа годзе нарадзілася сястра Кідман, [[Антонія Кідман|Антонія]]. Затым Кідманы пасяліліся ў Лонгвілі, прыгарадзе Сіднея. Першы раз на сцэну Ніколь выйшла ў шэсць гадоў у школьнай каляднай пастаноўцы, дзе сыграла ролю авечкі, што выклікала ў цікавасць да акцёрскага майстэрства, спачатку ў Маладзёжным тэатры Святога Марціна ў Мельбурне, затым у Аўстралійскім тэатры для моладзі і, пазней, у тэатры Філіп-стрыт у Сіднеі. Ніколь Кідман з чатырох да дванацццаці год займалася балетам. На кастынгу моды ў бікіні, ва ўзросце 14 год яна пазнаёмілася са сваёй найлепшай сяброўкай, актрысай [[Наомі Уотс]]. == Фільмаграфія == * (1989) «[[Бангкок Хілтан]]» — Катрына Стэнтан (Фолкнер), дачка Хэла Стэнтана * (2001) «[[Мулен Руж!]]» — Сацін * (2003) «[[Халодная гара (фільм)|Халодная гара]]» — Ада Манро * (2015) «[[Чужая краіна]]» — Кэтрын Паркер * (2016) «[[Леў (фільм, 2016)|Леў]]» — Сьюзен == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Nicole Kidman}} * {{imdb name|0000173|Ніколь Кідман}} * {{facebook|NicoleKidman|Ніколь Кідман}} * {{youtube user|nicolekidmanofficial|Ніколь Кідман}} * {{myspace|nicolekidman|Ніколь Кідман}} {{DEFAULTSORT:Кідман Ніколь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшай кінаактрысе}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія MTV Movie & TV Awards за найлепшае выкананне ў кіно}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] cnlag2vv13omaxpcoz985xa572kycn0 Баварскі Лес 0 67172 5198569 3924398 2026-09-14T07:34:32Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:UL|underlinked]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198569 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Баварскі Лес |Нацыянальная назва = de/Bayrischer Wald |Выява = Bayerischer wald1.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Баварскі Лес''' ({{lang-de|Bayrischer Wald}}; {{Audio|De-Bayerischer_Wald.ogg|Bayerischer Wald}}) — складкава-глыбавы крышталічны хрыбет на паўднёвым усходзе [[Германія|Германіі]]. Даўжыня каля 90 км, вышыня да 1121 м (г. Эйнёдрыгель). Паверхня згладжаная, з асобнымі завостранымі вяршынямі. Паўночна-ўсходнія схілы адносна пакатыя, паўднёва-заходнія стромка спадаюць да даліны р. [[Дунай]]. Да вышыні 800 м укрыты ялова-букавымі, вышэй — ялова-піхтавымі лясамі. == Спасылкі == {{Commons category|Nationalpark Bayerischer Wald}} * [http://www.nationalpark-bayerischer-wald.de Афіцыйны сайт] * [http://www.naturpark-bayer-wald.de Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лясы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Баварыі]] suqthon5mkwysgvpedebp9qztybbvli Шварцвальд 0 67178 5198740 4467128 2026-09-14T07:56:54Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198740 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Шварцвальд |Нацыянальная назва = de/Schwarzwald |Выява = Baden-Baden 10-2015 img07 View from Merkur.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Германія |Рэгіён = Бадэн-Вюртэмберг |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Шварцвальд''' ({{lang-de|Schwarzwald}} — «чорны лес») — горны масіў у зямлі [[Бадэн-Вюртэмберг]] на паўднёвым захадзе [[Германія|Германіі]]. == Геаграфія == Распасціраецца з поўначы на поўдзень уздоўж [[Рэйн]]а. Даўжыня каля 160 км, шырыня 35-60 км. Вышыня да 1493 м (г. Фельдберг). Складзены пераважна з гнейсаў, гранітаў і пясчанікаў. Вяршыні пакатыя, схілы абрываюцца да [[Верхнярэйнская нізіна|Верхнярэйнскай нізіны]]. Шыракалістыя і хвойныя лясы, лугі. Шмат маляўнічых горных азёр. Радовішчы руд урану. Каля падножжаў часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы, што абумовіла наяўнасць курортаў, такіх як [[Бадэн-Бадэн]] або Бадэнвейлер. Ля Шварцвальда бярэ выток другая па велічыні рака [[Еўропа|Еўропы]] — [[Дунай]]. Рэзерваты — Фельдберг, Шліфкопф і інш. == Гісторыя == [[Старажытны Рым|Рымляне]], якія валодалі гэтай мясцовасцю да [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]] н.э., называлі Шварцвальд ''Marciana Silva'', што азначала «памежны лес». Мяжа тут праходзіла паміж рымлянамі і [[германцы|германскім]] племем [[маркаманы|маркаманаў]]. Пазней Шварцвальд заваявалі [[свевы]], продкі сучасных [[швабы|швабаў]] і [[алеманы|алеманаў]]. Археалагічныя раскопкі сведчаць аб тым, што ў паўднёвым Шварцвальдзе з часоў рымлян да позняга [[Сярэднявечча]] вялася інтэнсіўная здабыча [[срэбра]] і [[свінец|свінца]]. Пасля эпідэміі [[чума|чумы]] у [[1516]] годзе і сялянскіх паўстанняў у [[1525]] годзе Шварцвальд значна спусцеў. Новы ўздым пачаўся ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]], калі аднавіліся промыслы і ўзрасло насельніцтва. == Культура == [[Выява:Vogtsbauernhof-Ferme (2).JPG|thumb|left|250px|Традыцыйны дом у Шварцвальдзе]] Для жыхароў Шварцвальда характэрныя самабытныя традыцыйныя ўборы, асаблівая мясцовая [[архітэктура]] і кухня. Шварцвальдскі рэгіён вядомы вытворчасцю гадзіннікаў, перш за ўсё насценных. Шварцвальд таксама лічыцца радзімай знакамітага вішнёвага торта са ўзбітымі вяршкамі — [[Шварцвальдскі вішнёвы торт|шварцвальдскага вішнёвага торта]] і папулярнай у Еўропе [[Шварцвальдская вяндліна|шварцвальдскай вяндліны]]. == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Black Forest}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шварцвальд| ]] [[Катэгорыя:Геаграфія Бадэн-Вюртэмберга]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] 1olwtxayc0vp53gycqz34h4spctk2w0 5198899 5198740 2026-09-14T11:18:48Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198899 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Шварцвальд |Нацыянальная назва = de/Schwarzwald |Выява = Baden-Baden 10-2015 img07 View from Merkur.jpg |Краіна = Германія |Рэгіён = Бадэн-Вюртэмберг }} '''Шварцвальд''' ({{lang-de|Schwarzwald}} — «чорны лес») — горны масіў у зямлі [[Бадэн-Вюртэмберг]] на паўднёвым захадзе [[Германія|Германіі]]. == Геаграфія == Распасціраецца з поўначы на поўдзень уздоўж [[Рэйн]]а. Даўжыня каля 160 км, шырыня 35-60 км. Вышыня да 1493 м (г. Фельдберг). Складзены пераважна з гнейсаў, гранітаў і пясчанікаў. Вяршыні пакатыя, схілы абрываюцца да [[Верхнярэйнская нізіна|Верхнярэйнскай нізіны]]. Шыракалістыя і хвойныя лясы, лугі. Шмат маляўнічых горных азёр. Радовішчы руд урану. Каля падножжаў часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы, што абумовіла наяўнасць курортаў, такіх як [[Бадэн-Бадэн]] або Бадэнвейлер. Ля Шварцвальда бярэ выток другая па велічыні рака [[Еўропа|Еўропы]] — [[Дунай]]. Рэзерваты — Фельдберг, Шліфкопф і інш. == Гісторыя == [[Старажытны Рым|Рымляне]], якія валодалі гэтай мясцовасцю да [[IV стагоддзе|IV стагоддзя]] н.э., называлі Шварцвальд ''Marciana Silva'', што азначала «памежны лес». Мяжа тут праходзіла паміж рымлянамі і [[германцы|германскім]] племем [[маркаманы|маркаманаў]]. Пазней Шварцвальд заваявалі [[свевы]], продкі сучасных [[швабы|швабаў]] і [[алеманы|алеманаў]]. Археалагічныя раскопкі сведчаць аб тым, што ў паўднёвым Шварцвальдзе з часоў рымлян да позняга [[Сярэднявечча]] вялася інтэнсіўная здабыча [[срэбра]] і [[свінец|свінца]]. Пасля эпідэміі [[чума|чумы]] у [[1516]] годзе і сялянскіх паўстанняў у [[1525]] годзе Шварцвальд значна спусцеў. Новы ўздым пачаўся ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]], калі аднавіліся промыслы і ўзрасло насельніцтва. == Культура == [[Выява:Vogtsbauernhof-Ferme (2).JPG|thumb|left|250px|Традыцыйны дом у Шварцвальдзе]] Для жыхароў Шварцвальда характэрныя самабытныя традыцыйныя ўборы, асаблівая мясцовая [[архітэктура]] і кухня. Шварцвальдскі рэгіён вядомы вытворчасцю гадзіннікаў, перш за ўсё насценных. Шварцвальд таксама лічыцца радзімай знакамітага вішнёвага торта са ўзбітымі вяршкамі — [[Шварцвальдскі вішнёвы торт|шварцвальдскага вішнёвага торта]] і папулярнай у Еўропе [[Шварцвальдская вяндліна|шварцвальдскай вяндліны]]. == Спасылкі == * {{Commonscat-inline|Black Forest}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шварцвальд| ]] [[Катэгорыя:Геаграфія Бадэн-Вюртэмберга]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] 9ns6fagj48186yhg4w1awy1weyhxdpf Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова 0 71428 5198775 5134847 2026-09-14T08:51:36Z ~2026-49851-55 174040 /* Рэктары */ выправіўлена недакладнасць 5198775 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = |назва = Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова |скарачэнне = МДУ імя А. А. Куляшова |выява = Mahiliou university 1.jpg |арыгінал = |ранейшае = Магілёўскі настаўніцкі інстытут, Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова |дэвіз = |заснаваны = [[1913]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = 212022 [[Магілёў]], [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]], 1 |сайт = https://msu.by/ |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} {{значэнні|МДУ}} '''Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]''' — [[Беларусь|беларуская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а, якая знаходзіцца ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Гісторыя == === Магілёўскі настаўніцкі інстытут === У пачатку [[ХХ стагоддзе|ХХ стагоддзя]] ў [[беларускія губерні|беларускіх губернях]] адчуваўся востры недахоп кваліфікаваных настаўнікаў. Ва ўмовах хуткага пашырэння сеткі пачатковых школ і слабаразвітай сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў [[Віленскі настаўніцкі інстытут]] не мог забяспечыць патрэбы краю. Магілёўскія губернскія і гарадскія ўлады з [[1909]] года рабілі пэўныя захады дзеля таго, каб дамагчыся адкрыцця інстытута ў горадзе<ref name="msu"/>. Летам [[1913]] г. было канчаткова вырашана адкрыць [[1 ліпеня]] [[1913]] г. у г. Магілёве настаўніцкі інстытут «з гарадскім пры ім вучылішчам»<ref name="msu">[https://msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf Гісторыя Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта (1913—1940 гг.): дакументы і матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022202821/https://www.msu.by/info/univer/istoriya_univer/history_msu.pdf |date=22 кастрычніка 2020 }} / аўт.-склад.: [[А. Р. Агееў]], [[К. М. Бандарэнка]], [[В. П. Клімковіч]]; пад агульн. рэд. К. М. Бандарэнкі. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2008. — 216 с. ISBN 978-985-480-500-9.</ref>. Магілёў стаў другім, пасля [[Віцебскі настаўніцкі інстытут|Віцебска]], горадам на тэрыторыі сучаснай Беларусі, у якім пачаў дзейнічаць настаўніцкі інстытут<ref name="msu"/>. Першым дырэктарам быў стацкі саветнік, кандыдат багаслоўя [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін|У. М. Тычынін]]. Урачыстае адкрыццё інстытута адбылося [[1 кастрычніка]] 1913 года. У той жа дзень Педагагічны Савет інстытута адгукнуўся «асабліва сардэчнай спагадай» на прапанову дырэктара прысвоіць інстытуту назву «Раманаўскі» ў гонар кіруючага [[Раманавы|дому Раманавых]]. Але вышэйстаячыя органы [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] прызналі хадайніцтва назвы такім ганаровым званнем інстытута заўчасным<ref name="msu"/>. [[Файл:Mahiloŭ, Sałtanaŭskaja. Магілёў, Салтанаўская (1918).jpg|міні|злева|Дом, у якім размяшчаўся інстытут. Цяпер вуліца Вароўскага, 39]] Інстытут размясціўся ў арандаваным двухпавярховым<ref name="library"/> будынку дома стацкага саветніка [[Рыгор Мікалаевіч Гартынскі|Рыгора Мікалаевіча Гартынскага]] па вуліцы Быхаўскай, 22 (сёння [[Вуліца Вароўскага (Магілёў)|вул. Вароўскага]])<ref name="libr.msu">[https://libr.msu.by/bitstream/123456789/8235/1/1772s.pdf 105 ГАДОЎ ПАДРЫХТОЎКІ АДМЫСЛОЎЦАЎ ДЛЯ ГРАМАДСТВА І КРАЇНЫ Ў МДУ ІМЯ А. А. КУЛЯШОВА]. Агееў Аляксандр Рыгоравіч</ref>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library">{{Cite web |url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |title=Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова |access-date=13 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230930004433/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogreglib/mgpu_kulechova.htm |archivedate=30 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Гарадскія ўлады адразу выдзелілі пад будаўніцтва інстытута ўчастак зямлі, які пасля павелічэння яго тэрыторыі меў плошчу 255,3 квадратных сажань. Ен займаў амаль квартал, паміж вуліцамі [[Нова-Базарная вуліца (Магілёў)|Нова-Базарнай]], [[Капітанаўская вуліца (Магілёў)|Капітанаўскай]], [[Інжынерная вуліца (Магілёў)|Інжынернай]] (недалёка ад ваеннай царквы, сёння прыблізна ў раёне завода «[[Строммашына (Магілёў)|Строммашына]]»). Участак быў выдзелены бясплатна, на ўмовах, што на працягу трох гадоў вучэбнае ведамства прыступіць да будаўніцтва<ref>[[А. Р. Агееў|Агееў А. Р.]], [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/6366/1/6111m.pdf ДА ГІСТОРЫІ АДКРЫЦЦЯ НАСТАЎНІЦКАГА ІНСТЫТУТА У г. МАГІЛЁВЕ.]</ref>. Быў распрацаваны праект будынка інстытута, які Міністэрства зацвердзіла ў сакавіку [[1914]] г. Але неўзабаве пачалася Першая сусветная вайна, i будаўніцтва так і не пачалося<ref name="msu"/>. Рыхтаваў настаўнікаў для вышэйшых пачатковых вучылішч і лічыўся сярэдняй навучальнай установай з трохгадовым тэрмінам навучання. Пры ім было створана двухкласнае гарадское вучылішча<ref name="library"/>. У інстытут прымаліся асобы мужчынскага полу праваслаўнага веравызнання ад 16 да 25 гадоў<ref name="msu"/> з сярэдняй адукацыяй<ref name="library"/>. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут меў цяжкасці з наборам студэнтаў і памяшканнем. Частка калектыву была мабілізавана на фронт. Тым не менш, інстытут працягваў рыхтаваць настаўнікаў<ref name="msu"/>. Першы выпуск у колькасці 33 чалавек адбыўся ў [[1916]] годзе<ref name="library"/>. У інстытуце ў той час працавала 8 выкладчыкаў. Сфарміраваны пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]] ужо летам дазволіў прымаць у настаўніцкія інстытуты асоб як мужчынскага, так і жаночага полу. Набор [[1917]] г. прайшоў па адпрацаванай раней схеме. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў студзені [[1918]] г. заняткі ў інстытуце аднавіліся. Але ў сакавіку горад быў заняты польскімі ўзброенымі фарміраваннямі, якіх у маі змянілі [[кайзераўскія войскі|германскія войскі]]. Цяпер адміністрацыя інстытута прасіла дазволу і ўзгадняла свае рашэнні з акупацыйнымі ўладамі<ref name="msu"/>. Пасля ўступлення ў Магілёў [[31 кастрычніка]] [[1918]] г. войск Чырвонай Арміі і пераходу ўлады да губернскага рэвалюцыйнага камітэта дзейнасць інстытута каардынавалася ўжо з органамі савецкай улады. Дзякуючы велізарным намаганням, самаадданай працы супрацоўнікаў, інстытут не прыпыніў сваёй дзейнасці ні ў рэвалюцыйных умовах 1917 г., ні ў час [[грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі педагагічны інстытут === Рэвалюцыя прывяла да кардынальных пераўтварэнняў у грамадстве, у тым ліку і ў сферы адукацыі. У адпаведнасці з пастановай [[Усерасійскі з’езд дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў|Усерасійскага з’езда дэлегатаў настаўніцкіх інстытутаў]] Магілёўскі настаўніцкі інстытут у снежні 1918 года быў пераўтвораны ў Магілёўскі педагагічны інстытут<ref name="msu"/>, ён атрымаў статус [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшай навучальнай установы]] з чатырохгадовым тэрмінам навучання<ref name="library"/>. У склад яе супрацоўнікаў увайшлі лепшыя выкладчыкі навучальных устаноў Магілёва, таксама былі запрошаны спецыялісты з іншых гарадоў [[Расія|Расіі]], у тым ліку і сталічных. Інстытут меў 3 аддзяленні і рыхтаваў настаўнікаў школ І і ІІ ступеняў, а таксама работнікаў дашкольных устаноў. Настаўнікаў для школ другой ступені вучылі на фізіка-матэматычным, сацыяльна-гістарычным, біялагічным, літаратурнамастацкім і геаграфічным цыклах. Кіраўніцтва інстытута ў 1919 г. прыняло абгрунтаваную, але, відавочна, не разлічаную на ўмовы грамадзянскай вайны праграму развіцця новай установы<ref name="msu"/>. Вучэбную і выхаваўчыю работу вялі каля 40 выкладчыкаў. У гады грамадзянскай вайны і пасляваеннай разрухі заняткі вяліся ў вячэрні час<ref name="library"/>. У [[1919]] г. інстытуту перадалі [[будынак Марыінскай жаночай гімназіі (Магілёў)|будынак былой Марыінскай жаночай гімназіі]]<ref name="library"/>. === Магілёўскі інстытут народнай адукацыі === У [[Масква|Маскве]] ў 1919 годзе была зацверджана чарговая рэарганізацыя: педагагічныя інстытуты пераўтвараліся ў інстытуты народнай адукацыі з больш шырокім профілем выпускаемых спецыялістаў. Яны ў залежнасці ад матэрыяльнай базы, патрэбнасці рэгіёнаў, наяўнасці выкладчыцкіх кадраў маглі мець да пяці аддзелаў і таксама адносіліся да вышэйшых навучальных устаноў. Усяго на Беларусі на базе педагагічных інстытутаў былі створаны тры такія ўстановы: у Магілёве, [[Віцебскі інстытут народнай адукацыі|Віцебску]] і [[Мінскі інстытут народнай адукацыі|Менску]]<ref name="msu"/>. У кастрычніку 1919 года інстытут быў адкрыты з чатырма аддзеламі: 1) дашкольным, 2) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ І ступені, 3) па падрыхтоўцы выкладчыкаў для школ ІІ ступені, 4) па падрыхтоўцы інструктараў працоўных працэсаў. Ва ўмовах грамадзянскай вайны калектыў інстытута «увесь час змагаўся з велізарнымі, часта непераадольнымі перашкодамі». Сярод паступіўшых студэнтаў была «маса асоб без усялякай падрыхтоўкі». З-за цяжкасцяў жыцця ў прыфрантавым горадзе, бядотнага матэрыяльнага стану, сацыяльнай няпэўнасці і іншых прычын назіралася вялікая цякучасць кадраў<ref name="msu"/>. Летам 1921 года вучэбны працэс нармалізаваўся, умацавалася матэрыяльная база. Менавіта ў гэты час пачалася чарговая рэарганізацыя ў сістэме народнай адукацыі: інстытуты народнай адукацыі пераўтвараліся або ў практычныя інстытуты, або ў педагагічныя тэхнікумы. У Менску, як цэнтры краю, планавалася стварыць педфак, а ў [[Гомель|Гомелі]], як цэнтры губерні, — практычны інстытут, у Магілёве, як павятовым горадзе, — педтэхнікум. Перспектыва пераўтварэння інстытута ў тэхнікум не задавальняла ні выкладчыкаў, ні студэнтаў. Савет інстытута прызнаў магчымым і неабходным існаванне практычнага інстытута ў Магілёве, інфармаваў аб гэтым цэнтральныя ўлады, запрашаў дэлегата «цэнтра» ў Магілёў для азнаямлення з сітуацыяй на месцы. Каля 200 студэнтаў напісалі заявы з просьбай перавесці іх у практычны інстытут народнай адукацыі<ref name="msu"/>. === Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі і закрыццё === {{якар|Магілёўскі практычны інстытут народнай адукацыі}} На пасяджэнні яго Савета [[3 кастрычніка]] [[1921]] г. у адпаведнасці з рашэннем Галоўпрафадукацыі, з улікам таго, што інстытут мае ''«лепшыя ў губерні выкладчыцкія кадры»'', было абвешчана аб адкрыцці Магілёўскага практычнага інстытута народнай адукацыі<ref name="msu"/>. Практычныя інстытуты, як новая форма падрыхтоўкі кваліфікаваных кадраў, заставаліся вышэйшымі навучальнымі ўстановамі і падпарадкоўваліся цэнтральным уладам у Маскве. Мэтай іх дзейнасці была падрыхтоўка «на навуковай аснове і адпаведных тэхнічных, прыродазнаўчых, педагагічных і эканамічных дысцыплін высокакваліфікаваных практычных дзеячаў», неабходных канкрэтнаму рэгіёну. Адметнасцю іх вучэбных планаў стала шырокае прымяненне практычных, лабараторных работ і практыкі студэнтаў<ref name="msu"/>. З заканчэннем грамадзянскай вайны становішча не палепшылася. Востры фінансавы, сацыяльна-эканамічны крызіс, высокія тэмпы [[інфляцыя|інфляцыі]] паставілі многія інстытуты на мяжу выжывання. Дзяржава была не ў стане ўтрымліваць вялікую колькасць ВНУ. У ліпені [[1923]] г. [[СНК СССР]] прыняў дэкрэт «Аб закрыцці і рэарганізацыі некаторых вышэйшых навучальных устаноў». Да новага навучальнага года Магілёўскі інстытут перадаў сваю матэрыяльную базу [[Магілёўскі педтэхнікум|Магілёўскаму педтэхнікуму]]. Туды была пераведзена частка выкладчыкаў, студэнты падрыхтоўчага аддзялення і першага курса. Старшакурснікі атрымалі магчымасць працягнуць вучобу на [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут === Развіццё школьнай сеткі і рост колькасці навучальных устаноў запатрабаваў ужо ў канцы [[1920-я|1920-х]] гг. тэрміновага паляпшэння сістэмы падрыхтоўкі педагагічных кадраў. У [[1930]] г. было прынята рашэнне аб аднаўленні педінстытутаў у Магілёве і [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Віцебску]], стварэнні яго ў [[Гомельскі педагагічны інстытут|Гомелі]]. У адпаведнасці з пастановай [[1 кастрычніка]] [[1930]] г. распачаў дзейнасць і Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут у складзе гісторыка-эканамічнага і літаратурна-лінгвістычнага аддзяленняў<ref name="msu"/>. Да восені [[1932]] г. Магілёўскаму педагагічнаму інстытуту было прысвоена імя буйнейшага савецкага гісторыка [[М. М. Пакроўскі|М. М. Пакроўскага]], які памёр восенню таго года. У сярэдзіне 1930-х гг. у савецкай гістарычнай навуцы пачаўся пераход ад інтэрнацыяналістычнай да савецкай дзяржаўна-патрыятычнай канцэпцыі. У афіцыйнай прапагандзе пачалося ўсхваленне асобных перыядаў расійскага мінулага. Пасмяротна Пакроўскі быў абвінавачаны ў «антымарксізме і ачарненні гісторыі Расіі». Пасля крытычнага выступлення [[Сталін]]а ў [[1936]] г. пачалася кампанія крытыкі поглядаў нябожчыка<ref name="msu"/>. У [[1934]] г. было прынята рашэнне аб пераўтварэнні аддзяленняў інстытута ў профільныя факультэты з чатырохгадовым тэрмінам навучання: гістарычны, геаграфічны, мовы і літаратуры (рускае і беларускае аддзяленні). З 1934 г. выкладчыкі і студэнты пачалі геаграфічнае, гістарычнае і фальклорнае вывучэнне Магілёўскага рэгіёна. Да [[1935]] годзе ўсім грамадзянам СССР, якія скончылі сярэднюю школу і здалі іспыты, было дадзена права паступлення ў ВНУ незалежна ад іх сацыяльнага паходжання, праз гэта толькі на дзённым аддзяленні колькасць студэнтаў вырасла да 800 чалавек. У гэтым. [[Стыпендыя]] цяпер таксама залежала ад поспехаў у вучобе, а не паходжання. У наступным годзе пры інстытуце былі арганізаваны аднагадовыя курсы для падрыхтоўкі настаўнікаў (5 — 7 класаў)<ref name="msu"/>. Выключэнні з партыі, звальненні з працы і арышты гісторыкаў прывялі да таго, што ў Магілёўскім педінстытуце ў [[1935]] востра не хапала, а ў [[1936]]—[[1938]] гг. практычна не засталося сваіх лектараў-гісторыкаў. Неўкамплектаванасць кадрамі прыводзіла да зрыву заняткаў, вычыткі лекцый іншагароднімі, у тым ліку ленінградскімі, выкладчыкамі. З-за знішчэння «шкодніцкіх кніг ворагаў народа» востра не хапала гістарычнай літаратуры. Да таго ж шэраг лекцыйных гістарычных курсаў, якія раней вычыталі так званыя «ворагі народа», перачытваўся нанава. У пачатку першай паловы 1937 года з назвы знікла імя Пакроўскага<ref name="msu"/>. У 1937 г. пры педагагічным ствараецца настаўніцкі інстытут з двухгадовым тэрмінам навучання, які рыхтаваў настаўнікаў для няпоўнай сярэдняй школы, а ў наступным годзе была адкрыта аспірантура. Напачатку 1940-х гг. на дзённым і завочным аддзяленнях навучалася больш за 2 тысячы студэнтаў. Побач з вучэбным корпусам быў пабудаваны [[інтэрнат]], мелася вялікая [[бібліятэка]], [[спартыўная зала]] і [[стралковы цір]], добра абсталяваныя кабінеты і [[лабараторыя|лабараторыі]]<ref name="msu"/>. У 1940 г. было вырашана ўрачыста адсвяткаваць дзесяцігоддзе педагагічнага інстытута. Бюро Магілёўскага гарадскога камітэта партыі на сваім пасяджэнні 29 мая 1940 г., заслухаўшы даклад дырэктара МПІ Кірылава, пастанавіла падтрымаць меркаванне партарганізацыі і студэнтаў педінстытута прасіць [[Вярхоўны Савет БССР]] прысвоіць яму імя вядомага вучонага, даследчыка Арктыкі [[І. Д. Папанін]]а. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 23 чэрвеня 1940 года прыняў адпаведны ўказ<ref name="msu"/>. === Вайна і пасляваеннае адраджэнне === У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] Магілёўскі педагагічны і настаўніцкі інстытуты планавалася эвакуіраваць на Урал у г. [[Чалябінск]]. Але вывезці калектыў і абсталяванне не ўдалося. На час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] і заняткі ў інстытуце прыпыніліся<ref name="msu"/>. Многія выкладчыкі і студэнты змагаліся супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў, навучальны корпус інстытута быў спалены. Пасля вызвалення Магілёва ў адпаведнасці з пастановай № 423 [[Савет Народных Камісараў Беларускай ССР|Савета Народных Камісараў Беларускай ССР]] ад [[24 ліпеня]] [[1944]] г. інстытут пачынаў нанава сваю дзейнасць у складзе гістарычнага, мовы і літаратуры і геаграфічнага факультэтаў. Адраджэнне адбывалася ў вельмі складаных умовах. Перададзеныя будынкі былі ў гады вайны моцна пашкоджаны і патрабавалі рамонту. Не хапала абсталявання, падручнікаў, кадраў. Тым не менш, [[16 лістапада]] рэгулярныя заняткі аднавіліся. Да канца 1950-х гадоў з назвы паступова знікла імя Папаніна<ref name="msu"/>. За першыя дзесяць пасляваенных гадоў інстытут падрыхтаваў 3500 настаўнікаў. У ім працавалі факультэты [[факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|фізіка-матэматычны]], мовы і літаратуры, гістарычны і геаграфічны. У 1958 г. быў адкрыты [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання]]. У [[1959]] г. завершана будаўніцтва інтэрната са сталовай па [[Ленінская вуліца (Магілёў)|вул. Ленінскай]], 33<ref name="msu"/>. У [[1971]] г. пабудаваны [[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|новы вучэбны корпус]], сталовая і спартыўны комплекс, а пазней і новы інтэрнат па [[Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)|вул. Касманаўтаў]]<ref name="msu"/>. У 1978 годзе інстытут адзначыў сваё 60-годдзе, яму было прысвоена імя народнага паэта БССР, ураджэнца Магілёўшчыны [[Аркадзь Куляшоў|Аркадзя Куляшова]]. З гэтага часу ўстанова афіцыйна пачала называцца «Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. А. Куляшова»<ref name="msu"/>. З [[1980]] г. у інстытуце былі створаны факультэты дашкольнага выхавання, зараз — педагогікі і псіхалогіі дзяцінства, пачатковай ваеннай падрыхтоўкі і фізічнага выхавання, у 1990 г. — біялагічны, цяпер — прыродазнаўства, у [[1997]] г. — факультэт даўніверсітжцкай падрыхтоўкі і прафарыентацыі. У снежні [[1991]] г., пасля шматгадовага перапынку, зноў была адкрыта [[аспірантура]]. У 1996 г. выйшаў першы нумар уласнага перыядычнага выдання «Педагог», якое праз год пачало называцца «Універсітэцкі веснік»<ref name="msu"/>. === Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова === [[30 чэрвеня]] [[1997]] г. педагагічны інстытут пераўтвораны ў Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова. Пасля атрымання новага статусу навучальная ўстанова, якая доўгі час была поліпедагагічнай, пачала падрыхтоўку спецыялістаў і для іншых галіні<ref name="msu"/>. З [[1998]] года друкуецца навуковы і метадычны часопіс «Веснік МДУ імя А. А. Куляшова». У гэтым жа годзе адкрыты факультэты эканомікі і права, замежных моў. Пры універсітэце з [[2000]] г. дзейнічае інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў<ref name="msu"/>. У [[2015]] годзе створаны гісторыка-філалагічны факультэт і факультэт матэматыкі і прыродазнаўства. У [[2018]] годзе Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова адзначае 105-годдзе. == Структура == === Факультэты === [[Файл:Mahiliou university 1 building.jpg|міні|справа|[[Галоўны корпус МДУ імя А. А. Куляшова|Вучэбны корпус № 1]]]] * [[Факультэт замежных моў МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт замежных моў]] * [[Гісторыка-філалагічны факультэт МДУ імя А. А. Куляшова|Гісторыка-філалагічны факультэт]] * [[Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт матэматыкі і прыродазнаўства]] * [[Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт пачатковай і музычнай адукацыі]] * [[Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт педагогікі і псіхалогіі дзяцінства]] * [[Факультэт фізічнага выхавання МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт фізічнага выхавання]] * [[Факультэт эканомікі і права МДУ імя А. А. Куляшова|Факультэт эканомікі і права]] === Інстытуты === * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі МДУ імя А.А. Куляшова|Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі]] === Каледжы === * [[Сацыяльна-гуманітарны каледж (Магілёў)|Сацыяльна-гуманітарны каледж]] * [[Горацкі педагагічны каледж]] == Навуковая дзейнасць == Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 красавіка 2020 г. № 136 «Аб занясенні на Рэспубліканскую дошку Гонару пераможцаў спаборніцтва за 2019 год» сярод навуковых арганізацый МДУ імя А. А. Куляшова прызнаны адным з пераможцаў. У 2019 годзе супрацоўнікамі ўніверсітэта апублікаваныя 551 артыкул у навуковых выданнях, у тым ліку ў рэцэнзуемых навуковых часопісах і выданнях — 138, кніжных выданнях — 106, у тым ліку манаграфій — 8. У Расійскі індэкс навуковага цытавання ўваходзіць 11 167 адзінак, з іх у 2019 годзе ўвайшло 937; у Web of Science ўключана 116 адзінак, з іх у 2019 г. — 8; у Scopus — 132 адзінкі, з іх у 2019 г. — 12. Універсітэт ажыццяўляе падрыхтоўку навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі ў аспірантуры па 10 спецыяльнасцях. Колькасць аспірантаў на канец 2019 г. склала 44 чалавекі. Загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь 2017/06/26 № 447 ва ўніверсітэце адкрыта падрыхтоўка па спецыяльнасці 07.00.02 «Айчынная гісторыя» гістарычнай галіны навукі для рэалізацыі адукацыйнай праграмы дактарантуры. У адпаведнасці з загадам Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь № 206 ад 2017/10/02 г. пры ўніверсітэце створаны савет па абароне дысертацый К 02.03.01, якому дазволена праводзіць абароны дысертацый на атрыманне вучонай ступені кандыдата навук па спецыяльнасці 07.00.02 — айчынная гісторыя (гістарычныя навукі). У 2019 годзе ў дадзеным савеце былі абароненыя 3 дысертацыйныя работы на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук. Абараніла ў савеце дысертацыю Я. А. Рыер, якая стала лаўрэатам конкурсу ВАК Рэспублікі Беларусь 2019 года на найлепшую кандыдацкую дысертацыю ў намінацыі «гуманітарныя навукі» (дысертацыя «Кіраўнік і грамадства на беларускіх землях у XIII — першай трэці XV стст .: асноўныя механізмы палітагенеза, легітымізацыі і сакралізацыі ўлады», навуковы кіраўнік — І. А. Марзалюк, доктар гістарычных навук, прафесар, член-карэспандэнт НАН Беларусі, старшыня Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь). У 2019 годзе ў МДУ імя А. А. Куляшова выконвалася 18 заданняў у 6 ДПНД: «Фундаментальныя і прыкладныя навукі — медыцына» (1 заданне), «Фатоніка, опта- і мікраэлектроніка» (2 задання), «Фізічнае матэрыялазнаўства, новыя матэрыялы і тэхналогіі» (1 заданне), «Прыродакарыстанне і экалогія» (1 заданне), « Канвергенцыя — 2020» (2 задання), «Эканоміка і гуманітарнае развіццё беларускага грамадства» (11 заданняў). Акрамя таго, у 2019 годзе ўніверсітэт выконваў 5 праектаў БРФФД, 6 грантаў Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, 1 грант МДУ імя А. А. Куляшова. Атрыманыя важныя вынікі ў галіне прародазнаўчых навук, у галіне сацыяльна-эканамічных і грамадскіх навук, у галіне гуманітарных навук. У навучальны працэс ўстановы адукацыі «Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова», іншых устаноў адукацыі рознага ўзроўню у 2019 годзе ўкаранёна 257 распрацовак. У 2019 годзе ажыццяўлялася ўкараненне навуковых распрацовак у навучальны працэс ўстаноў адукацыі рознага ўзроўню (257 распрацовак), сацыяльную сферу, вытворчасць, выканана 8 дамоў на аказанне паслуг. 6 выкладчыкаў МДУ імя А. А. Куляшова з’яўляюцца кансультантамі інавацыйных праектаў, якія ўключаны ў загад Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь ад 2019/07/30 г. № 617 «Аб арганізацыі эксперыментальнай і інавацыйнай дзейнасці ў 2019/2020 навучальным годзе». Кожны з праектаў ахоплівае ад 6 да 36 устаноў адукацыі. Міжнародная навуковая дзейнасць універсітэта ажыццяўляецца ў рамках міжнародных праектаў БРФФД-РФФД з ФДБАУ ВА «Бранскі дзяржаўны ўніверсітэт імя акадэміка І. Г. Пятроўскага», ФДБАУ ВА «Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны Ўніверсітэт», Федэральным навукова-даследчым цэнтрам «Крышталаграфія і фатоніка» РАН. Універсітэт рэгулярна арганізоўвае міжнародныя навуковыя канферэнцыі, у якіх прымаюць удзел вучоныя краін блізкага і далёкага замежжа. У 2019 годзе ва ўніверсітэце праведзена 15 міжнародных канферэнцый. Супрацоўнікі ўніверсітэта прынялі ўдзел з дакладамі ў шматлікіх навуковых мерапрыемствах, на якіх было прадстаўлена 1034 даклады. З мэтай прасоўвання інавацыйнай прадукцыі на замежныя рынкі распрацоўкі навукоўцаў універсітэта ў 2019 годзе дэманстраваліся на міжнародных выстаўках. == Рэктары == {{Div col|2}} * (1913—1918) — [[Уладзімір Мікалаевіч Тычынін]] * (1918—1923) — [[Яўген Іосіфавіч Бычкоў]] * (1935—1938) — [[Фядот Мікалаевіч Казакоў]] * (1939—1941) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1944—1945) — [[Уладзімір Іванавіч Хома]] * (1946—1948) — [[Міхаіл Канстанцінавіч Кірылаў]] * (1949—1955) — [[Ніканор Зіноўевіч Назаранка]] * (1955—1960) — [[Фёдар Восіпавіч Папоў]] * (1960—1971) — [[Іван Пятровіч Ларчанка]] * (1971—1994) — [[Яўген Паўлавіч Кудрашоў]] * (1994—2001) — [[Міхаіл Аляксандравіч Аўласевіч]] * (2001—2003) — [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] * (2003—2017) — [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка]] * (2017—2025) — [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] * (з 2025) — [[Юрый Віктаравіч Машын]] {{Div col end}} == Абвінавачванні ў палітычных рэпрэсіях супраць студэнтаў == Паводле справаздачы, падрыхтаванай Польскім фондам свабоды і дэмакратыі, [[Канстанцін Міхайлавіч Бандарэнка|Канстанцін Бандарэнка]], рэктар універсітэта, адлічаў студэнтаў за іх палітычную дзейнасць<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |арыгінал =Białoruski system represji. Prześladowcy i ich ofiary |загаловак =Беларуская сістэма рэпрэсій. Пераследнікі і іх ахвяры |спасылка =http://wid.org.pl/raport.pdf |адказны =pod redakcją dr Dariusza Zalewskiego, {{нп3|Марэк Бучко|Marka Bućko|pl|Marek Bućko}}, Michała Kurkiewicza i Tomasza Pisuli |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва =Fundacja Wolność i Demokracja |год =2007 |том = |старонкі =42 |старонак =72 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20131203002146/http://wid.org.pl/raport.pdf |archivedate =3 снежня 2013 }}</ref>. == Выпускнікі == * [[Уладзімір Васілевіч Амелькін]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Святлана Мікалаеўна Баітава]] — алімпійская чэмпіёнка 1988 года ў камандным першынстве, чэмпіёнка свету, неаднаразовая чэмпіёнка СССР, заслужаны майстар спорту СССР. * [[Міхаіл Гапеевіч Булахаў]] — доктар філалагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі БССР, лаўрэат прэміі Савета Міністраў СССР. * [[Валянцін Цярэнцьевіч Борух]] — доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Валеры Васілевіч Баранчыкаў]] — заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь. * [[Леанід Мацвеевіч Баркоўскі]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар, член Амерыканскага аптычнага грамадства (OSA), карэспандэнт Міжнароднага саюза радыёфізікаў. * [[Аляксандр Іванавіч Болсун]] — кандыдат фізіка-матэматычных навук, дацэнт, сябра Беларускага фізічнага таварыства. * [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў]] — кандыдат філалагічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР імя Якуба Коласа, член Саюза пісьменнікаў СССР, член Беларускага ПЭН — цэнтра. * [[Браніслаў Аляксандравіч Зубкоўскі]] — беларускі пісьменнік, краязнавец. * [[Міхаіл Васілевіч Зімянін]] — савецкі партыйны дзеяч, сакратар ЦК КПСС, Надзвычайны і Паўнамоцны пасол СССР, дэпутат Савета Нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР 2-3 і 7-11 скліканняў ад РСФСР. * [[Анатоль Мікалаевіч Канапелька]] — паэт, перакладчык, педагог, літаратуразнаўца, член Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. * [[Ніна Васілеўна Каменская]] — доктар гістарычных навук, прафесар, член- карэспандэнт Акадэміі навук Беларускай ССР. * [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч * [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц]] — кандыдат філасофскіх навук, дацэнт, член беларускага Саюза пісьменнікаў, Саюза журналістаў Рэспублікі Беларусь,Міжнароднага Саюза пісьменнікаў «Новы сучаснік», акадэмік грамадскай Міжнароднай акадэміі сацыяльных тэхналогій. * [[Леанід Паўлавіч Ліпінскі]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] — Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь. * [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Уладзімір Фёдаравіч Мацвяйчук]] — былы міністр культуры Беларусі (2004—2009). * [[Сяргей Валянцінавіч Новікаў]] — беларускі біятланіст, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў 2010 года ў індывідуальнай гонцы, трохразовы чэмпіён зімовай універсіядзе, двухразовы чэмпіён Еўропы, заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Аляксандр Эдуардавіч Плятнёў]] — педагог, аўтар навукова-папулярных, навучальных і даведачных кніг, лаўрэат Усерасійскага фестывалю педагагічных ідэй «Адкрыты ўрок −2007», прэміі імя С. І. Вавілава, шостага конкурсу метадычных распрацовак педагагічных работнікаў Рэспублікі Беларусь «Адкрыты ўрок», стыпендыят Міжнароднага Алфёраўскага фонду падтрымкі адукацыі і навукі. * [[Аляксандр Міхайлавіч Радзькоў]] — доктар педагагічных навук, прафесар, заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь, былы міністр адукацыі Беларусі. * [[Якаў Рыгоравіч Рыер]] — доктар гістарычных навук, прафесар. * [[Алег Уладзіміравіч Салтук]] — паэт і перакладчык, член Саюза беларускіх пісьменнікаў, лаўрэат літаратурных прэмій Ленінскага камсамола Віцебшчыны, імя Уладзіміра Караткевіча, часопіса «Маладосць», «Сузор’е муз». * [[Анка Упала]] — беларуская пісьменніца. * [[Дар’я Чульцова]] — беларуская журналістка, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]. * [[Ігар Іванавіч Шклярэўскі]] — паэт, старшыня Саюза расійскіх пісьменнікаў, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР, Дзяржаўнай Пушкінскай прэміі Расіі. * [[Уладзімір Дзям’янавіч Ягораў]] — старшыня КДБ Рэспублікі Беларусь (1994—1995). == Выкладчыкі == * [[Алесь Макарэвіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў]] * [[Мікалай Максімавіч Раганоўскі]] (нар. 1942) — прафесар кафедры методыкі выкладання матэматыкі факультэта матэматыкі і прыродазнаўства. * [[Сяргей Іванавіч Сідор]] (1937—1998) — беларускі географ. {{Зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 9. — Мінск, 1999. * Республика Беларусь: энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 5. — Минск, 2007. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://www.msu.by/ Афіцыйны сайт МДУ імя Куляшова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031192028/https://www.msu.by/ |date=31 кастрычніка 2021 }} {{МДУ імя А. А. Куляшова}} {{Рэктары МДУ імя А. А. Куляшова}} {{ВНУ Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Аркадзя Куляшова| ]] [[Катэгорыя:Вуліца Касманаўтаў (Магілёў)]] [[Катэгорыя:1913 год у Магілёве]] p7jd8dnzk52ed96748gx45rnl1vdvey Новая Мыш 0 71766 5198858 5023218 2026-09-14T10:58:09Z Peisatai 111348 5198858 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Новая Мыш |вобласць = Брэсцкая |раён = Баранавіцкі |сельсавет = Навамышскі }} '''Но́вая Мыш'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Novaja Myš}}, {{lang-ru|Новая Мышь}}) — [[вёска]] ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Навамышскі сельсавет|Навамышскага сельсавета]]. Размешчана за 8 км на захад ад [[Баранавічы|Баранавічаў]], на скрыжаванні аўтадарог на [[Івацэвічы]], [[Стоўбцы]], [[Слонім]], [[Моўчадзь (вёска)|Моўчадзь]], на рацэ [[Мышанка (рака)|Мышанцы]]. == Назва == Ад назвы рэчкі [[Мышанка (рака)|Мышы]] (цяпер Мышанка). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню ''Мыш'' згадваецца ў першай палове XV стагоддзя як сяло [[Новагародскі павет|Новагародскага павета]]. У 1563 годзе [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Аўгуст]] перадаў мясцовасць за ваенныя заслугі жмудскаму старосце [[Ян Караль Хадкевіч|Я. К. Хадкевічу]]. Пад 1566 годам паселішча значыцца ў дакументах як [[мястэчка]]. У XVI—XVII стагоддзях тут існаваў [[Мышскі замак|замак]]. У XVII стагоддзі ў мястэчку дзейнічалі касцёл і школа, у двары (''Старая Мыш'') існаваў кляштар езуітаў. У другой чвэрці XVII стагоддзя мясцовасць перайшла ў валоданне [[Сяняўскія|Сяняўскіх]], потым — [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) замак і мястэчка зруйнавалі войскі [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. Як даносілі захопнікі свайму гаспадару<ref>[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=6 «Государев поход» 1655] // {{Крыніцы/Невядомая вайна: 1654—1667|к}}</ref>: {{Цытата|В городе Мыши литовских людей всех побили, которых зостали, и языков взяли многих людей. И городок Мышь выжгли и со всем разорили без остатку.}} У другой палове XVII стагоддзя [[кашталян новагародскі]] [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі]] заснаваў у Мышы [[Мышскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]]. У XVIII стагоддзі ўладальнікамі мястэчка і двара былі [[Несялоўскія]] і [[Масальскія]]. У пачатку XVIII стагоддзя апошнія заснавалі тут шкляную гуту. Станам на 1725 у мястэчку было больш за 100 двароў, дзейнічалі касцёл і царква, працавалі школа, шпіталь, карчма і млын. У 1784 годзе маёнтак наведваў [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]]. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Новая Мыш апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стала цэнтрам [[Навамышская воласць|воласці]] ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскім павеце]]. У 1825 годзе з цэглы ўзведзены [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Праабражэнскі касцёл]]. У 1842 годзе адбыліся 2 кірмашы (1 і 29 верасня), на якіх у асноўным гандлявалі сельскагаспадарчымі прадуктамі і жывёлай. У 1859 годзе ў мястэчку на сродкі казны і тутэйшых сялян пабудавана драўляная [[Спаса-Праабражэнская царква (Новая Мыш)|Праабражэнская царква]]. Праваслаўны прыход налічваў каля 3500 вернікаў, сярод якіх пісьменных было толькі каля 10 %. У 1860-я гады ў мястэчку было 132 двары, царква, касцёл, яўрэйскі малітоўны дом, штотыднёвыя таргі, 1 [[год|рэгулярны]] кірмаш. У першай палове 1880-х гадоў у мястэчку каля 160 двароў, 1030 жыхароў, дзейнічалі царква, [[народнае вучылішча]] (адчынена ў 1862), валасное праўленне, касцёл, сінагога, З яўрэйскія школы, бальніца, 21 крама, [[бровар]], цагельны завод, паравы і [[ветраны млын]]ы. Існавалі промыслы: шавецкі, кравецкі і кузнецкі, па вырабе розных рэчаў з дрэва. === Найноўшы час === У пачатку XX стагоддзя Новая Мыш уяўляла сабой вялікае і шматмоўнае мястэчка, у народным вучылішчы вучылася каля 150 дзяцей (з іх толькі 25 дзяўчынак). Дзейнічалі прызыўны ўчастак і аптэка. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Новую Мыш занялі нямецкія войскі. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стала цэнтрам [[Навамышская гміна|гміны]] [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У 1939 годзе Новая Мыш увайшла ў склад [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года цэнтр [[Навамышскі раён|Навамышскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Статус паселішча панізілі да вёскі. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Навамышскі сельсавет|сельсавета]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 8 ліпеня 1944 года вёска акупіравана [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]]. [[Гета ў Новай Мышы]] існавала з лета 1941 года, як месца прымусовага перасялення яўрэяў вёскі Новая Мыш і бліжэйшых населеных пунктаў, у жніўні 1942 года былі забітыя ўсе яшчэ пакінутыя ў жывых яўрэі. Пры яе вызваленні вёскі вызначыўся наводчык, камандзір гарматы [[М. П. Акімаў]], які падбіў 5 варожых танкаў, знішчыў 50 акупантаў і ўтрымаў рубеж да прыходу асноўных сіл сваёй часці. За гэты подзвіг Акімаву 25 верасня 1944 года было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. З 8 студзеня 1954 года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 1996 годзе ў Новай Мышы ў гонар паэта і фалькларыста [[Ян Чачот|Яна Чачота]] быў усталяваны помнік<ref>{{кніга|аўтар = Ляшук В. Я., Снітко Г. М.|частка = |загаловак = Літаратурная Берасцейшчына: краязнаўчыя нарысы, партрэты, артыкулы|арыгінал = |спасылка = |адказны = В. Я. Ляшук, Г. М. Снітко|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Литература и Искусство|год = 2008 |том = |старонкі = 111|старонак = 320|серыя = |isbn = 978-985-6720-29-4|тыраж = }}</ref>. Станам на 1998 год у вёсцы быў 691 двор. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Выява:Novaja Myš. Новая Мыш (XX, I).jpg|Касцёл і царква Выява:Novaja Myš. Новая Мыш (XX).jpg|Касцёл Выява:Novaja Myš, Rynak. Новая Мыш, Рынак (1918).jpg|Карчма Выява:Novaja Myš. Новая Мыш (1915).jpg|Вуліца Слонімская </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 524 мужчыны, з іх шляхты 5, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 147, мяшчан-хрысціян і сялян 367, жабракоў 3{{sfn|Соркіна|2010|с=413}}; 1865 год — 884 чал. * '''XX стагоддзе''': пачатак XX ст. — 320 двароў, каля 3860 жыхароў; 1921 год — 327 дамоў, 1815 жыхароў<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część I: Województwo Nowogródzkie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; 1959 год — 1942 жыхары; 1998 год — 511 гаспадарак, 1752 жыхары; 2000 год — 1669 жыхароў, 691 двор{{sfn|БелЭн|2000}}. == Інфраструктура == У Новай Мышы працуюць філіял [[Баранавіцкая фабрыка дзіцячых цацак|Баранавіцкай фабрыкі дзіцячых цацак]], выканкам сельсавета, калгасная сядзіба, механічныя майстэрні, Дом быту, аддзяленне сувязі і ашчаднага банка, бальніца, аўтаматычная тэлеф. станцыя, племстанцыя, ветэрынарная лячэбніца, прафесійна-тэхнічнае вучылішча механізацыі сельскай гаспадаркі, сярэдняя і музычная школы, дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, аптэка, сталовая, 2 магазіны. == Славутасці == [[Выява:Novaja Myš, Kaplica. Новая Мыш, Капліца (1914).jpg|thumb|Капліца могілкавая]] * [[Свята-Праабражэнскі касцёл (Новая Мыш)|Касцёл Перамянення Божага]] (1825, сярэдзіна XVIII стагоддзя) — {{ГККРБ 4|112Г000060}} * Могілкі: яўрэйскія; старыя хрысціянскія * Карчма (XIX стагоддзе) * Млын (XIX стагоддзе) * Сінагога * [[Спаса-Праабражэнская царква (Новая Мыш)|Спаса-Праабражэнская царква]] (1859) * Драўляная капліца на могілках (XX стагоддзе) * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан === Страчаная спадчына === * Капліца могілкавая (XIX стагоддзе) == Галерэя == <center><gallery mode=packed caption="Краявіды Новай Мышы" perrow ="4" heights= "150px"> Костел Н.Мышь.jpg|Касцёл 06 Новая Мышь (16).JPG|Інтэр’ер касцёла (алтары перанесены з [[Нясвіжскі касцёл бенедыкцінак|Нясвіжскага касцёла бенедыкцінак]]) Выява:Novaja Myš, carkva (2010).jpg|Царква Новая Мыш. Сінагога.jpg|Сінагога Выява:Novaja Myš, karčma (2010).jpg|Карчма Новая Мыш. Старыя каталіцкія могілкі (01).jpg|Надмагілле на старых каталіцкіх могілках Новая Мыш. На старых каталіцкіх могілках (02).jpg|Капліца-надмагілле Ю. Цітовіча Новая Мыш. Старыя каталіцкія могілкі (02).jpg|Капліца-надмагілле Э. Маціеўскай Новая Мыш. На старых каталіцкіх могілках (03).jpg|Драўляная капліца на могілках </gallery></center> == Вядомыя асобы == З Новай Мышы паходзіць бацька польскага палітыка [[Яцак Пратасевіч|Яцака Пратасевіча]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100810191231/http://niva.iig.pl/issue/2008/03/03_2008.pdf Мой род з Беларусі — размова з еўрадэпутатам Я. Пратасевічам] // «[[Ніва (газета)|Ніва]]» № 3, 20 студзеня 2008.</ref>. * [[Ноах Нахбуш]] (1888—1970) — яўрэйскі тэатральны актор<ref>{{Cite web |url=http://www.yiddishmusic.jewniverse.info/nachbushnoah/index.html |title=Архіўная копія |access-date=14 лютага 2023 |archive-date=26 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220626180612/http://yiddishmusic.jewniverse.info/nachbushnoah/index.html |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Но́вая Мыш|[[Валерый Уладзіміравіч Шаблюк|Шаблюк В. У.]]|368}} * ''Дубейка, В. М.'' На беразе Мышанкі. — Мінск : Чатыры чвэрці, 2018. — 288 с. * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|6|837—838|Mysz Nowa}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Radzima2|mysh-novaya}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/nov_mysh/|Нов. Мышь}} * [http://weather-in.by/by/brestskaja/165 Прагноз надвор’я ў в. Новая Мыш] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203142629/https://weather-in.by/by/brestskaja/165 |date=3 снежня 2020 }} {{Навамышскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навамышскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баранавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Новая Мыш| ]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] 60fh5lr6ed4td6bsdbfjawaa2cd4jpt Нізкія Татры 0 72261 5198891 3501534 2026-09-14T11:16:11Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198891 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} [[File:Low Tatras - blue trail.jpg|thumb]] '''Нізкія Татры''' ({{lang-sk|Nízke Tatry}}) — горны масіў у цэнтральнай [[Славакія|Славакіі]], частка Фатранска-Татранскай вобласці. Найвышэйшы пункт — гара [[Дзюмбер]] (2043 м). Тэрыторыя Нізкіх Татраў з’яўляецца народным паркам, дзякуючы сваёй унікальнай прыродзе. У шматлікіх месцах, напрыклад, паміж Чэртавіцай і Кралевай Голей тут яшчэ захаваліся некранутыя лясы. Нізкія Татры з’яўляюцца другім па значэнні пасля [[Высокія Татры|Высокіх Татраў]] турыстычным месцам Славакіі. Найбольш сучасныя і наведвальныя турыстычныя цэнтры размешчаны ў гор [[Хопак]] і [[Дзюмбер]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Category:Low_Tatras}} [[Катэгорыя:Карпаты]] mtfgd41hbbikgisyk7710h5dec7g0yo Малая Фатра 0 72264 5198890 4640557 2026-09-14T11:15:39Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198890 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Малая Фатра |Нацыянальная назва = sk/Malá Fatra |Выява = Velky Rozsutec.jpg |Краіна = Славакія }} '''Малая Фатра''' ({{lang-sk|Malá Fatra}}) — горны масіў у паўночнай [[Славакія|Славакіі]], частка [[Фатранска-Татранская вобласць|Фатранска-Татранскай вобласці]]. Найвышэйшы пункт — гара Вялікі Крывань (1708 м). Цікава, што Малая Фатра вышэй за [[Вялікая Фатра|Вялікую]]. Малая Фатра падзяляецца на дзве часткі: * Лучанская * Крыванская На тэрыторыі Малой Фатры знаходзіцца чатырнаццаць ахоўваемых прыродных рэзервацый. == Спасылкі == {{Commons|Category:Malá_Fatra|выгляд=міні}} [[Катэгорыя:Карпаты]] 0zsv24k74z8vgju4c29xxpggxreiwtj Вялікая Фатра 0 72265 5198902 4640558 2026-09-14T11:20:35Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198902 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Вялікая Фатра |Нацыянальная назва = sk/Veľká Fatra |Выява = Ostredok, Veľká Fatra (SVK) - NW slope.jpg |Краіна = Славакія }} '''Вялі́кая Фа́тра''' ({{lang-sk|Veľká Fatra}}) — горны масіў у паўночнай [[Славакія|Славакіі]], частка [[Фатранска-Татранская вобласць|Фатранска-Татранскай вобласці]]. Найвышэйшы пункт — гара Острэдак (1592 м). Цікава, што Вялікая Фатра ніжэй за [[Малая Фатра|Малую]]. У [[1971]] годзе тэрыторыя Вялікай Фатры была абвешчана запаведнікам, а з [[1 красавіка]] [[2002]] года з’яўляецца Нацыянальным паркам. На тэрыторыі запаведніка расце каля 1000 відаў рэдкіх [[расліны|раслін]], тут самая вялікая цісавая рошча ў [[Еўропа|Еўропе]]. Амаль 90 % тэрыторыі пакрыта букам, [[піхта]]й, таксама сустракаецца елка. Значная частка хрыбта складзена з розных мезазойскіх пародаў. Цэнтральная частка складаецца са сланцаў, паўднёвая і паўднёва-заходняя з вапняку і даламіту. == Спасылкі == {{Commons|Category:Veľká_Fatra|выгляд=міні}} [[Катэгорыя:Карпаты]] rrf2ld7oc0aolx09a0pbx5es9i519l8 Шцьяўніцкія горы 0 72269 5198893 4640587 2026-09-14T11:16:42Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198893 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Шцьяўніцкія горы |Нацыянальная назва = sk/Štiavnické vrchy |Выява = MalyKrivin.jpg |Краіна = Славакія }} '''Шцьяўніцкія горы''' ({{lang-sk|Štiavnické vrchy}}) — горны масіў у цэнтральнай [[Славакія|Славакіі]], частка Славацкага Страдагор’я. Найвышэйшы пункт — гара Сітна (1009 м). Шцьяўніцкія горы ляжаць у басейнах рэк [[Грон]] і прытока Іпеля Шцьяўніцы. На тэрыторыі Шцьяўніцкіх гор знаходзіцца найбуйнейшы ў Славакіі ахоўваемы прыродны парк «Шцьяўніцкі Врхі». Расліннасць — у асноўным дубовыя і букавыя лясы. == Спасылкі == {{Commons|Category:Štiavnické vrchy|выгляд=міні}} [[Катэгорыя:Карпаты]] ki4m2eoknvg5buubqczbphw295ab1hu Сланске Врхі 0 73293 5198905 4681408 2026-09-14T11:21:51Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198905 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Сланске Врхі |Тып = масіў |Выява = Carpathians Western Inner 5171.svg |Краіна = Славакія |Вышыня = 1092 }} '''Сланске Врхі''' ({{lang-sk|Slanské vrchy}}, {{lang-uk|Солоні гори}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Славакія|Славакіі]] на мяжы з [[Венгрыя]]й. Найвышэйшы пункт — гара [[Шыманка]], 1092 м. Венгерская частка завецца Землінскія горы ({{lang-hu|Zempléni-hegység}}). На тэрыторыі Сланскіх Врхоў знаходзіцца некалькі запаведнікаў. Расліннасць — у асноўным [[бук]]авыя лясы, сустракаюцца [[дуб]]ы і [[граб]]ы. == Славутасці == * Германаўскія скалы * Азёры Сігар, Ізра, Мала Ізра * Крыніца Боднар * Руіны крэпасці Сланец * Помнік [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і Ружовы Сад Удзячнасці на [[Даргаўскі перавал|Даргаўскім перавале]] * Гарналыжны цэнтр у [[Злата Баня|Златой Бане]] і [[Замутаў|Замутаве]] * Веласіпедная дарога — [[Сланска цыкламагістрала]] {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Заходнія Карпаты]] 0297hu1kk79cqqs8xspano7nhf7s330 Араканскія горы 0 75897 5198563 4158321 2026-09-14T07:33:40Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198563 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Араканскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Вікторыя (гара, М’янма) |Вышыня = 3094 |Краіна = М’янма |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні|Ракхайн}} '''Араканскія горы, Ракхайн, Аракан-Йома''' ({{lang-en|Arakan Yoma, Arakan Range, Rakhine Range, Rakhine Yoma, Arakan Yoma, Rakhine Roma, Arakan Roma}}) — горы на захадзе паўвостравава [[Індакітай]], у [[М’янма|М’янме]], паміж узбярэжжам штата {{Не перакладзена 3|Штат Ракхайн|Ракхайн|ru|Ракхайн (штат)}} і [[Іравадзійская раўніна|Іравадзійскай раўнінай]]. Горная сістэма працягнуліся ад мыса {{Не перакладзена 3|Мыс Мадзін|Мадзін (Негрэйс)|ru|Мыс Модин}} на поўдні да штата [[Маніпур]] (Індыя) на поўначы, яна ўключае горы {{Не перакладзена 3|Нага, горы|Нага|en|Naga Hills}}, {{Не перакладзена 3|Чынскія горы|Чынскія горы|ru|Чинские горы}}, {{Не перакладзена 3|Паткайскі хрыбет|Паткайскі хрыбет|en|Patkai}} і {{Не перакладзена 3|Лушайскія горы|Лушайскія горы|en | Lushai Hills}}.<ref name="britannica.com">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/31961/Arakan-Mountain-Range «Rakhine Mountains»] ''Encyclopedia Britannica''</ref> == Геалогія і рэльеф == Араканскія горы ўтварыліся ў выніку сутыкнення {{Не перакладзена 3|Індастанская пліта|Індастанскай|ru|Индостанская плита}} і [[Еўразійская пліта|Еўразійскай]] літасферных пліт. Яны ўяўляюць сабой сярэднявышынныя складкава-глыбавыя горы альпійскай складкавасці. Паралельныя мерыдыянальныя хрыбты з вострымі і стромкімі схіламі, падзеленыя эразійна-тэктанічнымі далінамі на поўначы, пераходзяць на поўдні ў нізкагорныя ланцугі спадзістых узвышшаў вышынёй 150—200 метраў. Складзены са сланцаў, кварцытаў, пясчаніку, па перыферыі — з асадкавых парод. Карысныя выкапні: [[волава]], [[вальфрам]], [[свінец]], [[золата]], [[срэбра]], каштоўныя камяні. Горныя ланцугі працягнуліся прыкладна на 950 км,<ref name="britannica.com" /> з якіх прыкладна 400 км складаюць уласна горы. Найвышэйшым пунктам з’яўляецца гара {{Не перакладзена 3|Гара Вікторыя|Вікторыя|en|Nat Ma Taung}} вышынёй 3053 метры.{{sfn|БелЭн|1996}} == Клімат і расліннасць == Араканскія горы з’яўляюцца бар’ерам на шляху паўднёва-заходніх мусоннаў, што робіць іх ўсходнія схілы сушэй.<ref Name="britannica.com"/> На заходніх наветренных схілах пануюць трапічныя вільготныя вечназялёныя лясы, на ўсходніх — лістападныя ці́кавыя лясы да вышыні 1000 м, вышэй — вечназялёныя дубовыя і сасновыя.<ref>[http://bse.sci-lib.com/article067433.html Араканскія горы ў Вялікай савецкай энцыклапедыі]</ref> == Экалогія == [[Выява:Heosemys-depressa.jpg|250px|left|thumb|{{bt-bellat|Heosemys depressa}}]] У гарах размешчаны экарэгіён {{Не перакладзена 3|Горныя лясы Чынскіх і Араканскіх гор|горныя лясы Чынскіх і Араканскіх гор|en|Chin Hills-Arakan Yoma montane forests}}, якія з’яўляюцца домам для папуляцыі сланоў, а таксама чарапахі {{bt-bellat||Heosemys depressa}}, якой пагражае знікненне.<ref name=iucn>Asian Turtle Trade Working Group (2000). Heosemys depressa. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 11 May 2006. Listed as Critically Endangered (CR A2cd, B1+2c v2.3)</ref> == Інфраструктура == Араканскія горы перасякаюць па маршруце [[Нгапэ]] ({{lang-en|Ngape}}) — {{Не перакладзена 3| Мінбу|Мінбу|en|Minbu}} і дарозе з [[Таўнгап]] ({{lang-en|Taungup}}) у {{Не перакладзена 3|П’яй|П’яй|en|Pyay}} на Іравадзі. == Гісторыя == Паколькі Араканскія горы аддзяляюць Ракхайнскае ўзбярэжжа ад астатняй Бірмы, яны здаўна служылі бар’ерам паміж жыхарамі цэнтральнай Бірмы і тымі, хто жыў на Індыйскім субкантыненце. Гэта адыграла ролю ў адрозненні прамысловага і культурнага развіцця {{Нп3|Ракхайнцы|ракхайнцаў|en|Rakhine people}} ад [[бірманцы|бірманцаў]]. Араканскія горы таксама служылі бар’ерам, які абцяжарваў бірманскія ўварванні, дазваляючы Аракану развівацца як асобнай палітычнай адзінцы. Прыбярэжныя гарады, такія як {{Нп3|М’яу-У|М’яу-У|ru|Мьяу-У}} і {{Нп3|Вейтхалі|Вейтхалі|en|Waithali}}, складалі ядро Араканскай цывілізацыі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Араканскія горы}} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Індыі]] [[Катэгорыя:Горы М’янмы]] [[Катэгорыя:Геаграфія М’янмы]] ej418t6z96c21kvat8bijciewnhmaof Цыньлін 0 75901 5198730 4646425 2026-09-14T07:54:30Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198730 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Цыньлін |Нацыянальная назва = |Выява = Hua Shan.jpg |Подпіс = Заходняя вяршыня свяшчэннай гары [[Хуашань]] |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3767 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Цыньлін''' ({{lang-zh3|秦嶺|秦岭|Qín Lǐng}}) — [[горны хрыбет]] у [[Кітай|Кітаі]]. З усходу прымыкае да [[Куньлунь|Куньлуня]], утварае [[водападзел]] басейнаў рэк [[Янцзы]] і [[Хуанхэ]]. Даўжыня каля 1000 км. Вышыня да 3666 м. Складзены пераважна з [[вапняк]]оў і крышталічных [[Сланец|сланцаў]], на захадзе прарэзаны глыбокімі скразнымі цяснінамі, на ўсходзе падзяляецца на 4 адгор’і. Паўночныя схілы кароткія, крутыя, паўднёвыя — спадзістыя. Рэзкі прыродны рубеж паміж [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнымі]] [[субтрапічны лес|субтрапічнымі лясамі]] ([[бамбук]], камеліі, [[магнолія|магноліі]]) на паўднёвых схілах і сухімі [[стэп]]амі і [[Лістападныя расліны|лістападнымі]] лясамі ўмеранага пояса на паўночных. Некалькі рэзерватаў (Тайбайшань, Фапін-Юэба і інш.). Радовішча [[малібдэн]]авых руд. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Цыньлін||148}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кітая]] je6bo34vo97aczxg4osdybten3rlnvb Венскі Лес 0 76486 5198586 4035213 2026-09-14T07:35:05Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198586 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Венскі Лес |Нацыянальная назва = de/Wienerwald |Выява = View from Peilstein 01.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 893 |Краіна = Аўстрыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Венскі Лес''' ({{lang-de|Wienerwald}}) — адгор’е Усходніх Альпаў. Размешчаны ў ваколіцах [[Вена|Вены]]. Абмежаваны з аднаго боку далінай [[Дунай|Дуная]] і вінаграднікамі, а з другога — курортным раёнам [[Бадэн]]а і [[Бад-Фослаў]]. Вышыня да 893 метраў (гара [[Шопфль]]). Гэта выдатная прыродная зона адпачынку — цэлы лясны раён з уласнымі гарадкамі і гатэлямі, курортамі і тэрмальнымі крыніцамі. Дубовыя і букавыя лясы — Венскі лес уключае ў сябе 1250 км² лясістай мясцовасці (ад Tullner Feld на поўначы, Traisen на западе, Golsen і Triesting на поўдні і Wiener Becken на ўсходзе). Венскі лес яшчэ называюць «зялёнымі лёгкімі» [[Вена|Вены]]. Сённяшнія флора і фаўна Венскага леса — вынік геалагічнага, кліматычнага, экалагічнага і гістарычнага развіцця, якое складваецца мільёны гадоў. Першая вядомая назва гэтай мясцовасці — кельцкае «mons Cetius» — перакладаецца як «горны лес», па-нямецку — «Bergwald». 2000 гадоў назад яе сталі называць «St. Pöltner Wald», зыходзячы з таго, што [[Санкт-Пёльтэн]] быў першай абшчынай у гэтых месцах. Потым пальма першынства перайшла да [[Тульн]]а, і мясцовасць стала вядомая як «Tullner Wald». Назва ж, якой карыстаюцца цяпер, з’явілася тысячу гадоў таму. Любімае месца адпачынку жыхароў Вены. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Wienerwald|Венскі лес}} * [http://modernaustria.com/content/view/383/99/ Паркі Вены] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170410131518/http://modernaustria.com/content/view/383/99/ |date=10 красавіка 2017 }} [[Катэгорыя:Геаграфія Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вены]] [[Катэгорыя:Лясы]] k6tm8o8rear2eofqpmikwiohkzoo2ic Сухадроўка 0 77245 5198389 5067845 2026-09-13T22:02:34Z Peisatai 111348 /* Назва */ спарадкавана 5198389 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Сухадроўка |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 66 |Плошча вадазбору = 519 |Расход вады = 3,3 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Лучоса |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 136 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Лучоса/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = Лёзненскі раён/Віцебскі раён |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сухадро́ўка'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Суходраўка'''{{sfn|БелЭн|2002}} (у верхнім цячэнні '''Ольша'''<ref name="tur">{{кніга|аўтар=Турецкий С. И.|загаловак=Беларусь. По Западной Двине и её притокам: путеводитель туриста-водника|адказны=С. И. Турецкий|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2010|старонкі=28,29|старонак=120|isbn=978-985-508-143-3|тыраж=3000|мова=ru}}</ref><ref name="bssr2">{{кніга|загаловак =Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000|мова=ru}}</ref>) — рака ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім]] і [[Віцебскі раён|Віцебскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Лучоса]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]). Даўжыня ракі 66 км. Плошча [[вадазбор]]у 519 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,3 м³/с. Сярэдні [[нахіл воднай паверхні]] 1,7 ‰. [[Густата рачной сеткі]] 0,5 км/км². == Назва == Літоўскі гідронім ''Saus-drãvas'' даследчык літоўскай гідраніміі [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] тлумачыў як складзены з двух складнікаў. Першы - літоўскае ''sausas'' «сухі». Другі складнік - роднасны стараіндыйскаму ''draváh'' «бег», ''drávati'' «бяжыць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.</ref>. Той жа корань у літоўскіх гідронімах ''Dravinė, San-drava.'' Ад гідранімічнага кораня *''drowos'' і шэраг стараеўрапейскіх гідронімаў тыпу ''Dravos, Drava''; далей да індаеўрапейскага *''dreu''- "бегчы, ступаць"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204-206.</ref><ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, апроч як слядоў у гідронімах, вядомыя на сёння [[Балты|балцкія]] мовы не захавалі. Паблізу Сухадроўкі працякае рэчка [[Адроў]]. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі Ул. Тапароў бачыў у яе назве той жа корань ''Drav-'', да якога прыстаўленае другаснае ''А''-<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 175.</ref> (хоць быў і іншы погляд на Адроў, Р. Агеевай). На свіслацкай [[Лошыца (рака)|Лошыцы]] засведчаны тапонім Сухая Лошыца. == Асноўныя прытокі == * ''Праваруч'': [[Выдрэя (рака)|Выдрэя]], [[Ласасіна (рака)|Ласасіна]], [[Каменка (прыток Сухадроўкі)|Каменка]]. * ''Леваруч'': [[Ардзяжанка|рака Ардзяжанка]], [[Рудніца (прыток Сухадроўкі)|Рудніца]]. == Гідраграфія == Пачынаецца каля паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі [[Свірбы]] Лёзненскага раёна, вусце за 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Кузьмянцы]] Віцебскага раёна. Цячэ ў межах [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскага ўзвышша]], у сярэднім і ніжнім цячэнні — [[Лучоская нізіна|Лучоскай нізіны]]. Азёрнасць вадазбору менш 1 %, найбольшае возера — [[Шэлахава]]. [[Даліна]] трапецападобная (шырыня 300—600 м, ёсць звужэнні да 50 м), ніжэй упадзення ракі [[Ласасіна (рака)|Ласасіна]] невыразная. [[Пойма|Абалона]] чаргуецца па берагах, у высокай плыні месцамі адсутнічае, пераважная шырыня 100—300 м. [[Рэчышча]] вольна меандруе, умерана звілістае, у сярэдняга цячэння моцна звілістае, паміж вёскамі Стасева і Вялікая Выдрэя Лёзненскага раёна парожыстае. Уздоўж ракі населеныя пункты [[Стасева]], [[Мерзлякова]], [[Вялікая Выдрэя]], [[Высачаны (Лёзненскі раён)|Высачаны]], [[Шапечына]], [[Кузьмянцы]] і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Сухадро́ўка, Суходраўка||294}} * Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971 * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|||}} * {{кніга|загаловак =Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Турецкий С. И.|загаловак=Беларусь. По Западной Двине и её притокам: путеводитель туриста-водника|адказны=С. И. Турецкий|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2010|старонкі=28,29|старонак=120|isbn=978-985-508-143-3|тыраж=3000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28, 29|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Ліст карты N-36-26. Выданне 1985 года. Стан мясцовасці на 1981 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |date=10 студзеня 2018 }}{{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210901020736/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl4.pdf |date=1 верасня 2021 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Лучосы]] 06a8twl91daauv5wqutjif38o01sgn0 5198789 5198389 2026-09-14T09:38:44Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198789 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Сухадроўка |Нацыянальная назва = <!-- у фармаце "en/River", стары варыянт {{lang-en|River}} дасць памылку --> |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 66 |Плошча вадазбору = 519 |Расход вады = 3,3 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Лучоса |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 136 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Лучоса/Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Віцебская вобласць |Раён = Лёзненскі раён/Віцебскі раён |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сухадро́ўка'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Суходраўка'''{{sfn|БелЭн|2002}} (у верхнім цячэнні '''Ольша'''<ref name="tur">{{кніга|аўтар=Турецкий С. И.|загаловак=Беларусь. По Западной Двине и её притокам: путеводитель туриста-водника|адказны=С. И. Турецкий|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2010|старонкі=28,29|старонак=120|isbn=978-985-508-143-3|тыраж=3000|мова=ru}}</ref><ref name="bssr2">{{кніга|загаловак =Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000|мова=ru}}</ref>) — рака ў [[Лёзненскі раён|Лёзненскім]] і [[Віцебскі раён|Віцебскім]] раёнах [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], правы [[прыток]] ракі [[Лучоса]] (басейн [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]). Даўжыня ракі 66 км. Плошча [[вадазбор]]у 519 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 3,3 м³/с. Сярэдні [[нахіл воднай паверхні]] 1,7 ‰. [[Густата рачной сеткі]] 0,5 км/км². == Назва == Літоўскі гідронім ''Saus-drãvas'' даследчык літоўскай гідраніміі [[Аляксандрас Ванагас|А. Ванагас]] тлумачыў як складзены з двух складнікаў. Першы - літоўскае ''sausas'' «сухі». Другі складнік - роднасны стараіндыйскаму ''draváh'' «бег», ''drávati'' «бяжыць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.</ref>. Той жа корань у літоўскіх гідронімах ''Dravinė, San-drava.'' Ад гідранімічнага кораня *''drowos'' і шэраг стараеўрапейскіх гідронімаў тыпу ''Dravos, Drava''; далей да індаеўрапейскага *''dreu''- "бегчы, ступаць"<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204-206.</ref><ref>H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, апроч як слядоў у гідронімах, вядомыя на сёння [[Балты|балцкія]] мовы не захавалі. Паблізу Сухадроўкі працякае рэчка [[Адроў]]. Даследчык верхнедняпроўскай гідраніміі Ул. Тапароў бачыў у яе назве той жа корань ''Drav-'', да якога прыстаўленае другаснае ''А''-<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 175.</ref> (хоць быў і іншы погляд на Адроў, Р. Агеевай). Рака [[:ru:Суходрев_(приток_Шани)|Сухадроў]] ёсць і на [[Ака|Павоччы]] (цяпер "Суходрев", але на карце XVIII ст. "Суходров"). У тым жа рэгіёне недалёка адна адной рэкі [[:ru:Сухая_Табола|Сухая Табала]] і Мокрая Табала, Сухая [[:ru:Полотебня|Палацебня]] і Мокрая Палацебня. == Асноўныя прытокі == * ''Праваруч'': [[Выдрэя (рака)|Выдрэя]], [[Ласасіна (рака)|Ласасіна]], [[Каменка (прыток Сухадроўкі)|Каменка]]. * ''Леваруч'': [[Ардзяжанка|рака Ардзяжанка]], [[Рудніца (прыток Сухадроўкі)|Рудніца]]. == Гідраграфія == Пачынаецца каля паўночна-ўсходняй ускраіны вёскі [[Свірбы]] Лёзненскага раёна, вусце за 1 км на паўночны захад ад вёскі [[Кузьмянцы]] Віцебскага раёна. Цячэ ў межах [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскага ўзвышша]], у сярэднім і ніжнім цячэнні — [[Лучоская нізіна|Лучоскай нізіны]]. Азёрнасць вадазбору менш 1 %, найбольшае возера — [[Шэлахава]]. [[Даліна]] трапецападобная (шырыня 300—600 м, ёсць звужэнні да 50 м), ніжэй упадзення ракі [[Ласасіна (рака)|Ласасіна]] невыразная. [[Пойма|Абалона]] чаргуецца па берагах, у высокай плыні месцамі адсутнічае, пераважная шырыня 100—300 м. [[Рэчышча]] вольна меандруе, умерана звілістае, у сярэдняга цячэння моцна звілістае, паміж вёскамі Стасева і Вялікая Выдрэя Лёзненскага раёна парожыстае. Уздоўж ракі населеныя пункты [[Стасева]], [[Мерзлякова]], [[Вялікая Выдрэя]], [[Высачаны (Лёзненскі раён)|Высачаны]], [[Шапечына]], [[Кузьмянцы]] і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Сухадро́ўка, Суходраўка||294}} * Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. Т. 5. Белоруссия и Верхнее Поднепровье. Ч. 1—2. — Л., 1971 * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|||}} * {{кніга|загаловак =Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т. Т.2|адказны=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|месца=Мн.|выдавецтва=Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|старонак=768|тыраж=50000|мова=ru}} * {{кніга|аўтар=Турецкий С. И.|загаловак=Беларусь. По Западной Двине и её притокам: путеводитель туриста-водника|адказны=С. И. Турецкий|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2010|старонкі=28,29|старонак=120|isbn=978-985-508-143-3|тыраж=3000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=28, 29|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Ліст карты N-36-26. Выданне 1985 года. Стан мясцовасці на 1981 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Витебской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180110174233/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl1-2.pdf |date=10 студзеня 2018 }}{{ref-ru}} * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl4.pdf Основные характеристики речных бассейнов (с площадью водосбора более 200 кв. км) Витебской области // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210901020736/http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Vitebsk/tabl4.pdf |date=1 верасня 2021 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Лучосы]] 6l09jiqccsz739vs5nq67i5zsy3gvvf Вагезы 0 77517 5198894 4820204 2026-09-14T11:17:00Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198894 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Вагезы |Выява = Carte topographique des Vosges.svg |Подпіс = Тапалагічны рэльеф Вагезаў |Краіна = Францыя |Перыяд утварэння = [[палеазой]] — [[мезазой]] |Даўжыня = 830 |Шырыня = 40—60 |Найвышэйшая вяршыня = Гран-Бальён |Вышыня = 1424 }} [[Файл:Reichsfeld 036.JPG|left|thumb|250px|Вагезы]] '''Ваге́зы'''{{sfn|БелЭн|1996}} — горны масіў на паўночным усходзе [[Францыя|Францыі]]. Даўжыня каля 160 км. Вышыня да 1423 м (гара Балон-дэ-Гэбвілер). Заходні схіл пакаты, усходні стромка абрываецца да [[Верхнярэйнская нізіна|Верхнярэйнскай нізіны]]. Складзены з [[граніт]]аў і [[пясчанік]]аў. Букавыя, піхтавыя і яловыя лясы. На вяршынях — лугі. Нацыянальны рэзерват Макштэйн. У далінах — палі, сады, вінаграднікі. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3|Ваге́зы||429}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Vosges mountains}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Гранд-Эст]] h8zsc2w1b8dpgelf968q3oohevwfprm Гарц 0 77527 5198881 3924753 2026-09-14T11:12:18Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198881 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Гарц |Нацыянальная назва = |Выява = Harz_map.png |Подпіс = Карта Гарца |Краіна = Германія |Рэгіён = Ніжняя Саксонія/Саксонія-Ангальт/Цюрынгія |Перыяд утварэння = [[палеазой]] |Плошча = |Даўжыня = 110 |Шырыня = 30-40 |Найвышэйшая вяршыня = Брокен |Вышыня = 1142 |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гарц''' ({{lang-de|Harz}}) — горны масіў у [[Германія|Германіі]]. Працягласць каля 90 км. Вышыня да 1142 м (г. Брокен). Складзены з [[граніт]]аў, кварцытаў, сланцаў. У рэльефе — платопадобная вяршыня, стромкія схілы, моцна расчлянёныя прытокамі рэк [[Везер]] і [[Эльба]]. Радовішчы медзі, серабра, свінцу, цынку. Піхтавыя і шыракалістыя лясы, лугі. Перадгор’і ўзараныя. [[File:Bodetal2.jpg|thumb|left|250px|Гарц]] Прыродны парк. Рэзерваты Обергарц, Бодэталь. Кліматычныя курорты: Бланкенбург, Вернігеродэ, Гернродэ і інш. Турызм. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Harz|Гарц}} * [http://www.harztourismus.com/ Турызм у Гарце] * [http://www.nationalpark-harz.de/ Нацыянальны парк Гарц] {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарц| ]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] racujzgb17i81pamp3yisdymu7mcyr8 Адміралцейскія горы 0 83324 5198546 4719294 2026-09-14T07:29:29Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198546 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Адміралцейскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Mt Herschel, Antarctica, Jan 2006.jpg |Подпіс = Гара Хершэль (3 335 м) у Адміралцейскіх гарах. 2006 год |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Мінто |Вышыня = 4165 |Краіна = Антарктыда |Рэгіён = Зямля Каралевы Мод |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Адміралцейскія горы''' (таксама «хрыбет» ці «града») — група з 3-х горных хрыбтоў у паўночна-ўсходняй частцы рэгіёна [[Зямля Вікторыі]], [[усходняя Антарктыда]]. Горы абмываюць [[мора Роса]], у якое ўдаецца вядомы [[мыс Адэр]], і [[Паўднёвы акіян]], а з боку сушы іх абмяжоўваюць ледавікі Дэністоўн, Эбе, і ледавік Такера. Выяўленыя ў студзені [[1841]] года капітанам Джэймсам Росам, які назваў іх у гонар скарбнікаў Адміралцейства, на службе ў якога ён знаходзіўся. Уключаюць у сябе хрыбты Данідзін, Хоўмран і Літэлтан. Найвышэйшы пункт — гара [[Мінто]] (4 165 м). == Спасылкі == * [http://peakbagger.com/range.aspx?rid=8103 Адміралцейскія горы {{ref-en}}] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды]] 04nmghuhm7tyxd7l9du1pw1ce92kin8 Шумава 0 84821 5198742 3924737 2026-09-14T07:56:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198742 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Шумава |Нацыянальная назва = |Выява = Grosser-Arber-002.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Чэхія/Германія/Аўстрыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Чэхія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Шу́мава''' ({{lang-cs|Šumava}} {{IPA|[ˈʃʊmava]}}), або '''Баге́мскі Лес''' ({{lang-de|Böhmerwald}}) — сярэдневышынны [[горны хрыбет]] даўжынёй каля 200 км уздоўж германа-аўстрыйска-чэшскай мяжы. Вышыня да 1456 м (гара [[Вялікі Явар]], Германія). У чэшскай частцы найбольш высокая гара — Плечы (1378 м). Да вышыні 800 м пакрыты [[елка|ялова]]-[[бук]]авымі, вышэй — [[елка|ялова]]-[[піхта]]вымі [[лес|лясамі]]. У чэшскай частцы знаходзіцца аднайменны нацыянальны парк. == Спасылкі == {{commons|Category:}} [[Выява:Topo boehmerwald engleder.jpg|thumb|left|400px|Тапаграфія]] {{Горы Чэхіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шумава| ]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] q2f57a4jevhw2kzkpwbikx6squ8lcqf Эльбскія Пясчанікавыя горы 0 84830 5198892 4467918 2026-09-14T11:16:32Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198892 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Эльбскія Пясчанікавыя горы |Тып = масіў |Выява = Rathen und Elbsandsteingebirge asv2022-08 img04.jpg |Подпіс = Частка моста Бастай |Краіна = Германія/Чэхія |Пазіцыйная карта = Германія }} '''Эльбскія Пясчанікавыя горы''' ({{lang-de|Elbsandsteingebirge}}, {{lang-cs|Labské pískovcové pohoří}}) — горны масіў з [[пясчанік]]а ў верхнім цячэнні ракі [[Эльба|Эльбы]] ў Германіі і Чэхіі. Нямецкая частка завецца [[Саксонская Швейцарыя|Саксонскай Швейцарыяй]] (прыкладна 3/4 тэрыторыі), чэшская — [[Чэшская Швейцарыя|Чэшскай Швейцарыяй]] (1/4). Самым вядомым месцам з’яўляецца «[[Баштай]]» недалёка ад [[Пірна|Пірны]]. == Спасылкі == {{Commons|Elbe Sandstone Mountains}} * [http://fotoprazak.net/8-vyber_lokality_Nemecko/lokality_Nemecko/Labske_piskovce.htm Fotos aus dem Elbsandsteingebirge] * [http://www.reinoehl.de/landschaft/schweiz/index_schweiz1.htm Im Elbsandstein unterwegs] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929063147/http://www.reinoehl.de/landschaft/schweiz/index_schweiz1.htm |date=29 верасня 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Горы Чэхіі}} [[Катэгорыя:Эльбскія Пясчанікавыя горы| ]] 3h1gi49hg77xbd3ag8h4ro709lu5n9s Дангрэк 0 88082 5198613 4766440 2026-09-14T07:40:12Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198613 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Дангрэк |Нацыянальная назва = |Выява = Dongrakfrommawidaeng1.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 756 |Краіна = Тайланд/Камбоджа |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Тайланд |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Дангрэк''' ({{lang-th|ทิวเขาพนมดงรัก}}, {{lang-km|ជួរភ្នំដងរែក}}, ''Chuor Phnom Dângrêk'') — горны ланцуг на мяжы паміж [[Тайланд]]ам і [[Камбоджа]]й. Горы Дангрэк працягнуліся больш чым на 300 кіламетраў з паўднёвага захаду на паўночны ўсход, паміж гарамі [[Самканбенг]] у тайландскім нацыянальным парку Као Яй і да гор [[Чонг Бок]] у месцы, дзе сустракаюцца межы Тайланда, Камбоджы і [[Лаос]]а. Для гэтых гор характэрныя спадзістыя спускі на іх паўночных схілах, і абрывістыя, стромкія на паўднёвых. Такім чынам, пад’ём у горы з боку Тайланда вельмі лёгкі, у той жа час з боку Камбоджы ён ледзь магчымы. Дангрэк уяўляе сабой у асноўным ланцуг плоскіх пагоркаў, складзеных з масіўнага пясчаніку і гліністага сланца. Найбольшая вышыня зафіксавана на ўсходзе гэтай горнай фармацыі (756 метраў над у.м.). Некаторыя іншыя горы таксама перавышаюць вышыні ў 600 метраў — напрыклад, Палаў Сун (670 м) і Панам Ай Нак (638 м). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Тайланда]] [[Катэгорыя:Горы Камбоджы]] fplg9bt7ol67dnykr66rrwciwngnml3 Эр-Рыф 0 92127 5198743 4551656 2026-09-14T07:57:01Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198743 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Эр-Рыф |Нацыянальная назва = |Выява = Chauen.jpg |Подпіс = Эр-Рыф побач з берберскім горадам [[Чэфчун]] |Горная сістэма = Атлас (горы) |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Тыдыгін |Вышыня = 2456 |Краіна = Марока |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Эр-Рыф''' або проста '''Рыф''' (араб. جبال الريف) — горны хрыбет на поўначы [[Марока]], размешчаны побач з сістэмай [[Атласкія горы|Атласкіх гор]]. Самая высокая вяршыня — гара Тыдыгін (2456 м). == Геаграфія == Хрыбет размяшчаецца на беразе [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] (яго назва і азначае «бераг»<ref>[http://geo.1september.ru/2004/13/3.htm Арабские географические названия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110515043208/http://geo.1september.ru/2004/13/3.htm |date=15 мая 2011 }}</ref>) і дугой (Гібралтарская дуга) агінае паўднёва-заходняе ўзбярэжжа [[мора Альбаран]] — ад [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскага праліва]] (мыса [[Спартэль]] каля [[Танжэр]]а) да вусця ракі [[Мулуя]]. З паўночнага захаду мора Альбаран апраўлена [[Андалускія горы|Андалускімі гарамі]] [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], з якімі Эр-Рыф [[Тэктоніка|тэктанічна]] звязаны больш, чым з Атласкімі гарамі. Хрыбет складзены з [[карбанат]]ных парод і прарэзаны цяснінамі шматлікіх рэк. У паўднёвай частцы хрыбта, дзе ён пераходзіць у [[Мараканская Месета|Мараканскую Месету]] размяшчаецца старажытны горад [[Фес]]. Іншыя буйныя гарады побач з хрыбтом: [[Надор]], [[Эль-Хасейма]] і [[Таза]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Rif}} * [http://www.agraw.com/modules/xcgal/thumbnails.php?album=1 Фатаграфіі Рыфа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090410042850/http://www.agraw.com/modules/xcgal/thumbnails.php?album=1 |date=10 красавіка 2009 }} {{Пустыня Сахара}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Марока]] a6llvoy3p4xd4vxbwwrw9e5rkv723ay Высокі Атлас 0 92134 5198599 4418148 2026-09-14T07:39:44Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198599 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Высокі Атлас |Нацыянальная назва = |Выява = Tizi'n'Toubkal.jpg |Подпіс = [[Джэбель-Тубкаль]] у [[нацыянальны парк Тубкаль|нацыянальным парку Тубкаль]] |Горная сістэма = Атлас (горы) |Плошча = |Даўжыня = 700 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Тубкаль |Вышыня = 4165 |Краіна = Марока |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Высокі Атлас''' ({{lang-ar|الاطلس الكبير}}, {{lang-fr|Haut Atlas}}) — [[горны хрыбет]] у складзе [[Атласкія горы|Атласкіх гор]], размешчаны на захадзе [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], на тэрыторыі [[Марока]]. Хрыбет цягнецца ад узбярэжжа [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] (мыс Гір) да мяжы з [[Алжыр]]ам на ўсходзе. Даўжыня хрыбта складае каля 700 км. Хрыбет з’яўляецца месцам вядомых палеанталагічных раскопак, у выніку якіх былі знойдзеныя косткі невядомага раней продка [[дыназаўр]]аў, атлазаўра, які жыў на тэрыторыі Марока 180 млн гадоў таму. Высокі Атлас фармуе басейн мноства рачных сістэм. Большасць рэк, якія не перасыхаюць улетку, цякуць у паўночным кірунку, даючы магчымасць людзям сяліцца ўздоўж іх. Некалькі [[вадзі]] і сезонных рэк сканчаюцца ў пустынных раёнах на поўдзень і ўсход ад хрыбта. Рака [[Дадэс]], прыток [[Дра]]а, і рака [[Тодра]] праразаюць у хрыбце найпрыгожыя цясніны — [[цясніна Дадэс]] і [[цясніна Тодра]]. == Спасылкі == * {{commonscat-inline|High Atlas|Высокі Атлас}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Марока]] 14hl02oux47o4wynjn739mizf0rsvok Сахарскі Атлас 0 92411 5198538 4185270 2026-09-14T07:22:18Z Ueschar 151377 афармленне 5198538 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Выява = Atlas-Mountains-Labeled-2.jpg |Подпіс = Карта Атласкіх гор |Найвышэйшая вяршыня = Джэбель-Айса |Вышыня = 2236 |Пазіцыйная карта = Алжыр }} '''Сахарскі Атлас''' ({{lang-ar|الأطلس الصحراوي}}) — сістэма горных хрыбтоў у [[Алжыр]]ы і [[Марока]], самая ўсходняя частка [[Атласкія горы|Атласкіх гор]]. Вышыні 1200—1500 м, найвышэйшы пункт — гара [[Джэбель-Айса]] (2236 м). Цягнецца ад мяжы Алжыра і Марока на захадзе, дзе злучаецца з [[Высокі Атлас|Высокім Атласам]], да паўночна-ўсходняй часткі Алжыра, дзе, сустракаючыся з [[Тэль-Атлас]]ам, утварае горы [[горы Аўрэс|Аўрэс]]. Сахарскі Атлас складаецца з некалькіх драбнейшых хрыбтоў — Амур, Ксур і Улед-Найл. У сезон дажджоў з хрыбтоў сцякаюць [[вадзі]], такія як [[Шэліф]] і [[Джэдзі]], якая сілкуе возера [[Шот-Мельгір]]. У рэльефе пераважаюць [[Сталовая гара (геалогія)|сталовыя]] вяршыні, часта сустракаюцца выхады саляносных парод. Ландшафты паўпустынныя, у верхняй частцы гор растуць рэдкалессі з [[Каменны дуб|каменнага дуба]], [[Алепская хвоя|алепскай хвоі]], [[Туя|туі]], [[ядловец|ядлоўца]]. Сахарскі Атлас адзначае паўночны край пустыні [[Сахара]] — на поўдзень ад яго размяшчаецца пустыня [[Вялікі Заходні Эрг]]. Ападкі, якія выпадаюць у раёне хрыбта, робяць яго больш прыдатным для вядзення сельскай гаспадаркі, чым раён плато на поўначы. Населены [[Берберы|берберамі]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Пустыня Сахара}} [[Катэгорыя:Атласкія горы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Алжыра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Марока]] dnn2c9acxeehjyfa4wdpqlx3h6x919x Кардыльера Дамейка 0 94436 5198643 4813595 2026-09-14T07:49:20Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198643 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кардыльера Дамейка |Нацыянальная назва = es/Cordillera Domeyko |Выява = Chile san pedro de atacama felsformation und licancabur.jpg |Подпіс = [[Кардыльера-дэ-ла-Саль]], частка Кардыльеры Дамейка |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 600 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 4278 |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кардыльера Дамейка''' — [[вулкан]]ічны [[горны хрыбет]] у [[Анды|Андах]] на поўначы Чылі, у рэгіёне {{Нп3|Антафагаста (вобласць)|Антафагаста|ru|Антофагаста (область)}}, на захад ад [[Салар-дэ-Атакама]]. Даўжыня хрыбта з поўначы на поўдзень каля 600 км<ref name="inter">{{cite journal | author = Muñoz, N., Charrier, R. and Jordan, T. | title = Interactions between basement and cover during the evolution of the Salar de Atacama Basin, northern Chile| journal = Rev. Geol. Chile. [online] | date = July 2002 | volume = 29 | issue = 1 | pages = 55–80 | url = http://www.scielo.cl/scielo.php?pid=S0716-02082002000100004&script=sci_arttext | accessdate = 2008-02-07 | doi = 10.4067/S0716-02082002000100004 | issn = 0716-0208}}</ref>. Самы высокі пункт — гара Cerro Quimal<ref>[http://www.ibiblio.org/sanpedro/es/geography/volcano_ss/slideshow.html Cerro Quimal]</ref> з вышынёю 4278 метраў. Горны ланцуг азначае ўсходнюю мяжу плоскай часткі пустыні [[Атакама]]. У хрыбце ёсць некалькі вулканаў рознага ўзросту, у тым ліку і чацвярцічныя. Хрыбет узнік у выніку субдукцыі. == Утварэнне == Вулканічны хрыбет узнік у зоне субдукцыі, дзе акеанічная [[пліта]] [[Наска]] паднырвае пад кантынентальную [[Паўднёва-Амерыканская пліта|Паўднёва-Амерыканскую пліту]]. Аснова хрыбта ўтворана палеазойскімі [[граніт]]амі, вулканічнымі і марскімі асадкавымі пародамі, і часткова з [[Трыясавы перыяд|трыясавых]] [[Магматычныя горныя пароды|вулканагенных парод]] кіслага саставу. Горы ўтрымліваюць каштоўныя мінеральныя рэсурсы, у прыватнасці [[медзь]] і [[нітраты]], якія выкарыстоўваюцца з сярэдзіны XIX ст. Таксама ў гэтым раёне ёсць радовішчы [[золата]] і [[срэбра]]. Моцнае значэнне ва ўтварэнні карысных выкапняў прымалі магматычныя [[Інтрузія|інтрузіі]]. == Прыродныя ўмовы == === Клімат === Кардыльера Дамейка знаходзіцца ў заходняй (прыбярэжнай) частцы [[Анды|Андаў]], гэта абумовіла засушлівы клімат мясцовасці. З захаду Паўднёвую Амерыку абмывае халоднае [[Перуанскае цячэнне|Перуанскае цячэнне (цячэнне Гумбальдта)]], выпарэнне з яго паверхні надзвычай малое, гэта абумовіла засушлівасць прыбярэжных і горных раёнаў. Падымаючыся ўверх і пераадольваючы араграфічныя перашкоды ([[Анды|горы Анды]]) цёплае і вільготнае паветра з [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяну]] астывае, вадзяная пара ў ім дасягае [[Кропка расы|кропкі расы]] і выпадае на ўсходнія схілы ў выглядзе атмасферных ападкаў, халоднае і сухое паветра, пераваліўшы праз андскія хрыбты ўтварае [[Фён]] (моцны, парывісты, цёплы і сухі мясцовы вецер, што дуе з гор у даліны). Менавіта таму Кардыльера Дамейка з’яўляецца горным хрыбтом з самай нізкай вільготнасцю ў свеце<ref>[http://www.ersdac.or.jp/ASTERimage/ASTERimage_library_E.html ASTER’s Global View from Space] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080222030542/http://www.ersdac.or.jp/ASTERimage/ASTERimage_library_E.html |date=22 лютага 2008 }}</ref>. [[Выява:ChaxaQuimal.jpg|thumb|250px|left|Cerro Quimal здалёк]] === Рэкі === У гэтым рэгіёне пачынаецца [[Лоа (рака)|Лоа]] (самая доўгая рака Чылі (440 км)) і шэраг невялічкіх рэк. === Раслінны і жывёльны свет === У ніжняй частцы некаторых далін кожны год, пачынаючы з 29 ліпеня бачны прыкметы жыцця. З жывёл прысутнічаюць [[андскі кондар]] і [[шыншыла]]. == Паходжанне назвы == Кардыльера Дамейка названа ў гонар [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігната Дамейкі]] ў год яго смерці (1889 г.). == Турызм == З-за аддаленасці і суровых прыродных умоў хрыбет Дамейка рэдка наведваюць [[турыст]]ы і [[альпініст]]ы. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Чылі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты]] cknqsn8i6k64tkbqte5af5qj86id59h Вітольд Станіслававіч Чыж 0 95320 5198305 5158168 2026-09-13T17:11:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198305 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чыж (значэнні)}} {{цёзкі2|Бульба (значэнні)}} {{пісьменнік}} '''Віто́льд (Ві́таўт) Станісла́вавіч Чыж''' (вядомы таксама як '''Вітольд Мі́нтаўт-Чыж''', {{lang-pl|Witold Mintowt Czyż}}; псеўданімы: ''Альгерд Бульба, Чыж-Гідальга, Гідальго, Чыжык Ашмянскі, Ян Еленскі (Яленьскі), Алегерд''; {{ДН|15|8|1884}} — {{ДС|15|8|1952}}) — беларускі і польскі грамадска-палітычны дзеяч, этнограф, літаратурны крытык, публіцыст, інжынер, віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]] (1927—1939). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 15 жніўня 1884 года ў шляхецкай сям’і ўладальнікаў фальварка [[Антонішкі]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] (каля вёскі [[Стымоні]], цяпер у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Мясцовае насельніцтва было добра знаёмае з творчасцю [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], паколькі побач знаходзіліся яго [[Кушляны]], што з дзяцінства паўплывала на цікавасць юнака да беларускага слова. Пачатковую адукацыю атрымаў у Ашмянскім павятовым вучылішчы, пасля чаго скончыў гімназію ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="osh">{{cite web|url=https://www.osh.by/?p=24357|title=Віцэ-бурмістр Вільні з Ашмянскага павета|author=[[Уладзімір Прыхач]]|publisher=Ашмянскі веснік|date=5 верасня 2016|lang=be|accessdate=8 сакавіка 2026|archive-date=9 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909090626/http://www.osh.by/?p=24357|url-status=dead}}</ref><ref name="ipn">{{cite web|url=https://leksykonkresowian.instytutslaski.pl/index.php/Witold_Czy%C5%BC|title=Witold Czyż|author=Monika Tomkiewicz|publisher=Leksykon Kresowian|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026|archive-date=11 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011180342/https://leksykonkresowian.instytutslaski.pl/index.php/Witold_Czy%C5%BC|url-status=dead}}</ref>. === Палітычная дзейнасць і эміграцыя === З 1905 года актыўна ўключыўся ў палітычную барацьбу супраць [[Царызм|царызму]] і стаў сябрам [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (ППС), а пасля яе расколу — ППС-Рэвалюцыйнай фракцыі. Праводзіў антыцарскую агітацыю ў [[Ашмяны|Ашмянах]], [[Жупраны|Жупранах]], на станцыі [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]] і ў маёнтку [[Навасёлкі (Ашмянскі раён)|Навасёлкі]]. У снежні 1905 года быў арыштаваны і змешчаны ў ашмянскую турму, аддадзены пад суд. Падчас следства ў красавіку 1906 года сваёй віны не прызнаў, сцвярджаючы, што з’яўляецца ворагам гвалту і крыві. Нягледзячы на гэта, быў абвінавачаны ў спробе звяржэння дзяржаўнага ладу і правёў у зняволенні каля года. Летам 1906 года, здзейсніўшы паспяховыя ўцёкі з турмы, ён перабраўся ў [[Галіцыя|Галіцыю]] (горад [[Львоў]]). У адказ царскія ўлады канфіскавалі яго родавы маёнтак у Антонішках. Дзеля ўласнай бяспекі В.&nbsp;Чыж змяніў асобу і на пэўны час узяў імя ''Ян Еленскі'' (''Яленьскі'')<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik">{{cite web|url=https://czerwonygozdzik.com/2025/07/09/witold-czyz/|title=Witold Czyż|publisher=Czerwony Goździk|date=9 ліпеня 2025|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У Львове паступіў на будаўнічы факультэт [[Нацыянальны ўніверсітэт «Львоўская палітэхніка»|Львоўскага політэхнічнага інстытута]], які паспяхова скончыў у 1910 годзе. У студэнцкія гады захварэў на [[Сухоты|сухоты]] і праходзіў лячэнне ў [[Закапанэ]], дзе пасябраваў з беларускай паэтэсай [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткай]], якая таксама там лекавалася (пазней гэты эпізод быў апісаны ў рамане Валянціны Коўтун «Крыж міласэрнасці»). Пасля атрымання дыплома інжынера кароткі час працаваў на будаўніцтве электрастанцыі ў [[Варонеж|Варонежы]]<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === У беларускім руху === Яшчэ да канчатковага завяршэння вучобы інжынер вярнуўся ў Вільню і пасяліўся на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Ён актыўна далучыўся да рэдакцыйнага калектыву газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» (актыўна працаваў у 1908—1911 гадах, агулам супрацоўнічаў у 1906—1915 гадах). Быў адным з тых, хто спрычыніўся да выхаду яе першага нумара 23 лістапада 1906 года. У хуткім часе па даручэнні рэдакцыі адбыў у [[Кіеў]], каб весці беларускі аддзел у польскамоўным часопісе «[[Przegląd Krajowy]]», які выдаваў [[Вацлаў Ліпінскі]]. Пасля закрыцця часопіса ў пачатку 1910 года канчаткова вярнуўся ў Вільню. Адзін час таксама быў актывістам евангельскай царквы і займаўся бізнесам<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. Працуючы ў [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскім сельскагаспадарчым таварыстве]], В.&nbsp;Чыж стаў адным з арганізатараў [[Першая краёва выстава дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі|Першай краёвай выставы дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі]] ў верасні 1913 года. Пад сваім старым псеўданімам ''Ян Яленскі'' ён асабіста выставіў узоры прыстасавання народнага мастацтва для гарадскога побыту — альбомы ў пераплётах з вясковых тканін і занавескі, аздобленыя народнымі паяскамі. Да стварэння гэтых экспанатаў магла быць датычная яго жонка, Марына Борхарт-Чыж, маці вядомага марскога капітана і пісьменніка [[Караль Альгерд Борхарт|Караля Альгерда Борхарта]], якая да гэтага працавала ў парыжскіх магазінах моды і добра ведала еўрапейскія тэндэнцыі. З 1912 па 1919 гады ён таксама працаваў кіраўніком будоўлі Віленскага сельскагаспадарчага тэхнікума<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === Міжваенны перыяд === З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і акупацыяй горада нямецкімі войскамі дзейнасць В.&nbsp;Чыжа прыцягнула ўвагу ўлад. 19 чэрвеня 1916 года ён быў арыштаваны за тое, што тлумачыў жыхарам сапраўдныя наступствы нямецкага перапісу насельніцтва. Яго змясцілі ў віленскую [[Лукішская турма|турму на Лукішках]], а пасля, паводле некаторых звестак, вывозілі ў лагер на тэрыторыі Германіі. Выйшаўшы на волю ў 1918 годзе, ён часова пераехаў у Варшаву, але ў 1924 годзе вярнуўся ў Вільню, стаўшы чыноўнікам польскай адміністрацыі і канчаткова адышоўшы ад [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]<ref name="osh" /><ref name="gozdzik" /><ref name="ipn" />. У Вільні ўладкаваўся ў Тэхнічнае бюро гарадскога магістрата (1921—1924), а затым узначаліў Статыстычнае бюро самакіравання (1924—1927). У маі 1924 года балатаваўся на пасаду дырэктара віленскай Касы хворых, але саступіў Юзафу Каральцу. Дзякуючы ўпартай працы на карысць горада, у 1927 годзе (паводле іншых звестак — у 1928) В.&nbsp;Чыж быў абраны віцэ-прэзідэнтам (віцэ-бурмістрам) Вільні і заставаўся на гэтай пасадзе да верасня 1939 года, адначасова кіруючы тэхнічнай секцыяй магістрата<ref name="ipn" /><ref name="l24">{{cite web|url=https://l24.lt/pl/spoleczenstwo/item/397838-witold-czyz-zasluzony-dla-wilna-i-wilenszczyzny|title=Witold Czyż - zasłużony dla Wilna i Wileńszczyzny|author=Monika Tomkiewicz, Tadeusz Kisiel|publisher=l24.lt|date=4 снежня 2023|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У якасці высокапастаўленага дзяржаўнага дзеяча ён часта выконваў прадстаўнічыя функцыі. У 1925 годзе сустракаў дэлегацыю французскіх парламентарыяў, а ў 1932 годзе разам з прэзідэнтам Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І.&nbsp;Масціцкім]] і прэм'ерам [[Аляксандр Прыстар|А.&nbsp;Прыстарам]] вітаў на аэрадроме [[Парубанак]] першы рэгулярны пасажырскі самалёт «Fokker». У 1926 годзе выступіў у ролі куратара Сінода Віленскай евангеліцкай рэфармацкай царквы ў Варшаве пры падпісанні Канкардата, падчас чаго ўручыў прэзідэнту І.&nbsp;Масціцкаму арыгінал [[Берасцейская Біблія|Брэсцкай Бібліі]] 1563 года для [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея]]. Па яго ініцыятыве з 1932 года вуліцы віленскага [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]] пачалі брукаваць цёмна-чырвонай [[Клінкерная цэгла|клінкернай цэглай]]. У гэты ж перыяд ён пабудаваў шыкоўную сядзібу з вялікім садам у жончыным маёнтку [[Журавы]], куды вяла маляўнічая алея (цяпер вядомая сярод мясцовых жыхароў як «Чыжовая дарога»)<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="l24" />. === Другая сусветная вайна і апошнія гады === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], 1 верасня 1939 года, В.&nbsp;Чыж вярнуўся на Ашмяншчыну, дзе працаваў павятовым інспектарам ва Усеагульным закладзе ўзаемнага страхавання. Неўзабаве ён апынуўся на тэрыторыі Літвы, дзе быў памылкова інтэрнаваны ў ваенны лагер у [[Паланга|Паланзе]], а пасля пераведзены ў грамадзянскі лагер ва [[Укмярге]]. Пасля ўваходу савецкіх войскаў быў арыштаваны. У 1940 годзе яго саслалі ў [[Гулаг]] на прымусовыя працы ў [[Варкута|Варкуту]] (паводле іншых крыніц, у чэрвені 1941 года быў вывезены разам з іншымі віленскімі дзеячамі ў лагер [[Рашоты]] ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]])<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik" />. Вызвалены па амністыі ў 1941 годзе ў выніку [[Пагадненне Сікорскага — Майскага|пагаднення Сікорскага — Майскага]], ён далучыўся да [[Армія Андэрса|арміі генерала Уладзіслава Андэрса]]. Цяжка хворы пасля лагераў, разам з вайскоўцамі ён прайшоў шлях праз [[Іран]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвую Афрыку]] да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Жыў у мясцовасці Лэндзівуд (''Landywood'') каля [[Бірмінгем]]а ў свайго пасэрба. 12 жніўня 1948 года без дакументаў рэпатрыяваўся ў Польшчу, пасяліўшыся ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] на вуліцы Універсітэцкай<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. Знаходзячыся ў складаным матэрыяльным становішчы, 1 снежня 1948 года з дапамогай віленскіх сяброў уладкаваўся старэйшым рэферэнтам ва ўроцлаўскае аддзяленне Усеагульнага закладу ўзаемнага страхавання. Яго здароўе было незваротна падарвана сухотамі, атрыманымі яшчэ ў Варкуце, таму ён шмат часу праводзіў у шпіталі баніфратраў і санаторыях. Увосень 1950 года пераехаў у [[Гдыня|Гдыню]] (на Каменную Гару, вул. Міцкевіча). 31 студзеня 1951 года быў звольнены з працы з-за працяглай хваробы і больш не працаваў. Памёр 15 жніўня 1952 года. Пахаваны на ўроцлаўскіх [[Могілкі Святога Лаўрэнція (Уроцлаў)|могілках Святога Лаўрэнція]], апеку над яго магілай узяло Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. == Творчая і літаратурная дзейнасць == Вітольд Чыж быў не толькі палітыкам і чыноўнікам, але і актыўным публіцыстам, этнографам і літаратурным крытыкам. Ён з’яўляецца аўтарам шэрагу рэцэнзій, алегарычных апавяданняў і артыкулаў па пытаннях беларускага музычнага жыцця. Свае творы ў «Нашай Ніве» публікаваў пад псеўданімамі ''Альгерд Бульба'', ''Чыж-Гідальга'' і ''Чыжык Ашмянскі''. З 1911 года пачаў таксама актыўна друкавацца ў польскіх выданнях{{sfn|Беларускія пісьменнікі|1992}}. Ён праявіў сябе як адзін з першых прафесійных беларускіх літаратурных крытыкаў і тэатральных аглядальнікаў. Менавіта ён стаў аўтарам першай рэцэнзіі на другі паэтычны зборнік [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]», у якой высока ацаніў самабытны талент паэта і прадрок яму вялікую будучыню. Таксама грунтоўна рэцэнзаваў зборнік «Песні-жальбы» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У сваіх артыкулах пісаў пра грамадска-сацыяльныя погляды [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], даследаваў яго ролю ў гісторыі беларускай літаратуры, а таксама аналізаваў паэзію ўкраінскага класіка [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. Як тэатральны і музычны аглядальнік, В.&nbsp;Чыж выдаў шэраг публікацый пра пастаноўкі [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускага музычна-драматычнага гуртка ў Вільні]] і напісаў крытычныя нататкі пра «Беларускую сюіту» кампазітара [[Людамір Міхалавіч Рагоўскі|Людаміра Рагоўскага]]. Акрамя гэтага, ён пакінуў значны след як этнограф. Аўтар этнаграфічных артыкулаў пра народныя рамёствы і традыцыйнае адзенне. У 1911 годзе выдаў у Вільні брашуру «Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі», якая атрымала адабрэнне [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}<ref name="osh" />. Таксама плённа працаваў як перакладчык. Пераклаў на беларускую мову папулярныя апавяданні і творы рускіх пісьменнікаў: [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалая Ляскова]], [[Рыгор Пятровіч Данілеўскі|Рыгора Данілеўскага]], [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]] і [[Іван Іванавіч Гарбуноў-Пасадаў|Івана Гарбунова-Пасадава]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. == Узнагароды == * [[Крыж Незалежнасці|Медаль Незалежнасці]] (1930 ці 1934 год)<ref name="l24" />. == Бібліяграфія == * ''Альгерд Бульба''. Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі. — Вільня: Друкарня [[Марцін Кухта|М.&nbsp;Кухты]], 1911. — 16&nbsp;с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|артыкул=Бульба Альгерд|аўтар=[[І. У. Саламевіч]]|старонкі=332-333|ref=БЭ}} * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі: біяграфічны слоўнік|1|ref=Беларускія пісьменнікі}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * Смалянчук, А. Краёвец Антон Луцкевіч / А. Смалянчук // Гістарычны Альманах. 1998. Т. 1. С. 27—45. — С. 33. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чыж Вітольд Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ва Уроцлаве]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] igak3up1dnws6eka8a5bd781uydwc4f Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы 4 95480 5198312 5196418 2026-09-13T17:21:03Z JerzyKundrat 174 /* Беларускае кавальства */ 5198312 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/шапка}} {{/Правілы}} Галасы пазначаюцца з дапамогай наступных значкоў: {{Значкі для звычайнага галасавання}} = Кандыдаты = '''Калі ласка, дадавайце для кожнага артыкула асобную секцыю. Новыя артыкулы дадавайце зверху, каб не было блытаніны''' == [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі]] == Найбольш поўнае і найбольш ілюстраванае даследаванне біяграфіі беларускага кампазітара. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 9 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === === Заўвагі === == [[Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай]] == Артыкул пра адну з галоўных тэм у Беларусі.[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:32, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{За}} цікавая тэма. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:07, 8 верасня 2026 (+03) : {{Устрымліваюся}} У артыкуле пра адну з найважнейшых беларускіх святынь — ніводнай беларускамоўнай крыніцы. Несалідна неяк. Ды і памылкі трапляюцца, (непрастаўленае "ў", "абласного, "як следства"). --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:10, 8 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === Трэба аформіць цытаты шаблонам {{ш|Цытата}}. Таксама ў апошнім абзацы бракуе нейкага слова. Пасляваенны будынак абкама ў Магілёве не няся ніякай сэнсавай нагрузкі. Адсутнічае фотаздымак будынка, дзе на пачатак вайны захоўваўся крыж. Здаецца нават ёсць здымкі сейфа-пакоя ў сучаснай экспазіцыі музей, дзе галаграма крыжа. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:05, 9 верасня 2026 (+03) * Цытаты аформлены. Апошні абзац выпраўлены. Фотаздымак будынка дададзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 21:10, 9 верасня 2026 (+03) * Фота з пакоя-сейфа таксама знойдзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 22:03, 9 верасня 2026 (+03) == [[Рота ганаровай варты (Беларусь)]] == Пераклад добрага артыкула з рувікі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:30, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{Супраць}} Арфаграфічныя памылкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:09, 8 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === == [[Беларускае кавальства]] == : Цікавы, добра распрацаваны артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === #{{За}}, --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) #{{За}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:20, 13 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === = Завершаныя абмеркаванні = * З завершанымі абмеркаваннямі можна азнаёміцца ў [[Вікіпедыя: Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў|Архіве абмеркаванняў]] {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Добрыя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы| ]] 06nachg9i0nn7mm494spn3obsmblik8 Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны каледж 0 96630 5198313 4766182 2026-09-13T17:46:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198313 wikitext text/x-wiki {{Картка каледжа | назва = Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны каледж| скарачэнне = ВітДТК | арыгінал = | эмблема = | выява = | подпіс = Галоўны корпус | дэвіз = | заснаваны = 11 лістапада 1983 года | тып = | дырэктар = [[Тамара Пракопаўна Гарбуз]] | студэнты = 1691 | выкладчыкі = 112 | размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | адрас = г. [[Віцебск]], [[Паштовы індэкс|210017]], [[Вуліца Гагарына (Віцебск)|вул.Гагарына]], 41 | сайт = vitgtk.belstu.by }} {{не блытаць|Віцебскі дзяржаўны тэхнічны каледж}} '''Віцебскi дзяржаўны тэхналагічны каледж''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Віцебск]]у. == Гісторыя == 11 лістапада 1983 года загадам Дзяржкамітэта БССР па прафесійна-тэхнічным адукацыі і Міністэрства прамбудматэрыялаў БССР № 129/117-К было створана «Віцебскае сярэдняе гарадское прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 163». 4 ліпеня 1984 года загадам Дзяржкамітэта па прафесійна-тэхнічнай адукацыі № 81 «Віцебскае сярэдняе ГПТВ № 163 будаўнікоў» рэарганізавана ў «Віцебскае сярэдняе прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 147 будаўнікоў». 23 лютага 1993 года загадам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь № 63 «Віцебскае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 147 будаўнікоў» было перайменавана ў «Віцебскае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 147 народных мастацкіх рамёстваў». 12 ліпеня 1994 года рашэннем выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў № 166 «Віцебскае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 147 народных мастацкіх рамёстваў» пераўтворана ў «Віцебскае вышэйшае прафесійнае вучылішча народных мастацкіх рамёстваў». Пачалася падрыхтоўка спецыялістаў з сярэдняй спецыяльнай адукацыяй на аснове прафесійна-тэхнічнай адукацыі. У 1996 годзе пачаліся навучальныя заняткі ў новым чатырохпавярховым вучэбна-лабараторным корпусе. У 1997 годзе ўведзена ў строй вучэбна-вытворчая майстэрня. У 1998 годзе пабудаваны будынак для навучальных майстэрняў дрэваапрацоўчай вытворчасці. 22 жніўня 2000 года загадам Міністэрства адукацыі № 371 статус установы адукацыі «Віцебскае вышэйшае прафесійна-тэхнічнае вучылішча народных мастацкіх рамёстваў» быў зменены на «Віцебскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж». 30 лістапада 2001 года адбылося адкрыццё басейна. 27 снежня 2005 года загадам Міністэрства адукацыі № 371 статус установы адукацыі «Віцебскі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж» быў зменены на «Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны каледж». == Дырэктары == * Віктар Іосіфавіч Фядотаў (1983<ref name="hist">[https://oldv.belstu.by/index.php/ru/window/history История колледжа]</ref>—1985) * Леанід Мікіціч Арэшанка (1985<ref name="hist"/>—1989) * [[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]] (1989<ref name="hist"/>—2008<ref>[https://www.sb.by/articles/soobshchenie-tsentralnoy-komissii-respubliki-belarus-po-vyboram-i-provedeniyu-respublikanskikh-referendumov.html Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов]</ref>) * Ігар Леанідавіч Сарокін (2008<ref name="hist"/>—2010) * Тамара Пракопаўна Гарбуз (2010<ref name="hist"/>—2015) * Міраслаў Іванавіч Івашкевіч (2015<ref name="hist"/>—2018) * Валянціна Уладзіміраўна Юпатава (в.а. дырэктара (2018)<ref>[https://oldv.belstu.by/index.php/ru/vosp-job/meropriyatiya/1346-prazdnichnyj-kontsert-k-35-letiyu-kolledzha Праздничный концерт к 35-летию колледжа]</ref>, з 2019 — па цяперашні час) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://vitgtk.belstu.by Афіцыйны сайт ВітДТК] * [http://www.tamby.info/college/vitebsk-vgtk.htm Сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь] * [http://www.kudapostupat.by/zavedenie/id/106 Куды паступаць?] * [http://hx.by/publ/kolledzhi_tekhnikumy_uchilishha_ssuzy_postuplenie/vitebskaja_oblast/vitebskij_gosudarstvennyj_tekhnologicheskij_kolledzh/58-1-0-1177 Абітурыент 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101122072955/http://hx.by/publ/kolledzhi_tekhnikumy_uchilishha_ssuzy_postuplenie/vitebskaja_oblast/vitebskij_gosudarstvennyj_tekhnologicheskij_kolledzh/58-1-0-1177 |date=22 лістапада 2010 }} * [http://para.by/school/&school_id=159 Адукацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180814142019/http://para.by/school/%26school_id%3D159 |date=14 жніўня 2018 }} * [http://www.rul.by/companies/4573.html Аўташкола ВітДТК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120210023608/http://www.rul.by/companies/4573.html |date=10 лютага 2012 }} == Гл. таксама == * [[Адукацыя ў Беларусі]] * [[Каледж]] {{БДТУ}} [[Катэгорыя:Каледжы Віцебска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1983 годзе]] [[Катэгорыя:1983 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Вуліца Гагарына (Віцебск)]] [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] q0usi60lc6mfdh34i5d2f7o4zrp2trp Блу-Рыдж 0 99238 5198582 4554994 2026-09-14T07:34:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198582 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Блакітны хрыбет |Нацыянальная назва = en/Blue Ridge Mountains |Выява = Rainy Blue Ridge-27527.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = Апалачы |Плошча = |Даўжыня = 1000 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2037 |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Блакі́тны хрыбе́т''', '''Блу-Рыдж''' ({{lang-en|Blue Ridge Mountains}}) — ланцуг [[горны хрыбет|горных хрыбтоў]] і масіваў на ўсходзе [[ЗША]], уздоўж паўднёва-ўсходняй ускраіны [[Апалачы|Апалачаў]]. Уздымаецца над [[плато]] [[Підмант]]. Працягласць гор складае больш 1000 км. Найбольш высокая вяршыня — гара [[Мітчэл (гара)|Мітчэл]] (2037 м). Горы складзены [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]]. На схілах растуць [[шыракалістыя лясы|шыракалістыя]] і [[хвойныя лясы]], у міжгорных [[упадзіна]]х і [[катлавіна]]х — [[сенажаць|сенажаці]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Апалачы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] gomkvyjp0n2tni9xioviv5r89427x0d Горы Вільгельміна 0 99980 5198607 4362144 2026-09-14T07:40:00Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198607 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Горы Вільгельміна |Нацыянальная назва = nl/Wilhelminagebergte |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 113 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Юліяна (гара) |Вышыня = 1230 |Краіна = Сурынам |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Вільгельміна''' ({{lang-nl|Wilhelminagebergte}}) — горных хрыбет у цэнтры [[Сурынам]]а, які расцягнуўся на 113 км з захаду на ўсход. Асноўныя вяршыні: вышэйшы пункт краіны гара [[Юліяна (гара)|Юліяна]] (1230 м), гара [[Тафелберг]] (1026 м). Хрыбет з’яўляецца часткай [[Гвіянскае нагор’е|Гвіянскага нагор’я]] і прыкметна ўздымаецца над згладжаным фонам. Горы названы ў гонар нідэрландскай каралевы [[Вільгельміна (каралева Нідэрландаў)|Вільгельміны]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Сурынама]] oep6zasnx5wysd6ao6eq5m8oib652ps Галеніт 0 100523 5198337 4374676 2026-09-13T20:06:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198337 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = |Выява = Galena - Huallanca, Bologesi, Ancash, Peru.jpg |Подпіс = |Формула = PbS |Колер = Свінцова-шэры |Колер рысы = Шэра-чорная |Бляск = Металічны |Празрыстасць= Непразрысты |Спайнасць = Дасканалая па {111} |Сінгонія = |Цвёрдасць = 2,5 |Злом = |Прымесь = [[Серабро|Ag]], [[Кадмій|Cd]], [[Селен|Se]], [[Медзь|Cu]], [[Цынк|Zn]], [[Волава|Sb]] |Шчыльнасць = 7,2—7,6 |Паказчык пераламлення = }} '''Галені́т''' — [[мінерал]], сульфід [[свінец|свінцу]] (II). Хімічная формула PbS. Сінонімы: ''свінцовы блішчак''<ref name="bel4">{{Крыніцы/БелЭн|4к}}</ref>, ''свінцовы бляск''. Змяшчае каля 86,6 % свінцу. Часта змяшчае прымесі [[срэбра]], [[кадмій|кадмію]], [[селен]]у, [[вісмут]]у, [[волава]], [[Медзь|медзі]], [[цынк]]у і інш. Утварае свінцова-шэрыя [[Крышталь|крышталі]] і агрэгаты. Цвёрдасць 2—3 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 7,4—7,6 г/см³. Крохкі. [[Колер]] сталёвы, шэры з блакітнаватым адлівам, часам прысутнічае пярэстая пабегласць, бляск металічны, злом ступеньчаты, далікатны. [[Спайнасць]] дасканалая па кубе. Утварае кубічныя, кубаактаэдрычныя, радзей актаэдрычныя крышталі і суцэльныя масы. [[Электраправоднасць|Электраправодны]]<ref name="bel4" />. == Паходжанне і радовішчы == Радовішчы гідратэрмальныя і метасаматычныя ў [[ЗША]], [[Расія|Расіі]] і інш. Сустракаецца ў асацыяцыі з [[бурнаніт]]ам<ref name="webmin">[http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 Бурнонит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808092217/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=211350 |date=8 жніўня 2020 }}{{ref-ru}}</ref>. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] сустракаецца ў крышталічных фундаментах і пародах [[дэвон]]у і [[Каменнавугальны перыяд|карбону]]<ref name="bel4" />. Руда на свінец і серабро<ref name="bel4" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Галеніт||457}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Галеніт}} — С. 543. == Спасылкі == {{commonscat|Galena}} * [http://kristallov.net/galenit.html Галеніт на сайце Кристаллов. NET] {{ref-ru}} * [http://www.webmineral.com/data/Galena.shtml Галеніт у базе webmineral.com] {{ref-en}} * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/405.html Галеніт на сайце КаталогМинералов. RU] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мінералы свінцу]] [[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]] [[Катэгорыя:Руды]] do1wcesb2q0x9f8lff3dv8v52ylll4l Шаблон:Мора 10 101419 5198786 5197187 2026-09-14T09:31:04Z Ueschar 151377 5198786 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-water t-geoinfobox-sea" data-name="Мора"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-region-name t-geoinfobox-sea-name"> <div class="t-geoinfobox-region-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-region-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}}| <div class="t-geoinfobox-sea-native">{{{Нацыянальная назва}}}</div> }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Калі параметр адсутнічае, Геакар выкарыстоўвае P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра подпісу. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{{Подпіс выявы|{{{Подпіс|}}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае толькі пазіцыйную карту і дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае ручную карту і P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} }} }} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта захоўваецца для сумяшчальнасці --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |- = |0 = |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Пры адсутнасці ручнога значэння GeoInfobox вызначае мора або акіян паводле P31/P279. Больш дакладны тып можна задаць уручную. --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{{Тып}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#invoke:GeoInfobox |type |context=water }} }} }} <!-- Частка: P361. «Размяшчэнне» — старая назва параметра. --> {{#if:{{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = {{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Кантынент: P30 --> {{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Кантынент]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Кантынент]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ Прыярытэт: 1. Краіны; 2. Краіны басейна; 3. P205; 4. P17. Аўтаматычныя спісы выводзяцца са сцягамі. ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіны басейна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны басейна}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны басейна |4 = {{{Краіны басейна}}} }} }} |{{#ifexpr: {{#invoke:GeoInfobox |count |context=water |type=country |property=P205 }} > 0 |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны басейна |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=country |property=P205 |flags=1 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=country |property=P17 |flags=1 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} }} }} <!-- Моры з P527. GeoInfobox пакідае толькі моры і іх падкласы. --> {{#if:{{{Моры|}}} |{{#ifeq:{{{Моры}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Моры |4 = {{{Моры}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Моры |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=sea |property=P527 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Астравы і архіпелагі з P527 --> {{#if:{{{Астравы|}}} |{{#ifeq:{{{Астравы}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Астравы і архіпелагі |4 = {{{Астравы}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Астравы і архіпелагі |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=island |property=P527 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Каардынаты: P625. «Каардынаты=-» цалкам адключае поле. --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |type = waterbody |CoordScale = {{{CoordScale|10000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ХАРАКТАРЫСТЫКІ ========================================================= --> {{#if: {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{#ifeq:{{{Аб'ём}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2234}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня берагавой лініі}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2547}}|1}}}} {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Найбольшая глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}}|1}}}} {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Сярэдняя глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}}|1}}}} {{#if:{{{Глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P4511}}|1}}}} {{#if:{{{Найглыбейшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найглыбейшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P1589}}|1}}}} | {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Характарыстыкі |3 = 1 }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}}| <tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}}| <tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}}| <tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Аб'ём: P2234 --> {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{#ifeq:{{{Аб'ём}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Аб'ём |4 = {{{Аб'ём}}} |5 = [[Кубічны кіламетр|км³]] }} }} |{{#if:{{#property:P2234}}| <tr> <th>Аб'ём</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2234 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кубічны кіламетр|км³]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня берагавой лініі: P2547 --> {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня берагавой лініі}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня берагавой лініі |4 = {{{Даўжыня берагавой лініі}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2547}}| <tr> <th>Даўжыня берагавой лініі</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2547 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Найбольшая глыбіня --> {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Найбольшая глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найбольшая глыбіня |4 = {{{Найбольшая глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}}| <tr> <th>Найбольшая глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511[P1013:Q10578722] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Сярэдняя глыбіня --> {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Сярэдняя глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Сярэдняя глыбіня |4 = {{{Сярэдняя глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}}| <tr> <th>Сярэдняя глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511[P1013:Q202785] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Простая глыбіня. Выводзіцца толькі калі няма асобных сярэдняй і найбольшай. --> {{#if: {{{Найбольшая глыбіня|}}} {{{Сярэдняя глыбіня|}}} {{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}} {{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}} | | {{#if:{{{Глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Глыбіня |4 = {{{Глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{#property:P4511}}| <tr> <th>Глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} <!-- Найглыбейшы пункт: P1589 --> {{#if:{{{Найглыбейшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найглыбейшы пункт}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найглыбейшы пункт |4 = {{{Найглыбейшы пункт}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найглыбейшы пункт |4 = {{wikidata|P1589|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГІДРАЛОГІЯ ========================================================= --> {{#if: {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча вадазбору}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2053}}|1}}}} {{#if:{{{Салёнасць|}}}|{{#ifeq:{{{Салёнасць}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P4350}}|1}}}} {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}|{{#ifeq:{{{Час абнаўлення вады}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P3020}}|1}}}} {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{#ifeq:{{{Упадаюць}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P200}}|1}}}} {{#if:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P201}}|1}}}} {{#if:{{{Злучаецца з|}}}|{{#ifeq:{{{Злучаецца з}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2789}}|1}}}} | {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Гідралогія |3 = 1 }} <!-- Плошча вадазбору: P2053 --> {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча вадазбору}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча вадазбору |4 = {{{Плошча вадазбору}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2053}}| <tr> <th>Плошча вадазбору</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2053 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Салёнасць: P4350 --> {{#if:{{{Салёнасць|}}} |{{#ifeq:{{{Салёнасць}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Салёнасць |4 = {{{Салёнасць}}} }} }} |{{#if:{{#property:P4350}}| <tr> <th>Салёнасць</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4350 |datatype=quantity |preset=- }}</td> </tr> }} }} <!-- Час абнаўлення вады: P3020 --> {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}} |{{#ifeq:{{{Час абнаўлення вады}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Час абнаўлення вады |4 = {{{Час абнаўлення вады}}} }} }} |{{#if:{{#property:P3020}}| <tr> <th>Час абнаўлення вады</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P3020 |datatype=quantity |preset=- }}</td> </tr> }} }} <!-- Упадаючыя водныя аб'екты: P200 --> {{#if:{{{Упадаюць|}}} |{{#ifeq:{{{Упадаюць}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Упадаюць |4 = {{{Упадаюць}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Упадаюць |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=inflow |property=P200 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Выцякае: P201. «Выцякаюць» — старая назва параметра. --> {{#if:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Выцякае |4 = {{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Выцякае |4 = {{wikidata|P201|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Злучаецца з: P2789 --> {{#if:{{{Злучаецца з|}}} |{{#ifeq:{{{Злучаецца з}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Злучаецца з |4 = {{{Злучаецца з}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Злучаецца з |4 = {{wikidata|P2789|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВЫЯ ДАНЫЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- Вікісховішча: P373 --> {{#ifeq:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|- | |{{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} }} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}}|| {{#switch:{{#invoke:GeoInfobox |kind |context=water }} |ocean = [[Катэгорыя:Акіяны]] |sea = [[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]] {{#ifeq:Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }} |#default = <!-- Старое паводзіны для нетыповых існых уключэнняў --> [[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]] {{#ifeq:Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}} }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Водныя аб’екты]] </noinclude> 9uy9ohfq1nennx5tmcdn5z565o5qe7e 5198788 5198786 2026-09-14T09:37:29Z Ueschar 151377 5198788 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-water t-geoinfobox-sea" data-name="Мора"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-region-name t-geoinfobox-sea-name"> <div class="t-geoinfobox-region-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-region-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> </th> </tr> <!-- Нацыянальная назва --> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<tr> <td colspan="2" class="t-geoinfobox-nickname">{{#if:{{#titleparts:{{{Нацыянальная назва}}}|1|2}} |{{#invoke:String/strip|lang|{{{Нацыянальная назва}}}}} |{{{Нацыянальная назва}}} }}</td> </tr> }} <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Калі параметр адсутнічае, Геакар выкарыстоўвае P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра подпісу. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{{Подпіс выявы|{{{Подпіс|}}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае толькі пазіцыйную карту і дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае ручную карту і P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} }} }} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта захоўваецца для сумяшчальнасці --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |- = |0 = |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Пры адсутнасці ручнога значэння GeoInfobox вызначае мора або акіян паводле P31/P279. Больш дакладны тып можна задаць уручную. --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{{Тып}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#invoke:GeoInfobox |type |context=water }} }} }} <!-- Частка: P361. «Размяшчэнне» — старая назва параметра. --> {{#if:{{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = {{{Частка|{{{Размяшчэнне|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Частка |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Кантынент: P30 --> {{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Кантынент]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Кантынент]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ Прыярытэт: 1. Краіны; 2. Краіны басейна; 3. P205; 4. P17. Аўтаматычныя спісы выводзяцца са сцягамі. ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіны басейна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны басейна}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны басейна |4 = {{{Краіны басейна}}} }} }} |{{#ifexpr: {{#invoke:GeoInfobox |count |context=water |type=country |property=P205 }} > 0 |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны басейна |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=country |property=P205 |flags=1 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=country |property=P17 |flags=1 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} }} }} <!-- Моры з P527. GeoInfobox пакідае толькі моры і іх падкласы. --> {{#if:{{{Моры|}}} |{{#ifeq:{{{Моры}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Моры |4 = {{{Моры}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Моры |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=sea |property=P527 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Астравы і архіпелагі з P527 --> {{#if:{{{Астравы|}}} |{{#ifeq:{{{Астравы}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Астравы і архіпелагі |4 = {{{Астравы}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Астравы і архіпелагі |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=island |property=P527 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Каардынаты: P625. «Каардынаты=-» цалкам адключае поле. --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |type = waterbody |CoordScale = {{{CoordScale|10000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ХАРАКТАРЫСТЫКІ ========================================================= --> {{#if: {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{#ifeq:{{{Аб'ём}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2234}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня берагавой лініі}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2547}}|1}}}} {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Найбольшая глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}}|1}}}} {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Сярэдняя глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}}|1}}}} {{#if:{{{Глыбіня|}}}|{{#ifeq:{{{Глыбіня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P4511}}|1}}}} {{#if:{{{Найглыбейшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найглыбейшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P1589}}|1}}}} | {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Характарыстыкі |3 = 1 }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}}| <tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}}| <tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}}| <tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Аб'ём: P2234 --> {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{#ifeq:{{{Аб'ём}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Аб'ём |4 = {{{Аб'ём}}} |5 = [[Кубічны кіламетр|км³]] }} }} |{{#if:{{#property:P2234}}| <tr> <th>Аб'ём</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2234 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кубічны кіламетр|км³]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня берагавой лініі: P2547 --> {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня берагавой лініі}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня берагавой лініі |4 = {{{Даўжыня берагавой лініі}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2547}}| <tr> <th>Даўжыня берагавой лініі</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2547 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Найбольшая глыбіня --> {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Найбольшая глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найбольшая глыбіня |4 = {{{Найбольшая глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}}| <tr> <th>Найбольшая глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511[P1013:Q10578722] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Сярэдняя глыбіня --> {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Сярэдняя глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Сярэдняя глыбіня |4 = {{{Сярэдняя глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}}| <tr> <th>Сярэдняя глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511[P1013:Q202785] |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Простая глыбіня. Выводзіцца толькі калі няма асобных сярэдняй і найбольшай. --> {{#if: {{{Найбольшая глыбіня|}}} {{{Сярэдняя глыбіня|}}} {{wikidata|P4511[P1013:Q10578722]|plain=true}} {{wikidata|P4511[P1013:Q202785]|plain=true}} | | {{#if:{{{Глыбіня|}}} |{{#ifeq:{{{Глыбіня}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Глыбіня |4 = {{{Глыбіня}}} |5 = [[Метр|м]] }} }} |{{#if:{{#property:P4511}}| <tr> <th>Глыбіня</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4511 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} <!-- Найглыбейшы пункт: P1589 --> {{#if:{{{Найглыбейшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найглыбейшы пункт}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найглыбейшы пункт |4 = {{{Найглыбейшы пункт}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найглыбейшы пункт |4 = {{wikidata|P1589|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГІДРАЛОГІЯ ========================================================= --> {{#if: {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча вадазбору}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2053}}|1}}}} {{#if:{{{Салёнасць|}}}|{{#ifeq:{{{Салёнасць}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P4350}}|1}}}} {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}|{{#ifeq:{{{Час абнаўлення вады}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P3020}}|1}}}} {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{#ifeq:{{{Упадаюць}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P200}}|1}}}} {{#if:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P201}}|1}}}} {{#if:{{{Злучаецца з|}}}|{{#ifeq:{{{Злучаецца з}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2789}}|1}}}} | {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Гідралогія |3 = 1 }} <!-- Плошча вадазбору: P2053 --> {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча вадазбору}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча вадазбору |4 = {{{Плошча вадазбору}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2053}}| <tr> <th>Плошча вадазбору</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2053 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Салёнасць: P4350 --> {{#if:{{{Салёнасць|}}} |{{#ifeq:{{{Салёнасць}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Салёнасць |4 = {{{Салёнасць}}} }} }} |{{#if:{{#property:P4350}}| <tr> <th>Салёнасць</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P4350 |datatype=quantity |preset=- }}</td> </tr> }} }} <!-- Час абнаўлення вады: P3020 --> {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}} |{{#ifeq:{{{Час абнаўлення вады}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Час абнаўлення вады |4 = {{{Час абнаўлення вады}}} }} }} |{{#if:{{#property:P3020}}| <tr> <th>Час абнаўлення вады</th> <td class="t-geoinfobox-sea-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P3020 |datatype=quantity |preset=- }}</td> </tr> }} }} <!-- Упадаючыя водныя аб'екты: P200 --> {{#if:{{{Упадаюць|}}} |{{#ifeq:{{{Упадаюць}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Упадаюць |4 = {{{Упадаюць}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Упадаюць |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |context=water |type=inflow |property=P200 |rows=1 |collapse=10 |prefer_local=1 }} }} }} <!-- Выцякае: P201. «Выцякаюць» — старая назва параметра. --> {{#if:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Выцякае |4 = {{{Выцякае|{{{Выцякаюць|}}}}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Выцякае |4 = {{wikidata|P201|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Злучаецца з: P2789 --> {{#if:{{{Злучаецца з|}}} |{{#ifeq:{{{Злучаецца з}}}|-|| {{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Злучаецца з |4 = {{{Злучаецца з}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Злучаецца з |4 = {{wikidata|P2789|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВЫЯ ДАНЫЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- Вікісховішча: P373 --> {{#ifeq:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|- | |{{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} }} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}}|| {{#switch:{{#invoke:GeoInfobox |kind |context=water }} |ocean = [[Катэгорыя:Акіяны]] |sea = [[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]] {{#ifeq:Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }} |#default = <!-- Старое паводзіны для нетыповых існых уключэнняў --> [[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]] {{#ifeq:Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}} }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Водныя аб’екты]] </noinclude> eojfinkcw6c8ix3gj20or0mi8i18sbq Амстэрдам (востраў, Індыйскі акіян) 0 102930 5198266 5175051 2026-09-13T15:13:47Z Gauss 62443 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:- panoramio (4618).jpg]] → [[File:Île Amsterdam - panoramio.jpg]] [[c:Commons:FR#FR2|Criterion 2]] 5198266 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Пазіцыйная карта = Індыйскі акіян |Назва = Амстэрдам |Нацыянальная назва= fr/Amsterdam |Карта = AmsterdamIsl Map be.png |Акваторыя = Індыйскі акіян |Краіна = Францыя |Рэгіён = Французскія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі |lat_dir = S |lat_deg = 37 |lat_min = 50 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 77 |lon_min = 33 |lon_sec = |region = FR-TF |CoordScale = |Плошча = 55 |Плошча заліваў = |Вышыня = 867 |Насельніцтва = 30 |Год = 2012 |Выява = Île Amsterdam - panoramio.jpg |Памер выявы = |Подпіс выявы = Паўночны бераг |Катэгорыя на Вікісховішчы = Île Amsterdam }} {{значэнні}} '''Амстэрдам''' ({{lang-fr|Amsterdam}}) — [[востраў]] на поўдні [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Уваходзіць у склад [[Французскія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі|Французскіх Паўднёвых і Антарктычных тэрыторый]]. Плошча — 55 км². Афіцыйна сталага насельніцтва няма<ref>[http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/islands/indian/amstrdam.htm worldatlas.com]</ref>, аднак на Амстэрдаме працуюць вучоныя (30 чалавек у [[2012]] г.)<ref>[http://basementgeographer.com/ile-amsterdam-isolated-in-the-indian-ocean/ Île Amsterdam: Isolated in the Indian Ocean] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220063334/http://basementgeographer.com/ile-amsterdam-isolated-in-the-indian-ocean/ |date=20 снежня 2016 }}</ref>. == Геаграфія == [[Выява:AmsterdamIsl Map be.png|thumb|left|Карта]] Востраў Амстэрдам знаходзіцца ў 4292 км на паўднёвы ўсход ад [[Афрыка|Афрыкі]], у 3364 км на паўднёвы захад ад [[Мацярык Аўстралія|Аўстраліі]], у 3280 км на поўнач ад [[Антарктыда|Антарктыды]], у 5101 км на поўдзень ад [[Азія|Азіі]], у 1390 км на паўночны ўсход ад [[архіпелаг]]а [[Кергелен]]. Складае адзіны архіпелаг разам з [[востраў Сен-Поль|востравам Сен-Поль]], што размяшчаецца ў 92 км на поўдзень. Форма вострава Амстэрдам нагадвае [[авал]], выцягнуты з поўначы на поўдзень. Даўжыня - 9,45 км. Найбольшая шырыня - 4,49 км. Мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Вулкан застаецца актыўным. Апошняе вывяржэнне зафіксавана ў [[1792]] г.<ref>[http://www.livescience.com/48977-wave-clouds-amsterdam-island.html Kelly Dickerson, Volcanic Island Makes 'Rippling' Cloud Waves]</ref> Рэльеф паверхні [[гара|гарысты]], складзены [[базальт]]амі. Найвышэйшыя пункты — горы Мон-дэ-ла-Дзіў (881 м) і Гран-Марміт (742 м). [[Клімат]] марскі вільготны<ref>{{Cite web |url=http://www.amsterdam-island.climatemps.com/ |title=Amsterdam Island Climate & Temperature |access-date=24 студзеня 2015 |archive-date=1 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101011656/http://www.amsterdam-island.climatemps.com/ |url-status=dead }}</ref>. [[Надвор’е]] ў значнай ступені вызначаецца прахалоднымі [[вецер|вятрамі]] з поўдню і цёплымі субтрапічнымі акіянічнымі плынямі з поўначы. Сярэднегадавая тэмпература складае +13,8&nbsp;°C. Найбольш цёплы месяц — [[люты]], калі сярэдняя тэмпература трымаецца каля +17&nbsp;°C. У [[жнівень|жніўні]] яна паніжаецца да +11,1&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 1119 мм. == Прырода == [[Флора]] і [[фаўна]] вострава Амстэрдам сфарміраваліся ў выніку яго ізаляцыі ад [[кантынент]]аў і адметнага [[клімат]]ычнага становішча на шляху прахалодных субантарктычных вятроў і цёплых субтрапічных плыняў. Вядомы толькі 1 мясцовы від [[дрэва]] ''Phylica nitida'' з маленькім вузкім [[ліст|лісцем]] і духмянымі жоўтымі [[кветка]]мі. Яно дасягае 6 - 7 м у вышыню. Бліжэйшае месца, дзе сустракаецца гэта дрэва — [[астравы Трыстан-да-Кунья]] і [[Востраў Гоф|Гоф]] у [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]]. У апісанні [[1796]] г. ''Phylica nitida'' ўтварала суцэльны [[лес]], які апяразваў прыбярэжныя схілы да 250 м у вышыню і пакрываў амаль траціну ўсёй паверхні сушы. У наш час зараснікі дрэва складаюць толькі 8 га<ref>[http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0802 South Indian Ocean--Amsterdam and Saint-Paul Islands]</ref>. Таксама сустракаюцца разнастайныя [[трава|травы]] і [[папараць|папараці]]. Жывёльны свет бедны. У мінулым на востраве налічвалася 22 віды марскіх [[птушкі|птушак]], у нашы дні — толькі 11. На ўзбярэжжы размножваюцца і бавяць час [[марскія сланы]] і [[Сапраўдныя цюлені|цюлені]]. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у выніку дзейнасці чалавека гэтыя жывёлы апынуліся на мяжы вымірання, аднак захаваліся дзякуючы праграме выратавання. У [[1871]] г. на востраў Амстэрдам было ўвезена 5 [[карова|кароў]]. Іх статак паступова павялічыўся да 200 галоў і існаваў 139 гадоў амаль без умяшання чалавека. Акрамя таго, дзякуючы чалавеку на востраве апынуліся [[Каза свойская|козы]], [[Свойская свіння|свінні]], [[пацукі]] і [[мыш]]ы. З [[1987]] г. дзейнічае праграма ачышчэння Амстэрдама ад інтрадуцыраваных відаў. У [[2010]] г. пасля доўгіх дыскусій былі вывезены здзічэлыя каровы. == Гісторыя == Востраў Амстэрдам быў адкрыты і ўпершыню апісаны [[18 сакавіка]] [[1522]] г. [[Хуан Себасцьян Элькана|Х. С. Элькана]]. Сучасная назва была дадзена [[Нідэрланды|галандскім]] губернатарам [[Галандская Ост-Індская кампанія|Ост-Індыі]], [[:nl:Antonio van Diemen|А. ван Дыменам]] у [[1633]] г. падчас яго вандроўкі на [[востраў Ява]]. У [[1793]] г. усходняе ўзбярэжжа вострава было ўпершыню дэталёва вывучана [[Францыя|французскай]] даследчай экспедыцыяй. У [[18 стагоддзе|XVIII]] - [[19 стагоддзе|XIX]] стст. востраў Амстэрдам наведваўся пераважна рыбакамі і кітабоямі, якія палявалі на [[ластаногія|ластаногіх]] і ў значнай ступені спрыялі парушэнню [[экалогія|экалагічнай]] раўнавагі. У [[1843]] г. на Амстэрдаме высаджваўся губернатар [[Рэюньён]]а. У [[1870]] - [[1871]] гг. адбылася першая няўдалая спроба каланізацыі селянінам з гэтай французскай тэрыторыі. Аднак свойская жывёла, застаўленая каланістамі, захавалася і хутка распладзілася. У [[1893]] г. востраў быў фармальна абвешчаны валоданнем Францыі. У [[1949]] г. група французскіх [[вучоны]]х заснавала на Амстэрдаме навуковую базу, якая ў далейшым стала важным цэнтрам вывучэння [[Надвор’е|надвор'я]], сусветнага [[клімат]]а і міграцый [[птушкі|птушак]] на поўдні [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. У [[2006]] г. уключаны ў склад [[Нацыянальны запаведнік Французскіх Паўднёвых тэрыторый|Нацыянальнага запаведніка Французскіх Паўднёвых тэрыторый]]. == Галерэя == <gallery> Vue depuis le Marion Dufresne.jpg|Заходні бераг Phylica arborea.JPG|Флора First Voyage Round The World Amsterdam.png|Адкрыццё Амстэрдама. Малюнак 1874 г. Martin de Viviès depuis l'hélico.jpg|Навуковая станцыя на поўначы вострава </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.szakolczai.com/cyril/paysages.htm Фотаальбомы архіпелага Амстэрдам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509020209/http://www.szakolczai.com/cyril/paysages.htm |date=9 мая 2008 }} * [http://www.farvoyager.com/siov/amst1.html Фатаграфіі вострава Амстэрдам] * [http://ams54.free.fr/index.html Востраў Амстэрдам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303204822/http://ams54.free.fr/index.html |date=3 сакавіка 2016 }} — сайт пра востраў на [[Французская мова|французскай мове]] * [http://www.discoverfrance.net/Colonies/St-Paul_Amsterdam.shtml Гісторыя астравоў Сен-Поль і Амстэрдам на англійскай мове] {{Заморскія ўладанні Францыі}} [[Катэгорыя:Французскія Паўднёвыя і Антарктычныя тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Францыі]] [[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]] b245mro2stsu7it3wwdodc7qmidpamy Гашэрбрум 0 103602 5198879 4745128 2026-09-14T11:07:09Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198879 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Тып = масіў |Назва = Гашэрбрум |Выява = Gasherbrum group.JPG |Подпіс выявы = Масіў Гашэрбрум: [[Гашэрбрум IV]], [[Гашэрбрум V]] і [[Гашэрбрум VI]] |Краіна = Пакістан/Кітай |Рэгіён = Кашмір/Тыбет |Горная сістэма = Каракарум |Хрыбет ці масіў = Балтара Музтаг |Вышыня = 8080 |Пазіцыйная карта = Пакістан }} [[Image:7 15 BroadPeak.jpg|thumb|right|225px|[[Броўд-Пік]], 12-я па вышыні вяршыня свету]] [[Image:Gasherbrum2.jpg|thumb|right|225px|[[Гашэрбрум II]], 13-я па вышыні вяршыня свету]] '''Гашэрбрум''' — шматвяршынны [[горны масіў]] [[Горны хрыбет|хрыбта]] [[Балтара Музтаг]] у [[Каракарум]]е. Складаецца з 7&nbsp;вяршыняў, галоўная з якіх вышынёй 8080&nbsp;м [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]] — [[Васьмітысячнікі|11-ы па вышыні васьмітысячнік]] свету. Усяго ў склад масіва ўваходзяць 3&nbsp;васьмітысячнікі. == Этымалогія == Назва «''Гашэрбрум''» у перакладзе з [[балці]] азначае «Прыгожая (''rgasha'') гара (''brum'')». == Геаграфія == [[Горны масіў]] Гашэрбрум знаходзіцца ў [[Кашмір]]ы, у кантралюемых [[Пакістан]]ам [[Гілгіт-Балтыстан|Паўночных тэрыторыях]] на мяжы з [[Кітай|Кітаем]] ([[Тыбецкі аўтаномны раён]]). Шматвяршынны [[горны масіў]] Гашэрбрум размешчаны ў [[Каракарум]]е. Адносіцца да [[горны хрыбет|горнага хрыбта]] [[Балтара Музтаг]]. Складаецца з 7&nbsp;вяршыняў, 3 з якіх перавышаюць 8&nbsp;км: {|class="wikitable" ! Вяршыня || Вышыня (м) || Паўночная шырата || Усходняя даўгата || [[Адносная вышыня]] (м) |- |[[Гашэрбрум I]] ||align=right|8080||35°43′27″||76°41′48″ ||align=right|2155 |- |[[Броўд-Пік]] ||align=right|8051||35°48′35″||76°34′06″ ||align=right|1701 |- |[[Гашэрбрум II]] ||align=right|8034||35°45′27″||76°39′15″ ||align=right|1523 |- |[[Гашэрбрум III]]||align=right|7952||35°45′34″||76°38′31″ ||align=right|355 |- |[[Гашэрбрум IV]] ||align=right|7925||35°45′39″||76°37′00″ ||align=right|725 |- |[[Гашэрбрум V]] ||align=right|7147||35°43′45″||76°36′48″ ||align=right|654 |- |[[Гашэрбрум VI]] ||align=right|6979||35°42′30″||76°37′54″ ||align=right|520 |} У склад [[горны масіў|горнага масіва]] Гашэрбрум уваходзяць 3&nbsp;[[васьмітысячнікі]]: * [[Гашэрбрум I|Гашэрбрум I (Хідэн-пік)]] (8080&nbsp;м) — найвышэйшая вяршыня масіва Гашэрбрум, другая па вышыні вяршыня [[Каракарум]]а і [[васьмітысячнікі|11-ы васьмітысячнік свету]]. * [[Броўд-Пік]] (8051&nbsp;м) — трэцяя па вышыні вяршыня [[Каракарум]]а і [[васьмітысячнікі|12-ы васьмітысячнік свету]]. * [[Гашэрбрум II]] (8034&nbsp;м) — чацвёртая па вышыні вяршыня [[Каракарум]]а і [[васьмітысячнікі|13-ы васьмітысячнік свету]]. == Гісторыя == У [[1856]] годзе [[Томас Джордж Мантгомеры]] ўбачыў групу горных пікаў [[Каракарум]]а, знаходзячыся ад іх за 200&nbsp;км. Ён назваў іх K1, K2, K3, K4 і K5, дзе «K» азначае Каракарум. Цяпер K1 вядомы як [[Машэрбрум]], K3 — [[Броўд-Пік]], K4 — [[Гашэрбрум II]] і K5 — [[Гашэрбрум I]]. Цяпер толькі [[гара Чагары]], другая вяршыня ў свеце, носіць імя, гэта Мантгомеры — K2. == Гл. таксама == * [[Спіс найвышэйшых вяршыняў свету]] == Літаратура == * H. Adams Carter, «Balti Place Names in the Karakoram», ''American Alpine Journal'' 49 (1975), p.&nbsp;53. * Mount Qogori (K2) {scale 1:100,000}; edited and mapped by Mi Desheng (Lanzhou Institute of Glaciology and Geocryology), the Xi´an Cartographic Publishing House. == Спасылкі == * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tibet/ascend/pundits.html Dreams of Tibet: the pundits] * [http://extremetime.ru/magazine/news/2011/noyabr_/cold.aspx Фільм Cold пра ўзыходжанне на Гашэрбрум II-2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170701053059/http://extremetime.ru/magazine/news/2011/noyabr_/cold.aspx |date=1 ліпеня 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Пакістана]] [[Катэгорыя:Каракарум]] dyo3w3luatw9r6piav29qtxfchwxp1t Серж Дасо 0 104349 5198222 4097267 2026-09-13T12:16:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5198222 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Серж Дасо | арыгінальнае імя = {{lang-fr|Serge Dassault}} | партрэт = Serge Dassault crop.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Мэр [[Карбей-Эсон|Карбей-Эсана]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[24 чэрвеня]] [[1995]] | перыядканец = [[8 чэрвеня]] [[2009]] | перыяд праўлення = | папярэднік = Мары-Ан Люсэж | пераемнік = Жан-П’ер Біштэр | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = Аліўе, Ларан, Цьеры, Мары-Элені | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[Нацыянальны цэнтр незалежных і сялян]]<br/>[[Аб'яднанне ў падтрымку рэспублікі]]<br/>[[Саюз за народны рух]]<br/>[[Рэспубліканцы (Францыя)|Рэспубліканцы]] | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = [[Політэхнічная школа (Парыж)|Політэхнічная школа]]<br/>[[Вышэйшы інстытут аэранаўтыкі і космасу]]<br/>[[Камерцыйная школа вышэйшых даследаванняў (Парыж)|Камерцыйная школа вышэйшых даследаванняў]] | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Серж Дасо''' ({{lang-fr|Serge Dassault}}; {{ДН|4|4|1925}}, {{МН|Парыж||}}, [[Францыя]] — {{ДС|28|5|2018}}, {{МС|Парыж||}}, [[Францыя]]) — уплывовы французскі бізнесмен і кансерватыўны палітык, мільярдэр. == Біяграфія == Сын авіяканструктара і прадпрымальніка Марселя Дасо, ад якога атрымаў у спадчыну групу Groupe Dassault. Сям’я Дасо — яўрэйскага паходжання і насіла прозвішча Блох да 1946 года, калі бацькі прынялі каталіцызм і змянілі прозвішча на Дасо. Член партыі Саюз за прэзідэнцкую большасць Францыі, як і яго сын Аліўе, які з’яўляецца дэпутатам Нацыянальнай асамблеі. Мэр горада Карбей-Эсон, паўднёвага прыгарада [[Парыж]]а. У [[2004]] г. Серж Дасо дапамог у фінансаванні будаўніцтва ісламскага культурнага цэнтра (які складаецца ў асноўным з мячэці) у г. [[Карбей-Эсон]], уклаўшы свае сродкі. Сям’і Сержа Дасо належаць кантрольныя пакеты акцый у такіх канцэрнах, як: * Dassault Aviation (50,21 %) * Dassault Systemes (45,1 %) * Lagardere Active (20,0 %) * Dassault Developpement * Dassault Communication — камунікацыі * Sogitec — тэхналогіі * Dassault Falcon Jet — падрадчык ваенных самалётаў Фалкон * Dassault Falcon Service — тэхабслугоўванне самалётаў * Dassault Multimedia — дызайн * Dassault Investissements — фінансы * SABCA — бельгійскі аэракосмас * Socpresse (87 %) — выдавецкая група (часопіс L’Express) {{Зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дасо Серж}} [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Францыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Мільярдэры Францыі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза за народны рух]] fah3ko5ci6has6q89ohp8dqm7bfz2iu Алеуцкі хрыбет 0 105920 5198549 3924757 2026-09-14T07:29:39Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198549 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Алеўцкі хрыбет |Нацыянальная назва = en/Aleutian Range |Выява = Aleutian_Range - FWS.jpg |Подпіс = |Перыяд утварэння = [[неаген]], [[антрапаген]] |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 850 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3108 |Краіна = ЗША |Рэгіён = Аляска |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Алеу́цкі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] на паўвостраве [[Аляска (паўвостраў)|Аляска]], у Ціхаакіянскім поясе [[Кардыльеры|Кардыльераў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]; тэрыторыя [[ЗША]]. Даўжыня каля 850 км. Ланцуг вулканічных конусаў вышынёй 2500—3000 м. Найбольшая вяршыня — гара Рэдаут (3108 м). 10 дзеючых [[вулкан]]аў (Іліямна, [[Катмай]], [[Вулкан Паўлава|Паўлава]] і інш.). На схілах субарктычныя [[луг]]і, горная [[тундра]]. На вяршынях шматгадовыя снягі і [[ледавік]]і. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Алеуцкі хрыбет||248}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Аляскі]] byh8123aftr6ec4ctm2je4tlqcryl51 Верхаянскі хрыбет 0 107879 5198595 5073145 2026-09-14T07:39:35Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198595 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Верхаянскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = Russia, Yakutia, Verkhoyansk Range 2024 (2) - SS.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 1200 |Шырыня = 100-250 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2389 |Краіна = Расія |Рэгіён = Якуція |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Верхаянскі хрыбет''' — горная краіна на паўночным усходзе [[Сібір]]ы, у [[Рэспубліка Саха|Рэспубліцы Саха (Якуція)]], у [[Расія|Расіі]]. З’яўляецца водападзелам басейнаў рэк [[Лена]] і [[Алдан (рака)|Алдан]], [[Амалой]], [[Яна (рака)|Яна]]. Даўжыня каля 1200 км ад дэльты Лены да р. Тампо (правы прыток Алдана). Утварае выпуклую на паўднёвы захад дугу шырынёй ад 100 да 250 км. Складаецца са шматлікіх масіваў і хрыбтоў з высакагорным (Арулган) і згладжаным сярэднягорным (Хараўлахскі, Кулар) рэльефам і ўпадзін, што іх падзяляюць. Вышыні ад 700 да 900 м на поўначы і поўдні, у сярэдняй частцы павялічваюцца да 2389 м. Верхаянскі хрыбет — антыклінорый, складзены з алеўралітаў, пясчанікаў, сланцаў, радзей вапнякоў. Месцамі асадкавыя пароды прарваны дайкамі дыябазаў і гранітнымі інтрузіямі. Да вышыні 800—1200 м лістоўнічныя рэдкалессі, вышэй — хмызняковая вольха і [[кедравы сланік]]; на вяршынях высакагорных хрыбтоў халодная арктычная пустыня. Усюды пашырана шматгадовая мерзлата. Радовішчы [[золата]], алавяных руд. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Верхаянскі хрыбет}} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Якуціі]] a3d6vw28ynkmuaws04qsgha484ub5h3 Хамар-Дабан 0 108380 5198727 4151428 2026-09-14T07:54:24Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198727 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Хамар-Дабан |Нацыянальная назва = |Выява = KhamarDabanSouthPlane.jpg |Подпіс = Паўднёвыя схілы Хамар-Дабана (каля [[Улан-Удэ]]) |Горная сістэма = Паўднёва-Сібірскія горы |Плошча = |Даўжыня = 360 |Шырыня = 80 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2396 |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Хамар-Дабан''' (ад {{lang-bxr|hамар}} — «арэх», {{langi|bxr|дабаан}} — хрыбет, уздым, перавал) — найстаражытны масіў планеты, які працягнуўся з захаду на ўсход больш чым на 350 км, утварае горную краіну на поўдні [[Байкал]]а. Размешчаны на тэрыторыі [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] і [[Бурація|Бураціі]]. Часта хрыбты Хамар-Дабана з’яўляюцца таксама адміністрацыйнай мяжой гэтых абласцей. Паўночная частка Хамар-Дабана з’яўляецца самым вільготным месцам у [[Прыбайкалле|Прыбайкаллі]] (каля 1200 мм ападкаў у год) і адрозніваецца багатай расліннасцю, у паўднёвай, пераважае тундравая расліннасць. Лясы — большай часткай іглічныя, сустракаюцца рэліктавыя таполевыя лясы, бяроза, на вялікіх вышынях альпійскія лугі, кедравы стланік і карлікавая бяроза. У цэнтральнай частцы Хамар-Дабана ў 1968 годзе створаны Байкальскі біясферны запаведнік. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Горныя сістэмы Азіі}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Іркуцкай вобласці]] 5679l9mnk3c13wspveuij8ftxtvapwm Мангун-Тайга 0 110358 5198658 4639960 2026-09-14T07:49:55Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198658 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Мангун-Тайга |Нацыянальная назва = tyv/Мөңгүн-Тайга |Выява = |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3970,5 |Краіна = Расія |Рэгіён = Тыва |Раён = Мангун-Тайгінскі кажуун |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мангун-Тайга''', ''Мунгун-Тайга'' ({{lang-tyv|Мөңгүн-Тайга}} — Срэбраная гара) — горны масіў на тэрыторыі Мангун-Тайгінскага кажууна, у міжрэччы Мугура (з поўначы), Шара-харагай (з усходу і паўднёвага ўсходу) і Талайты (з захаду), на ўсходзе [[Алтай|Алтая]]. Расійская частка Алтайскіх гор лічыцца часткай Заходняй Сібіры, але Мангун-Тайга ў 1932 годзе была перададзена (разам з поўначчу Убсунурскай катлавіны) са складу Манголіі ў склад Тувінскай Народнай Рэспублікі, а ў 1944 годзе (пасля ўваходжання [[Тыва|Тувы]] ў Расію) стала разам з усёй Тувой лічыцца часткай Усходняй Сібіры. Ля ўсходняга падножжа масіву ляжыць [[возера]] Хіндыктыг-Холь. Тут знаходзіцца найвышэйшы пункт Тывы і ўсёй Усходняй Сібіры — гара Мангун-Тайга (3970,5 м). Гісторыя ўзыходжанняў на гару пачалася ў 1946 годзе. Масіў складзены крышталічнымі [[Сланцы|сланцамі]] і [[пясчанік]]амі, прарываецца ў цэнтры масіву [[інтрузія]]мі гранітаў. У высакагор’і — [[ледавік]]і агульнай плошчай каля 44 км². == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мангун-Тайга||75}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] f3vm9raf9es2fffpo08jkmujm4l9als 5198924 5198658 2026-09-14T11:47:40Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198924 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Мангун-Тайга |Нацыянальная назва = tyv/Мөңгүн-Тайга |Выява = |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3970,5 |Краіна = Расія |Рэгіён = Тыва |Раён = Мангун-Тайгінскі кажуун |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мангун-Тайга''', ''Мунгун-Тайга'' ({{lang-tyv|Мөңгүн-Тайга}} — Срэбраная гара) — горны масіў на тэрыторыі Мангун-Тайгінскага кажууна, у міжрэччы Мугура (з поўначы), Шара-харагай (з усходу і паўднёвага ўсходу) і Талайты (з захаду), на ўсходзе [[Алтай|Алтая]]. Расійская частка Алтайскіх гор лічыцца часткай Заходняй Сібіры, але Мангун-Тайга ў 1932 годзе была перададзена (разам з поўначчу Убсунурскай катлавіны) са складу Манголіі ў склад Тувінскай Народнай Рэспублікі, а ў 1944 годзе (пасля ўваходжання [[Тыва|Тувы]] ў Расію) стала разам з усёй Тувой лічыцца часткай Усходняй Сібіры. Ля ўсходняга падножжа масіву ляжыць [[возера]] Хіндыктыг-Холь. Тут знаходзіцца найвышэйшы пункт Тывы і ўсёй Усходняй Сібіры — гара Мангун-Тайга (3970,5 м). Гісторыя ўзыходжанняў на гару пачалася ў 1946 годзе. Масіў складзены крышталічнымі [[Сланцы|сланцамі]] і [[пясчанік]]амі, прарываецца ў цэнтры масіву [[інтрузія]]мі гранітаў. У высакагор’і — [[ледавік]]і агульнай плошчай каля 44 км². == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мангун-Тайга||75}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] ef0jav2ku7nl2u6b6a7e08p1a7vvs5b Кукушылі 0 111540 5198650 4266811 2026-09-14T07:49:35Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198650 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кукушылі |Нацыянальная назва = zh/可可西里/zh/Kěkěxīlǐ |Выява = Hoh Xil.jpg |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Куньлунь |Плошча = |Даўжыня = 800 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 6615 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кукушылі''' ({{lang-mn|Хөх шил}}, {{lang-bo|ཁུ་ཁུ་ཞིལ།}}, {{Кітайская|可可西里山||Kěkěxīlǐ Shān}}) — горны хрыбет у [[Кітай|Кітаі]], у паўночнай частцы [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага нагор’я]]. Паўднёвая частка сістэмы [[Куньлунь]]. Працягласць хрыбта складае каля 800 км. Вышыні павялічваюцца з усходу на захад, максімальная — 6615 м. Хрыбет складаецца з асобных, бязладна размешчаных масіваў са сплошчанымі вяршынямі, пакрытымі каменнымі разваламі. Найбольш высокія масівы пакрытыя ледавікамі. Падножжа спадзіста спускаецца да высокіх (4500-5000 м) раўнінаў са шматлікімі азёрамі. Асноўны тып ландшафту — высакагорная халодная пустэльня. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Кукушылі||570}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] ftjdgernx6zumv9jedc2zuk7jrmivtq Залаты леў 0 111876 5198258 5142153 2026-09-13T14:25:09Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак, вікіфікацыя, афармленне 5198258 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі |арыгінальная назва = {{lang-it|Leone d'Oro}} |шырыня_лога = 250px |выява = Takeshi Kitano Leone D'oro.jpg |апісанне_фота = Кітана Такэсі з прызам |краіна = {{сцягафікацыя|Італія}} |заснавальнік = [[Венецыянскі кінафестываль]] |заснаванне = [[1949]] }} '''«Залаты леў»''' ({{lang-it|Leone d'Oro}}) — галоўная ўзнагарода [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]. Уведзена ў [[1949]] годзе, да гэтага вышэйшай узнагародай МКФ быў спачатку «Кубак Мусаліні» (італ. Coppa Mussolini, 1934-1942), а потым «Вялікі міжнародны прыз Венецыі» (італ. Gran Premio Internazionale di Venezia), які ўручаўся з 1946 па 1948 год. У 1969—1979 гадах «Залаты леў» не ўручаўся. Чатыры рэжысёры двойчы станавіліся лаўрэатамі «Залатога льва» — гэта [[Андрэ Каят]] (1950, 1960), [[Луі Маль]] (1980, 1987), [[Чжан Імоў]] (1992, 1999) і [[Энг Лі]] (2005, 2007). == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom:2px" |- ! Год !! Фільм !! Рэжысёр !! {{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- ! colspan="4" data-sort-value="1946 A"| У 1946 годзе прэмія насіла назву «Найлепшы мастацкі фільм» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1946|1946]] || «{{нп5|Жыхар поўдня (фільм)|Жыхар поўдня|en|The Southerner (film)}}» || [[Жан Рэнуар]] || |- ! colspan="4" data-sort-value="1947 A"| У 1947—1948 гадах прэмія насіла назву «Вялікі міжнародны прыз Венецыі» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1947|1947]] || «{{нп5|Сірэна (фільм, 1947)|Сірэна|en|The Strike (1947 film)}}» || {{нп5|Карэл Сцеклы||en|Karel Steklý}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1948|1948]] || «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» || [[Лорэнс Аліўе]] || |- ! colspan="4" data-sort-value="1949 A"| У 1949—1953 гадах прэмія насіла назву «Залаты леў Святога Марка» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1949|1949]] || «{{нп5|Манон (фільм, 1949)|Манон|en|Manon (film)}}» || [[Анры-Жорж Клузо]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1950|1950]] || «{{нп5|Правасуддзе здзейснілася||en|Justice Is Done}}» || {{нп5|Андрэ Каят||en|André Cayatte}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1951|1951]] || «[[Расёмон]]» || [[Акіра Курасава]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1952|1952]] || «[[Забароненыя гульні]]» || [[Рэнэ Клеман]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1953|1953]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не была прысуджана. || |- ! colspan="4" data-sort-value="1954 A"| З 1954 года прэмія носіць назву «Залаты леў» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1954|1954]] || «{{нп5|Рамэа і Джульета (фільм, 1954, Вялікабрытанія)|Рамэа і Джульета|en|Romeo and Juliet (1954 film)}}» || {{нп5|Рэната Кастэлані||en|Renato Castellani}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1955|1955]] || «{{нп5|Слова (фільм)|Слова|en|Ordet}}» || [[Карл Тэадор Дрэер]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1956|1956]] || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не была прысуджана. || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1957|1957]] || «{{нп5|Непакораны (фільм, 1956)|Непакораны|en|Aparajito}}» || [[Сацьяджыт Рай]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1958|1958]] || «{{нп5|Жыццё Мухамацу (фільм, 1958)|Жыццё Мухамацу|en|Rickshaw Man}}» || {{нп5|Хіросі Інагакі||en|Hiroshi Inagaki}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1959|1959]] || «{{нп5|Генерал дэла Роверэ||en|General Della Rovere}}» || [[Раберта Раселіні]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Вялікая вайна (фільм, 1959)|Вялікая вайна|en|The Great War (1959 film)}}» || [[Марыа Манічэлі]] |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1960|1960]] || «{{нп5|Пераход праз Рэйн (фільм)|Пераход праз Рэйн|en|Tomorrow Is My Turn (film)}}» || {{нп5|Андрэ Каят||en|André Cayatte}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1961|1961]] || «{{нп5|У мінулым годзе ў Марыенбадзе||en|Last Year at Marienbad}}» || [[Ален Рэнэ]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1962|1962]] || «[[Іванава дзяцінства]]» || [[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Андрэй Таркоўскі]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Сямейная хроніка (фільм)|Сямейная хроніка|en|Family Diary}}» || {{нп5|Валерыа Дзурліні||en|Valerio Zurlini}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1963|1963]] || «{{нп5|Рукі над горадам||en|Hands over the City}}» || {{нп5|Франчэска Розі||en|Francesco Rosi}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1964|1964]] || «{{нп5|Чырвоная пустыня||en|Red Desert (film)}}» || [[Мікеланджэла Антаніёні]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1965|1965]] || «{{нп5|Туманныя зоркі Вялікай Мядзведзіцы||en|Sandra (1965 film)}}» || [[Лукіна Вісконці]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1966|1966]] || «{{нп5|Бітва за Алжыр||en|The Battle of Algiers}}» || [[Джыла Пантэкорва]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1967|1967]] || «{{нп5|Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённая прыгажуня|en|Belle de Jour (film)}}» || [[Луіс Буньюэль]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1968|1968]] || «{{нп5|Артысты пад купалам цырка: бездапаможныя||en|Artists Under the Big Top: Perplexed}}» || {{нп5|Аляксандр Клуге||en|Alexander Kluge}} || |- | align="center" | 1969—1979 || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | У 1969—1972 і 1979 гадах прызы на фестывалі не прысуджаліся.<br />У 1973—1978 гадах фестываль не праводзіўся. || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1980|1980]] || «{{нп5|Атлантык-Сіці (фільм)|Атлантык-Сіці|en|Atlantic City (1980 film)}}» || [[Луі Маль]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Глорыя (фільм, 1980)|Глорыя|en|Gloria (1980 film)}}» || {{нп5|Джон Касавеціс||en|John Cassavetes}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1981|1981]] || «{{нп5|Свінцовыя часы (фільм)|Свінцовыя часы|en|Marianne and Juliane}}» || {{нп5|Маргарэта фон Трота||en|Margarethe von Trotta}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1982|1982]] || «[[Становішча рэчаў]]» || [[Вім Вендэрс]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1983|1983]] || «{{нп5|Імя: Кармен||en|First Name: Carmen}}» || [[Жан-Люк Гадар]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1984|1984]] || «[[Год спакойнага сонца]]» || [[Кшыштаф Занусі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1985|1985]] || «{{нп5|Без даху, па-за законам||en|Vagabond (1985 film)}}» || [[Аньес Варда]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1986|1986]] || «{{нп5|Зялёны прамень (фільм)|Зялёны прамень|en|The Green Ray (film)}}» || {{нп5|Эрык Рамер||en|Éric Rohmer}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1987|1987]] || «[[Бывайце, дзеці]]» || [[Луі Маль]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1988|1988]] || «{{нп5|Легенда пра святога прапойцу||en|The Legend of the Holy Drinker (film)}}» || {{нп5|Эрмана Ольмі||en|Ermanno Olmi}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1989|1989]] || «{{нп5|Горад жалобы||en|A City of Sadness}}» || {{нп5|Хоу Сяосянь||en|Hou Hsiao-hsien}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1990|1990]] || «{{нп5|Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя (фільм)|Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя|en|Rosencrantz & Guildenstern Are Dead (film)}}» || [[Том Стопард]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1991|1991]] || «{{нп5|Урга — тэрыторыя кахання||en|Close to Eden}}» || [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Мікіта Міхалкоў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1992|1992]] || «{{нп5|Цю Цзюй звяртаецца ў суд||en|The Story of Qiu Ju}}» || {{нп5|Чжан Імоу||en|Zhang Yimou}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1993|1993]] || «{{нп5|Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі|en|Short Cuts}}» || [[Роберт Олтмен]] || rowspan="2" | |- | «[[Тры колеры: Сіні]]» || [[Кшыштаф Кеслёўскі]] |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1994|1994]] || «{{нп5|Перад дажджом (фільм)|Перад дажджом|en|Before the Rain (1994 film)}}» || {{нп5|Мілча Манчэўскі||en|Milcho Manchevski}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Жыве каханне||en|Vive L'Amour}}» || {{нп5|Цай Мінлян||en|Tsai Ming-liang}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1995|1995]] || «{{нп5|Веларыкша (фільм, 1995)|Веларыкша|en|Cyclo (film)}}» || {{нп5|Ан Хунг Чан||en|Tran Anh Hung}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1996|1996]] || «{{нп5|Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз|en|Michael Collins (film)}}» || {{нп5|Ніл Джордан||en|Neil Jordan}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1997|1997]] || «{{нп5|Феерверк (фільм, 1997)|Феерверк|en|Hana-bi}}» || {{нп5|Такэсі Кітана||en|Takeshi Kitano}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1998|1998]] || «{{нп5|Тое, як мы смяяліся||en|The Way We Laughed}}» || [[Джані Амеліа]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1999|1999]] || «{{нп5|Ні адным менш||en|Not One Less}}» || {{нп5|Чжан Імоу||en|Zhang Yimou}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2000|2000]] || «{{нп5|Круг (фільм, 2000)|Круг|en|The Circle (2000 film)}}» || [[Джафар Панахі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2001|2001]] || «{{нп5|Вяселле ў сезон дажджоў||en|Monsoon Wedding}}» || {{нп5|Міра Наір||en|Mira Nair}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2002|2002]] || «{{нп5|Сёстры Магдаліны||en|The Magdalene Sisters}}» || {{нп5|Пітэр Малан||en|Peter Mullan}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2003|2003]] || «[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]» || [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2004|2004]] || «{{нп5|Вера Дрэйк||en|Vera Drake}}» || [[Майк Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2005|2005]] || «[[Гарбатая гара]]» || [[Энг Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2006|2006]] || «{{нп5|Нацюрморт (фільм)|Нацюрморт|en|Still Life (2006 film)}}» || {{нп5|Цзя Чжанкэ||en|Jia Zhangke}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2007|2007]] || «{{нп5|Пажадлівасць (фільм)|Пажадлівасць|en|Lust, Caution}}» || [[Энг Лі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2008|2008]] || «{{нп5|Рэстлер (фільм)|Рэстлер|en|The Wrestler (2008 film)}}» || {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2009|2009]] || «{{нп5|Ліван (фільм)|Ліван|en|Lebanon (2009 film)}}» || {{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2010|2010]] || «{{нп5|Дзесьці (фільм)|Дзесьці|en|Somewhere (film)}}» || [[Сафія Копала]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2011|2011]] || «{{нп5|Фаўст (фільм, 2011)|Фаўст|en|Faust (2011 film)}}» || [[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2012|2012]] || «{{нп5|П’ета (фільм)|П’ета|en|Pietà (film)}}» || [[Кім Кі Дук]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2013|2013]] || «{{нп5|Свяшчэнная рымская кальцавая||en|Sacro GRA}}» || {{нп5|Джанфранка Розі||en|Gianfranco Rosi (director)}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2014|2014]] || «[[Голуб сядзеў на галінцы, разважаючы пра жыццё]]» || [[Рой Андэрсан]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2015|2015]] || «{{нп5|Здалёк (фільм)|Здалёк|en|From Afar (film)}}» || {{нп5|Ларэнса Вігас||en|Lorenzo Vigas}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2016|2016]] || «{{нп5|Жанчына, якая сышла||en|The Woman Who Left}}» || {{нп5|Лаў Дыяс||en|Lav Diaz}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2017|2017]] || «[[Форма вады]]» || [[Гільерма дэль Тора]] || <ref name="Biennale 2017, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2018|2018]] || «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» || [[Альфонса Куарон]] || <ref name="Biennale 2018, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2019|2019]] || «[[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]]» || [[Тод Філіпс]] || <ref name="Biennale 2019, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2020|2020]] || «[[Зямля качэўнікаў]]» || [[Хлоя Чжаа]] || <ref name="Biennale 2020, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2021|2021]] || «[[Падзея (фільм, 2021)|Падзея]]» || {{нп5|Одры Дзіван||en|Audrey Diwan}} || <ref name="Biennale 2021, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2022|2022]] || «{{нп5|Уся прыгажосць і кровапраліцце||en|All the Beauty and the Bloodshed}}» || {{нп5|Лора Пойтрас||en|Laura Poitras}} || <ref name="Biennale 2022, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2023|2023]] || «[[Небаракі (фільм)|Небаракі]]» || [[Ёргас Ланцімас]] || <ref name="Biennale 2023, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2024|2024]] || «[[Пакой па суседстве]]» || [[Педра Альмадовар]] || <ref name="Biennale 2024, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2025|2025]] || «[[Бацька маці сястра брат]]» || [[Джым Джармуш]] || <ref name="Biennale 2025, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2026|2026]] || «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» || {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}} || <ref name="Biennale 2026, Awards" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Biennale 2017, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-74th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 74th Venice Film Festival|date=2017-09-09|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2018, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-75th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 75th Venice Film Festival|date=2018-09-08|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2019, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-76th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 76th Venice Film Festival|date=2019-09-07|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2020, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-77th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 77th Venice Film Festival|date=2020-09-12|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2021, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-78th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 78th Venice Film Festival|date=2021-09-11|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2022, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-79th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 79th Venice Film Festival|date=2022-09-10|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2023, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-80th-venice-flm-festival|title=Official awards of the 80th Venice Flm Festival|date=2023-09-09|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2023-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2024, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-81st-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 81st Venice International Film Festival|date=2024-09-07|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2025-01-22|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2025, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-82nd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 82nd Venice International Film Festival|date=2025-09-06|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2025-09-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2026, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-83rd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 83rd Venice International Film Festival|date=2026-09-12|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2026-09-13|url-status=live}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} {{Прэмія «Залаты леў»}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі Італіі]] 1koqa1098xr6zg8f7fydtfsqxu1gvjl Карабахскі хрыбет 0 112006 5198641 4725480 2026-09-14T07:49:18Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198641 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Карабахскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Малы Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Бёюк-Кірс |Вышыня = 2725 |Краіна = Азербайджан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Карабахскі хрыбет''' — горны хрыбет [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]], які працягнуўся ад [[Тэртэр|ракі Тэртэр]] да даліны [[Аракс|ракі Аракс]]. Карабахскі хрыбет цягнецца дугой з поўначы на ​​паўднёвы ўсход, з’яўляецца водападзелам басейнаў правых прытокаў [[Кура (рака)|Куры]] — Тэртэр на паўночным захадзе, Хачэн і Каркар на ўсходзе і левых прытокаў Аракса — Акер на захадзе і Кендэланчая на паўднёвым усходзе. Рака Акер аддзяляе хрыбет ад [[Карабахскае нагор’е|Карабахскага нагор’я]]. Самай высокай кропкай з’яўляецца гара Вялікі Кірс (2725 м). Асноўнымі пародамі Карабахскага хрыбта з’яўляюцца [[сланец]], [[мергель]] і магматычныя горныя пароды. Ніжняя частка акружана далінамі, дзе растуць [[дуб]] і граб. Верхняя частка травяністая, але без дрэў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||38}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азербайджана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] 27367c01rfyr5j2fov595pdtwzzpngf Карабі-яйла 0 112014 5198859 4627584 2026-09-14T10:58:11Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198859 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Карабі-яйла |Нацыянальная назва = uk/Карабі-яйла/crh/Qarabiy yayla |Выява = Karr.jpg |Подпіс = [[Кары, карст|Кары]] на Карабі |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Крымскія горы |Плошча = 120 |Даўжыня = 12 |Шырыня = 15 |Найвышэйшая вяршыня = Тай-Коба |Вышыня = 1262 |Крыніца вышыні = |Краіна = Украіна |Рэгіён = Крым |Пазіцыйная карта = 0 }} '''Карабі-яйла''' ({{lang-uk|Карабі-яйла}}, {{lang-crh|Qarabiy yayla, Къарабий яйла}}) — горны вапняковы масіў (яйла) у складзе Галоўнай грады [[Крымскія горы|Крымскіх гор]], самая ўсходняя з вялікіх яйлаў [[Крым]]у. Сярэдняя вышыня масіву — каля 1000 м над узроўнем мора; найвышэйшы пункт, гара Тай-Коба, мае вышыню 1262 м. Плошча Карабай-яйлы каля 120 км², гэта самая шырокая з крымскіх яйлаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||40}} == Спасылкі == * [http://www.onixtour.com.ua/books/krb_way/index.htm Нагор’е Карабі даведнік (1975)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090426113055/http://www.onixtour.com.ua/books/krb_way/index.htm |date=26 красавіка 2009 }} [[Катэгорыя:Крымскія горы]] [[Катэгорыя:Карставыя масівы]] s22mubxm7tgm1fjwbuuui5ino5qgrba Каркаралінскія горы 0 112169 5198860 4627490 2026-09-14T10:58:12Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198860 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Каркаралінскія горы |Нацыянальная назва = kk/Қарқаралы таулары |Выява = |Подпіс = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Казахскі драбнасопачнік |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1403 |Крыніца вышыні = |Краіна = Казахстан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = }} '''Каркаралінскія горы''' ({{lang-kk|Қарқаралы таулары}}) — горны масіў у [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а, усходняя частка Казахскага драбнасопачніка. Горы складзены [[граніт]]амі, парфірытамі, кварцытамі і іншымі пародамі. Найвышэйшы пункт масіва — 1403 м. Схілы раздзеленыя далінамі і лагчынамі, шматлікімі азёрамі. На схілах пануе кавыльная і кавыльна-разнатраўная стэпавая расліннасць, сустракаюцца ўчасткі хваёвых лясоў. Маюцца радовішчы поліметалічных руд. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||71}} == Спасылкі == * [http://www.karakumi.ru/nashi/kizilkum/kizilkum_2.htm Фатаграфіі] [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] 02101lresu6z2x6gjmh3y2fu4c7113f Цэнтральны масіў 0 113651 5198875 4668536 2026-09-14T11:05:24Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198875 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Цэнтральны масіў |Нацыянальная назва = fr/Massif Central |Выява = France Massif central.jpg |Подпіс = Размяшчэнне Цэнтральнага масіва |Краіна = Францыя |Тып = масіў }} '''Цэнтральны масіў''' ({{lang-fr|Massif Central}}) — горны масіў у цэнтры і на поўдні [[Францыя|Францыі]]. На ўсходзе аддзелены ад [[Альпы|Альпаў]] глыбокай далінай [[Рона|Роны]], выцягнутай з поўначы на поўдзень. Вышыня да 1886 м (гара [[Пюі-дэ-Сансі]]). У паўночным і цэнтральным раёнах Цэнтральнага масіву [[базальт]]авыя плато з конусамі патухлых [[вулкан]]аў чаргуюцца з пласкагор’ямі і мерыдыянальна выцягнутымі далінамі рэк басейна [[Луара|Луары]], на поўдні — карставыя плато [[плато Кос|Кос]], на паўднёвым усходзе і ўсходзе знаходзіцца шэраг гор і пласкагор’яў ([[Севены]] і інш.), са стромкімі прыступкападобнымі схіламі, звернутымі да Ронскай нізіны і ўзбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]; на поўначы і паўночным захадзе — пласкагор’і [[Марван]], [[Лімузен (пласкагор’е)|Лімузен]], [[Мільзаш]] і інш. Клімат умераны, акіянічны, з халаднаватым летам і мяккай зімой. Расліннасць прадстаўлена галоўным чынам шыракалістымі лясамі, вышэй за 1200 м — піхтавыя лясы, вышэй за 1400 м — [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] лугі. Значная частка тэрыторыі асвоена чалавекам (раллі, пашы, вінаграднікі і інш.). Маюцца радовішчы ўрану, каменнага вугалю, мінеральных вод ([[Вішы]] і інш.). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Цэнтральны Французскі масіў||176-177}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] 1drqzsdwtl8bwsouamia9x75nkg817r Ідзі і глядзі 0 114592 5198593 5139508 2026-09-14T07:39:15Z Tarnalitsky 65018 /* Узнагароды */ удакладненне 5198593 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Беларуская назва = Ідзі і глядзі | Арыгінальная назва = {{lang-ru|Иди и смотри}} | Выява = Idi i smotri.jpg | Кампанія = [[Масфільм]]<br />[[Беларусьфільм]] | Краіна = {{USSR}} | Мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] | Час = 145 хвіл. | Год = [[1985]] }} '''«Ідзі́ і глядзі́»''' ({{lang-ru|Иди и смотри}}) — савецкі мастацкі фільм рэжысёра [[Элем Германавіч Клімаў|Элема Клімава]] паводле сцэнарыя [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. Фільм зняты сумесна кінастудыямі «[[Беларусьфільм]]» і «[[Масфільм]]» да саракагоддзя перамогі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. Падзеі стужкі разгортваюцца ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]] ў [[1943]] годзе. У цэнтры сюжэта [[беларусы|беларускі хлопчык]], які становіцца сведкам жахаў [[Трэці рэйх|нацысцкай]] карнай акцыі, у выніку чаго за два дні ператвараецца з жыццярадаснага падлетка ў сівога старога. Фільм выйшаў у пракат у [[1985]] годзе, быў адзначаны ўзнагародамі на некалькіх буйных кінафестывалях і заняў шостае месца ў савецкім кінапракаце [[1986]] года: яго прагледзелі 29,8 млн гледачоў. У выніку апытання чытачоў часопіса «''Советский экран''» «''Ідзі і глядзі''» быў прызнаны найлепшым фільмам 1986 года<ref name=enci>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_cinema/7383/%D0%98%D0%94%D0%98|title=Иди и смотри|publisher=Энциклопедия кино|date=2010|access-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320114710/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_cinema/7383/%D0%98%D0%94%D0%98|archive-date=20 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, а пазней замацаваўся ў рэйтынгах найлепшых фільмаў розных выданняў<ref name="Come and See Idi i smotri">{{cite web |url=http://www.rottentomatoes.com/m/1036052-come_and_see/ |title=Come and See (Idi i smotri) |publisher=[[Rotten Tomatoes]] |access-date=2012-06-28}}</ref><ref name="David Fear, Joshua Rothkopf and Keith Uhlich">{{cite web|url=http://www.timeout.com/newyork/film/the-50-greatest-war-films-of-all-time?pageNumber=5|title=The 50 greatest war films of all time|author=David Fear, Joshua Rothkopf and Keith Uhlich|publisher=Time Out|lang=en|access-date=2012-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809042031/http://www.timeout.com/newyork/film/the-50-greatest-war-films-of-all-time?pageNumber=5|archive-date=9 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref><ref name=timeout-ww21>{{cite web |url = http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/ |title = The 50 greatest World War II movies: part six |author = Adam Lee Davies, Dave Calhoun, Paul Fairclough, David Jenkins, Tom Huddleston, Quentin Tarantino |date = 2011-05-26 |publisher = Time Out |lang = en |access-date = 2012-07-05 |archive-url = https://www.webcitation.org/69goVN6C1?url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/ |archive-date = 5 жніўня 2012 |url-status = dead }}</ref><ref name=bfi1>{{cite web|url=http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/directors/|title=Directors' Top-100|date=2012|access-date=2013-02-13|lang=en|publisher=Sight & Sound|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418144845/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/directors|archive-date=18 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. За аснову сцэнарыя была ўзятая «[[Хатынская аповесць]]» [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. == Сюжэт == Вясковы падлетак Флёра (памяншальнае ад «''Фларыян''»), нягледзячы на пратэсты маці, ідзе ў [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі атрад]]. Там ён знаёміцца ​​з дзяўчынай Глашай. Флёру не бяруць у бой праз яго юны ўзрост, і ён, пакрыўдзіўшыся, вырашае пайсці з атрада. Праз некаторы час немцы пачынаюць контрпартызанскую аперацыю. Тэрыторыя лагера падвяргаецца абстрэлу, на яго тэрыторыю высаджваецца нямецкі дэсант. Цудам ацалелыя, Флёра і Глаша вымушаныя бегчы з лесу. Вярнуўшыся ў родную вёску Флёры, падлеткі нікога там не застаюць. Вырашыўшы, што жыхары схаваліся на востраве пасярод [[балота]], Флёра з Глашай бягуць з вёскі. Пры гэтым Флёра, у адрозненне ад Глашы, не заўважае, што за яго домам ля сцяны ляжаць нядаўна расстраляныя жыхары вёскі. З цяжкасцю дабраўшыся да вострава, падлеткі знаходзяць групу жыхароў, якія выратаваліся ад немцаў. Флёра даведваецца, што яго маці і дзве малыя сястры-блізняткі забітыя. Шакаваны падлетак, вырашыўшы, што яго адыход у партызаны стаў прычынай гібелі родных, здзяйсняе спробу [[самагубства]], але жыхары яго ратуюць. Сяляне па чарзе плююць у пудзіла [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У гэты час Флёру стрыгуць нажом, а састрыжаныя валасы, паводле народнага звычаю, закопваюць у зямлю. Трое ўзброеных сялян разам з Флёрай адыходзяць на пошукі харчавання для пакінутых на востраве мірных жыхароў. Узятае з сабой пудзіла Гітлера яны ўсталёўваюць на скрыжаванні. Не заўважыўшы папераджальны шчыт, двое сялян падрываюцца на мінах. Прыйшоўшы пад ноч у вёску, Флёра з напарнікам адбіраюць у мясцовага жыхара карову. Партызаны, якія мучаліся голадам і паўпадалі ў [[Эйфарыя|эйфарыю]], дояць карову ў адкрытым полі, але трапляюць пад абстрэл немцаў. Напарнік Флёры і карова гінуць. Змораны падлетак засынае наўпрост на трупе жывёлы. Зранку ён разбірае тушу, каб забраць мяса з сабой, яго заўважае падарожны селянін. У гэты час у поле з бронемашыны высаджваецца нямецкая {{нп4|айнзацгрупы|айнзацкаманда|en|Einsatzgruppen}}. Селянін угаворвае Флёру схаваць зброю ў стозе сена і адправіцца з ім у вёску пад выглядам яго ўнука — Мітрафана. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1989-0322-506, Adolf Hitler, Kinderbild.jpg|thumb|left|180px|Фотапартрэт [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], у які Флёра не змог стрэліць у фінальнай сцэне.]] Айнзацкаманда ўваходзіць у сяло, і пасля «праверкі дакументаў» карнікі, якія здзекаваліся з мясцовых жыхароў і збівалі іх, зганяюць сялян у вялікі свіран. Афіцэр СС, зазірнуўшы ў свіран, дазваляе выйсці дарослым без дзяцей, але ніхто не выходзіць. У акно вылазіць Флёра, пастарэлы ад страху, а за ім — сялянка з маленькім дзіцём. Немцы, рагочучы, адымаюць у яе дзіця і праз акно закідваюць яго назад у свіран, а саму жанчыну за валасы адцягваюць міма гаўкаючых аўчарак у грузавік. Працягваючы груба здзеквацца з мясцовых жыхароў, немцы закідваюць свіран гранатамі і [[Кактэйль Молатава|бутэлькамі з запальнай сумессю]], слухаючы музыку, смеючыся і апладзіруючы самім сабе. Расстрэльваючы хлеў з розных відаў зброі, карнікі з дапамогай ранцавых [[Агнямёт|агнямётаў]] дадаюць полымя. Расправіўшыся з жыхарамі, немцы пачынаюць адыходзіць з вёскі, падпальваючы па шляху дамы і прыхапіўшы з сабой усю астатнюю жыўнасць. У той жа час група немцаў на чале з камандзірам, які прыставіў да скроні Флёры {{нп4|Walther P38|вальтэр|en|Walther P38}}, пазіруе з падлеткам перад фотакамерай на фоне палаючага высокім полымем свірна. Сфатаграфаваўшыся, немцы адыходзяць, а знясілены ад убачанага жаху Флёра падае тварам уніз. Акрамя яго, немцы пакідаюць у жывых толькі нямоглую бабулю, якая ляжыць на ложку пасярод дарогі. Апрытомнеўшы, Флёра ідзе ў лес і выяўляе, што група немцаў трапіла ў засаду партызанаў. Узяўшы ў полі сваю вінтоўку, Флёра вяртаецца ў вёску, дзе сустракаецца са сваім партызанскім атрадам. Там жа ён бачыць згвалтаваную і жорстка збітую сялянку. Узяўшы каністру бензіну з кінутага нямецкага матацыкла, падлетак ідзе на месца суду над узятымі ў палон немцамі. Партызаны рыхтуюцца іх расстраляць, але карнікі, сярод якіх ёсць і [[Калабарацыянізм|калабарацыяністы]], пачынаюць маліць аб літасці. Толькі эсэсавец-{{нп4|Фанатызм|фанатык|en|Fanaticism}} заяўляе партызанам праз перакладчыка, што не ўсе народы маюць права на жыццё: «''Вас не павінна быць''». Флёра па знаку камандзіра падае нямецкаму перакладчыку каністру з бензінам, і той, у надзеі выратаваць сябе, палівае ім палонных. Але, не вытрымаўшы агіднай сцэны, адна з жанчын з [[Пісталет-кулямёт Шпагіна|ПКШ]] пачынае па іх страляць; да яе неадкладна далучаюцца і астатнія партызаны. Пасля гэтага малады партызан, які заклікаў спаліць палонных жыўцом, кідае ўжо бескарысную [[Паходня|паходню]] ў лужыну, і ўсе моўчкі разыходзяцца. Партызаны адыходзяць з вёскі. Змучаны, сівы і маршчыністы Флёра крыху наводдаль ад месца суду знаходзіць партрэт Гітлера з надпісам «''Гітлер асвабадзiцель''» і пачынае ашалела ў яго страляць. Сцэна суправаджаецца нарэзкай кінахронікі ключавых падзей станаўлення, развіцця і наступстваў нямецкага нацыянал-сацыялізму, якая ідзе ў зваротным храналагічным парадку: [[Канцэнтрацыйны лагер|канцлагеры]] — пачатак [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] — {{нп4|Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыход нацыстаў да ўлады|ru|Приход национал-социалистов к власти в Германии}} — [[Піўны путч]] і беспарадкі ў [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] — [[Першая сусветная вайна]] і г. д. Гучыць музыка — нацысцкія маршы і фрагменты з твораў [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]]. Флёра ўвесь гэты час страляе, пакуль на экране не з’яўляецца дзіцячы партрэт Гітлера з маці, стрэліць у які Флёра не знаходзіць у сабе сілы. Фінальная сцэна — падлетак з тварам старога, скажоным жахам і болем, і партызаны, якія адыходзяць у лес, пакрытыя снегам, пад музыку «{{нп4|Рэквіем, Моцарт|Рэквіема|ru|Реквием (Моцарт)}}» [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]]. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|{{нп4|Аляксей Яўгенавіч Краўчанка|Аляксей Краўчанка|ru|Кравченко, Алексей Евгеньевич}}||Флёра (Фларыян) Гайшун|}} {{УРолях|[[Вольга Міронава]] || Глаша|}} {{УРолях| {{нп4|Любамірас Лаўцявічус|Любамірас Лаўцявічус|ru|Лауцявичюс, Любомирас}} || Косач, камандзір партызанскаго атраду |''(агучвае [[Валерый Паўлавіч Краўчанка|Валерый Краўчанка]])''}} {{УРолях| {{нп4|Уладас Багдонас|Уладас Багдонас|ru|Багдонас, Владас}} || Рубеж |}} {{УРолях| [[Юры Лумістэ]] || нямецкі афіцэр, нацыст-фанатык|}} {{УРолях| {{нп4|Віктар Лорэнц|Віктар Лорэнц|ru|Лоренц, Виктор}} || маёр, камандзір карнага атраду|}} {{УРолях| [[Яўген Сяргеевіч Цілічэеў|Яўген Цілічэеў]] || Гежэль, нямецкі перакладач |}} {{УРолях| [[Аляксандр Мікалаевіч Берда|Аляксандр Берда]] || начштаба партызанскага атраду|}} {{УРолях| [[Васіль Валерыянавіч Домрачаў|Васіль Домрачаў]] || маленькі паліцай у касцы|}} {{УРолях| [[Яўген Анатолевіч Крыжаноўскі|Яўген Крыжаноўскі]] || партызан у акулярах|}} {{УРолях| {{нп4|Анатоль Міхайлавіч Сліўнікаў|Анатоль Сліўнікаў|ru|Сливников, Анатолий Михайлович}} || партызан, пераапрануты ў нямецкага салдата|}} {{УРолях| [[Таццяна Барысаўна Шастакова|Таццяна Шастакова]] || маці Флёры |}} {{УРолях| [[Ігар Іванавіч Гневашаў|Ігар Гневашаў]] ||эпізод|}} {{УРолях| {{нп4|Пётр Васільевіч Мяркур'еў|Пётр Мяркур'еў|ru|Меркурьев, Пётр Васильевич}} ||эпізод |}} {{УРолях| [[Святлана Генадзеўна Зелянкоўская|Святлана Зелянкоўская]] ||эпізод |(няма ў тытрах)}} {{УРолях| [[Валянцін Іванавіч Мішаткін|Валянцін Мішаткін]] ||эпізод, паліцай на даху, сцэна спальвання |}} {{УРоляхНіз}} == Гістарычная аснова == {{main|Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)}} {{Quote box|width=30em|bgcolor=#c6dbf|align=right|quote=''Мы абавязаны вынішчыць насельніцтва — гэта ўваходзіць у нашу місію аховы германскага насельніцтва. Я маю права знішчыць мільёны людзей ніжэйшай расы, якія размнажаюцца, як чарвякі.''|source=[[Адольф Гітлер]]<ref name=khatyn>{{cite web|url=http://khatyn.by/ru/genocide/|title=Политика геноцида|publisher=Государственный мемориальный комплекс «Хатынь»|access-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624020005/http://www.khatyn.by/ru/genocide/|archive-date=24 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>}} З 1940 года германскімі ўрадавымі структурамі распрацоўваўся план «''Ост''», які прадугледжваў культурнае спусташэнне заваяваных тэрыторый на ўсходзе і фізічнае знішчэнне значнай часткі іх насельніцтва. Аўтары плана разлічвалі знішчыць або перасяліць у [[Сібір]] тры чвэрці насельніцтва Беларусі. Тых жыхароў, якія застануцца, меркавалася ператварыць у рабоў, пазбавіўшы іх якіх-небудзь правоў<ref name=khatyn />, а тэрыторыю рэспублікі выкарыстоўваць для вырошчвання патрэбных, але непрыдатных у ежу раслін, напрыклад, [[кок-сагыз]]а{{sfn|Адамович, Брыль, Колесник|1979|с=518}}<ref name=rus />. Дакументы плана «''Ост''», «''Інструкцыя аб асаблівых абласцях да дырэктывы № 21 ([[План Барбароса|план „Барбароса“]])''», «''Аб ваеннай падсуднасці ў раёне „Барбароса“ і аб асаблівых паўнамоцтвах войскаў''», «''Дванаццаць запаведзей паводзін немцаў на ўсходзе і іх абыходжанне з рускімі''» і іншыя дырэктывы Гітлера вызвалялі нацысцкіх салдат ад адказнасці за злачынствы і ўзводзілі зверствы ў адносінах да мірнага насельніцтва ў ранг дзяржаўнай палітыкі<ref name=khatyn />. [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-01A, Russland, Hinrichtung von Partisanen.jpg|thumb|left|200px|Пакараныя смерцю беларускія партызаны. 1943 год.]] Улады [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] прыступілі да рэалізацыі [[генацыд]]у з першых дзён вайны. Паводле дадзеных мемарыяльнага комплексу [[Хатынь]], усяго немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] правялі ў Беларусі больш за 140 буйных карных аперацый; карэннае насельніцтва вынішчалася, зганялася ў лагеры смерці або на прымусовыя работы ў Германію. Вынікам нацысцкай палітыкі генацыду і «[[Тактыка выпаленай зямлі|''выпаленай зямлі'']]» ў Беларусі сталі 2 230 000 чалавек (кожны чацвёрты), знішчаных за тры гады акупацыі. Падчас карных аперацый былі знішчаны разам з насельніцтвам {{нп4|Спіс знішчаных нацыстамі населеных пунктаў Беларусі|628 населеных пунктаў|ru|Список уничтоженных нацистами населённых пунктов Белоруссии}}, з якіх 186 так і не былі адноўленыя, так як былі забітыя ўсе іх жыхары<ref name=khatyn2>{{cite web|url=http://khatyn.by/ru/genocide/expeditions/|title=Политика геноцида – карательные операции|publisher=Государственный мемориальный комплекс «Хатынь»|access-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828205650/http://www.khatyn.by/ru/genocide/expeditions/|archive-date=28 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.sb.by/post/86102/fontsize/11/ «Так убивали людей» Советская Белоруссия № 100 (23742). 03.06.2009]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У адказ на зверствы акупантаў сталі фарміравацца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскія атрады]]. Да канца 1941 года ў шэрагах партызан змагаліся 12 000 чалавек у 230 атрадах{{sfn|Коваленя|2004|с=109}}. Колькасць беларускіх партызан да канца вайны перавышала 374 тысячы чалавек. Яны былі аб’яднаны ў 1255 атрадаў, з якіх 997 уваходзілі ў склад 213 брыгад і палкоў, а 258 атрадаў дзейнічалі самастойна{{sfn|Коваленя|2004|с=114}}. 22 сакавіка 1943 года два ўзводы 1-й роты [[118-ы ахоўны паліцэйскі батальён|118-га паліцэйскага ахоўнага батальёна]] патрапілі ў засаду, арганізаваную партызанскім атрадам «''Мсцівец''». У ходзе бою былі забітыя трое і параненыя некалькі карнікаў. Для пераследу партызан была выкліканая дапамога: з [[Лагойск]]а прыбыла частка зондэрбатальёна «''Дырлевангер''», а з вёскі [[Плешчаніцы]]— частка 118-га ўкраінскага паліцэйскага ахоўнага батальёна. Карнікі расстралялі 26 жыхароў вёскі Казыры, якіх западозрылі ў садзейнічанні партызанам, і ў той жа дзень ўварваліся ў вёску [[Хатынь]]. Пасля кароткачасовага бою партызаны адступілі пад ціскам значна праўзыходных сіл праціўніка. Карнікі не сталі іх пераследваць, а ўчынілі расправу над жыхарамі Хатыні. У агні загінулі 149 чалавек, у тым ліку 75 дзяцей<ref>{{cite web|url=http://www.historyfoundation.ru/dl.php?file=75|title=Хатынь: трагедия и память|publisher=Национальный архив республики Беларусь|date=2009|access-date=2013-03-19|format=[[PDF]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513144138/http://www.historyfoundation.ru/dl.php?file=75|archive-date=13 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Назва вёскі пасля стала сімвалам нацысцкіх злачынстваў<ref>{{cite web|url=http://archives.gov.by/index.php?id=427420|title=История войны: обзор событий|publisher=Архивы Беларуси|access-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021071310/http://archives.gov.by/index.php?id=427420|archive-date=21 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>, і менавіта гэты эпізод вайны, паводле слоў рэжысёра фільма, [[Элем Германавіч Клімаў|Элема Клімава]], падштурхнуў яго да стварэння «''Ідзі і глядзі''»: {{цытата|Я тады задумаўся: а пра Хатынь у свеце не ведаюць! Пра [[Катынь (сяло)|Катынь]], пра [[Катынскі расстрэл|расстрэл польскіх афіцэраў]] ведаюць. А пра Беларусь — не. Хоць там жа было спалена больш за 600 вёсак! І я вырашыў зняць фільм аб гэтай трагедыі<ref name=aif />.}} == Стварэнне фільма == === Сцэнарый === Рэжысёр Элем Клімаў доўгі час хацеў зняць фільм пра вайну. Будучы родам са [[Валгаград|Сталінграда]], ён у дзяцінстве стаў сведкам жахаў Вялікай Айчыннай. Асаблівае ўражанне на будучага рэжысёра зрабіла начная эвакуацыя па [[Волга|Волзе]], калі сярод разрываў бомб ён убачыў, як палае горад, які расцягнуўся ўздоўж берага на шмат кіламетраў. Вельмі моцныя дзіцячыя ўражанні ад перажытага засталіся ў Клімава назаўжды, і ён лічыў сябе абавязаным зняць фільм пра той перыяд гісторыі<ref name=kiy>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=FnyO1m9HOIw |title=Интервью Элема Климова |location=Москва |publisher=RUSCICO |date2=2001-10-23 |access-date=2012-06-26}}</ref>. Акрамя дзіцячых успамінаў, былі і іншыя прычыны. Паводле слоў рэжысёра, «''[[халодная вайна]]''» аказвала надзвычайны псіхалагічны ціск, і думка аб магчымым развязванні [[Трэцяя сусветная вайна|трэцяй сусветнай вайны]] «''літаральна адчувалася фізічна''». У сувязі з гэтым асабіста ён вельмі хацеў паспець ажыццявіць сваю даўнюю мару. Акрамя таго, Клімаў быў незадаволены сваім папярэднім фільмам «''{{нп4|Агонія, фільм|Агонія|ru|Агония (фильм)}}''». Нягледзячы на ​​выдатны склад здымачнай групы, ён лічыў, што не справіўся з задачай паказаць звышскладаны чалавечы стан і хацеў рэабілітавацца ва ўласных вачах<ref name=kiy />{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=244}}. {{Quote box|width=20em|bgcolor=#c6dbf|align=left|quote=''Той, хто забывае сваё мінулае, асуджаны перажыць яго зноў.''|source= Элем Клімаў<ref name=rus />}} Пачаўшы пошукі матэрыялу, звязанага і з мінулым, і з магчымай будучай вайной, Клімаў наткнуўся на кнігу беларускага пісьменніка [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]], пра якога да гэтага не чуў. Прачытаўшы «''[[Хатынская аповесць|Хатынскую аповесць]]''», рэжысёр ацаніў талент аўтара, які здолеў уражліва перадаць кашмары акупацыі і генацыду ў гады вайны. Пазнаёміўшыся з Адамовічам, Клімаў прапанаваў яму сумесную працу. Аднак, паводле слоў рэжысёра, фільм не стаў экранізацыяй аповесці: кніга была толькі «''адпраўным імпульсам''», часткова выкарыстоўвалася ў якасці асновы. У сцэнарый таксама ўвайшлі асобныя матывы з рамана Адамовіча «''Партызаны''» і яго дакументальна-філасофскай прыпавесці «''Дзень беларускай салідарнасці''». Але найбольш значнай крыніцай стала кніга «''[[Я з вогненнай вёскі…]]''», напісаная Адамовічам сумесна з беларускімі калегамі [[Янка Брыль|Янкам Брылём]] і [[Уладзімір Андрэевіч Калеснік|Уладзімірам Калеснікам]]<ref name=russkoe>{{cite web|url=http://www.russkoekino.ru/books/ruskino/ruskino-0116.shtml|title=Иди и смотри. Художественный фильм|author=М. Кузнецова М., Л. Маматова Л.|publisher=Русское кино|access-date=2012-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130507064515/http://russkoekino.ru/books/ruskino/ruskino-0116.shtml|archive-date=7 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. У адрозненне ад мастацкіх твораў Адамовіча, кніга «''Я з вогненнай вёскі…''» складалася з дакументальных сведчанняў людзей, якія перажылі фашысцкі генацыд у Беларусі. Змест зрабіў на Клімава незгладжальнае ўражанне<ref name=rus>{{cite web|url=http://kinoart.ru/archive/2004/05/n5-article18|author=Рубанова И.|title=Элем Климов|work=Тексты|publisher=Искусство кино|date=2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20120501092927/http://www.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1|archive-date=1 мая 2012|access-date=11 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, і пазней рэжысёр успамінаў: {{цытата|Ніколі не забуду твар, вочы аднаго селяніна, яго ціхі-ціхі аповяд пра тое, як усю іх вёску загналі ў царкву і перад спаленнем афіцэр з зондэркаманды прапанаваў: «Хто без дзяцей, выходзь». І ён не вытрымаў, выйшаў, пакінуўшы ўнутры жонку і маленькіх дзетак… Як спалілі, напрыклад, іншую вёску: дарослых усіх сагналі ў свіран, а дзяцей пакінулі. А потым, п'яныя, акружылі іх з аўчаркамі і дазволілі сабакам ірваць дзяцей<ref name=aif />.}} Сцэнарый фільма называўся «''Забіце Гітлера''»: назва была задумана ў глабальным сэнсе, як заклік забіць д’ябальскі пачатак, у першую чаргу, у сабе<ref name=kiy />. Рэжысёр разумеў, што гэта будзе вельмі жорсткі фільм, і лічыў, што наўрад ці хто-небудзь зможа яго глядзець. Сказаўшы пра гэта Адамовічу, Клімаў у адказ пачуў: «''Няхай не глядзяць. Мы павінны гэта пакінуць пасля сябе. Як сведчанне вайны, як просьбу аб міры''»<ref name=aif>{{cite web|url=http://www.aif.ru/culture/article/38420|title=«Иди и смотри»: съёмки превратились для Элема Климова в борьбу с цензурой|publisher=Аргументы и факты|access-date=2012-06-22|archive-url=https://www.webcitation.org/68gjIx3OK?url=http://www.aif.ru/culture/article/38420|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref>. === Першая спроба === [[Файл:Apokalipsa - Ignacy Gierdziejewski.jpg|thumb|left|200px|''«…і вось, конь бледны, і на ім вершнік, якому імя „смерць“; і пекла ішло за ім»''; «[[Канец свету|Апакаліпсіс]]» — [[фрэска]] польскага мастака Ігната Гярдзееўскага, працы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]].]] Яшчэ з пачатку сваёй кар’еры Элем Клімаў атрымаў сярод чыноўнікаў рэпутацыю няўступлівага рэжысёра, не схільнага да кампрамісаў з [[Цэнзура ў СССР|цэнзарамі]]. Выхад кожнага фільма Клімава суправаджаўся значнымі цяжкасцямі, так як творчыя прыёмы і ідэі рэжысёра не задавальнялі {{нп4|Дзяржкіно|Дзяржкіно|ru|Государственный комитет Совета министров СССР по кинематографии}}. Напрыклад, адну з яго першых кароткаметражных работ («''Жыніх''») прыйшлося адстойваць знакамітаму кампазітару [[Мікаэл Леонавіч Тарывердыеў|Мікаэлу Тарывердзіеву]]: Дзяржкіно не ўхваляла выкарыстанне ў якасці музычнага суправаджэння фрагмента з балета [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|Пракоф’ева]] «''{{нп4|Рамэа і Джульета, Пракоф'еў|Рамэа і Джульета|ru|Ромео и Джульетта (Прокофьев)}}''». У выніку Клімаў апынуўся ў дрэнных адносінах з рэктарам УДІКа, які вельмі ўпарта перашкаджаў запуску на «[[Масфільм|''Масфільме'']]» дыпломнай працы рэжысёра, фільма «''Сардэчна запрашаем, ці Староннім уваход забаронены''». Дадзеную карціну рэктар палічыў «''антысавецкай''», так як, нягледзячы на ​​забаўляльны характар ​​стужкі, якая фармальна здымалася для дзіцячай аўдыторыі, паказаны піянерлагер выклікаў нявыгадныя асацыяцыі з дзяржавай. Гэтая і астатнія карціны Клімава выходзілі з доўгімі затрымкамі і нярэдка — малой колькасцю копій або наогул «''складваліся на паліцу''». Але стварэнне «''Ідзі і глядзі''» рэжысёру далося цяжэй за ўсі астатнія карціны<ref name=guskov />. Запуск фільма ў вытворчасць пачаўся ў [[1977]] годзе: была сабрана здымачная група, ішлі пошукі натуры і адбор акцёраў. Выканаўцам ролі Флёры быў прызначаны 15-гадовы падлетак родам з Сібіры, які здолеў на пробах перадаць складаны стан свайго героя. Праца ішла поўным ходам, але здымкі ўсё роўна не ўдавалася пачаць, хоць з самога пачатку працы над фільмам Клімава вельмі падтрымліваў першы сакратар ЦК Кампартыі Беларусі [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пётр Машэраў]], які ў гады вайны з’яўляўся адным з кіраўнікоў партызанскага руху ў Беларусі і выступіў гістарычным кансультантам фільма. Але пазней Машэраў захварэў і з’ехаў на лячэнне ў [[Масква|Маскву]], пасля чаго Клімаў сутыкнуўся з моцным супраціўленнем чыноўнікаў Дзяржкіно. Кіраўніцтва не зацвярджала сцэнарый: сцэна, дзе галоўныя героі прадзіраюцца праз багністае балота, была ўспрынята як «''прапаганда эстэтыкі бруду''»; раздушаны старастам мурашнік — «''прыніжаючае прыпадабненне нашага народа мурашкам''», а расстрэл каровы на начным полі — «''натуралізм''» і «''смакаванне''»{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=241}}. Пярэчанні выклікалі і сцэна спалення вёскі, бо ў ёй «''адсутнічаў размах партызанскага руху''», і адмова Флёры ад стрэлу ў Гітлера-немаўля, ахарактарызаваная цэнзарамі як «''усёдаравальнасць, [[абстрактны гуманізм]] і някласавы падыход''»{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=241}}. Ультыматыўныя патрабаванні Дзяржкіно Клімаў адмовіўся выканаць, бо палічыў іх «''забіваючымі фільм напавал''», пасля чаго карціну зачынілі<ref name=aif />{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=241}}. Але Клімаў не здаўся і працягнуў барацьбу за фільм, на якую пайшлі некалькі гадоў. Той перыяд быў вельмі складаным для рэжысёра: у яго здарыўся нервовы зрыў, з-за якога ён быў вымушаны ўзяць перапынак амаль на год. У [[1979]] годзе ў аўтакатастрофе загінула жонка рэжысёра — {{нп4|Ларыса Яфімаўна Шапіцька|Ларыса Шапіцька|ru|Шепитько, Лариса Ефимовна}}. У [[1980|наступным годзе]] — таксама ў аўтакатастрофе — загінуў і [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пётр Машэраў]]. У выніку толькі ў 1984 годзе Клімаў змог прыступіць да здымак, не саступіўшы ў «''кабінетнай''» барацьбе ніводнай цэнзурнай праўкі. Адзіным змяненнем, занесеным за гэты час, стала назва фільма — «''Ідзі і глядзі''» замест першапачаткова задуманага «''Забіце Гітлера''». Новая назва была прыдумана літаральна «''на хадзе''». Клімава выклікалі ў Дзяржкіно, загадзя паведаміўшы яму, што слова «''Гітлер''» у назве прысутнічаць не можа ні ў якім выпадку. Па дарозе Клімаў даручыў брату Герману прагартаць біблейскі «[[Кніга Апакаліпсіс|''Апакаліпсіс'']]», дзе былі знойдзеныя наступныя радкі (раздзел 6, верш 7)<ref name=aif/><ref name=kiy />: {{цытата|І калі Ён зняў чацвёртую пячатку, я чуў голас чацвёртай жывёлы, якая казала: '''«Ідзі і глядзі»'''. <br />І я зірнуў, і вось, конь бледны, і на ім вершнік, якому імя «смерць»; і пекла ішло за ім; <br />І дадзена яму ўлада над чацвёртай часткай зямлі — забіваць мячом і голадам, і пошасцю і зверамі зямнымі.}} === Падбор акцёраў === Паколькі з часу першапачатковага адбору акцёраў прайшло сем гадоў, і выканаўца галоўнай ролі ўжо вырас, падрыхтоўчы працэс давялося пачынаць спачатку. На галоўную ролю рэжысёр па-ранейшаму хацеў знайсці не прафесійнага акцёра, здольнага звыкла абараніцца ад перажыванняў, а простага хлопчыка гадоў чатырнаццаці. У сувязі са складанасцю вобраза адбор быў вельмі пільны, для чаго была прагледжана вялікая колькасць кандыдатаў<ref name=kiy />. Выканаўца галоўнай ролі Аляксей Краўчанка, паводле ўласнага прызнання, не збіраўся ўдзельнічаць у пробах і адправіўся туды па просьбе сябра, які вельмі хацеў здымацца ў кіно і папрасіў падтрымаць яго. На пробах Краўчанку папрасілі адлюстраваць эцюд «''смерць маці''». Як пазней прызнаваўся акцёр, ён міжвольна заплакаў так пераканаўча, што плакалі нават некаторыя сябры камісіі. Клімаў жа не быў канчаткова перакананы і дадаткова «''тэсціраваў''» кандыдата на ролю. Напрыклад, адным з такіх тэстаў стаў прагляд кінахронікі ваенных гадоў, у тым ліку з кадрамі з канцлагераў. Пасля некалькіх гадзін прагляду Краўчанку была прапанавана гарбата з тортам, ад якой падлетак цвёрда адмовіўся. Гэтая адмова апраўдала чаканні рэжысёра, які выпрабоўваў акцёра на здольнасць шчыра прапусціць чужое гора і пакуты праз сябе<ref name=kint>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=sVmktv2c5S8 |title=Интервью с Алексеем Кравченко |access-date=2012-06-22 |author=RUSCICO |date2=2001-10-23 |location=Москва}}</ref>. Для ролі Аляксею таксама давялося моцна схуднець. Малады акцёр быў пасаджаны на жорсткую дыету, але сам вырашыў, што гэтага недастаткова і пачаў бегаць на вялікія адлегласці, каб лепш сфарміраваць вобраз зморанага дзіцяці<ref name=kint4>{{cite web|url=http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/kravcenko/|title=Алексей Кравченко: «Страх помогает выжить»|publisher=Аргументы и факты|author=Богданова Т.|access-date=2012-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204210928/http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/kravcenko/|archive-date=4 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. На ролю Глашы была зацверджана студэнтка мастацкай вучэльні Вольга Міронава, якую, як і Аляксея Краўчанку, Клімаў адабраў, разлічваючы не столькі на майстэрства выканання, колькі на глыбіню і чысціню іх сапраўдных асобасных перажыванняў у прапанаваных трагічных абставінах<ref name=russkoe />. Для Міронавай «''Ідзі і глядзі''» стаў першым і апошнім удзелам у кіно. Скончыўшы вучылішча, «''Глаша''» стала школьнай настаўніцай<ref name=cinemaru>{{cite web|url=http://cinema-ma.ru/reviews/idi-i-smotri/|title=Иди и смотри: рецензия|author= Нефёдов М.|date=2010-10-30|access-date=2012-07-06|archive-url=http://www.webcitation.org/69gocNfWp|archive-date=2012-08-05}}</ref>. Калі ў [[1977]] годзе Клімаў прадугледжваў удзел вядомых акцёраў (напрыклад, [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта|Стэфаніі Станюты]] і [[Аляксей Васілевіч Пятрэнка|Аляксея Пятрэнкі]], то ў 1984 годзе ён выбраў зусім невядомых асоб. Кіруючыся прынцыпам здымаць у гранічна рэалістычных абставінах, рэжысёр пазней зацвердзіўся ў меркаванні, што праца з непрафесіяналамі цалкам сябе апраўдала. Напрыклад, старасту вёскі, якога спалілі жыўцом, сыграў мясцовы вясковы жыхар Казімір Рабецкі, які ў вайну знаходзіўся на тым жа востраве, дзе праходзілі здымкі. Яго перадсмяротны маналог быў зняты без запінак і неабходнасці пераагучваць, а Клімаў пазней адгукаўся пра гэты выпадак як пра «''акцёрскі подзвіг''»<ref name=rus />. === Здымачны працэс === Здымкі фільма праходзілі ў храналагічным парадку на працягу дзевяці месяцаў у [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім запаведніку]]{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=339}}, у ваколіцах вёскі Камянка. У гэты перыяд Элем Клімаў быў адзіным членам здымачнай групы, які ні на дзень не пакінуў месца натурных здымак з боязі страціць сувязь з трагедыяй. Працягваючы працу, ён рэгулярна перачытваў кнігу «''Я з вогненнай вёскі…''», адклікаючыся аб ёй як аб лакмусавай паперы, якая не дазволіла яму ні на ёту схлусіць у фільме<ref name=kiy />. Зрэшты, рэжысёр абмежаваў колькасць страшных дэталей генацыду, у багацці апісаных у творы: {{цытата|Фільм атрымаўся стрыманы… Там можна было такога навярнуць… Але гэта дакладна ўжо ніхто не стаў бы глядзець<ref name=kiy />.}} Нягледзячы на ​​матывацыю, багаты досвед і добрую падрыхтоўку да здымак, сам Клімаў казаў, што здымалі «''доўга і непрадукцыйна''». З-за адсутнасці досведу ў Краўчанкі рэжысёр быў вымушаны марнаваць шмат часу на тлумачэнні. У сувязі з гэтым Краўчанка пасля адзначаў высокі прафесіяналізм і стрыманасць Элема Германавіча, які ні разу не павысіў на хлопчыка голас. Таксама вялікай складанасцю стала неабходнасць падрыхтаваць Краўчанку да найскладанейшых перажыванняў і ў той жа час абараніць юнага акцёра ад стрэсаў. Для гэтага Клімаў з псіхолагамі і гіпнолагамі загадзя распрацаваў падрабязную сістэму псіхалагічнай абароны, якая ўключала тэсціраванне і ўваход у падсвядомасць, насычэнне веданнем і разгрузку, каб пазбегнуць псіхічных парушэнняў<ref name=aif />. Нягледзячы на ​​гэта, падлетку не раз даводзілася балансаваць на мяжы паміж здаровым розумам і вар’яцтвам. Пазней акцёр прызнаўся Клімаву, што падчас здымак сцэны ў свіране «''ледзь не звар’яцеў''»<ref name=kiy />, хоць у далейшых інтэрв’ю сцвярджаў, што ніякага стрэсу на здымках не адчуваў<ref name=semya>{{cite web |url = http://www.semya.ru/articles/bez-grima/aleksey-kravchenkoya-vam-ne-chak-norris-132 |title = Алексей Кравченко:«Я Вам не Чак Норрис» |date = 1999-12-15 |publisher = Семья |author = Сычевский В. |access-date = 2012-07-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120721190028/http://www.semya.ru/articles/bez-grima/aleksey-kravchenkoya-vam-ne-chak-norris-132 |archive-date = 21 ліпеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. Таксама на Краўчанку зрабіла моцнае ўражанне сцэна з каровай: пры здымках выкарыстоўваліся баявыя патроны, і пры трапленні першых куль жывёла ўстала на дыбкі, ледзь не задавіўшы акцёра<ref name=kint />. Пазней у прэсе з’явіліся чуткі, што на здымках малады акцёр падвяргаўся гіпнозу, але ён асабіста гэта адмаўляў. Паводле слоў Краўчанкі, на здымках прысутнічаў толькі дзіцячы псіхолаг, паколькі ішла цяжкая праца і рэжысёр баяўся нервовых зрываў<ref name=metro>{{cite web|date=2005-10-20|title=Алексей Кравченко: «Любая работа — это возможность прокормить семью»|url=http://metromir.com/book42585|publisher=Библиотека «Метромир»|author=Бородин С.|access-date=2013-02-119|archive-url=https://web.archive.org/web/20140824054059/http://metromir.com/book42585|archive-date=24 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref>. Замест гіпнозу выкарыстоўваўся {{нп4|Аўтагенная трэніроўка|аўтатрэнінг|uk|Аутогенне тренування}}, якім Клімаў займаўся сам і настаяў, каб Краўчанка таксама гэтаму навучыўся{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=338}}. Адзіным выпадкам, калі рэжысёр хацеў выкарыстоўваць [[гіпноз]], была здымка сцэны на балоце, дзе Флёра спрабуе ўтапіцца ў гразі. Тут ад гіпнозу ужо адмовіўся сам Краўчанка, сыграўшы сцэну з аднаго дубля{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=339}}. {{Урэзка |Загаловак = Здымачная група |Утрыманне =* Рэжысёр — [[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]] * Сцэнарысты — Элем Клімаў, [[Алесь Адамовіч]] * Аператар — {{нп4|Аляксей Барысавіч Радзіёнаў|Аляксей Радзіёнаў|ru|Родионов, Алексей Борисович}} * Кампазітар — {{нп4|Алег Рыгоравіч Янчанка|Алег Янчанка|ru|Янченко, Олег Григорьевич}} * Гукарэжысёр — Віктар Морс * Мантаж — Валерыя Бялова * Мастакі — Віктар Пятроў, Элеанора Сямёнава | Выраўноўванне = right | Без разрываў = 1 }} Апроч баявых патронаў у фільме выкарыстоўваліся і сапраўдныя снарады. Звязана гэта было з вышэйзгаданым імкненнем Клімава да сапраўднасці. Першапачаткова планавалася выкарыстанне піратэхнікі і выбуховых пакетаў, але пасля некалькіх дубляў рэжысёр з аператарам прыйшлі да высновы, што такія выбухі выглядаюць ненатуральна. Пасля гэтага ўжываліся сапраўдныя снарады, значна павялічыўшы ступень рызыкі для жыцця акцёраў<ref name=tayna>{{cite video |url=http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |title=Тайны советского кино: «Иди и смотри» |date=2010 |access-date=2012-06-28 |publisher=ООО «Иван Усачёв» |archive-date=30 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234749/http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |access-date=11 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234749/http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |archive-date=30 снежня 2013 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |access-date=11 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234749/http://kino-a.ru/Site/Taynyi-sovetskogo-kino-Idi-i-smotri.html |archive-date=30 снежня 2013 |url-status=dead }}</ref>. Зрэшты, давялося адмовіцца ад [[Беларуская мова|беларускай мовы]], хоць гэта было ў шкоду натуральнасці. Паводле выразу Аляксея Краўчанкі, на агучванні было прынята рашэнне «''зрабіць такі [[Трасянка|мутант]] рускай і беларускай, таму што, калі б я гаварыў на чыстай беларускай, ніхто нічога б не зразумеў''»<ref name=bulvar />. Паколькі ў здымках прымала ўдзел вялікая колькасць непрафесійных акцёраў, сярод якіх былі і пажылыя людзі, Клімаў адчуваў моцны душэўны дыскамфорт, прымушаючы іх зноў перажываць вайну. Рэжысёр лічыў, што, нягледзячы на ​​тое, што ў беларусаў «''генацыд у генах''», сапраўды сыграць гэта ім не дазваляе «''механізм псіхалагічнай абароны''» — здольнасць чалавечага арганізма забываць цяжкія ўзрушэнні. У сувязі з гэтым Клімаву даводзілася прадпрымаць нечаканыя крокі<ref name=kiy />. Напрыклад, пры здымках сцэны спалення вёскі масоўку — мясцовых жыхароў — сагналі ў свіран, але патрэбнага напалу эмоцый ніяк не ўдавалася дамагчыся. Хтосьці з здымачнай групы пусціў чутку, што «''кіношнікі могуць і ўсур’ёз спаліць''»<ref name=rus />, а адзін з акцёраў, якія ігралі немцаў, даў у паветра чаргу з аўтамата. У выніку, паводле слоў Клімава, «''са свірана пачулася такое чалавечае выццё, зымітаваць якое было б не пад сілу ніводнаму акцёру''»<ref name=aif />. У заключным эпізодзе гэтай жа сцэны ў свіране былы пакінуты некалькі чалавек, якія павінны былі высоўвацца ў вокны і трэсці вароты, а па меры разгарання пажару выйсці праз заднія дзверы. Калі яны ўжо выйшлі, Яўген Цілічэеў, які сыграў перакладчыка-калабарацыяніста, «''пажартаваў''» над мясцовымі жанчынамі, што ў свіране засталося «''ўсяго чалавек сем''», справакаваўшы буру эмоцый<ref name=rus />. З больш маладымі акцёрамі масоўкі паўстала праблема некалькі іншага роду: многія хлопцы і дзяўчаты, запрошаныя іграць партызан, спачатку часта весяліліся і да працы ставіліся несур’ёзна. Па радзе Алеся Адамовіча Клімаў уключыў праз узмацняльнік песні ваеннага часу, якія эфектыўна наладзілі акцёраў на працоўны лад<ref name=kp>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25627/793094/|title=Быков сравнивал Адамовича с генератором|publisher=Комсомольская правда|author= Белохвостик Н.|date=2011-01-26}}</ref>. Не абышлося на здымках і без кур’ёзных эпізодаў. Каб падкрэсліць цяжар бед, перажытых падлеткам, рэжысёр вырашыў памяняць галоўнаму герою колер вачэй з сініх на карыя, для чаго былі выкарыстаныя кантактныя лінзы. Паводле ўспамінаў Аляксея Краўчанкі, ён не ведаў, што гэта такое, і на рашэнне Клімава «''ўсталяваць лінзы''» адрэагаваў спакойна, падумаўшы, што гэта разнавіднасць асвятляльных прыбораў. Апынуўшыся ў афтальмолага і даведаўшыся сутнасць рэжысёрскага ўказання, акцёр адчуў непадробны жах<ref name=kint />. Да ўзніклых чутак пра сапраўдную сівізну і парушэнні псіхікі Краўчанка па гэты дзень ставіцца з гумарам, успрымаючы іх як высокую ацэнку свайго акцёрскага майстэрства<ref name=kint2>{{cite web|url=http://ruskino.ru/interview/kravchenko_aleksej|title=Алексей Кравченко. Интервью.|access-date=2012-06-22|publisher=Рускино|archive-url=https://www.webcitation.org/68gjOsO4R?url=http://ruskino.ru/interview/kravchenko_aleksej|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Варта заўважыць, што глебай для чутак пра сівізну стала высокая якасць грыміровачнай фарбы, якая выкарыстоўвалася для ператварэння хлопчыка ў старога. Хутка прывесці валасы ў ранейшы выгляд было нельга, і Краўчанка пасля заканчэння здымак вярнуўся дадому сівым і жыў у такім выглядзе яшчэ нейкі час<ref name=bulvar>{{cite web|url=http://www.bulvar.com.ua/arch/2004/456-29/41790ee600e6c/view_print/|title=Алексей Кравченко: «Со съёмок фильма Климова „Иди и смотри“ я вернулся не только страшно худой, но и седой»|date=2004|publisher=Бульвар Гордона|access-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724051728/http://www.bulvar.com.ua/arch/2004/456-29/41790ee600e6c/view_print/|archive-date=24 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. === Нязнятая сцэна === Пазней Элем Клімаў у інтэрв’ю шкадаваў аб тым, што яму не ўдалося зняць кульмінацыйную сцэну фільма. Яна задумвалася па сцэнарыі, і менавіта з-за яе ён абраў назву «''Ідзі і глядзі''». Паводле слоў рэжысёра, арганізацыя здымак была далёка не ідэальнай, і часу ажыццявіць задуманае ў поўнай меры не хапіла. Фільм здымаўся ў храналагічнай паслядоўнасці, і для вырашэння рэжысёрскіх задач выканаўца галоўнай ролі, непрафесійны акцёр, павінен быў паступова прайсці страшны шлях свайго героя. Паслядоўны пералом Краўчанкі-Флёры каштаваў працоўнаму працэсу лішніх паўтара месяца, і здымкі «''ўперліся''» ў зіму: фінальны адыход партызан ужо здымаўся ў заснежаным лесе. Зрэшты, Клімаў успамінаў, што ў далейшых размовах з Адамовічам прыйшоў да высновы, што гледачы маглі б і не вытрымаць гэтай сцэны: {{цытата|Гэта апакаліптычная сцэна на гіганцкім тарфяным балоце з лесам, які цудам захаваўся на ім, вакол якога ідзе бой роўных сіл: немцаў і партызан, — нікуды ў бок нельга ступіць, адысці, паскакаць, таму што правалішся ў палаючы [[торф]], як у пекла, і няма гэтаму бою канца, бой ідзе да поўнага знішчэння. Сонца як бы спынілася над лесам і чакае, калі людзі даб'юць адзін аднаго. А тут жа мірныя жыхары, і каровы, і дзеці, і параненыя — адным словам, канец свету{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=243}}{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=244}}.}} == Рэакцыя і прызнанне == Прэм’ера фільма «''Ідзі і глядзі''» адбылася летам 1985 года на [[Маскоўскі міжнародны кінафестываль|Маскоўскім міжнародным кінафестывалі]], дзе ён быў ганараваны «''Залатым прызам''» і адзначаны прэміяй [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]]<ref name="mmkf" />. У савецкі кінапракат фільм выйшаў 17 кастрычніка 1985 года і паводле вынікаў 1986 года заняў шостае месца: яго прагледзелі {{nobr|29 800 000 гледачоў}}<ref>{{cite web|url=http://www.kinopoisk.ru/film/42571/ord/rnd/rnd/1343351679/|title=Иди и смотри|access-date=2012-08-23|publisher=КиноПоиск|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017000207/http://error.kinopoisk.ru/?ht=403|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. У наступныя тры гады фільм дэманстраваўся ў адзінаццаці краінах, пераважна еўрапейскіх, але таксама быў паказаны ў Паўночнай Амерыцы і ў Азіі<ref>{{cite web|url=http://www.kinopoisk.ru/film/42571/dates/|title=Премьеры «Иди и смотри»|access-date=2012-08-23|publisher=КиноПоиск|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017000207/http://error.kinopoisk.ru/?ht=403|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Паводле слоў Клімава, за мяжой фільм здаўся настолькі шакавальным, што падчас сеансаў ля кінатэатраў дзяжурылі карэты «''хуткай дапамогі''», вязучы занадта ўражлівых гледачоў<ref name=kiy />. На адным з абмеркаванняў фільма ўстаў пажылы немец і сказаў: «''Я салдат [[вермахт]]а. Больш за тое — афіцэр вермахта. Я прайшоў усю [[Польская абарончая вайна (1939)|Польшчу]], [[Абарончая аперацыя на Беларусі (1941)|Беларусь]], дайшоў да [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украіны]]. Я сведчу: усё расказанае ў гэтым фільме — праўда. І самае страшнае і сорамна для мяне — што гэты фільм убачаць мае дзеці і ўнукі''»<ref name=aif />. У 1985 годзе фільм быў вылучаны ад СССР у лік прэтэндэнтаў на прэмію «''[[Оскар]]''» у намінацыі «''Найлепшы фільм на замежнай мове''», аднак у выніку не быў намінаваны<ref>{{cite web|url=http://www.kp.ru/daily/25953/2895595/|title=Белый «Тигр» уже промахнулся мимо «Оскара»?|date=2012-09-21|author=Корсаков Д.|access-date=2013-02-13|publisher=Комсомольская правда|archive-url=https://web.archive.org/web/20130209014141/http://www.kp.ru/daily/25953/2895595/|archive-date=9 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле апытання чытачоў часопіса «''Савецкі экран''» «''Ідзі і глядзі''» быў прызнаны найлепшым фільмам 1986 года, а пазней зацвердзіўся ў многіх кінарэйтынгах, у тым ліку і замежных. Фільм утрымлівае рэйтынг у 95 адсоткаў «''свежасці''» па шкале [[Rotten Tomatoes]]<ref name="Come and See Idi i smotri"/>. Па версіі часопіса «''Time Out''» карціна займае шосты радок у спісе «''50 найлепшых ваенных фільмаў усіх часоў''»<ref name="David Fear, Joshua Rothkopf and Keith Uhlich"/>, адначасова з’яўляючыся найлепшым фільмам пра [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]]<ref name=timeout-ww2>{{cite web | url = http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/ | title = The 50 greatest World War II movies: part six | author = Adam Lee Davies, Dave Calhoun, Paul Fairclough, David Jenkins, Tom Huddleston, Quentin Tarantino | date = 2011-05-26 | publisher = [[Time Out]] | lang = en | access-date = 2012-07-05 | archive-url = https://www.webcitation.org/69goVN6C1?url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/8366/ | archive-date = 5 жніўня 2012 | url-status = dead }}</ref>. У 2008 годзе іншы брытанскі часопіс — ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' — уключыў стужку ў спіс «''500 найвялікшых фільмаў усіх часоў''» пад нумарам 60<ref>{{cite web|url=http://www.cinemarealm.com/best-of-cinema/empires-500-greatest-movies-of-all-time/|title=Empire’s 500 Greatest Movies of All Time|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|date=2008|access-date=2013-02-19|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130519195517/http://www.cinemarealm.com/best-of-cinema/empires-500-greatest-movies-of-all-time/|archive-date=19 мая 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле вынікаў апытання, праведзенага ў 2012 годзе брытанскім часопісам «''Sight & Sound''» сярод рэжысёраў, карціна заняла 30 месца ў спісе найлепшых фільмаў усіх часоў<ref name=bfi>{{cite web|url=http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/directors/|title=Directors' Top-100|date=2012|access-date=2013-02-13|lang=en|publisher=[[Sight & Sound]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418144845/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/directors|archive-date=18 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. Пасля выхаду «''Ідзі і глядзі''» Клімаў упершыню атрымаў магчымасць выязджаць за мяжу, у розных краінах сталі праходзіць рэтраспектывы яго фільмаў. Рэжысёр казаў, што, нягледзячы на ​​пачуццё неймавернага псіхалагічнага ўздыму, яго стала пераследваць адчуванне таго, што ён у кіно ўжо ўсё пераспрабаваў. Тады ён стаў рыхтавацца да «''немагчымага''» — экранізацыі «[[Майстар і Маргарыта|''Майстра і Маргарыты'']]», нават пасля таго, як у магчымасці здымаць гэты фільм яму адмовіў асабіста старшыня Дзяржкіно Піліп Ярмаш. У суаўтарстве са сваім братам, Германам, рэжысёр напісаў сцэнарый па знакамітым рамане Булгакава, але ў выніку радыкальнай змены ўлады ў Саюзе кінематаграфістаў Клімаў быў абраны яго старшынёй. Гэта стала для яго поўнай нечаканасцю, але ад новай ролі ён не адмовіўся і пачаў перабудоўваць сістэму кінавытворчасці і кінапракату ў Савецкім Саюзе. Гэтая дзейнасць фактычна паклала канец яго далейшым творчым планам. Такім чынам, «''Ідзі і глядзі''» стаў заключным фільмам у яго рэжысёрскай кар’еры<ref name=guskov>{{cite web|url=http://www.cinematheque.ru/post/137896/print/|title=Элем Климов - жизнь на грани|author=А. Гуськов А.|publisher=«Синематека»|access-date=2012-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183951/http://www.cinematheque.ru/post/137896/print/|archive-date=29 кастрычніка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Крытыка == Пераважная большасць крытыкаў высока ацэньвае фільм, хоць некаторыя з іх звязвалі паказанае на экране з {{нп4|Прапаганда ў СССР|савецкай прапагандай|ru|Пропаганда в СССР}}. Напрыклад, крытык «''[[Washington Post]]''» Рыта Кемплі ў сваёй рэцэнзіі, датаванай 1987 годам, сцвярджае, што Клімаў «''перагнуў палку''» з выявай нацыстаў як маньякаў, а словы карніка «''Вас не павінна быць. Ніжэйшыя расы плодзяць заразу камунізму''» — рэверанс у бок [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]]<ref name=kempley>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/comeandseenrkempley_a0ca58.htm|title=Come and See|author=Rita Kempley|publisher=[[Washington Post]]|date=1987-09-25|access-date=2012-08-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20150104162820/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/movies/videos/comeandseenrkempley_a0ca58.htm|archive-date=4 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Крытык «''[[The New York Times]]''» Уолтэр Гудман, чый водгук таксама быў апублікаваны ў 1987 годзе, перасцерагае гледача, што «''магутны матэрыял, магутна паказаны''» Элемам Клімавым, моцна зацягнуты. Гэта стварае ўражанне штучна стымулюемага ціску на псіхіку, з-за якога дасягаецца зваротны вынік: эфекты перастаюць аказваць дзеянне. Паводле слоў Гудмана, грымаснічаючы Аляксей Краўчанка выглядае пераважна як цела, праз якое Клімаў спрабуе данесці свае эмоцыі да гледача. Як і Кемплі, Гудман рэзка крытыкуе малюнак нацыстаў у фільме як бесчалавечных, баязлівых садыстаў, а эпізод, калі немец, які цягне сялянку за валасы па зямлі, дзелавіта спыняецца прыкурыць, крытык расцэньвае як «''смакаванне''» зла Клімавым<ref name=goodman>{{cite web |url= http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9B0DE3DB103CF935A35751C0A961948260&partner=Rotten%20Tomatoes |title= Idi i Smotri (1985) Film: 'Come and see,' from Soviet |date=1987-02-06 |author=Walter Goodman |access-date=2012-08-16 |publisher=[[The New York Times]] |lang=en }}</ref>. Падобнае ўспрыманне не з’яўляецца характэрным для замежных крытыкаў. Напрыклад, нямецкі крытык Андрэас Кільб, аглядальнік газеты «''[[Die Zeit]]''», назваў фільм «''уражваючым прыкладам новага пакалення фільмаў пра вайну, якія выходзяць на экраны ўвёсну 1987 года, разам са „{{нп4|Узвод, фільм|Узводам|be-x-old|Узвод (фільм)}}“ Олівера Стоўна і „{{нп4|Лісты мёртвага чалавека|Лістамі мёртвага чалавека|ru|Письма мёртвого человека}}“ {{нп4|Канстанцін Сяргеевіч Лапушанскі|Канстанціна Лапушанскага|en|Konstantin Lopushansky}}: без герояў, без перамогі, без суцяшэння аб „вышэйшай неабходнасці“ аб пацярпелых і загінуўшых''»<ref>{{cite web|url=http://www.zeit.de/1987/19/die-schoenheit-des-schreckens/seite-2|author=Andreas Kilb|publisher=[[Die Zeit]]|date=1987|title=Die Schönheit des Schreckens|access-date=2013-02-19|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312001320/http://www.zeit.de/1987/19/die-schoenheit-des-schreckens/seite-2|archive-date=12 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Зрэшты, Кемплі са станоўчага пункту гледжання параўнала «''галюцынатарнае пекла крыві, бруду і прагрэсуючага вар’яцтва''» з драмай [[Фрэнсіс Форд Копала|Фрэнсіса Форда Копалы]] «''[[Апакаліпсіс сёння]]''», а відовішчную «''візуальную паэзію''» Клімава — з «''Сібірыядай''» [[Андрэй Сяргеевіч Канчалоўскі|Андрэя Канчалоўскага]]<ref name=kempley />. Гудман, у сваю чаргу, назваў Клімава «''бясспрэчным талентам''» і «''майстрам нерэальнага рэалізму''», здольным пракрасціся ўглыб падзей за гранню чалавечага ўспрымання. Такой падзеяй крытык палічыў, у прыватнасці, часовую глухату Флёры, калі гукі навакольнага свету для хлопчыка становяцца цішэй яго ўласнага дыхання<ref name=goodman />. Джым Хоберман («''The Village Voice''», 2001) назваў фільм «''моцным творам мастацтва, які імкнецца да провіду''». Сярод найбольш уражаючых момантаў крытык адзначыў «''закамянелы ад страху''» твар Флёры і спаленне вёскі, якое ён ахарактарызаваў як «''варварскі цырк з грымучай музыкай, у якім атрад п’яных нямецкіх салдат выбудоўвае і адпраўляе сялян на жудасную смерць у агні''»<ref>{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2001-01-30/film/high-lonesome/2/|author=Hoberman J.|title=High Lonesome|publisher=The Village Voice|date=2001-01-30|access-date=2012-08-19|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914222651/http://www.villagevoice.com/2001-01-30/film/high-lonesome/2/|archive-date=14 верасня 2012|url-status=dead}}</ref>. Калега Хобермана, Эліёт Стэйн (2009) апісвае фільм як «''дзіўную сумесь лірычнай паэтычнасці і [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянісцкага]] кашмару''»<ref>{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/2009-08-18/voice-choices/come-and-see/|author=Elliot Stein J.|title=Come and See|publisher=The Village Voice|date=2009-08-18|access-date=2012-08-19|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022091434/http://www.villagevoice.com/2009-08-18/voice-choices/come-and-see/|archive-date=22 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Ен Нэйтан («''[[Empire (часопіс)|Empire]]''», 2006) ацаніў гульню Аляксея Краўчанкі як «''адну з найвялікшых дзіцячых акцёрскіх работ усіх часоў''» і ахарактарызаваў карціну як «''бязлітасны шэдэўр і геніяльную дэманстрацыю прычыннай і следчай прырод жорсткасці''». Ён жа, адзначаючы рэзкія кантрасты паміж «''пеклам на зямлі''» і незямной прыгажосцю, правёў паралелі з «''веліччу і вар’яцтвам „Апакаліпсісу сёння“''»<ref name=empire>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?DVDID=117227|title=Come And See|date=2006|access-date=2012-08-16|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920193715/http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?DVDID=117227|archive-date=20 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Некалькі іншага меркавання прытрымліваліся Цім Лот («''[[The Guardian]]''», 2009) і Філ дэ Семлен («''[[Empire (часопіс)|Empire]]''», 2010): у параўнанні з «''Ідзі і глядзі''» Лот палічыў працу Копалы «''легкаважнай''»<ref name=semlen>{{cite web|publisher=[[The Guardian]]|date=2009-07-24|url=http://www.guardian.co.uk/film/2009/jul/24/worst-best-films-ever-made|title=The worst best films ever made|access-date=2012-08-19|lang=en|author=Tim Lott|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312045636/http://www.guardian.co.uk/film/2009/jul/24/worst-best-films-ever-made|archive-date=12 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>, тады як дэ Семлен быў больш катэгарычны, заявіўшы, што «''ніводны фільм — ні „Апакаліпсіс сёння“, ні „[[Суцэльнаметалічная абалонка]]“ — не малююць дегуманізіруючы эфект вайны больш выразна ці жудасна''»<ref>{{cite web|url=http://www.empireonline.com/features/become-a-genre-expert-war/p9|title=Become A War Films Expert In Ten Easy Movies|author=Phil de Semlyen|publisher=[[Empire (часопіс)|Empire]]|date=2010|access-date=2012-08-19|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019214341/http://www.empireonline.com/features/become-a-genre-expert-war/p9|archive-date=19 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. У той жа час расійскі рэжысёр Андрэй Эшпай даволі халаднавата адазваўся аб фільме, назваўшы яго «''трылерам дрэннага густу''», хоць і «''магутна зробленым''»<ref>{{cite web|url=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/340/|title=«Мы все воспитаны на военных фильмах… и от этого нам никуда не деться»|date=2012|access-date=2013-02-19|publisher=Кинозаписки|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111154707/http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/340/|archive-date=11 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Том Хадлстан («''Time Out''», 2009), з агаворкай, што ў кіно немагчыма паўнавартасна адлюстраваць жахі вайны, заявіў, што сярод больш паспяховых спроб гэта зрабіць, ад «''Бітвы на Соме''» да «''[[Выратаваць радавога Раяна]]''», ніводнаму рэжысёру не ўдавалася гэтак блізка падысці да мэты, як Клімаву. Паводле слоў крытыка — гэта цалкам звычайны ваенны фільм, «''можа, крыху больш за змрочны''», але толькі да таго часу, пакуль выбух бомбы не аглушае Флёру, пасля чаго яму трэба будзе абрынуцца ў непазбежны кашмар вар’яцтва. Сцэну спалення вёскі Хадлстан характарызуе як адны з «''самых звіхнутых кадраў, калі-небудзь захаваны на цэлулоідзе, біблейскае [[забойства немаўлят]]''», пры гэтым захоплена адзначаючы, што грым, які ператварыў румянага падлетка ў зморанага старога, дазваляе гледачу бачыць, як ламаецца псіхіка чалавека, нашмат больш эфектыўна, чым любая кніга або дыялог<ref>{{cite web|url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/6645/classic-film-club-come-and-see.html|title=Classic Film Club: Come and See|author=Tom Huddleston|publisher=Time Out|date=2009|access-date=2012-08-16|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/69z8jz8xq?url=http://www.timeout.com/film/features/show-feature/6645/classic-film-club-come-and-see.html|archive-date=17 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Падобныя тэрміны выкарыстаў і Аляксандр Шпагін, расійскі крытык і гісторык кіно, адзначыўшы, што нянавісць і злосць, узведзеныя ў абсалют, пазбаўляюць людзей чалавечага аблічча, а абсурдысцкая [[шызафрэнія]], якая задаецца як код твору з першых хвілін экраннага часу, працягваецца як у дзеяннях, так і у істэрычных дыялогах герояў, незалежна ад таго, на чыім яны баку<ref name=shpagin>{{cite web |url=http://kinoart.ru/archive/2005/06/n6-article12 |title=Религия войны. Субъективные заметки о богоискательстве в кинематографе о войне |author=Шпагин А. |date=Июнь 2005 |access-date=2013-01-03 |publisher=Журнал «Искусство кино» |archive-url=https://web.archive.org/web/20130317143207/http://kinoart.ru/archive/2005/06/n6-article12 |archive-date=17 сакавіка 2013 |url-status=dead }}</ref>. Дэніз Янгблад, прафесар гісторыі Вермонцкага ўніверсітэта і спецыяліст па савецкай культурнай палітыцы, назвала «''Ідзі і глядзі''» адным з найбольш моцных антываенных фільмаў. У адрозненне ад многіх заходніх крытыкаў, Янгблад разглядае фільм у першую чаргу як знакавую з’яву для савецкага кінематографа. Адным з адрозненняў ад традыцыйнага савецкага ваеннага кіно ранейшых гадоў, якое найбольш кідаецца ў вочы, Янгблад называе адсутнасць якога-небудзь гераізму і прыхарошвання: маці Флёры — не высакародная жанчына, якая прыносіць сябе ў ахвяру дзеля перамогі; дзеці — не ружовашчокія хлопцы, а «''дзеці вайны''»; партызаны — не высакародныя героі, якія гавораць аб абароне Радзімы і міласціва захоўваюць жыцця палонным, і, нарэшце, Флёра — «''ужо сапраўды не герой, а ўсяго толькі дзіця, якое слепа прадзіраецца праз апакаліпсіс''»<ref name=aha>{{cite web|url=http://www.historians.org/perspectives/issues/2012/1203/Apocalyptic-Visions-of-the-Great-Patriotic-War_Elem-Klimovs-Come-and-See.cfm|title=Apocalyptic Visions of the Great Patriotic War: Elem Klimov's Come and See|date=2012-04-06|author=Denise Youngblood|publisher=American History Association|access-date=2012-08-19|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520214409/http://www.historians.org/Perspectives/issues/2012/1203/Apocalyptic-Visions-of-the-Great-Patriotic-War_Elem-Klimovs-Come-and-See.cfm|archive-date=20 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Падобнага пункту гледжання прытрымліваецца Скот Тобіас, крытык выдання «''The AV Club''», кажучы, што фільм «''далёкі ад патрыятычнага помніка перамогі, якая цяжка дасталася Расіі. Наадварот, гэта халодзячы кроў напамін пра тое, якой жудаснай цаной яна дасталася''»<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/articles/come-and-see,17863/|title=Come And See|date=2002-04-19|access-date=2012-08-19|author=Scott Tobias|publisher=The Av Club|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010092716/http://www.avclub.com/articles/come-and-see,17863/|archive-date=10 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Важным складнікам фільма, паводле сцвярджэння крытыка Маі Тураўскай, з’яўляюцца асабістыя перажыванні яго стваральнікаў: ваенныя ўспаміны Адамовіча і асабісты боль Клімава ад страты жонкі<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2001/01/28/movies/film-they-prized-social-not-socialist-reality.html?pagewanted=2&src=pm|title=Film; They Prized Social, Not Socialist, Reality|date=2001-01-28|access-date=2013-02-19|publisher=[[The New York Times]]|author=Nancy Ramsey|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310213707/http://www.nytimes.com/2001/01/28/movies/film-they-prized-social-not-socialist-reality.html?pagewanted=2&src=pm|archive-date=10 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. [[Роджэр Эберт]] («''Chicago Sun-Times''») у рэцэнзіі 2010 года назваў апошнюю працу Клімава «''адным з самых спусташальных фільмаў пра вайну''», дзе, паводле яго дапушчэння, «''жывыя, пэўна, зайздросцяць мёртвым''». Адзначыўшы, што ў савецкім кінематографе тэматыка Гітлера была досыць бяспечнай і зручнай у якасці палітычнай [[Алегорыя|алегорыі]], Эберт прызнаўся, што карціна — значна больш, чым простая алегорыя, а асабіста ён ці ледзь бачыў фільм, які больш бязлітасна паказвае чалавечае зло<ref name=ebert />. == Культурная каштоўнасць == === Мастацкія вобразы === «''Ідзі і глядзі''» паказвае характэрную для XX стагоддзя практыку масавых ліквідацый людзей, у выніку якой [[Гуманізм|гуманістычная]] філасофская думка зноў задалася пытаннем аб магчымасцях Дабра ва ўмовах татальнага наступу Зла. Нягледзячы на ​​тое, што сама па сабе канцэпцыя знішчэння людзей па якой-небудзь прыкмеце не новая, фільм Клімава ахоплівае перыяд гісторыі, памяць пра які застаецца жывой у многіх краінах свету ў сілу яго адноснай нядаўнасці і беспрэцэдэнтных маштабаў пакаранняў смерцю мірнага насельніцтва. Гістарычная рэальнасць адлюстраваных падзей, падкрэсленая ў дакументальнай дакладнасці вясковага жыцця, прадметаў партызанскага побыту і касцюмаў герояў фільма, дапаўняе філасофскую прытчу пра Дабро і Зло, якое ўзята ў момант свайго трыумфу і дамінуе на працягу амаль усяго фільма. Рэдкія кароткія перадышкі ад жаху вайны, і пасля іх неадкладна ідзе вяртанне да пакут: гулліва бліскучы ў промнях сонца дождж, які праліваецца на Флёру і Глашу, хутка змяняецца бязлітаснымі разрывамі бомб; ілюзорная ўтульнасць цёплага ачага дома Флёры імгненна знікае пры выглядзе распасцёртых на падлозе лялек з тканіны, якія ляжаць амаль як трупы людзей у ваколіцы<ref name=russkoe />. Як рэзюмаваў часопіс «''TimeOut''»: «''Фільм Клімава без якіх-небудзь непаразуменняў сцвярджае, што калі Бог і ёсць, то ў пачатку 40-х ён браў вельмі доўгі перапынак на абед''»<ref name=timeout-ww2 />. Рэжысёр стварыў ілюзію рэальнасці, насыціўшы вобразны шэраг фільма маляўнічымі візуальнымі метафарамі, якія сімвалізуюць трыумф смерці і перамогу сіл [[пекла]]: зыбучы пясок, набіты трупамі; рагаты квадрат {{нп4|Focke-Wulf Fw 189|нямецкага разведвальнага самалёта|de|Focke-Wulf Fw 189}}, які парыць у небе, як анёл смерці; поле, засланае густа-шэрай імглой, з якой, як вершнікі Апакаліпсісу, узнікаюць карнікі на матацыклах з трупам аголенага расстралянага чалавека на прычэпе; гуллівы {{нп4|лемурападобныя|лемур|de|Lemuren}} на плячы камандзіра айнзацкаманды, які будзённым тонам аддае загад на знішчэнне вёскі<ref name=semlen />. Не спыняючыся на відавочных алегорыях, рэжысёр на працягу ўсяго фільма выбудоўвае персанажаў і дэкарацыі паўкругавымі і кругавымі {{нп4|Мізансцэна|мізансцэнамі|be-x-old|Мізансцэна}}, якія ўвасабляюць кругі пекла, якія праходзіць галоўны герой. Адной з ключавых тут з’яўляецца сцэна на востраве, калі Флёру, які толькі што спрабаваў захлынуцца ў вадкай гразі, жанчыны ўмываюць і стрыгуць, закліканы ачысціць падлетка перад уваходам у новы круг пекла. Толькі ў самім фінале карціны прыходзіць «''адкупленне''» у выглядзе белага снегу, які накрывае зямлю падобна белай вопратцы, якія ахінаюць святых мучанікаў, апісаных у Апакаліпсісе<ref name=russkoe />. Нягледзячы на ​​жорсткую прывязку да пэўнага месца і часу, для фільма характэрныя маштабныя, [[Метафара|метафарычныя]] абагульненні. Галоўны герой не спраўляе ўражанне чалавека з тонкай душэўнай арганізацыяй, аднак яго просты твар і моцны целасклад дазваляюць гледачу асацыяваць падлетка са звычайнымі людзьмі, сіламі якіх і была выйграная [[Вялікая Айчынная вайна]]<ref name=russkoe />. Зноў жа сцэна на востраве з’яўляецца метафарай, закліканай падкрэсліць гэтую думку: галоўны герой адчувае яднанне з людзьмі, якія знаходзяцца там, і тым самым, паводле выразу Клімава, «''нясе тэму народа''». Адначасова з гэтым, Флёра — адзіны, хто выходзіць з хлява, набітага людзьмі, фізічна няўшкоджаным, што прадугледжвае груз на яго сумленне за тое, што ён кінуў вясковых жыхароў<ref name= rus />. У сваю чаргу, карнікі для рэжысёра — не людзі, а звяры, якія на час і няўмела прыкінуліся людзьмі. Іх унутраныя матывы, няхай гэта будзе шчырая вера ў словы фюрэра або страх за ўласнае жыццё, нягледзячы на ​​вокамгненную згадку ў канцоўцы, не разглядаюцца, хоць у аповесці Адамовіча «''Дзень беларускай салідарнасці''» апісваліся стадыі маральнага падзення людзей, адабраных у айнзацкаманды з асяроддзя паміраючых ад голаду ваеннапалонных. У фільме карнікі дадзены пераважна на агульных і далёкіх планах з пластыкай і паводзінамі [[Чорт|інфернальных істот]]<ref name=russkoe />. Тым не менш, у сваёй масе забойцы мірных жыхароў з’яўляюцца важным пасярэднікам ідэй рэжысёра, які імкнуўся паказаць, у што могуць ператварыцца людзі, калі пераступаюць парог маральнасці і маралі, калі вайна ператвараецца ў татальнае забойства і азвярэнне. Флёра, які трапляе ў экстрэмальную сітуацыю, як увасабленне народа дэманструе, наколькі моцны чалавек (і народ), які змог вынесці такія пакуты<ref name= rus/>. Сцэна расстрэлу Флёрам партрэта Гітлера ў лужыне уяўляе сабой квінтэсенцыю аўтарскай думкі. Расстрэльваючы паўзатануўшую ў лужыне эмблему гвалту — партрэт Гітлера — Флёра сімвалічна паварочвае назад нацысцкую хроніку, адначасова праганяючы злую сілу, якая бачна памяншаецца ў маштабах. Тым не менш, апошні стрэл, у Гітлера-немаўля, Флёра не можа зрабіць: ён не зжарсцвеў і не спадобіўся сваім ворагам, насуперак усяму, што перажыў. Такая канцоўка, на думку крытыкаў Марыны Кузняцовай і Ліліі Маматавай, выразна выводзіць фільм з гіперрэалістычнага пачатку ў традыцыйна-рэалістычны план, прымушаючы гледача ўспрымаць жэст Флёры як сведчанне невычэрпнай маральнай сілы героя<ref name=russkoe />. Літаратуразнаўца Юрый Каракін расцаніў гэта як «''вялікую метафару [[гуманізм]]у, у якім зліліся разам мудрасць, высакароднасць, пераадоленне, здавалася б, абсалютна непераадольнага, а яшчэ, галоўнае, непасрэднасць дзіцячага даверлівага погляду, які захаваўся, нягледзячы ні на што''»{{sfn|Климов, Мурзина, Плахов, Фомина|2008|с=318}}. «''Энцыклапедыя кіно''» падводзіць вынік: {{цытата|Флёра бачыць перад сабой не монстра, а немаўля, ні ў чым не вінаватага, якое сядзіць на руках у маці. І Флёра апускае вінтоўку. Гучыць [[Вольфганг Амадэй Моцарт|моцартаўскі]] «{{нп4|Рэквіем, Моцарт|Рэквіем|ru|Реквием (Моцарт)}}». Нашым вачам адкрываецца чыстае неба. Што гэта? Перамога? Ці параза? Так ці інакш апошні эпізод застаецца загадкай. Безумоўна толькі адно: нават лімітавая, нечалавечая жорсткасць і злосць не ў сілах загубіць жыццё ў яго вытоках<ref name=enci>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_cinema/7383/%D0%98%D0%94%D0%98|title=Иди и смотри|publisher=Энциклопедия кино|date=2010|access-date=2013-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320114710/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_cinema/7383/%D0%98%D0%94%D0%98|archive-date=20 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>.}} === Кінематаграфічныя прыёмы === Для данясення сваіх думак да гледача Элем Клімаў абраў новую методыку, ахарактарызаваўшы яе як «''звышкіно''». Дадзены падыход кіруецца прынцыпамі «''гіперрэалізму''» — празмернай канцэнтрацыяй на дэталях і аб’ектах у рэальным жыцці з характэрнай адсутнасцю аўтарскіх эмоцый. Тэхнічная рэалізацыя такога творчага падыходу была ажыццёўлена з дапамогай сістэмы стабілізацыі камеры «''Стэдыкам''», якую даволі рэдка выкарыстоўвалі ў савецкай кінавытворчасці. Паколькі здымка з руху, адзін з галоўных выразных сродкаў сучаснага кінематографа, таіць у сябе трасяніну і ваганні кадраў, на здымках «''Ідзі і глядзі''» ўжываўся адзін з двух камплектаў «''Стэдыкам''», закупленых у кампаніі «''Cinema Products''» за валюту<ref>{{артыкул |аўтар = Браун Г. |загаловак = Как рождался Steadicam |спасылка = http://rus.625-net.ru/cinema/2005/02/steadicam.htm |мова = ru |выданне = Техника и технологии кино |тып = журнал |год = 2005 |нумар = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121016152203/http://rus.625-net.ru/cinema/2005/02/steadicam.htm |archive-date = 16 кастрычніка 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121016152203/http://rus.625-net.ru/cinema/2005/02/steadicam.htm |archivedate = 16 кастрычніка 2012 }}</ref>. Гэта прылада дазволіла аператару Аляксею Радзіёнаву стабілізаваць кадр, надаўшы камеры ролю халоднага, адчужанага сведкі жахлівых падзей. Падобная адхіленая аналітычнасць, паводле выразу сцэнарыста і крытыка Марыны Драздовай, дазволіла выканаць радыкальныя пастановачныя задачы з халоднай скрупулёзнасцю. Візуальны радыкалізм, прадэманстраваны ў фільме, быў чужы савецкаму кіно сярэдзіны 1980-х, у выніку чаго Элему Клімаву і яго суаўтарам ставілі ў віну натуралістычнасць кульмінацыйных сцэн<ref name=drozdova>{{cite web|url=http://russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1&e_person_id=779|title=Имена: Алексей Родионов|author=Дроздова М.|publisher=Новейшая история отечественного кино. 1986-2000. Кино и контекст. Т. III. СПб, “Сеанс”|date=2001|access-date=2012-06-29|archive-url=https://www.webcitation.org/69gohm9jF?url=http://russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=1|archive-date=5 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Візуальныя прыёмы, такія як доўгі план і панарамная здымка, у спалучэнні з «''віртуозным''», паводле сцвярджэння Дэніз Янгблад, гукавым суправаджэннем фільма прыводзяць да таго, што пасля знішчэння вёскі цішыня становіцца «''аглушальнай''»<ref name=aha />. Адказваючы на крытыку шокавай эстэтыкі фільма, Клімаў казаў, што народ не забыўся жахаў вайны, і гэтая памяць працягвае жыць у генах дзяцей і ўнукаў, тым больш што на момант стварэння карціны былі жывыя многія з тых, хто сам перажыў паказаныя падзеі<ref name=rus />. Асаблівая ўвага ў фільме ўдзелена арыгінальнагаму гукавому суправаджэнню, аўтарам якога стаў кампазітар Алег Янчанка. Асноўным музычным інструментам галоўнай тэмы з’яўляецца [[арган]], але развіццё сюжэту часцяком суправаджаецца невытлумачальнымі шумамі, а таксама раптоўнымі фрагментамі скажонай музыкі, быццам згулянай на зламаных інструментах. Адным з яркіх прыкладаў незвычайнага спалучэння гукаў з’яўляецца часовая кантузія Флёры пасля разрыву бомбы, калі ва ўспрыманні аглушанага падлетка далёкія водгукі аргана перамяжоўваюцца звонам птушыных галасоў і гудзеннем насякомых, тады як скрозь іх назойліва прабіваецца пранізлівы свіст. Шматразовае наслаенне гукаў узмацняе ўздзеянне сцэны спалення вёскі, калі дым ад палаючага будынка падымаецца да чорнага неба разам з адчайным крыкам і плачам ахвяр пад смех карнікаў і вуркатанне тэхнікі, фарміруючы своеасаблівую «''апакаліптычную сімфонію''»<ref name=russkoe />. Часам мелодыя Янчанкі змешваецца з вядомымі музычнымі творамі (напрыклад, «''[[На цудоўным блакітным Дунаі]]''» [[Іаган Штраус (сын)|Іагана Штрауса]]). Дакументальныя кадры ў фінале суправаджаюцца «''Палётам валькірый''» [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]], тады як Глаша танчыць пад музыку з фільма Рыгора Аляксандрава «''Цырк''». Заканчваецца фільм «''Рэквіемам''» Моцарта, пра што Роджэр Эберт напісаў наступныя радкі: {{цытата|Ці праўда, што гледачы патрабуюць нейкага вызвалення або {{нп4|катарсіс|катарсісу|ru|Катарсис}}? Што мы не можам прыняць фільм, які пакідае нас без надзеі? Што мы стараемся знайсці духоўны ўздым у дрыгве злосці? Тут ёсць цікавая сцэна ў лесе, з сонцам, якое падае скрозь лісце, калі саўндтрэк, да гэтага змрочны і журботны, раптам вызваляецца ў Моцарта. Што гэта азначае? Я думаю, гэта фантазія, але не Флёры, які, напэўна, ніколі не чуў такой музыкі. Моцарт спускаецца ў фільм як [[deus ex machina]], каб падняць нас з яго адчаю. Мы можам прыняць гэта, калі жадаем, але гэта нічога не зменіць. Гэта як іранічная насмешка<ref name=ebert>{{cite web |url=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20100616%2FREVIEWS08%2F100619989%2F1023#watchit-frame-urlhttp://ebert.gowatchit.com/watchitwidget?origin_url=http%3A%2F%2Frogerebert.suntimes.com%2Fapps%2Fpbcs.dll%2Farticle%3FAID%3D%2F20100616%2FREVIEWS08%2F100619989%2F1023 |title=Come and See |author=Roger Ebert |lang=en |date=2010-06-16 |access-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011181538/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20100616%2FREVIEWS08%2F100619989%2F1023#watchit-frame-urlhttp://ebert.gowatchit.com/watchitwidget?origin_url=http%3A%2F%2Frogerebert.suntimes.com%2Fapps%2Fpbcs.dll%2Farticle%3FAID%3D%2F20100616%2FREVIEWS08%2F100619989%2F1023 |archive-date=11 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>.}} === Значэнне === На думку Аляксандра Шпагіна, Клімаў сваім фільмам здзейсніў «''скачок уверх''», калі сабраў распаўсюджаныя матывы і штампы савецкага вайсковага кінематографа і «''вывеў іх у метафізічную перспектыву пекла''». Шпагін лічыць, што Клімаў «''закрыў тэму вайны ў расійскім кіно ці ледзь не на пятнаццаць гадоў''»: наступнымі значнымі творамі, на яго думку, сталі «''{{нп4|Зязюля, фільм|Зязюля|ru|Кукушка (фильм)}}''» і «''{{нп4|Свае, фільм|Свае|ru|Свои (фильм)}}''»<ref>{{артыкул|аўтар= Шпагин А.|загаловак=Кинотавр-2012. Подъём или застой?|спасылка=http://kinoart.ru/archive/2012/08/kinotavr-2012-pod-em-ili-zastoj|выданне=Искусство кино|год=2012|выпуск=8}}</ref>. Карціна аказала ўплыў і на прызнаных майстроў рэжысуры. Эфект «''глухаты''» і звону ў вушах пасля разрыву снарада непадалёк выкарыстоўваўся [[Стывен Спілберг|Стывенам Спілбергам]] у ваеннай драме «''[[Выратаваць радавога Раяна]]''»<ref name=ikon /><ref name=telegraph>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3654628/Film-makers-on-film-Christopher-Smith.html|title=Film-makers on film: Christopher Smith|author=Sheila Johnston|publisher=[[The Daily Telegraph]]|date=2006-08-19|access-date=2012-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312050411/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3654628/Film-makers-on-film-Christopher-Smith.html|archive-date=12 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Нямецкі часопіс «''Ikonen''» таксама адзначыў уплыў стужкі на больш познюю творчасць рэжысёра [[Тэрэнс Малік|Тэрэнса Маліка]]<ref name=ikon>{{cite web|url=http://www.ikonenmagazin.de/rezension/Kommundsieh.htm|title=Geh und sieh / Komm und sieh|access-date=2013-02-19|lang=de|author=Marcus Stiglegger|publisher=Ikonen magazin|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117224502/http://www.ikonenmagazin.de/rezension/Kommundsieh.htm|archive-date=17 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>. Уладальнік прэміі «''[[Оскар]]''», брытанскі аператар Энтані Дод Мэнтл лічыць аператарскую працу Аляксея Радзіёнава ў фільме найвялікшай у гісторыі, у асаблівасці адзначаючы майстэрства пастаноўкі фінальных сцэн<ref>{{citeweb|url=http://www.empireonline.com/features/cinematographers/16.asp|title=Top Cinematographers Reveal Their Favourite Movie Moments|publisher=''[[Empire (часопіс)|Empire]]''|lang=en|access-date=2014-2-25}}</ref>. == Узнагароды == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Дата ! Цырымонія ! Месца ! Прэмія ! Лаўрэаты і намінанты ! Вынікі |- |rowspan="2" |[[1985]] |rowspan="2" |{{нп4|XIV Маскоўскі кінафестываль||ru|Московский международный кинофестиваль 1985}} |rowspan="2" |[[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | «''Залаты прыз''» | [[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]]<ref name=cinema /> | {{перамога}} |- | Прыз [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|ФІПРЭСІ]] | [[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]]<ref name="mmkf">{{cite web|url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/archives/?year=1985|title=34-й Московский международный кинофестиваль|publisher=Московский международный кинофестиваль. Официальный сайт|access-date=2012-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6BU2cLZpC?url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/archives/?year=1985|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> | {{перамога}} |- |1985 |42-гі Венецыянскі кінафестываль (секцыя Special Events)<ref>{{Cite web|url=https://asac.labiennale.org/attivita/cinema/9074|title=Scheda film|website=asac.labiennale.org|access-date=2026-09-14}}</ref> |Венецыя, Італія | | |Паказ |- |[[1985]] | I Міжнародны кінафестываль «''Фестроя''» | [[Сетубал]], [[Партугалія]] | Спецыяльны прыз | «''Ідзі і глядзі''»<ref name=roskino>{{cite web|url=http://roskino.com/works/100films.htm|title=100 лучших фильмов России|access-date=2012-08-23|publisher=РосКино|archive-url=https://www.webcitation.org/6BU2adlpI?url=http://roskino.com/works/100films.htm|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref> | {{перамога}} |- |rowspan="4" | [[1986]] |rowspan="4" |{{нп4|Усесаюзны кінафестываль|XIX Усесаюзны кінафестываль|ru|Всесоюзный кинофестиваль}} |rowspan="4" | [[Алматы]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | Галоўны прыз журы | [[Элем Германавіч Клімаў|Элем Клімаў]]<ref name=cinema /> | {{перамога}} |- | Прыз «''За найлепшае гукавае рашэнне''» | [[Віктар Сямёнавіч Морс|Віктар Морс]]<ref name=cinema /> | {{перамога}} |- |rowspan="2" | Прыз «''За найлепшае выяўленчае рашэнне''» | [[Аляксей Барысавіч Радзіёнаў|Аляксей Радзіёнаў]]<ref name=cinema /> | {{перамога}} |- | Віктар Пятроў<ref name=cinema>{{cite web|url=http://russiancinema.ru/films/film2443/|title=Иди и смотри|publisher=RissianCinema.ru|access-date=2013-01-04|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}</ref> | {{перамога}} |- | |[[2017]] | [[Венецыянскі кінафестываль 2017|74-ы Венецыянскі кінафестываль]] | [[Венецыя]], [[Італія]] | Прыз «''За найлепшы адрэстаўрыраваны фільм''» | «''Ідзі і глядзі''»<ref>[http://www.labiennale.org/en/news/official-awards-74th-venice-film-festival Official Awards of the 74th Venice Film Festival]</ref> | {{перамога}} |} == Лічбавае выданне == * DVD дыск выдання ''{{нп4|RUSCICO|RUSCICO|de|RUSCICO}}'' ([[2001]]) — 2 дыскі * Фармат: 1,33:1 (поўны экран) * Dolby Digital 5.1 (англійская/руская /[[арабская мова|арабская]] дарожкі) * [[Субцітры]]: [[Англійская мова|англійскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[руская мова|рускай]] мовай. У [[2001]] годзе кампаніяй ''RUSCICO'' фільм быў выпушчаны на DVD у двухдыскавым выданні з дадатковымі матэрыяламі. Спецыялісты сайта ''dvdreview.com'' раскрытыкавалі выданне за нізкую якасць выявы, адзначыўшы змазаныя колеры і наяўнасць лічбавага шуму. Аўдыё-дарожка на DVD ганаравалася большай хвалы, але ўсё роўна мела пэўныя недахопы. Напрыклад, паказаная слабасць гукавога афармлення дыялогаў (пры праглядзе гук зыходзіць з усіх дынамікаў адразу, анулюючы перавагі стэрэагукавай сістэмы). Станоўчым аспектам DVD рэцэнзенты назвалі наяўнасць дадатковых матэрыялаў, у якія ўваходзяць інтэрв’ю з Элемам Клімавым, Аляксеем Краўчанкам і з мастаком карціны — Віктарам Пятровым. Дадатковыя прыкладанні на дыску ўключаюць два дакументальныя сюжэты «''Партызаны ў Беларусі''» і «''Зверствы нацыстаў''», якія наглядна дэманструюць вельмі жорсткія рэаліі Усходняга фронту. Сумуючы водгук, рэдактары сайта паставілі нізкія адзнакі ''RUSCICO'' за тэхнічную рэалізацыю DVD, але добразычліва адгукнуліся аб самім факце выдання карціны ў лічбавым фармаце, так як некаторыя тэхнічныя недахопы паспяхова кампенсуюцца «''магутнасцю''» самога фільма<ref>{{cite web|url=http://dvdreview.com/quickpeek/collect/565.shtml|title=Come And See (1985)|date=2001|publisher=dvdreview.com|author=Michael Pflug|lang=en|access-date=2013-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312002846/http://dvdreview.com/quickpeek/collect/565.shtml|archive-date=12 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар= Коваленя А. А. и др.|загаловак=Великая Отечественная война советского народа (в контексте Второй мировой войны) |адказны=Под ред. А. А. Ковалени, Н. С. Сташкевича, пер. с бел. яз. А. В. Скорохода |месца=Мн. |выдавецтва=Изд. центр БГУ |год=2004|старонак=231 |isbn=985-476-239-4 |тыраж=107600|ref=Коваленя}} * {{кніга |аўтар= Адамович А., Брыль Я., Колесник В. |загаловак=Я из огненной деревни...|арыгінал=Я з вогненнай вёскі… |выдавецтва=Известия |спасылка=http://www.warmech.ru/karateli/adam_12.html |год=1979 |старонак=522 |ref=Адамович, Брыль, Колесник}} * {{кніга|аўтар=Климов Г., М. Мурзина М., Плахов А., Р. Фомина Р.|загаловак=Элем Климов. Неснятое кино|месца=Москва|выдавецтва=Хроникёр|год=2008|старонак=384|isbn=978-5-901238-52-3|ref=Климов, Мурзина, Плахов, Фомина}} == Спасылкі == * {{imdb title|0091251|«Ідзі і глядзі»}} {{рэйтынг-10|8.3}} * {{amg title|id=10400|title=Ідзі і глядзі}} {{рэйтынг-5|4.5}} * {{rotten-tomatoes|id=1036052-come_and_see|title=«Ідзі і глядзі»}} {{рэйтынг-10|9.5}} * [http://www.kinopoisk.ru/level/1/film/42571/ Фільм на кінапошуку]{{ref-ru}} * [http://www.ekranka.ru/?id=f18 Рэцэнзія на фільм] {{ref-ru}} * [http://21.by/papers?id=13949 Фiльм «Iдзi i глядзi» Элема Клiмава — пра трагічны лёс слуцкай вёскi Пераходы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305095630/http://21.by/papers?id=13949 |date=5 сакавіка 2016 }} {{Фільмы па творах Алеся Адамовіча}} {{Нарматыўны кантроль}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Вялікую Айчынную вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Маскоўскага кінафестывалю]] [[Катэгорыя:Антыфашызм]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1985 года]] [[Катэгорыя:Фільмы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:50 фільмаў, якія неабходна паглядзець, перш чым памерці]] 8z2am5adbj98ayh4hdog2kaackiqspa Вірус імунадэфіцыту чалавека 0 115527 5198287 5186764 2026-09-13T15:55:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198287 wikitext text/x-wiki : ''Гэты артыкул пра [[патаген]] — вірус імунадэфіцыту чалавека. Пра захворванне — артыкул [[ВІЧ-інфекцыя]]. Пра тэрмінальную стадыю хваробы — артыкул [[Сіндром набытага імуннага дэфіцыту|СНІД]].'' {{Таксон | regnum = Вірусы | name = Вірус імунадэфіцыту чалавека | image file = Human_Immunodeficency_Virus_-_stylized_rendering.jpg | image descr = Стылізаваная выява сячэння ВІЧ<ref>{{cite web|url=http://www.lanl.gov/orgs/pa/newsbulletin/2003/07/14/text02.shtml|title=Human genes may predict AIDS progression rate|author=James E. Rickman|date=July 14, 2003|publisher=Los Alamos National Laboratory News Bulletin|archive-url=https://web.archive.org/web/20040323001238/http://www.lanl.gov/orgs/pa/newsbulletin/2003/07/14/text02.shtml|archive-date=2004-03-23}}</ref> | rang = Група | latin = Primate lentivirus group | children name = Віды | children = * ''Human immunodeficiency virus 1'' (HIV-1) — Вірус імунадэфіцыту чалавека 1 (ВІЧ-1) * ''Human immunodeficiency virus 2'' (HIV-2) — Вірус імунадэфіцыту чалавека 2 (ВІЧ-2) | Baltimore group = VI | wikispecies = Human immunodeficiency virus | commons = Category:HIV }} '''Ві́рус іму́надэфіцы́ту чалаве́ка''' — [[Рэтравірусы|рэтравірус]] з роду [[Ленцівірусы|ленцівірусаў]], які выклікае захворванне, якое павольна прагрэсіруе<ref>[http://medportal.ru/enc/venerology/aids/ Медпортал. ВИЧ-инфекция и СПИД]</ref> — '''[[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыю]]'''<ref name="pmid8493571">{{cite journal | author = Weiss RA | title = How does HIV cause AIDS? | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1272 | journal = Science | volume = 260 | issue = 5112 | pages = 1273–9 | date = May 1993 | pmid = 8493571 | doi = 10.1126/science.8493571 | bibcode = 1993Sci...260.1273W | issn = 0036-8075 }}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal | author = Douek DC, Roederer M, Koup RA | title = Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS | journal = Annu. Rev. Med. | volume = 60 | pages = 471–84 | year = 2009 | pmid = 18947296 | pmc = 2716400 | doi = 10.1146/annurev.med.60.041807.123549 }}</ref>. Вірус паражае клеткі [[імунная сістэма|імуннай сістэмы]], якія маюць на сваёй паверхні [[Клетачны рэцэптар|рэцэптары]] [[CD4]]: [[Т-хелперы]], [[манацыт]]ы, [[макрафагі]], [[клеткі Лангерганса]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kawamura T.}}, {{nobr|Kurtz S. E.}}, {{nobr|Blauvelt A.}}, {{nobr|Shimada S.}}|загаловак=The role of Langerhans cells in the sexual transmission of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16226431|мова=en|выданне=Journal of dermatological science|год=2005|volume=40|нумар=3|pages=147—155|pmid=16226431|doi=10.1016/j.jdermsci.2005.08.009}}</ref>, [[дэндрытныя клеткі]], клеткі [[мікраглія|мікрагліі]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kramer-Hämmerle S.}}, {{nobr|Rothenaigner I.}}, {{nobr|Wolff H.}}, {{nobr|Bell J. E.}}, {{nobr|Brack-Werner R.}}|загаловак=Cells of the central nervous system as targets and reservoirs of the human immunodeficiency virus.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15885841|мова=en|выданне=Virus research|год=2005|volume=111|нумар=2|pages=194—213|pmid=15885841|doi=10.1016/j.virusres.2005.04.009}}</ref>. У выніку праца імуннай сістэмы прыгнятаецца і развіваецца '''[[сіндром набытага імуннага дэфіцыту]]''' (СНІД), арганізм хворага страчвае магчымасць абараняцца ад інфекцый і пухлін, узнікаюць другасныя [[апартуністычныя захворванні]], якія не характэрныя для людзей са звычайным імунным статусам<ref name="NIAID">[http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/relationshipHIVAIDS.aspx NIAID/NIH: The Relationship Between the Human Immunodeficiency Virus and the Acquired Immunodeficiency Syndrome]</ref><ref name=Alimonti>{{ cite journal | author=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR | title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS. | journal=J. Gen. Virol. | year=2003 | pages=1649–1661 | volume=84 | issue=7 | pmid=12810858 | doi=10.1099/vir.0.19110-0 }}</ref><ref name=UNAIDS2007>{{cite web| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]]|date=December 2007| title = 2007 AIDS epidemic update| url= http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf| page=10 | access-date = 2008-03-12| format= PDF}}</ref><ref name=Holmes>{{ cite journal | author=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA | title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa | url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2003-03-01_36_5/page/656 | journal=Clin. Infect. Dis. | year=2003 | pages=656&dash;662 | volume=36 | issue=5 | pmid=12594648 | doi=10.1086/367655 }}</ref><ref name=Guss>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 1 | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_1994-05_12_3/page/375 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=375–384 | volume=12 | issue=3 | pmid=8040596 | doi=10.1016/0736-4679(94)90281-X }}</ref><ref name=Guss2>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 2 | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-emergency-medicine_1994-07_12_4/page/491 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=491–497 | volume=12 | issue=4 | pmid=7963396 | doi=10.1016/0736-4679(94)90346-8 }}</ref>. Без доктарскага ўмяшання апартуністычныя захворванні выклікаюць смерць пацыента ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння (у залежнасці ад падтыпу віруса)<ref name=UNAIDS2007/>. Пры правядзенні [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] працягласць жыцця пацыента можа быць падоўжана да 70—80 гадоў<ref name=autogenerated14>[http://www.aidsmap.com/page/2816991/ aidsmap. Чаканая працягласць жыцця для некаторых груп ВІЧ-інфікаваных асоб у ЗША зараз значна пераўзыходзіць яе сярэдні паказчык]</ref><ref name=autogenerated15>[http://arvt.ru/news/2014-01-29-life-expectancy.html Антырэтравірусная тэрапія online. Працягласць жыцця людзей з ВІЧ, якія атрымліваюць АРВТ у развітых краінах]</ref><ref name=autogenerated16>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3867319/ US National Library of Medicine National Institutes of Health. Closing the Gap: Increases in Life Expectancy among Treated HIV-Positive Individuals in the United States and Canada]</ref>. == Адкрыццё ВІЧ == [[Выява:HIV released from lymphocyte.jpg|right|thumbnail|300px|Выява, зробленая [[Растравы электронны мікраскоп|растравым электронным мікраскопам]]. У цэнтры кадра знаходзіцца заражаны [[T-лімфацыт]]. Шматлікія светлыя круглыя выпукласці на яго паверхні — месцы зборкі і адпачкавання [[вірыён]]аў віруса імунадэфіцыту чалавека<ref>[http://phil.cdc.gov/phil/details.asp?pid=1197 Public Health Image Library] Scanning electron micrograph of HIV-1 virions budding from a cultured lymphocyte. See PHIL 10000 for a colorized view of this image, and PHIL 14270, for a black and white version, both viewed at a lower magnigication</ref>]] [[Выява:HIV-1 Transmission electron micrograph AIDS02bbb lores.jpg|thumb|300px|right|Выява вірыёнаў, атрыманая пры дапамозе [[трансмісійны электронны мікраскоп|трансмісійнага электроннага мікраскопа]]. Бачная будова вірыёнаў, унутры якіх знаходзіцца конусападобнае ядро<ref>''Department of Health and Human Services. Centers for Disease Control and Prevention’s'' Public Health Image Library (PHIL), image #948.Праверана 27 ліпеня 2012.</ref>]] У [[1981]] годзе з'явіліся першыя тры навуковыя артыкулы пра незвычайныя выпадкі развіцця [[пнеўмацыстная пнеўманія|пнеўмацыстнай пнеўманіі]] і [[саркома Капашы|саркомы Капашы]] ў [[гомасексуальнасць|гомасексуальных]] мужчын<ref>{{артыкул|загаловак=Pneumocystis pneumonia--Los Angeles.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6265753|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=1981|volume=30|нумар=21|pages=250—252|pmid=6265753}}</ref><ref name="av1986">{{cite web|url=http://www.avert.org/history-aids-1986.htm|title=History of AIDS Up to 1986|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21|archive-date=7 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007043420/http://www.avert.org/history-aids-1986.htm|url-status=dead}}</ref>. Да гэтага абодва захворванні сустракаліся рэдка і былі характэрныя для зусім розных груп [[пацыент]]аў: на саркому Капашы галоўным чынам хварэлі пажылыя мужчыны міжземнаморскага паходжання, а на пнеўмацыстную пнеўманію — пацыенты з [[лейкоз]]ам пасля інтэнсіўнай [[хіміятэрапія|хіміятэрапіі]]. З'яўленне гэтых захворванняў, якія сведчылі пра цяжкі імунадэфіцытны стан, у маладых людзей, якія не ўваходзілі ў адпаведныя групы рызыкі, назіралася ўпершыню<ref name="av1986" />. Затым выявілі такія ж сімптомы сярод [[наркаманія|наркаспажыўцоў]], хворых на [[гемафілія|гемафілію A]]<ref>{{cite journal | title = ''Pneumocystis carinii'' pneumonia among persons with hemophilia A | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 31 | issue = 27 | pages = 365–7 | date = July 1982 | pmid = 6815443 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001126.htm }}</ref> і [[Рэспубліка Гаіці|гаіцян]]<ref>{{cite journal | title = Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States | journal = MMWR Morb. Mortal. Wkly. Rep. | volume = 31 | issue = 26 | pages = 353–4, 360–1 | date = July 1982 | pmid = 6811853 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm }}</ref><ref name="pmid16873641">{{cite journal | author = Cohen J | title = HIV/AIDS: Latin America & Caribbean. HAITI: making headway under hellacious circumstances | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/470 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5786 | pages = 470–3 | year = 2006 | pmid = 16873641 | doi = 10.1126/science.313.5786.470b }}</ref>. Найбольш значным было выяўленне зніжэння суадносін [[CD4|CD4<sup>+</sup>]]/[[CD8|CD8<sup>+</sup>]]-клетак у выніку адноснага і/ці абсалютнага памяншэння колькасці CD4<sup>+</sup>-лімфацытаў у спалучэнні з павелічэннем колькасці CD8<sup>+</sup>-лімфацытаў<ref name="av1986" /><ref name=MMWR1982a>{{cite journal | author = Centers for Disease Control (CDC) | title = Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males | journal = MMWR Morb Mortal Wkly Rep. | volume = 31 | issue = 19 | pages = 249–251 | year = 1982 | pmid = 6808340 | url = http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm | access-date = August 31, 2011 }}</ref><ref name=Barre>{{cite journal | author = Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L | title = Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS) | url = https://archive.org/details/sim_science_1983-05-20_220_4599/page/868 | journal = Science | volume = 220 | issue = 4599 | pages = 868–871 | year = 1983 | pmid = 6189183 | doi = 10.1126/science.6189183 | last5 = Chamaret | last4 = Nugeyre | last7 = Dauguet | last6 = Gruest | last9 = Vezinet-Brun | last8 = Axler-Blin | bibcode = 1983Sci...220..868B }}</ref>. У ліпені [[1982]] года для абазначэння гэтага стану быў прапанаваны тэрмін [[сіндром набытага імуннага дэфіцыту]] (СНІД, AIDS)<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/his81_86.htm|title=The history of AIDS 1981—1986|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21|archive-date=10 лютага 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210030909/http://www.avert.org/his81_86.htm|url-status=dead}}</ref>. У верасні 1982 года СНІДу было дадзена паўнавартаснае вызначэнне як [[назалогія|назалагічнай]] форме на падставе назірання шэрагу апартуністычных інфекцый у чатырох груп пацыентаў, названых вышэй<ref name="av1986" /><ref>{{артыкул|загаловак=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS)--United States.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6815471|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=1982|volume=31|нумар=37|pages=507—508|pmid=6815471}}</ref>. У перыяд з 1981 па 1984 гады выйшлі некалькі прац, якія звязвалі імавернасць развіцця СНІДу з [[анальны секс|анальным сексам]] ці з уплывам [[наркотык]]аў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gottlieb M. S.}}, {{nobr|Schroff R.}}, {{nobr|Schanker H. M.}}, {{nobr|Weisman J. D.}}, {{nobr|Fan P. T.}}, {{nobr|Wolf R. A.}}, {{nobr|Saxon A.}}|загаловак=Pneumocystis carinii pneumonia and mucosal candidiasis in previously healthy homosexual men: evidence of a new acquired cellular immunodeficiency.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6272109|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1981|volume=305|нумар=24|pages=1425—1431|pmid=6272109|doi=10.1056/NEJM198112103052401}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Durack D. T.}}|загаловак=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma in homosexual men.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6272112|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1981|volume=305|нумар=24|pages=1465—1467|pmid=6272112|doi=10.1056/NEJM198112103052408}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Goedert J. J.}}, {{nobr|Neuland C. Y.}}, {{nobr|Wallen W. C.}}, {{nobr|Greene M. H.}}, {{nobr|Mann D. L.}}, {{nobr|Murray C.}}, {{nobr|Strong D. M.}}, {{nobr|Fraumeni J. F. Jr.}}, {{nobr|Blattner W. A.}}|загаловак=Amyl nitrite may alter T lymphocytes in homosexual men.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6121088|мова=en|выданне=Lancet|год=1982|volume=1|нумар=8269|pages=412—416|pmid=6121088}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Jaffe H. W.}}, {{nobr|Choi K.}}, {{nobr|Thomas P. A.}}, {{nobr|Haverkos H. W.}}, {{nobr|Auerbach D. M.}}, {{nobr|Guinan M. E.}}, {{nobr|Rogers M. F.}}, {{nobr|Spira T. J.}}, {{nobr|Darrow W. W.}}, {{nobr|Kramer M. A.}}, {{nobr|Friedman S. M.}}, {{nobr|Monroe J. M.}}, {{nobr|Friedman-Kien A. E.}}, {{nobr|Laubenstein L. J.}}, {{nobr|Marmor M.}}, {{nobr|Safai B.}}, {{nobr|Dritz S. K.}}, {{nobr|Crispi S. J.}}, {{nobr|Fannin S. L.}}, {{nobr|Orkwis J. P.}}, {{nobr|Kelter A.}}, {{nobr|Rushing W. R.}}, {{nobr|Thacker S. B.}}, {{nobr|Curran J. W.}}|загаловак=National case-control study of Kaposi's sarcoma and Pneumocystis carinii pneumonia in homosexual men: Part 1. Epidemiologic results.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6603806|мова=en|выданне=Annals of internal medicine|год=1983|volume=99|нумар=2|pages=145—151|pmid=6603806}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Mathur-Wagh U.}}, {{nobr|Enlow R. W.}}, {{nobr|Spigland I.}}, {{nobr|Winchester R. J.}}, {{nobr|Sacks H. S.}}, {{nobr|Rorat E.}}, {{nobr|Yancovitz S. R.}}, {{nobr|Klein M. J.}}, {{nobr|William D. C.}}, {{nobr|Mildvan D.}}|загаловак=Longitudinal study of persistent generalised lymphadenopathy in homosexual men: relation to acquired immunodeficiency syndrome.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6143974|мова=en|выданне=Lancet|год=1984|volume=1|нумар=8385|pages=1033—1038|pmid=6143974}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Newell G. R.}}, {{nobr|Adams S. C.}}, {{nobr|Mansell P. W.}}, {{nobr|Hersh E. M.}}|загаловак=Toxicity, immunosuppressive effects and carcinogenic potential of volatile nitrites: possible relationship to Kaposi's sarcoma.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6150466|мова=en|выданне=Pharmacotherapy|год=1984|volume=4|нумар=5|pages=284—291|pmid=6150466}}</ref>. Паралельна вяліся працы над [[гіпотэза]]й аб магчымай інфекцыйнай прыродзе СНІДу. Вірус імунадэфіцыту чалавека незалежна адкрылі ў [[1983]] годзе ў дзвюх лабараторыях: [[Інстытут Пастэра|Інстытуце Пастэра]] ў [[Францыя|Францыі]] пад кіраўніцтвам [[Люк Мантанье|Люка Мантанье]] і [[Нацыянальны інстытут раку, ЗША|Нацыянальным інстытуце раку]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] пад кіраўніцтвам [[Роберт Гала|Роберта Гала]]. Вынікі даследаванняў, у якіх з тканак пацыентаў з сімптомамі СНІДу ўпершыню ўдалося вылучыць новы [[Рэтравірусы|рэтравірус]], былі апублікаваныя 20 мая 1983 года ў часопісе [[Science, часопіс|«Science»]]<ref name="Barre-Sinoussi et al">{{артыкул|аўтар={{nobr|Barré-Sinoussi F.}}, {{nobr|Chermann J. C.}}, {{nobr|Rey F.}}, {{nobr|Nugeyre M. T.}}, {{nobr|Chamaret S.}}, {{nobr|Gruest J.}}, {{nobr|Dauguet C.}}, {{nobr|Axler-Blin C.}}, {{nobr|Vézinet-Brun F.}}, {{nobr|Rouzioux C.}}, {{nobr|Rozenbaum W.}}, {{nobr|Montagnier L.}}|загаловак=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS).|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6189183|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1983|volume=220|нумар=4599|pages=868—871|pmid=6189183}}</ref><ref name=Gallo>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gallo R. C.}}, {{nobr|Sarin P. S.}}, {{nobr|Gelmann E. P.}}, {{nobr|Robert-Guroff M.}}, {{nobr|Richardson E.}}, {{nobr|Kalyanaraman V. S.}}, {{nobr|Mann D.}}, {{nobr|Sidhu G. D.}}, {{nobr|Stahl R. E.}}, {{nobr|Zolla-Pazner S.}}, {{nobr|Leibowitch J.}}, {{nobr|Popovic M.}}|загаловак=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS).|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/6601823|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1983|volume=220|нумар=4599|pages=865—867|pmid=6601823}}</ref>. У гэтых жа працах вылучаны з хворых на СНІД вірус быў упершыню паспяхова размножаны ў культываваных Т-лімфацытах. Французская група даследчыкаў паказала, што сералагічна гэты вірус адрозніваецца ад HTLV-I, і назвала яго LAV («вірус, асацыяваны з [[лімфаадэнапатыя]]й»)<!-- узята з артыкула «Мантанье, Люк» -->, а амерыканская група назвала яго HTLV-III, бо памылкова аднесла да групы [[Т-лімфатропны вірус чалавека|HTLV-вірусаў]]. Даследчыкі высунулі здагадку, што вірус можа выклікаць сіндром набытага імуннага дэфіцыту<ref name="av1986"/>. У [[1986]] годзе было выяўлена, што вірусы, адкрытыя ў 1983 французскімі і амерыканскімі даследчыкамі, генетычна ідэнтычныя. Першапачатковыя назвы вірусаў былі скасаваныя і была прапанавана адна агульная назва — вірус імунадэфіцыту чалавека<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Coffin J.}}, {{nobr|Haase A.}}, {{nobr|Levy J. A.}}, {{nobr|Montagnier L.}}, {{nobr|Oroszlan S.}}, {{nobr|Teich N.}}, {{nobr|Temin H.}}, {{nobr|Toyoshima K.}}, {{nobr|Varmus H.}}, {{nobr|Vogt P.}}|загаловак=What to call the AIDS virus?|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3010128|мова=en|выданне=Nature|год=1986|volume=321|нумар=6065|pages=10|pmid=3010128}}</ref>. У 2008 годзе [[Люк Мантанье]] і [[Франсуаза Бар-Сінусі]] былі ганараваны [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміяй у вобласці фізіялогіі і медыцыны]] «за адкрыццё віруса імунадэфіцыту чалавека»<ref>{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2008/press.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2008 Press Release|quote=Harald zur Hausen, Françoise Barré-Sinoussi, Luc Montagnier|access-date=2014-07-21}}</ref>. == ВІЧ-інфекцыя == === Інфіцыраванне === {{main|Інфіцыраванне вірусам імунадэфіцыту чалавека}} Вірус можа перадавацца праз прамы кантакт пашкоджанай [[Слізістая абалонка|слізістай абалонкі]] ці пашкоджанай [[скура|скуры]] здаровага чалавека з біялагічнымі вадкасцямі заражанага чалавека: [[кроў]]ю, [[перадэякулят|перадсемявай вадкасцю]] (якая вылучаецца на працягу ўсяго палавога акту), [[сперма]]й, сакрэтам [[похва|похвы]] і [[Жаночае малако|грудным малаком]]. Перадача віруса можа адбывацца пры неабароненым [[анальны секс|анальным]], [[вагінальны секс|вагінальным]] ці [[аральны секс|аральным]] сексе<ref name="Levy">{{кніга|аўтар=Levy J.A.|загаловак=HIV and the pathogenesis of AIDS|выдавецтва=USA: American Society for Microbiology|год=2007|isbn=978-1-55581-393-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Rothenberg R. B.}}, {{nobr|Scarlett M.}}, {{nobr|del Rio C.}}, {{nobr|Reznik D.}}, {{nobr|O'Daniels C.}}|загаловак=Oral transmission of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9833850|мова=en|выданне=AIDS (London, England)|год=1998|volume=12|нумар=16|pages=2095—2105|pmid=9833850}}</ref>. Інтактная, непашкоджаная скура — з'яўляецца эфектыўным бар'ерам для інфекцыі, бо ў ёй адсутнічаюць клеткі, якія могуць быць заражаны ВІЧ. Для паспяховай інфекцыі патрабуецца прамы кантакт з крывяноснай сістэмай ці з мембранамі клетак слізістых абалонак. Слізістыя абалонкі палавых органаў і прамой кішкі часта атрымліваюць нязначныя пашкоджанні пры палавым акце, праз якія вірус можа трапляць у кроў. Такія пашкоджанні часцей узнікаюць пры наяўнасці захворванняў, якія перадаюцца палавых шляхам, напрыклад, у выпадку [[Герпесвірусы|герпесу]]. З іншага боку, заражэнне магчыма і ў выпадку непашкоджанай слізістай абалонкі, таму што апошнія змяшчаюць значную колькасць дэндрытных клетак (у тым ліку, клетак Лангерганса), якія могуць адыгрываць ролю «пераносчыкаў» вірусных часціц у [[лімфатычныя вузлы]]. Таму асабліва небяспечнай формай палавога акту для прымаючага партнёра з'яўляецца неабаронены анальны секс, таму што пры гэтай форме ўзнікае найбольшая колькасць дробных і буйных пашкоджанняў, бо слізістая абалонка прамой кішкі высцілаецца аднаслойным цыліндрычным эпітэліем, а похвы — мнагаслойным плоскім неарагавеваючым<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Begay O.}}, {{nobr|Jean-Pierre N.}}, {{nobr|Abraham C. J.}}, {{nobr|Chudolij A.}}, {{nobr|Seidor S.}}, {{nobr|Rodriguez A.}}, {{nobr|Ford B. E.}}, {{nobr|Henderson M.}}, {{nobr|Katz D.}}, {{nobr|Zydowsky T.}}, {{nobr|Robbiani M.}}, {{nobr|Fernández-Romero J. A.}}|загаловак=Identification of personal lubricants that can cause rectal epithelial cell damage and enhance HIV type 1 replication in vitro.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21309617|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=2011|volume=27|нумар=9|pages=1019—1024|pmid=21309617|doi=10.1089/AID.2010.0252}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aidsmap.com/Route-and-susceptibility-mucous-membranes-and-target-cells/page/1324028/|title=From exposure to infection: The biology of HIV transmission|author=James Wilton|access-date=2014-09-10}}</ref>. Перадача віруса адбываецца з большай імавернасцю пры выкарыстанні заражаных іголак і шпрыцаў (асабліва спажыўцамі ін'екцыйных наркотыкаў), а таксама пры [[пераліванне крыві|пераліванні крыві]] (у выпадку парушэння медыцынскім персаналам усталяваных працэдур праверкі донарскай крыві)<ref name=bartlett2008>{{кніга|аўтар=Jpnh G Bartlett.|загаловак=Кішэнны даведнік. Лячэнне ВІЧ-інфекцыі і Сніду ў сталых|спасылка=hopkons-hivguide.org|выдавецтва=Медыцынская школа Універсітэта Джона Хопкінса|год=2008|старонак=138}}</ref>. Таксама перадача віруса можа адбыцца паміж маці і дзіцём падчас [[цяжарнасць|цяжарнасці]], [[роды|родаў]] (заражэнне праз кроў маці)<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Cooper E. R.}}, {{nobr|Charurat M.}}, {{nobr|Mofenson L.}}, {{nobr|Hanson I. C.}}, {{nobr|Pitt J.}}, {{nobr|Diaz C.}}, {{nobr|Hayani K.}}, {{nobr|Handelsman E.}}, {{nobr|Smeriglio V.}}, {{nobr|Hoff R.}}, {{nobr|Blattner W.}}|загаловак=Combination antiretroviral strategies for the treatment of pregnant HIV-1-infected women and prevention of perinatal HIV-1 transmission.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11981365|мова=en|выданне=Journal of acquired immune deficiency syndromes (1999)|год=2002|volume=29|нумар=5|pages=484—494|pmid=11981365}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PerinatalGL.pdf|title=Recommendations for Use of Antiretroviral Drugs in Pregnant HIV-1-Infected Women for Maternal Health and Interventions to Reduce Perinatal HIV-1 Transmission in the United States|date=October 12, 2006|publisher=AIDSinfo.nih.gov|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060422113223/http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PerinatalGL.pdf|archive-date=22 красавіка 2006|url-status=dead}}</ref> і пры [[грудное выкормліванне|грудным выкормліванні]] (прычым як ад заражанай маці да здаровага дзіцяці праз грудное малако, так і ад заражанага дзіцяці да здаровай маці праз пакусванне грудзі падчас кармлення)<ref>{{кніга|аўтар=Сусветная арганізацыя аховы здароўя |загаловак=HIV transmission through breastfeeding. A review of available evidence|спасылка=http://www.who.int/maternal_child_adolescent/documents/9789241596596/en/ |год=2007 |isbn=9789241596596}}</ref>. Вірус не перадаецца паветрана-кропельным шляхам, бытавым шляхам, пры судотыку з непашкоджанай скурай, праз укусы [[Насякомыя|насякомых]]<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kerr C.}}|загаловак=Bloodsucking fly blamed for transmitting HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12062985|мова=en|выданне=The Lancet infectious diseases|год=2002|volume=2|нумар=5|pages=265|pmid=12062985}}Цытата: «<u>Most bloodsucking insects are not capable of transmitting HIV</u> because they inject saliva and ingest blood through different routes»</ref>, [[сляза|слёзы]]<ref name="Saliva" /> і [[сліна|сліну]] (з-за таго, што канцэнтрацыя [[вірыён]]аў ВІЧ у гэтых вадкасцях ніжэйшая за [[інфіцыруючая доза|інфіцыруючую дозу]], а таксама з-за таго, што сліна — агрэсіўнае асяроддзе, якое разбурае сваімі [[фермент]]амі [[вірыён]]ы ВІЧ)<!-- Патрэбна спасылка на АК! Узята адгэтуль: http://arvt.ru/forum/misc/common-hiv-qna/2151 --><ref name="Saliva">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV Transmission|author=CDC|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=4 лютага 2005}} {{cite web|url=http://www.hivlawandpolicy.org/sites/www.hivlawandpolicy.org/files/CDC%2C%20HIV%20and%20its%20transmission.pdf|title=HIV and Its Transmission|author=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=The Center for HIV Law and Policy|description=Выкрыццё міфаў пра перадачу ВІЧ бытавым шляхам, пры пацалунках, укусах, праз сліну, слёзы і інш.|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094547/http://www.hivlawandpolicy.org/sites/www.hivlawandpolicy.org/files/CDC,%20HIV%20and%20its%20transmission.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}} {{cite web|url=http://aids.gov/hiv-aids-basics/hiv-aids-101/how-you-get-hiv-aids/|title=HOW DO YOU GET HIV OR AIDS?|author=aids.gov|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|access-date=2014-07-21}} {{артыкул|аўтар={{nobr|Baron S.}}, {{nobr|Poast J.}}, {{nobr|Cloyd M. W.}}|загаловак=Why is HIV rarely transmitted by oral secretions? Saliva can disrupt orally shed, infected leukocytes.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9989543|мова=en|выданне=Archives of internal medicine|год=1999|volume=159|нумар=3|pages=303—310|pmid=9989543}}</ref>. === Хвароба === {{main|ВІЧ-інфекцыя}} [[Выява:Hiv-timecourse_copy_be.svg|thumb|400px|Дынаміка колькасці CD4<sup>+</sup>-лімфацытаў і копій РНК віруса за перыяд ад моманту інфіцыравання да тэрмінальнай стадыі<ref>Прыведзена паводле Figure 1, апублікаванай у {{cite journal | title=New concepts in the immunopathogenesis of human immunodeficiency virus infection | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1993-02-04_328_5/page/327 | last=Pantaleo | first=G | journal=New England Journal of Medicine | volume=328 | issue=5 | page=327-335 |date=4 February 1993 | pmid=8093551|display-authors=etal}}, таксама даступная Figure 4 у {{cite web|title=The relationship between the human immunodeficiency virus and the acquired immunodeficiency syndrome|publisher=US National Institute of Allergy and Infectious Diseases|url=http://www3.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/relationshipHIVAIDS.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091130070900/http://www3.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/relationshipHIVAIDS.htm|archive-date=30 лістапада 2009|access-date=1 снежня 2016|url-status=dead}} Дадатковая інфармацыя апублікавана ў {{cite journal | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | journal=Science | last=Piutak | first=M |date=19 March 1993 | volume=259 | issue=510 | pages=1749-54 | pmid=8096089|display-authors=etal}}</ref> {{legend-line|#3000ff solid|колькасць CD4<sup>+</sup>лімфацытаў у 1 мкл крыві}} {{legend-line|#ff0000 solid|колькасць копій РНК віруса ў 1 мл плазмы крыві}}]] У часе хваробы вылучаюць тры стадыі: вострую інфекцыю, латэнтны перыяд і тэрмінальную стадыю ([[СНІД]]) (гл. ілюстрацыю). Падчас развіцця [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыі]] ў аднаго і таго ж чалавека ў выніку [[мутацыя|мутацый]] узнікаюць новыя [[штам]]ы віруса, якія адрозніваюцца па хуткасці рэпрадукцыі і здольнасці інфіцыраваць<ref name="NIAID" /><ref name=Alimonti />. Размножыўшыся, вірусныя часціцы вызваляюцца з паражоных клетак і ўкараняюцца ў новыя — цыкл развіцця паўтараецца. Інфіцыраваныя вірусам [[Т-хелперы]] паступова гінуць з-за разбурэння вірусам, [[апаптоз]]у ці знішчэння [[Цытатаксічныя Т-лімфацыты|Т-кілерамі]]. Падчас развіцця ВІЧ-інфекцыі колькасць Т-хелпераў (CD4<sup>+</sup>-клетак) змяншаецца настолькі, што арганізм ужо не можа супрацьстаяць узбуджальнікам [[апартуністычныя інфекцыі|апартуністычных інфекцый]], якія бяспечныя ці мала небяспечныя для здаровых людзей з нармальнай [[імунная сістэма|імуннай сістэмай]]. На тэрмінальнай стадыі (СНІД), саслаблены арганізм паражаюць [[бактэрыяльныя інфекцыі|бактэрыяльныя]], [[мікозы|грыбковыя]], [[вірусныя захворванні|вірусныя]] і [[пратазойныя інфекцыі]], а таксама [[пухліны]]<ref name=Holmes /><ref name=Guss /><ref name=Guss2 />. У адсутнасці антырэтравіруснай тэрапіі смерць пацыента настае не ў выніку размнажэння віруса ў CD4<sup>+</sup>-клетках, а з прычыны развіцця апартуністычных захворванняў (другасных у адносінах да ВІЧ-інфекцыі). === Эпідэміялогія === {{main|Эпідэміялогія ВІЧ-інфекцыі}} Паводле звестак на 2011 год, у свеце за ўвесь час на [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыю]] захварэлі 60 мільёнаў чалавек, з іх: 25 мільёнаў памерлі, а 35 мільёнаў жывуць з ВІЧ-інфекцыяй<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/press_video/20111130/502694336.html|title=Борьба со СПИД в России: как остановить болезнь?|date=2011-11-30|publisher=РИА Новости|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714140509/http://ria.ru/press_video/20111130/502694336.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Больш за дзве траціны з іх пражываюць у [[Афрыка на поўдзень ад Сахары|Афрыцы на поўдзень ад пустыні Сахара]]<ref name=autogenerated4>{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|title=UNAIDS World AIDS Day Report 2011|date=2011|publisher=UNAIDS World AIDS|access-date=2013-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601011732/http://www.unaids.org/en/media/unaids/contentassets/documents/unaidspublication/2011/JC2216_WorldAIDSday_report_2011_en.pdf|archive-date=1 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. [[Эпідэмія]] пачалася тут у канцы 1970-х — пачатку 1980-х гадоў. Затым эпідэмія перакінулася ў [[ЗША]], [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]] і краіны [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыкі]]. Сёння, за выключэннем краін Афрыкі, хутчэй усяго вірус распаўсюджваецца ў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] (у тым ліку ў [[Расія|Расіі]]<ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2021/10/14/seks-bez-prosveta Секс без просвета. Россия догнала Африку по ВИЧ, и дело не в наркотиках. «Тихая эпидемия» — в пяти графиках] // 14 кастрычніка 2021</ref>). Эпідэмічная сітуацыя ў гэтых рэгіёнах стрымлівалася да канца 1990-х, затым з [[1999]] па [[2002]] гады колькасць інфіцыраваных амаль патроілася — галоўным чынам за кошт ін'екцыйных наркаманаў. Значна ніжэй за сярэдні ўзровень ВІЧ-інфекцыя распаўсюджана ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. У маштабе планеты эпідэмічная сітуацыя стабілізавалася, колькасць новых выпадкаў ВІЧ-інфекцыі зменшылася з 3,5 мільёнаў у 1997 годзе да 2,7 мільёнаў у 2007 годзе<ref name=autogenerated4 />. Паводле звестак на красавік [[2024]] года, у [[Беларусь|Беларусі]] каля 35,4 тысяч чалавек жывуць з ВІЧ-інфекцыяй<ref name=pinskijpream>{{cite web |url = http://www.pncge.rcge.by/e/1119-epidemicheskaya-situatsiya-po-vich-infektsii?1575 |title = Эпидемическая ситуация по ВИЧ-инфекции в г.Пинске на 01.03.2023 года |date = 2023-03-01 |publisher = ”Пинский зональный центр гигиены и эпидемиологии” |access-date = 2022-11-27 |archive-date = 2022-10-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221006124903/http://www.pncge.rcge.by/e/1119-epidemicheskaya-situatsiya-po-vich-infektsii?1575 |url-status = live }}</ref>, за перыяд з 1987 па 2015 год памерлі ад розных прычын 4449 ВІЧ-інфіцыраваных грамадзян Беларусі<ref>{{cite web|url=http://minzdrav.gov.by/dadvfiles/000032_703012_sbornik2015.rar|title=Здравоохранение в Республике Беларусь. Официальный статистический сборник за 2015 г.|date=2015|access-date=2017-03-03|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105092340/http://minzdrav.gov.by/dadvfiles/000032_703012_sbornik2015.rar|archive-date=5 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><!-- (падрабязней гл. [[Эпідэміялогія ВІЧ-інфекцыі#Статыстыка захворвання і смяротнасці па Беларусі|Статыстыка захворвання і смяротнасці па Беларусі]])-->. === Дыягностыка === {{main|Тэст на ВІЧ}} Аналіз крыві дазваляе выявіць [[антыцелы]] да [[бялкі|бялкоў]] віруса ([[Імунаферментны аналіз|ІФА]]), рэакцыю антыцелаў на бялкі віруса ([[вестэрн-блот]]), [[РНК]] віруса ([[ЗТ-ПЛР]])<ref>{{cite web|url=http://hivtest.cdc.gov/faq.aspx#tests|title=National HIV and STD Testing Resources|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=2014-07-21|archive-date=11 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140711211818/http://hivtest.cdc.gov/faq.aspx#tests|url-status=dead}}</ref>. Вызначэнне [[вірусная нагрузка|віруснай нагрузкі]] (падлік колькасці копій РНК віруса ў мілілітры [[Плазма крыві|плазмы крыві]]) дазваляе меркаваць пра стадыю захворвання і эфектыўнасць лячэння<ref>{{cite web|url=http://www.aids.gov/hiv-aids-basics/just-diagnosed-with-hiv-aids/understand-your-test-results/viral-load/|title=Just Diagnosed with HIV AIDS: Understand Your Test Results: Viral Load|author=aids.gov|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|access-date=2014-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513023733/https://www.aids.gov/hiv-aids-basics/just-diagnosed-with-hiv-aids/understand-your-test-results/viral-load/|archive-date=13 мая 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webmd.com/hiv-aids/human-immunodeficiency-virus-hiv-test|title=Human Immunodeficiency Virus (HIV) Test|author=WebMD Medical Reference from Healthwise|publisher=Healthwise|access-date=2014-07-21}}</ref>. Абавязковая праверка [[Донарства крыві|донарскай крыві]] ў развітых краінах у значнай ступені скараціла магчымасць перадачы віруса пры яе выкарыстанні. Тэсціраванне на ВІЧ цяжарных жанчын дазваляе своечасова пачаць прыём лекаў і нарадзіць здаровае дзіця. Існуе меркаванне, што прымусовае тэсціраванне насельніцтва бесперспектыўнае з пункту гледжання стрымлівання эпідэміі<ref>{{cite web|url=http://xn--b1am9b.xn--p1ai/test_na_vich.html|title=ВИЧ.рф тест на ВИЧ|access-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812235052/https://xn--b1am9b.xn--p1ai/test_na_vich.html|archive-date=12 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref> і парушае [[правы чалавека]]<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/ru/|title=ВИЧ/СПИД: Тестирование и консультирование|access-date=2014-09-12}}</ref>. У Беларусі да асоб, у дачыненні да якіх ёсць дастатковыя падставы меркаваць, што яны маюць вірус імунадэфіцыту чалавека, у выпадку іх ухілення ад абавязковага медыцынскага агляду па заключэнні ўрачэбна-кансультацыйнай камісіі (УКК) дзяржаўнай арганізацыі аховы здароўя і з санкцыі пракурора можа ажыццяўляцца прымусовы медыцынскі агляд у дзяржаўных арганізацыях аховы здароўя<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3871&p0=v19302435|title=Закон Республики Беларусь от 3 мая 1996 г. № 440-XІІІ "О здравоохранении" |publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|access-date=2017-03-03}}</ref>. === Лячэнне === {{main|Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія}} З 35 мільёнаў чалавек, якія жывуць з ВІЧ-інфекцыяй, частка застаецца ў жывых дзякуючы антырэтравіруснай тэрапіі. У выпадку адсутнасці [[высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] ВІЧ-інфекцыі, смерць настае ў сярэднім праз 9—11 гадоў пасля заражэння<ref name="NIAID" /><ref name=autogenerated9>{{cite web| author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]]|date=December 2007| title = 2007 AIDS epidemic update| url= http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf | page=10 | access-date = 2008-03-12| format= PDF}}</ref>. Пры правядзенні [[Высокаактыўная антырэтравірусная тэрапія|антырэтравіруснай тэрапіі]] працягласць жыцця пацыента складае 70—80 гадоў<ref name=autogenerated14 /><ref name=autogenerated15 /><ref name=autogenerated16 />. Антырэтравірусныя прэпараты перашкаджаюць ВІЧ размнажацца ў клетках імуннай сістэмы чалавека, блакіруючы ўкараненне [[вірыён]]аў у клеткі і парушаючы на розных этапах працэс зборкі новых вірыёнаў. Своечасова распачатае лячэнне антырэтравіруснымі прэпаратамі ў сотні разоў змяншае рызыку развіцця СНІДу і наступнай смерці<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Emery S.}}, {{nobr|Neuhaus J. A.}}, {{nobr|Phillips A. N.}}, {{nobr|Babiker A.}}, {{nobr|Cohen C. J.}}, {{nobr|Gatell J. M.}}, {{nobr|Girard P. M.}}, {{nobr|Grund B.}}, {{nobr|Law M.}}, {{nobr|Losso M. H.}}, {{nobr|Palfreeman A.}}, {{nobr|Wood R.}}|загаловак=Major clinical outcomes in antiretroviral therapy (ART)-naive participants and in those not receiving ART at baseline in the SMART study.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18476292|мова=en|выданне=The Journal of infectious diseases|год=2008|volume=197|нумар=8|pages=1133—1144|pmid=18476292|doi=10.1086/586713}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Katzenstein D. A.}}, {{nobr|Hammer S. M.}}, {{nobr|Hughes M. D.}}, {{nobr|Gundacker H.}}, {{nobr|Jackson J. B.}}, {{nobr|Fiscus S.}}, {{nobr|Rasheed S.}}, {{nobr|Elbeik T.}}, {{nobr|Reichman R.}}, {{nobr|Japour A.}}, {{nobr|Merigan T. C.}}, {{nobr|Hirsch M. S.}}|загаловак=The relation of virologic and immunologic markers to clinical outcomes after nucleoside therapy in HIV-infected adults with 200 to 500 CD4 cells per cubic millimeter. AIDS Clinical Trials Group Study 175 Virology Study Team.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8813039|мова=en|выданне=The New England journal of medicine|год=1996|volume=335|нумар=15|pages=1091—1098|pmid=8813039|doi=10.1056/NEJM199610103351502}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Sterne J. A.}}, {{nobr|Hernán M. A.}}, {{nobr|Ledergerber B.}}, {{nobr|Tilling K.}}, {{nobr|Weber R.}}, {{nobr|Sendi P.}}, {{nobr|Rickenbach M.}}, {{nobr|Robins J. M.}}, {{nobr|Egger M.}}|загаловак=Long-term effectiveness of potent antiretroviral therapy in preventing AIDS and death: a prospective cohort study.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16054937|мова=en|выданне=Lancet|год=2005|volume=366|нумар=9483|pages=378—384|pmid=16054937|doi=10.1016/S0140-6736(05)67022-5}}</ref>. Антырэтравірусныя прэпараты ў часткі пацыентаў выклікаюць пабочныя эфекты, якія ў некаторых выпадках нават патрабуюць змяніць схему лячэння (набор лекаў). Тэрапію прызначаюць пры зніжэнні імунітэту і/ці высокай [[вірусная нагрузка|віруснай нагрузцы]]. У выпадку, калі колькасць CD4<sup>+</sup>-лімфацытаў вялікая і вірусная нагрузка нізкая, тэрапію не прызначаюць. Пасля прызначэння тэрапіі лекі трэба прымаць штодня ў адзін і той жа час і пажыццёва, што стварае нязручнасці для пацыентаў. Таксама варта ўлічваць высокі кошт месячнага курсу лекаў. У 2014 годзе неабходныя лекі атрымлівалі менш за палову з 9,5 млн чалавек, якім патрэбна супрацьвірусная тэрапія<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/starting-monitoring-switching-hiv-treatment.htm|title=Starting, Monitoring & Switching HIV Treatment|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21|archive-date=7 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007043502/http://www.avert.org/starting-monitoring-switching-hiv-treatment.htm|url-status=dead}}</ref>. Таксама ''ўсе цяжарныя жанчыны'' з вострай фазай ВІЧ-інфекцыі, павінны пачынаць неадкладную высокаактыўную антырэтравірусную тэрапію (ВААРТ) для прадухілення перадачы ВІЧ плоду<ref name="guidelines_ART">{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|author=AIDSinfo|publisher=NIH|access-date=2014-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=1 лістапада 2016|url-status=dead}}</ref>. Паводле рэкамендацый [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]], ВААРТ варта неадкладна пачынаць усім ВІЧ-інфіцыраваным ''дзецям да паўтара гадоў''<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/download/en/|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|author=World Health Organization|access-date=2014-08-13}}</ref>. Пачатак тэрапіі ў дзяцей, якія атрымалі ВІЧ ад маці, на працягу 3 месяцаў пасля родаў, змяншае смяротнасць на 75 %<ref name=gapreport>{{cite web|url=http://www.unaids.org/en/resources/campaigns/2014/2014gapreport/gapreport/|title=Gap report|author=UNAIDS|access-date=2014-08-13}}</ref>. Пры адсутнасці лячэння, траціна ВІЧ-інфіцыраваных дзяцей памірае на працягу першага года жыцця і 50 % на працягу другога года. У выпадку, калі дыягностыка ВІЧ немагчымая, лячэнне варта пачынаць ва ўзросце 9 месяцаў або раней, у выпадку з'яўлення сімптомаў<ref name=hivtreatchilden>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-treatment-children.htm|title=HIV treatment children|author=AVERT|access-date=2014-08-13|archive-date=23 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182040/http://www.avert.org/hiv-treatment-children.htm|url-status=dead}}</ref>. Станам на люты 2016 года было абвешчана, што групе нямецкіх навукоўцаў удалося цалкам выдаліць тып ВІЧ-1 з жывых клетак. Выпрабаванні праводзіліся на клетках чалавека, ужыўленых паддоследным мышам. Выпрабаванні на людзях павінны адбыцца ў хуткім часам<ref>{{cite journal | author=Janet Karpinski, Ilona Hauber, Jan Chemnitz |title=Directed evolution of a recombinase that excises the provirus of most HIV-1 primary isolates with high specificity |journal=Nature Biotechnology |year= 2016 |doi=10.1038/nbt.34|display-authors=etal}}</ref><ref>[http://hi-news.ru/research-development/nemeckim-uchyonym-udalos-pobedit-virus-immunodeficita-cheloveka.html Нямецкім навукоўцам удалося перамагчы вірус імунадэфіцыту чалавека]. Новости высоких технологий {{праверана|01|03|2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.3467.html |title=Directed evolution of a recombinase that excises the provirus of most HIV-1 primary isolates with high specificity |author=Janet Karpinski, Ilona Hauber, Jan Chemnitz |date=22.02.2016 |publisher=Nature Biotechnology |access-date=2016-03-01 |lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224021813/http://www.nature.com/nbt/journal/vaop/ncurrent/full/nbt.3467.html|archive-date=24.02.2016|display-authors=etal}}</ref>. == Класіфікацыя == {{main|Ленцівірусы}} Вірус імунадэфіцыту чалавека адносяць да сямейства [[рэтравірусы|рэтравірусаў]] (''Retroviridae''), роду [[Ленцівірусы|ленцівірусаў]] (''Lentivirus''). Назва ''Lentivirus'' паходзіць ад лацінскага слова ''lente'' — павольны. Такая назва адлюстроўвае адну з асаблівасцей вірусаў гэтай групы, а менавіта — павольную і неаднолькавую хуткасць развіцця інфекцыйнага працэсу ў макраарганізме. Для ленцівірусаў таксама характэрны працяглы [[інкубацыйны перыяд]]<ref name= KurthBannert>{{Кніга |аўтар=Kurth, R; Bannert, N |год=2010 |загаловак=Retroviruses: Molecular Biology, Genomics and Pathogenesis |выдавецтва=Caister Academic Press |isbn=978-1-904455-55-4}}</ref>. Для віруса імунадэфіцыту чалавека характэрна высокая частата [[Мутацыя|генетычных змен]], якія ўзнікаюць падчас [[самарэпрадукцыя|самарэпрадукцыі]]. Частата ўзнікнення памылак у ВІЧ складае 10<sup>−3</sup> — 10<sup>−4</sup> памылак на [[геном]] на цыкл рэплікацыі, што на некалькі парадкаў больш за аналагічную велічыню ў [[Эўкарыёты|эўкарыётаў]]. Памер геному ВІЧ складае прыкладна 10<sup>4</sup> [[Нуклеатыды|нуклеатыдаў]]. З гэтага вынікае, што практычна кожны даччыны геном хоць бы на адзін нуклеатыд адрозніваецца ад свайго папярэдніка. У сучаснай класіфікацыі адрозніваюць два асноўныя віды ВІЧ — ВІЧ-1 і ВІЧ-2. Гэтыя вірусы меркавана ўзніклі ў выніку незалежнай перадачы людзям SIV (віруса імунадэфіцыту малпаў) [[шымпанзэ]] і [[Мангабеі|мангабеяў]] адпаведна<ref name=Nyamweya>{{артыкул|аўтар={{nobr|Nyamweya S.}}, {{nobr|Hegedus A.}}, {{nobr|Jaye A.}}, {{nobr|Rowland-Jones S.}}, {{nobr|Flanagan K. L.}}, {{nobr|Macallan D. C.}}|загаловак=Comparing HIV-1 and HIV-2 infection: Lessons for viral immunopathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23444290|мова=en|выданне=Reviews in medical virology|год=2013|volume=23|нумар=4|pages=221—240|pmid=23444290|doi=10.1002/rmv.1739}}</ref>. І ВІЧ-1, і ВІЧ-2 здольныя выклікаць сур'ёзны імунадэфіцыт, аднак клінічнае цячэнне хваробы некалькі адрозніваецца. Вядома, што ВІЧ-2 менш [[патагеннасць|патагенны]] і перадаецца з меншай імавернасцю, чым ВІЧ-1. Магчыма, гэта звязана з тым, што ВІЧ-2-інфекцыя характарызуецца ніжэйшай [[Вірусная нагрузка|колькасцю вірусных часціц на мілілітр крыві]]. Адзначана, што інфекцыя ВІЧ-2 забяспечвае носьбіту невялікую абарону ад заражэння ВІЧ-1. Аднак апісаныя выпадкі падвойнай інфекцыі, прычым заражэнне можа адбывацца ў любым парадку. Інфекцыя ВІЧ-2 радзей заканчваецца развіццём СНІДу. Існуюць звесткі пра некалькі большую частату развіцця [[Саркома Капашы|саркомы Капашы]], [[кандыдоз]]у ротавай поласці і хранічнай [[Ліхаманка|ліхаманкі]] пры ВІЧ-1/СНІДзе. Пры ВІЧ-2/СНІДзе часцей развіваецца [[энцэфаліт]], хранічная ці вострая бактэрыяльная [[дыярэя]], сур'ёзныя [[цытамегалавірус]]ныя інфекцыі і [[халангіт]]<ref name=Nyamweya />. Да роду ''[[Lentivirus]]'' таксама адносяць віды, якія выклікаюць падобныя захворванні ў малпаў, кошак, коней, авечак і г. д.<ref name="NIAID" /><ref>{{cite journal | title = Morphogenesis and morphology of HIV. Structure relations | url = https://archive.org/details/sim_archives-of-virology_1989_106_1-2/page/1 | author = Gelderblom H.R., Ozel M., Pauli G. | journal = Arch. Virol. | volume = 106 | year = 1989 | pages = 1–13 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ictvonline.org/virusTaxonomy.asp?taxnode_id=20133261 |title=Lentivirus |publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |description=Virus Taxonomy: 2013 Release|access-date=2014-07-21}}</ref>. === ВІЧ-1 === ВІЧ-1 апісаны ў 1983 годзе і з'яўляецца найбольш распаўсюджаным і патагенным відам ВІЧ<ref name=bartlett>{{кніга |аўтар=Джон Бартлетт |частка=Типы и подтипы ВИЧ |загаловак=Клинические аспекты ВИЧ-инфекции |спасылка частка=http://www.eurasiahealth.org/attaches/82168/MMHIV10_2.pdf |год=2009}} [https://web.archive.org/web/20110818234109/http://www.eurasiahealth.org/attaches/82168/MMHIV10_2.pdf Архіў]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170425015648/http://www.webcitation.org/6A3qODrr7 |date=25 красавіка 2017 }}</ref>. Глабальная эпідэмія [[ВІЧ-інфекцыя|ВІЧ-інфекцыі]] галоўным чынам абумоўлена распаўсюджваннем ВІЧ-1. У пераважнай большасці выпадкаў пад ВІЧ маюць на ўвазе менавіта ВІЧ-1<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-types.htm|title=HIV Strains: Types, Groups and Subtypes|publisher=AVERT|access-date=2014-07-21|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074245/http://www.avert.org/hiv-types.htm|url-status=dead}}</ref>. Від ВІЧ-1 класіфікуюць на галоўную групу М і некалькі пабочных груп. Лічыцца, што групы M, N, O, P утварыліся ў выніку незалежных выпадкаў перадачы SIV ад малпы да чалавека, і наступнай мутацыі віруса да ВІЧ<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Sharp P. M.}}, {{nobr|Hahn B. H.}}|загаловак=Origins of HIV and the AIDS pandemic.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22229120|мова=en|выданне=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|год=2011|volume=1|нумар=1|pages=006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref>. * Вірусы '''групы М''' ({{lang-en|Main}} — асноўная) з'яўляюцца прычынай больш чым 90 % выпадкаў ВІЧ-інфекцыі. Групу М класіфікуюць на некалькі [[клада|клад]], якія называюцца падтыпамі і таксама пазначаюцца літарамі: ** Падтып A шырока распаўсюджаны, напрыклад, у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]] і Расіі<ref name="pmid15332265">{{cite journal |author1=Bobkov AF|author2= Kazennova EV| author3=Selimova LM|display-authors = etal | title = Temporal trends in the HIV-1 epidemic in Russia: predominance of subtype A | journal = J. Med. Virol. | volume = 74 | issue = 2 | pages = 191–6 |date=October 2004 | pmid = 15332265 | doi = 10.1002/jmv.20177}}</ref>; ** Падтып B дамінуе ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], [[Японія|Японіі]], [[Тайланд]]зе, [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="Goudsmit">Goudsmit, Jaap. Viral Sex; The Nature of AIDS. Oxford University Press. New York, New York, 1997. Pg. 51-58. Retrieved May 25, 2008.</ref>; ** Падтып C пераважае ў [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай]] і [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]], [[Індыя|Індыі]], [[Непал]]е, некаторых частках [[Кітайцы|Кітая]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып D выяўлены толькі ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй]] і [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып E не быў выяўлены ў нерэкамбінантным выглядзе, толькі разам з падтыпам А як CRF01_AE у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]<ref name="Goudsmit" />; ** Падтып F выяўлены ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]], [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]<ref name="Avert">[http://www.avert.org/hivtypes.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090215010551/http://www.avert.org/hivtypes.htm |date=15 лютага 2009 }} Introduction to HIV types, groups and subtypes. March 3, 2008. Retrieved May 25, 2008.</ref>; ** Падтып G і рэкамбінантная форма CRF02_AG выяўлены ў [[Афрыка|Афрыцы]] і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]<ref name="Avert" />; ** Падтып H выяўлены толькі ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]]<ref name="Avert" />; ** Падтып I быў прапанаваны для апісання штама-прадукта множнай рэкамбінацыі CRF04_cpx некалькіх падтыпаў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Paraskevis D.}}, {{nobr|Magiorkinis M.}}, {{nobr|Vandamme A. M.}}, {{nobr|Kostrikis L. G.}}, {{nobr|Hatzakis A.}}|загаловак=Re-analysis of human immunodeficiency virus type 1 isolates from Cyprus and Greece, initially designated 'subtype I', reveals a unique complex A/G/H/K/? mosaic pattern.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11172098|мова=en|выданне=The Journal of general virology|год=2001|volume=82|нумар=Pt 3|pages=575—580|pmid=11172098}}</ref>; ** Падтып J распаўсюджаны ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай]], [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] Афрыцы і [[Спіс краін Карыбскага басейна|краінах Карыбскага басейна]]<ref name="pmid717053344">{{cite journal | author = Hemelaar J, Gouws E, Ghys PD, Osmanov S. | title = Global and regional distribution of HIV-1 genetic subtypes and recombinants in 2004.| journal = AIDS | volume = 20 | issue = 16 | pages = W13–23 |date=March 2006 | pmid = 17053344 | doi = 10.1097/01.aids.0000247564.73009.bc }}</ref>; ** Падтып K выяўлены толькі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]] і [[Камерун]]е<ref name="Avert" />; ** Падтып L выяўлены толькі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Конга]]<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/world/660476.html|title= СМИ: в США ученые выявили новый штамм ВИЧ|publisher= tut.by|access-date= 07.11.2019|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20191107151653/https://news.tut.by/world/660476.html|archive-date= 7 лістапада 2019|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.scientificamerican.com/article/first-new-hiv-strain-in-19-years-identified/ | title = First New HIV Strain in 19 Years Identified}}</ref>. * Група O ({{lang-en|Outlier}} — непадобны) выяўлена ў [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] Афрыцы. Найбольш распаўсюджана ў Камеруне, дзе ў 1997 годзе больш за 2 % пацыентаў былі заражаныя вірусам групы О<ref name="pmid9084797">{{cite journal | author = Peeters M, Gueye A, Mboup S, Bibollet-Ruche F, Ekaza E, Mulanga C, Ouedrago R, Gandji R, Mpele P, Dibanga G, Koumare B, Saidou M, Esu-Williams E, Lombart JP, Badombena W, Luo N, Vanden Haesevelde M, Delaporte E | title = Geographical distribution of HIV-1 group O viruses in Africa | journal = AIDS | volume = 11 | issue = 4 | pages = 493–8 |date=March 1997 | pmid = 9084797 | doi = 10.1097/00002030-199704000-00013 }}</ref> (каля 100 000 чалавек, паводле звестак на 2013 год)<ref>Mourez T, Simon F, Plantier JC. Non-M variants of human immunodeficiency virus type 1. Clin Microbiol Rev. 2013 Jul;26(3):448-61</ref>. Вірусы гэтай групы не вызначаліся раннімі версіямі тэст-сістэм на ВІЧ-1, сучасныя тэсты вызначаюць вірусы і групы О, і групы N<ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/hiv-types.htm|title=HIV Strains: Types, Groups and Subtypes|author=AVERT.org|access-date=2014-07-24|archive-date=24 верасня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074245/http://www.avert.org/hiv-types.htm|url-status=dead}}</ref>. * Група N ({{lang-en|Non-M, non-O}} — ані M, ані O) пазначае штамы не М і не О, апісана ў 1998 годзе і выяўлена толькі ў Камеруне. З 2006 года выяўленыя толькі 10 заражэнняў вірусамі групы N<ref name="doi10.1089/aid.2006.22.83">{{cite journal | author = Julie Yamaguchi, Ruthie Coffey, Ana Vallari, Charlotte Ngansop, Dora Mbanya, Nicaise Ndembi, Lazare Kaptué, Lutz G. Gürtler, Pierre Bodelle, Gerald Schochetman, Sushil G. Devare, Catherine A. Brennan | title = Identification of HIV Type 1 Group N Infections in a Husband and Wife in Cameroon: Viral Genome Sequences Provide Evidence for Horizontal Transmission | journal = AIDS Research and Human Retroviruses | volume = 22 | issue = 1 | pages = 83–92 |date=January 2006 | doi = 10.1089/aid.2006.22.83 | pmid = 16438650 }}</ref>. * Група P — у 2009 годзе была вызначана нуклеатыдная паслядоўнасць РНК ВІЧ значна падобная да віруса імунадэфіцыту малпаў, апісанага ў [[Гарылы|гарыл]] (SIVgor), але не з SIV, характэрным для шымпанзэ (SIVcpz). Вірус быў вылучаны з матэрыялу, атрыманага ад жанчыны камерунскага паходжання, якая пражывае ў [[Францыя|Францыі]]<ref name="pmid19648927">{{cite journal | author = Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, De Oliveira F, Cordonnier F, Lemée V, Damond F, Robertson DL, Simon F | title = A new human immunodeficiency virus derived from gorillas | journal = Nature Medicine | volume = 15 | issue = 8 | pages = 871–2 |date=August 2009 | pmid = 19648927 | doi = 10.1038/nm.2016 }}</ref><ref name="CBC news HIV P">{{cite news|url=http://www.cbc.ca/health/story/2009/08/03/hiv-africa.html|date=2009-08-03|access-date=2009-08-03|title=New HIV strain discovered|work=[[Associated Press]]|publisher=[[CBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805173954/http://www.cbc.ca/health/story/2009/08/03/hiv-africa.html|archive-date=5 жніўня 2009|url-status=dead}}</ref><ref name=millennia>{{cite news |author=[[Donald G. McNeil, Jr.]] |title=Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia |url= http://www.nytimes.com/2010/09/17/health/17aids.html?_r=1&src=me&ref=general |quote=But P appears to have crossed over from a gorilla; it was discovered only last year, and in only one woman, who was from Cameroon, where lowland gorillas are hunted for meat.|work=[[New York Times]] |date=September 16, 2010 |access-date=2010-09-17 }}</ref>. === ВІЧ-2 === ВІЧ-2 ідэнтыфікаваны ў 1986 годзе<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Clavel F.}}, {{nobr|Guétard D.}}, {{nobr|Brun-Vézinet F.}}, {{nobr|Chamaret S.}}, {{nobr|Rey M. A.}}, {{nobr|Santos-Ferreira M. O.}}, {{nobr|Laurent A. G.}}, {{nobr|Dauguet C.}}, {{nobr|Katlama C.}}, {{nobr|Rouzioux C.}}|загаловак=Isolation of a new human retrovirus from West African patients with AIDS.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2425430|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1986|volume=233|нумар=4761|pages=343—346|pmid=2425430}}</ref>, генетычна вельмі блізкі да T-лімфатропнага віруса SIVsmm мангабеяў, і, у меншай ступені, да віруса ВІЧ-1. Геномы ВІЧ-1 і ВІЧ-2 маюць [[Гамалогія, біялогія|гамалогію]] кансерватыўных генаў gag і pol каля 60 %, і да 45 % генаў бялкоў абалонкі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Guyader M.}}, {{nobr|Emerman M.}}, {{nobr|Sonigo P.}}, {{nobr|Clavel F.}}, {{nobr|Montagnier L.}}, {{nobr|Alizon M.}}|загаловак=Genome organization and transactivation of the human immunodeficiency virus type 2.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3031510|мова=en|выданне=Nature|год=1987|volume=326|нумар=6114|pages=662—669|pmid=3031510|doi=10.1038/326662a0}}</ref>. Станам на 2010 год, апісаныя 8 груп ВІЧ-2, толькі групы A і B з'яўляюцца эпідэмічнымі. Вірусы групы А распаўсюджаныя ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]], [[Ангола|Анголе]], [[Мазамбік]]у, [[Бразілія|Бразіліі]], [[Індыя|Індыі]] і мала распаўсюджаныя ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Еўропа|Еўропе]]<ref>{{артыкул|загаловак=HIV-2 Infection Surveillance--United States, 1987-2009.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21796096|мова=en|выданне=MMWR. Morbidity and mortality weekly report|год=2011|volume=60|нумар=29|pages=985—988|pmid=21796096}} За 12 гадоў з 1988 па 2010 у ЗША зарэгістраваны толькі 242 злучваючы ВІЧ-інфекцыі</ref><ref>{{cite web|url=http://aidsinfo.nih.gov/guidelines/html/1/adult-and-adolescent-arv-guidelines/24/hiv-2-infection|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|publisher=U.S. Department of Health and Human Services|access-date=2014-07-21|quote=Інфекцыя ВІЧ-2 эндэмічная ў Заходняй Афрыцы і мае толькі абмежаванае распаўсюджванне за межамі гэтай зоны.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201185005/https://aidsinfo.nih.gov/guidelines/html/1/adult-and-adolescent-arv-guidelines/24/hiv-2-infection|archive-date=1 снежня 2019|url-status=dead}}</ref>. Вірусы групы В распаўсюджаныя ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]<ref name=Santiago2005>{{cite journal |last1=Santiago |first1=M. L. |last2=Range |first2=F. |last3=Keele |first3=B. F. |last4=Li |first4=Y. |last5=Bailes |first5=E. |last6=Bibollet-Ruche |first6=F. |last7=Fruteau |first7=C. |last8=Noe |first8=R. |last9=Peeters |first9=M. |title=Simian Immunodeficiency Virus Infection in Free-Ranging Sooty Mangabeys (Cercocebus atys atys) from the Taï Forest, Côte d'Ivoire: Implications for the Origin of Epidemic Human Immunodeficiency Virus Type 2 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-10_79_19/page/12515 |journal=Journal of Virology |volume=79 |issue=19 |pages=12515–27 |year=2005 |pmid=16160179 |pmc=1211554 |doi= 10.1128/JVI.79.19.12515-12527.2005}}</ref><ref name=Marx2001>{{cite journal |title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa |volume=356 |pages=911–20 |year=2001 |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |pmc=1088484 |pmid=11405938 |doi=10.1098/rstb.2001.0867 |url=http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.abstract |author=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E |issue=1410 |access-date=1 снежня 2016 |archive-date=29 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160329213317/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.abstract |url-status=dead }}</ref>. == Будова вірыёна == [[Выява:HI-virion-structure be.svg|thumb|500px|Будова віруса імунадэфіцыту чалавека]] [[Вірыён]]ы ВІЧ маюць выгляд [[сфера|сферычных]] часціц, дыяметр якіх складае каля 100—120 [[нанаметр]]аў<ref name=McGovern>{{cite journal | author = McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title = A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal = [[Journal of Medical Chemistry]] | volume = 45 | issue = 8 | pages = 1712–22 | year = 2002 | pmid = 11931626 | doi = 10.1021/jm010533y }}</ref>. Гэта прыблізна ў 60 разоў менш за дыяметр [[эрытрацыт]]а<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{Кніга |аўтар=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |загаловак=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |выдавецтва=Lippincott Williams & Wilkins |месца=Hagerstown, MD |год= 2007|isbn=0-7817-8215-5 }} Page 3</ref>. У склад спелых вірыёнаў уваходзяць некалькі тысяч бялковых малекул розных тыпаў. [[Капсід]] спелага вірыёна, які складаецца з прыкладна 2000 малекул бялку р24, мае форму ўсечанага [[конус]]а<ref name=compendia>{{Кніга | аўтар = Los Alamos National Laboratory | год = 2008 | загаловак = HIV Sequence Compendium 2008 | спасылка = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf | archive-date = 24 лістапада 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf }}</ref>. Унутры капсіду знаходзіцца бялкова-нуклеінавы комплекс: дзве ніткі віруснай [[РНК]], трывала звязаныя з бялком нуклеакапсіду '''p7''', [[ферменты]] ([[зваротная транскрыптаза]], [[пратэаза]], [[інтэграза]])<ref name=compendia/>. З капсідам таксама асацыяваныя бялкі '''Nef''' і '''Vif''' (7—20 малекул Vif на вірыён). Унутры вірыёна (і, хутчэй за ўсё, па-за межамі капсіду) выяўлены бялок '''Vpr'''<ref name="Levy" />{{rp|8-11}}. Акрамя таго, з капсідам ВІЧ-1 (але не ВІЧ-2) звязаныя каля 200 копій клетачнага ферменту {{нп5|Цыклафілін А|пептыдылпралілізамеразы A|en|Peptidylprolyl isomerase A}} (цыклафілін А), неабходнага для зборкі вірыёна<ref name="Structural_biology">{{артыкул|аўтар={{nobr|Turner B. G.}}, {{nobr|Summers M. F.}}|загаловак=Structural biology of HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9878383|мова=en|выданне=Journal of molecular biology|год=1999|volume=285|нумар=1|pages=1—32|pmid=9878383|doi=10.1006/jmbi.1998.2354}}</ref>. Капсід атачае абалонка, утвораная прыкладна 2000 малекул матрыкснага бялку '''p17'''<ref name=compendia />. Матрыксную абалонку, у сваю чаргу, атачае двухслойная [[ліпід]]ная мембрана, якая з'яўляецца [[Вірусная абалонка|вонкавай абалонкай віруса]]. Яна ўтворана малекуламі [[Фосфаліпіды|фосфаліпідаў]], захопленымі вірусам падчас яго адпачкавання ад клеткі, у якой ён сфарміраваўся<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Pudney J.}}, {{nobr|Song M. J.}}|загаловак=Electron microscopic analysis of HIV-host cell interactions.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8091422|мова=en|выданне=Tissue &amp; cell|год=1994|volume=26|нумар=4|pages=539—550|pmid=8091422}}</ref>. У ліпідную мембрану ўбудаваныя 72 [[глікапратэін]]авыя комплексы Env, кожны з якіх утвораны трыма малекуламі трансмембраннага глікапратэіну '''gp41''' <nowiki>(TM)</nowiki>, які служыць «якарам» комплексу, і трыма малекуламі паверхневага глікапратэіну '''gp120''' (SU)<ref name="Structural_biology" />. З дапамогай бялку gp120 вірус далучаецца да рэцэптараў CD4 і карэцэптараў, якія размешчаныя на паверхні [[Т-лімфацыт]]аў чалавека. [[Стэхіяметрычнае ўраўненне|Стэхіяметрычныя суадносіны]] p24:gp120 у вірыёне складаюць 60—100:1<ref name="Levy" />{{rp|11}}. Пры фарміраванні вонкавай абалонкі віруса таксама адбываецца захоп некаторай колькасці мембранных бялкоў клеткі, у тым ліку [[Чалавечы лейкацытарны антыген|чалавечых лейкацытарных антыгенаў]] (HLA) класаў I і II і малекул [[адгезія|адгезіі]]<ref name=compendia /><ref name=rhv1993>{{артыкул|аўтар={{nobr|Orentas R. J.}}, {{nobr|Hildreth J. E.}}|загаловак=Association of host cell surface adhesion receptors and other membrane proteins with HIV and SIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8312057|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=1993|volume=9|нумар=11|pages=1157—1165|pmid=8312057}}</ref>. Бялкі вірыёна інтэнсіўна вывучаюцца, паколькі з'яўляюцца мішэнямі лекаў і [[Вакцына|вакцыны]] супраць ВІЧ, якія распрацоўваюцца. '''Функцыі важных структурных бялкоў ВІЧ-1'''<ref name=compendia /><ref name=rhv1993 /> {| class="wikitable" |- ! Скарачэнне ! Апісанне ! Функцыі |- | '''gp41 (TM, transmembrane)''' | Трансмембранны глікапратэін масай 41 кДа | Размяшчаецца ў вонкавым слоі ліпіднай мембраны, мае ролю «якара», які змяшчае малекулы бялку gp120 |- | '''gp120 (SU, surface)''' | Глікапратэін масай 120 кДа | Вонкавы бялок вірыёна. Некавалентна звязаны з трансмембранным бялком gp41. З адной малекулай gp41 звязаныя 3—5 малекул gp120. Здольны звязваць рэцэптары CD4. Адыгрывае важную ролю падчас пранікнення віруса ў клетку. |- |'''p24 (CA, capsid)''' | Бялок масай 24 кДа | Утварае капсід віруса |- |'''p17 (MA, matrix)''' | Матрыксны бялок масай 17 кДа | Каля дзвюх тысяч малекул гэтага бялку ўтвараюць слой таўшчынёй 5—7 нм, які размяшчаецца паміж вонкавай абалонкай і капсідам віруса. |- |'''p7 (NC, nucleocapsid)''' | Нуклеакапсідны бялок масай 7 кДа | Уваходзіць у склад капсіда віруса. Утварае комплекс з віруснай РНК. |} == Геном і бялкі, што ён кадзіруе == [[Файл:Геном-ВИЧ.png|thumb|450px|Геном ВІЧ-1<ref name=compendia />]] Генетычны матэрыял ВІЧ прадстаўлены дзвюма копіямі дадатна-сэнсавай (+)[[РНК]]<ref name="Structural_biology" />. [[Геном]] ВІЧ-1 мае даўжыню 9000 [[нуклеатыд]]аў. Канцы геному прадстаўленыя [[Доўгія канцавыя паўторы|доўгімі канцавымі паўторамі]] ({{lang-en|long terminal repeat}}, LTR), якія кіруюць прадукцыяй новых вірусаў і могуць актывавацца і бялкамі віруса, і бялкамі інфіцыраванай клеткі. 9 [[ген]]аў ВІЧ-1 кадзіруюць, прынамсі, 15 бялкоў<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Fauci A. S.}}|загаловак=HIV and AIDS: 20 years of science.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12835701|мова=en|выданне=Nature medicine|год=2003|volume=9|нумар=7|pages=839—843|pmid=12835701|doi=10.1038/nm0703-839}}</ref>. Ген ''pol'' кадзіруе ферменты: [[зваротная транскрыптаза|зваротную транскрыптазу]] (RT), [[інтэграза|інтэгразу]] (IN) і [[Пратэаза ВІЧ-1|пратэазу]] (PR). Ген ''gag'' кадзіруе поліпратэін Gag/p55, які расшчапляецца віруснай пратэазай да структурных бялкоў '''p6''', '''p7''', '''p17''', '''p24'''. Ген ''env'' кадзіруе бялок '''gp160''', які расшчапляецца клетачнай эндапратэазай [[Фурын, фермент|фурынам]] на структурныя бялкі '''gp41''' і '''gp120'''<ref name="Levy" />{{rp|8-12}}. Іншыя шэсць генаў — ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'' (''vpx'' у ВІЧ-2) — кадзіруюць бялкі, якія адказваюць за здольнасць ВІЧ-1 інфіцыраваць клеткі і ствараць новыя копіі віруса. Рэплікацыя ВІЧ-1 ''[[in vitro]]'' магчымая без генаў ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', аднак іх прадукты неабходныя для паўнавартаснай інфекцыі ''[[in vivo]]''<ref name="guatelli">{{артыкул|аўтар={{nobr|Guatelli J. C.}}|загаловак=Interactions of viral protein U (Vpu) with cellular factors.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20012522|мова=en|выданне=Current topics in microbiology and immunology|год=2009|volume=339|pages=27—45|pmid=20012522|doi=10.1007/978-3-642-02175-6_2}}</ref><ref name="Nomaguchi M. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Nomaguchi M.}}, {{nobr|Fujita M.}}, {{nobr|Adachi A.}}|загаловак=Role of HIV-1 Vpu protein for virus spread and pathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18672082|мова=en|выданне=Microbes and infection / Institut Pasteur|год=2008|volume=10|нумар=9|pages=960—967|pmid=18672082|doi=10.1016/j.micinf.2008.07.006}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Malim M. H.}}, {{nobr|Emerman M.}}|загаловак=HIV-1 accessory proteins--ensuring viral survival in a hostile environment.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18541215|мова=en|выданне=Cell host &amp; microbe|год=2008|volume=3|нумар=6|pages=388—398|pmid=18541215|doi=10.1016/j.chom.2008.04.008}}</ref>. ==== Gag ==== Поліпратэін-папярэднік Gag/p55 сінтэзуецца з поўнапамернай геномнай РНК (якая ў гэтым выпадку служыць у якасці [[мРНК]]) падчас стандартнай [[5'-кэп|кэп]]-залежнай [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]], але магчымая і [[IRES]]-залежная трансляцыя. Папярэднікі функцыянальных бялкоў размяшчаюцца ў складзе поліпратэіну Gag/p55 у наступным парадку: p17…p24…p2…p7…p1…p6<ref name="Levy" />{{rp|8}} (р1 і р2 — злучальныя [[пептыды]]; іншыя прадукты расшчаплення Gag/p55 апісаныя вышэй). Нерасшчэплены пратэазай Gag/p55 змяшчае тры асноўныя [[Дамен бялку|дамены]]: дамен мембраннай лакалізацыі (М, membrane targeting), дамен узаемадзеяння (I, interaction) і «позні» дамен (L, late). Дамен М, размешчаны ўнутры вобласці p17/МА, мірысцілізуецца (далучаюцца рэшткі [[Мірысцінавая кіслата|мірысцінавай кіслаты]]) і накіроўвае Gag/p55 да плазматычнай мембраны. Дамен I, размешчаны ўнутры вобласці p7<sup>NC</sup> (NC, nucleocapsid), адказвае за міжмалекулярныя ўзаемадзеянні асобных манамераў Gag/p55. Дамен L, таксама лакалізаваны ў вобласці p7<sup>NC</sup>, апасродкуе адпачкаванне вірыёнаў ад плазматычнай мембраны; у гэтым працэсе ўдзельнічае таксама р6 вобласць поліпратэіну Gag/p55<ref name="Levy" />{{rp|8}}<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ho S. K.}}, {{nobr|Coman R. M.}}, {{nobr|Bunger J. C.}}, {{nobr|Rose S. L.}}, {{nobr|O'Brien P.}}, {{nobr|Munoz I.}}, {{nobr|Dunn B. M.}}, {{nobr|Sleasman J. W.}}, {{nobr|Goodenow M. M.}}|загаловак=Drug-associated changes in amino acid residues in Gag p2, p7(NC), and p6(Gag)/p6(Pol) in human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) display a dominant effect on replicative fitness and drug response.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18599104|мова=en|выданне=Virology|год=2008|volume=378|нумар=2|pages=272—281|pmid=18599104|doi=10.1016/j.virol.2008.05.029}}</ref>. ==== Vpu ==== Дзвюма важнымі функцыямі бялку Vpu з'яўляюцца: 1) [[Пратэоліз|разбурэнне]] клетачнага рэцэптара CD4 у [[эндаплазматычны рэтыкулум|эндаплазматычным рэтыкулуме]] шляхам прыцягнення [[Убіквіцінлігаза|ўбіквіцінлігазных]] комплексаў і 2) стымуляцыя вылучэння даччыных вірыёнаў з клеткі шляхам інактывацыі [[інтэрферон]]-індуцыраванага трансмембраннага бялку [[CD317]]/BST-2, што атрымаў таксама назву «tetherin» за яго здольнасць прыгнятаць вылучэнне зноў утвораных даччыных вірыёнаў пасродкам іх утрымання на паверхні клеткі<ref name="guatelli" /><ref name="Nomaguchi M. 2008"/><ref name="Neil S.J. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Neil S. J.}}, {{nobr|Zang T.}}, {{nobr|Bieniasz P. D.}}|загаловак=Tetherin inhibits retrovirus release and is antagonized by HIV-1 Vpu.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18200009|мова=en|выданне=Nature|год=2008|volume=451|нумар=7177|pages=425—430|pmid=18200009|doi=10.1038/nature06553}}</ref><ref name="Van Damme N. 2008">{{артыкул|аўтар={{nobr|Van Damme N.}}, {{nobr|Goff D.}}, {{nobr|Katsura C.}}, {{nobr|Jorgenson R. L.}}, {{nobr|Mitchell R.}}, {{nobr|Johnson M. C.}}, {{nobr|Stephens E. B.}}, {{nobr|Guatelli J.}}|загаловак=The interferon-induced protein BST-2 restricts HIV-1 release and is downregulated from the cell surface by the viral Vpu protein.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18342597|мова=en|выданне=Cell host &amp; microbe|год=2008|volume=3|нумар=4|pages=245—252|pmid=18342597|doi=10.1016/j.chom.2008.03.001}}</ref><ref name=autogenerated1>{{артыкул|аўтар={{nobr|Dubé M.}}, {{nobr|Bego M. G.}}, {{nobr|Paquay C.}}, {{nobr|Cohen A.}}|загаловак=Modulation of HIV-1-host interaction: role of the Vpu accessory protein.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21176220|мова=en|выданне=Retrovirology|год=2010|volume=7|pages=114|pmid=21176220|doi=10.1186/1742-4690-7-114}}</ref><ref name=autogenerated2>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ruiz A.}}, {{nobr|Guatelli J. C.}}, {{nobr|Stephens E. B.}}|загаловак=The Vpu protein: new concepts in virus release and CD4 down-modulation.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20201792|мова=en|выданне=Current HIV research|год=2010|volume=8|нумар=3|pages=240—252|pmid=20201792}}</ref>. ==== Vpr ==== Бялок Vpr неабходны для рэплікацыі віруса ў клетках, якія не дзеляцца, у тым ліку [[макрафаг]]ах. Гэты бялок, нароўні з іншымі клетачнымі і віруснымі бялкамі, актывуе транскрыпцыю з выкарыстаннем доўгіх канцавых паўтораў геному ВІЧ у якасці прамотараў. Бялок Vpr адыгрывае важную ролю ў пераносе віруснай ДНК у [[Клетачнае ядро|ядро]] і выклікае затрымку [[мітоз|дзялення]] клеткі ў [[G2-фаза|перыядзе G2]]<ref name="Votteler, J 2008">Votteler, J. and Schubert, U. (2008) Human Immunodeficiency Viruses: Molecular Biology. Encyclopedia of Virology. (3rd ed.) 517—525</ref>. ==== Vif ==== Бялок Vif адыгрывае важную ролю ў падтрымцы рэплікацыі віруса. Vif індуцыруе ўбіквіцінілаванне і дэградацыю клетачнага антывіруснага бялку APOBEC3G, які выклікае дэамінаванне ДНК, якое прыводзіць да мутацыйных замен G на A у віруснай ДНК, сінтэзаванай падчас зваротнай транскрыпцыі. Штамы, пазбаўленыя Vif, не рэпліцыруюцца ў [[Т-хелперы|CD4<sup>+</sup>-лімфацытах]], некаторых лініях T-лімфацытаў і макрафагах. Гэтыя штамы здольныя пранікаць у клеткі-мішэні і пачынаць [[Зваротная транскрыпцыя|зваротную транскрыпцыю]], аднак сінтэз віруснай ДНК застаецца незавершаным<ref name="Votteler, J 2008" />. ==== Nef ==== Бялок Nef выконвае некалькі функцый. Ён прыгнятае экспрэсію малекул CD4 і HLA класаў I і II на паверхні інфіцыраваных клетак, і тым самым дазваляе вірусу ўвільваць ад нападу [[Цытатаксічныя Т-лімфацыты|цытатаксічных T-лімфацытаў]] і ад распазнання CD4<sup>+</sup>-лімфацытамі. Бялок Nef можа таксама прыгнятаць актывацыю T-лімфацытаў, звязваючы розныя бялкі-кампаненты сістэм [[Перадача сігналу, біялогія|унутрыклетачнай перадачы сігналу]]<ref name="Votteler, J 2008" />. У інфіцыраваных вірусам імунадэфіцыту [[макак-рэзус]]аў актыўная рэплікацыя віруса і прагрэсіраванне хваробы магчымыя толькі пры інтактным гене ''nef''. [[дэлецыя|Дэлецыі]] гена ''nef'' былі выяўленыя ў штамах ВІЧ, вылучаных у групы аўстралійцаў з працяглым непрагрэсіруючым цячэннем інфекцыі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Rhodes D. I.}}, {{nobr|Ashton L.}}, {{nobr|Solomon A.}}, {{nobr|Carr A.}}, {{nobr|Cooper D.}}, {{nobr|Kaldor J.}}, {{nobr|Deacon N.}}|загаловак=Characterization of three nef-defective human immunodeficiency virus type 1 strains associated with long-term nonprogression. Australian Long-Term Nonprogressor Study Group.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11044102|мова=en|выданне=Journal of virology|год=2000|volume=74|нумар=22|pages=10581—10588|pmid=11044102}}</ref>. Аднак у часткі іх з часам з'явіліся прыкметы прагрэсіравання інфекцыі, у тым ліку зніжэнне колькасці CD4<sup>+</sup>-лімфацытаў. Такім чынам, хоць дэлецыі гена ''nef'' і могуць запавольваць рэплікацыю віруса, гэта не гарантуе поўнай немагчымасці прагрэсіравання захворвання<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Gorry P. R.}}, {{nobr|McPhee D. A.}}, {{nobr|Verity E.}}, {{nobr|Dyer W. B.}}, {{nobr|Wesselingh S. L.}}, {{nobr|Learmont J.}}, {{nobr|Sullivan J. S.}}, {{nobr|Roche M.}}, {{nobr|Zaunders J. J.}}, {{nobr|Gabuzda D.}}, {{nobr|Crowe S. M.}}, {{nobr|Mills J.}}, {{nobr|Lewin S. R.}}, {{nobr|Brew B. J.}}, {{nobr|Cunningham A. L.}}, {{nobr|Churchill M. J.}}|загаловак=Pathogenicity and immunogenicity of attenuated, nef-deleted HIV-1 strains in vivo.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17888184|мова=en|выданне=Retrovirology|год=2007|volume=4|pages=66|pmid=17888184|doi=10.1186/1742-4690-4-66}}</ref>. ==== Tat і Rev ==== Рэгулятарныя бялкі Tat (''т''ранс-''а''к''т''ыватар) і Rev накопліваюцца ў ядры клеткі і звязваюць пэўныя ўчасткі віруснай РНК. Бялок Tat мае малекулярную масу каля 14-15 кДа, звязвае другасную структуру геномнай РНК каля [[5'-нетрансліраваная вобласць|5'-нетрансліраванай вобласці]]<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999">Montagnier, Luc. (1999) Human Immunodeficiency Viruses (Retroviridae). Encyclopedia of Virology (2nd Ed.) 763—774</ref>., актывуе зваротную транскрыпцыю геномнай РНК ВІЧ, сінтэз вірусных мРНК, неабходны для рэплікацыі віруса амаль ва ўсіх [[Культура клетак|культурах клетак]], рэгулюе выхад вірыёнаў з заражаных клетак<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999"/>, мае патрэбу ў клетачным [[кафактар]]ы — [[цыклін]]е T1. Бялок Rev рэгулюе экспрэсію бялкоў вірыёна, звязвае мРНК гена ''env'' у вобласці RRE ({{lang-en|Rev response element}}) [[інтрон]]у, які падзяляе [[экзон]]ы генаў Tat і Rev<ref name="Votteler, J 2008"/><ref name="Montagnier, Luc 1999"/> Бялкі Tat і Rev стымулююць транскрыпцыю правіруснай ДНК і [[транспарт РНК]] з ядра ў цытаплазму, а таксама неабходныя для [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]]. Бялок Rev забяспечвае таксама [[Ядзерныя поры#Механізм экспарту бялкоў з ядра|транспарт кампанентаў віруса]] з ядра і пераключэнне сінтэзу рэгулятарных бялкоў віруса на сінтэз структурных<ref name="Votteler, J 2008" />. == Жыццёвы цыкл == === Да пранікнення ў клетку-мішэнь === Пасля траплення [[вірыён]]аў ВІЧ на паверхню і ўнутр [[арганізм]]а, вірусныя часціцы апыняюцца ў розных па сваёй агрэсіўнасці біялагічных вадкасцях. [[Сліна]] і [[страўнікавы сок]] змяшчаюць [[фермент]]ы, якія ў большай ступені разбураюць [[вірыён]]ы ВІЧ, чым іншыя біялагічныя вадкасці (гэта не адносіцца да немаўлят першых месяцаў жыцця, у якіх яшчэ не выпрацоўваюцца адпаведныя [[ферменты стрававання]], з-за чаго немаўляты могуць быць заражаныя праз грудное малако). Вірыёны ВІЧ пранікаюць у [[крывяносная сістэма|крывяносную]] і [[лімфатычная сістэма|лімфатычную сістэмы]] арганізма і перамяшчаюцца па арганізме ў патоку [[кроў|крыві]] і [[лімфа|лімфы]]. Апынуўшыся побач з [[CD4]]-клеткай, вірыёны ВІЧ звязваюць рэцэптар [[CD4]] на яе плазматычнай мембране<ref name="ncbi.hiv">{{cite web|url=http://www.math.umt.edu/bardsley/courses/495/Projects/HIV/PerelsonEtAl1996.pdf|title=HIV-1 dynamics in vivo: virion clearance rate, infected cell life-span, and viral generation time|publisher=Science. 1996 Mar 15;271(5255):1582-6.|access-date=2014-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305014116/http://www.math.umt.edu/bardsley/courses/495/Projects/HIV/PerelsonEtAl1996.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8599114 PMID 8599114]</ref>. === Пранікненне ў клетку і зваротная транскрыпцыя === {| class="tiles" align="right" style="text-align:center" cellpadding="5" |- | '''Механізм зліцця вірыёна ВІЧ <br />і плазматычнай мембраны <br /> Т-лімфацыта чалавека'''<br /> [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 1.png|220px|center|thumb|1. Узаемадзеянне віруснага бялку gp120 з клетачным рэцэптарам CD4 (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 2.png|220px|center|thumb|2. [[Канфармацыя|Канфармацыйныя]] змены віруснага бялку gp120 забяспечваюць злучэнне з клетачным рэцэптарам [[CCR5]] (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 3.png|220px|center|thumb|3. Канцавыя ўчасткі віруснага бялку gp41 пранікаюць у [[клетачная мембрана|плазматычную мембрану]] клеткі (паказана чырвонай стрэлкай)]] [[Выява:HIV Membrane fusion panel rus 4.png|220px|center|thumb|4. Вірусны бялок gp41 падвяргаецца значным [[канфармацыя|канфармацыйным]] зменам (паказана чырвонай стрэлкай), што прыводзіць да збліжэння і зліцця мембран вірыёна і клеткі]] |} Вірусны глікапратэін gp120 трывала звязвае рэцэптар CD4. У выніку такога ўзаемадзеяння gp120 перажывае [[канфармацыя|канфармацыйныя]] змены, якія дазваляюць яму таксама звязаць малекулу [[карэцэптар]]а [[CXCR4]] ці [[CCR5]] (якія экспрэсіруюцца на паверхні Т-лімфацытаў, макрафагаў, дэндрытных клетак і мікрагліі)<ref name=autogenerated5>{{артыкул|аўтар={{nobr|Coakley E.}}, {{nobr|Petropoulos C. J.}}, {{nobr|Whitcomb J. M.}}|загаловак=Assessing chemokine co-receptor usage in HIV.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15647694|мова=en|выданне=Current opinion in infectious diseases|год=2005|volume=18|нумар=1|pages=9—15|pmid=15647694}}</ref><ref name=autogenerated11>{{артыкул|аўтар={{nobr|Myszka D. G.}}, {{nobr|Sweet R. W.}}, {{nobr|Hensley P.}}, {{nobr|Brigham-Burke M.}}, {{nobr|Kwong P. D.}}, {{nobr|Hendrickson W. A.}}, {{nobr|Wyatt R.}}, {{nobr|Sodroski J.}}, {{nobr|Doyle M. L.}}|загаловак=Energetics of the HIV gp120-CD4 binding reaction.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10922058|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2000|volume=97|нумар=16|pages=9026—9031|pmid=10922058}}</ref>. У залежнасці ад здольнасці звязваць гэтыя [[карэцэптар]]ы, ВІЧ класіфікуюць на R5-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CCR5), X4-тропныя (звязваюць толькі карэцэптар CXCR4) і R5X4-тропныя (могуць узаемадзейнічаць з абодвума карэцэптарамі) варыянты<ref name="autogenerated5" />. Пры заражэнні, галоўным чынам, перадаюцца R5-тропныя і R5X4-тропныя варыянты<ref>Wilen CB, Tilton JC, Doms RW. HIV: cell binding and entry. Cold Spring Harb Perspect Med. 2012 Aug 1;2(8)</ref>. Прэпараты, якія блакуюць [[карэцэптар]]ы, могуць быць эфектыўнымі супраць ВІЧ<ref name=autogenerated8>{{cite web|url=http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/howhiv.aspx|title=Інфармацыя пра ВІЧ на сайце NIAID|access-date=2014-08-07}}</ref>. Пасля апісаных падзей вірусны бялок gp41 пранікае ў [[клетачная мембрана|мембрану клеткі]] і падвяргаецца значным [[канфармацыя|канфармацыйным]] зменам, з прычыны якіх [[клетачная мембрана|мембрана клеткі]] і мембрана [[вірыён]]а ВІЧ збліжаюцца адна з адной і затым зліваюцца. Вірусны бялок gp41 вельмі важны для зліцця мембран, таму яго разглядаюць у якасці мішэні для распрацоўкі супрацьвірусных прэпаратаў. Пасля зліцця мембран змесціва вірыёна пранікае ўнутр клеткі. Унутры клеткі вірусная РНК вызваляецца з капсіду. Затым пад дзеяннем [[зваротная транскрыптаза|зваротнай транскрыптазы]] адбываецца [[зваротная транскрыпцыя]] — працэс сінтэзу ДНК на аснове інфармацыі ў адналанцужковай геномнай РНК віруса<ref name=autogenerated10>[http://obi.img.ras.ru/Humbio/immunology/imm-gal/0005fba9.htm Размнажэнне віруса імунадэфіцыту чалавека ў клетцы]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Большая частка лекавых прэпаратаў, ухваленых для ўжывання пры ВІЧ-інфекцыі, накіравана на парушэнне працы [[зваротная транскрыптаза|зваротнай транскрыптазы]]<ref name="NIAID" />. === Транспарт віруснай ДНК у ядро і інтэграцыя ў геном === Пасля завяршэння зваротнай транскрыпцыі ў CD4<sup>+</sup>-лімфацыце вірусны геном прадстаўлены неўбудаванай ДНК. Для ўбудавання віруснай ДНК у геном клеткі-гаспадара і для ўтварэння новых вірусаў '''неабходна''' [[T-лімфацыт#Актывацыя|актывацыя T-лімфацытаў]]. Актывацыя CD4<sup>+</sup>-лімфацытаў адбываецца пры іх кантакце з [[Антыгенраспазнавальныя клеткі|антыгенраспазнавальнымі клеткамі]] ў лімфоіднай тканцы. Наяўнасць вірусаў на паверхні фалікулярных дэндрытных клетак і прысутнасць празапаленчых [[цытакіны|цытакінаў]] ([[Інтэрлейкін-1|ІЛ-1]], [[Інтэрлейкін-6|ІЛ-6]] і [[Фактар некрозу пухліны|ФНПα]]) спрыяюць размнажэнню ВІЧ у інфіцыраваных клетках. Менавіта таму лімфоідная тканка служыць самым спрыяльным асяроддзем для рэплікацыі ВІЧ<ref name="eurhiv1" />. Сінтэзаваная вірусная ДНК транспартуецца ўнутр ядра клеткі ў складзе прэ-інтэграцыйнага комплексу, у які таксама ўваходзяць бялкі ВІЧ p17/MA, Nef і інтэграза<ref>Levy J.A. HIV and the pathogenesis of AIDS. — p. 110, 111, 160, 161 — USA: American Society for Microbiology, 2007. — ISBN 978-1-55581-393-2</ref>. Далей вірусная ДНК убудоўваецца ў [[храмасомы|храмасому]] актываванага T-лімфацыта пад дзеяннем [[інтэграза|інтэгразы]]. Некалькі прэпаратаў, якія інгібіруюць інтэгразу, шырока выкарыстоўваюцца ў сучаснай комплекснай антырэтравіруснай тэрапіі. Вірусная ДНК, якая ўбудавалася ў храмасому клеткі, называецца [[Правірус|'''''правірусам''''']]<ref name="NIAID" />. === Транскрыпцыя, сплайсінг, транспарт РНК з ядра ў цытаплазму і трансляцыя === У ядры клетачная [[РНК-палімераза]] сінтэзуе папярэднік вірусных [[мРНК|інфармацыйных РНК]] (мРНК), даўжыня якога роўная даўжыні геномнай РНК ВІЧ-1. Гэты папярэднік мРНК падвяргаецца [[кэп|5'-канцавому кэпаванню]] і [[Поліадэнілаванне|3'-канцавому поліадэнілаванню]]. Акрамя таго, папярэднік мРНК падвяргаецца [[сплайсінг]]у, у выніку якога ўтвараюцца больш за 40 розных мРНК, якія можна падзяліць на 3 класы<ref name=pmid22355797>{{артыкул|аўтар={{nobr|Karn J.}}, {{nobr|Stoltzfus C. M.}}|загаловак=Transcriptional and posttranscriptional regulation of HIV-1 gene expression.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22355797|мова=en|выданне=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|год=2012|volume=2|нумар=2|pages=006916|pmid=22355797|doi=10.1101/cshperspect.a006916}}</ref>:<br /> 1) несплайсаваная РНК даўжынёй каля 9.3 kb — далей выкарыстоўваецца ў якасці мРНК для сінтэзу бялкоў Gag і Gag-Pol, а таксама ў якасці геномнай РНК; <br /> 2) няцалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 4 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vif, Vpr, Tat, Vpu і Env; <br /> 3) цалкам сплайсаваныя РНК памерам каля 2 kb — выкарыстоўваюцца як мРНК для сінтэзу бялкоў Vpr, Tat, Rev і Nef. На ранняй стадыі экспрэсіі генаў, у адсутнасць бялку Rev, несплайсаваная і няцалкам сплайсаваныя РНК ВІЧ-1 нестабільныя і хутка разбураюцца ў ядры. У той жа час, цалкам сплайсаваныя мРНК ВІЧ-1 з'яўляюцца стабільнымі і транспартуюцца з ядра ў цытаплазму<ref name=pmid22355797/>. У цытаплазме з дапамогай [[рыбасома|рыбасом]] адбываецца працэс [[Трансляцыя (біялогія)|трансляцыі]] — [[біясінтэз бялку]] з [[амінакіслоты|амінакіслот]] па зададзенай матрыцы на аснове [[генетычная інфармацыя|генетычнай інфармацыі]], якая змяшчаецца ў мРНК. Сінтэзаваны ў цытаплазме бялок Rev транспартуецца ў ядро, дзе звязваецца з вобласцю RRE несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК, што стабілізуе гэтыя РНК. Акрамя таго, Rev узаемадзейнічае з клетачным бялком CRM1 (экспарцін 1), і гэта ўзаемадзеянне стымулюе транспарт несплайсаванай і няцалкам сплайсаваных РНК з ядра ў цытаплазму, дзе адбываецца сінтэз закадзіраваных у іх бялкоў<ref name=pmid22355797/>. === Зборка і адпачкаванне вірыёнаў === Геномная РНК віруса, а таксама вірусныя бялкі транспартуюцца да месцаў зборкі вірыёнаў — да мембраны. Вірыёны першапачаткова фарміруюцца з поліпратэінаў-папярэднікаў структурных бялкоў і ферментаў і на гэтай стадыі не з'яўляюцца інфекцыйнымі. Падчас паспявання віруснай часціцы вірусная пратэаза расшчапляе бялкі-папярэднікі да функцыянальных кампанентаў<ref name="NIAID" />. Некалькі ўхваленых супрацьвірусных прэпаратаў інгібіруюць працу пратэазы і перашкаджаюць фарміраванню спелых вірыёнаў<ref name="NIAID" />. Новыя вірусныя часціцы адпачкоўваюцца ад паверхні клеткі, захопліваючы частку яе мембраны, і выходзяць у крывянае рэчышча, а клетка гаспадара, якая нясе рэцэптар CD4, гіне<ref name=autogenerated7>Johns Hopkins AIDS Servise [http://www.hopkins-aids.edu/hiv_lifecycle/hivcycle_txt.html Жыццёвы цыкл ВІЧ-інфекцыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070708083901/http://www.hopkins-aids.edu/hiv_lifecycle/hivcycle_txt.html |date=8 ліпеня 2007 }}</ref><ref name=autogenerated12>{{артыкул|аўтар={{nobr|Perelson A. S.}}, {{nobr|Neumann A. U.}}, {{nobr|Markowitz M.}}, {{nobr|Leonard J. M.}}, {{nobr|Ho D. D.}}|загаловак=HIV-1 dynamics in vivo: virion clearance rate, infected cell life-span, and viral generation time.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8599114|мова=en|выданне=Science (New York, N.Y.)|год=1996|volume=271|нумар=5255|pages=1582—1586|pmid=8599114}}</ref>. Нядаўнія даследаванні паказалі, што працэс адпачкавання вірыёнаў можа быць больш складаным, чым лічылася раней. Так было выяўлена, што, дзякуючы ўзаемадзеянню бялку Gag з кампанентамі клеткі, вірыёны накопліваюцца ў адмысловых унутрыклетачных [[везікула|мультывезікулярных]] цельцах, якія звычайна служаць для экспарту бялкоў. Такім чынам вірусныя часціцы вызваляюцца з клеткі, эксплуатуючы яе ўласную сістэму транспарту макрамалекул<ref name="NIAID" />. === Распаўсюджванне па арганізме === [[Вірыён]] ВІЧ, які толькі што вылучыўся з заражанага лімфацыта, у [[плазма крыві|плазме крыві]] жыве ў сярэднім каля 8 гадзін<ref name="ncbi.hiv" />. Працягласць паўжыцця (час, за які гіне 50 % вірыёнаў ВІЧ) у [[плазма крыві|плазме крыві]] складае прыкладна 6 гадзін<ref name="ncbi.hiv" />. У астатніх асяроддзях працягласць паўжыцця вірыёнаў ВІЧ на парадкі менш<ref>[http://www.aidsmap.com/Survival-outside-the-body/page/1321278/ Survival outside the body] / HIV transmission & testing, NAM Publications {{ref-en}}</ref>. У перыяд вострай фазы ВІЧ-інфекцыі адсутнасць спецыфічнага [[Імунітэт|імуннага]] адказу дазваляе вірусу актыўна рэплікавацца і дасягаць высокіх канцэнтрацый у крыві. Вірус засяляе органы [[лімфатычная сістэма|лімфатычнай сістэмы]], CD4<sup>+</sup>-лімфацыты, макрафагі, а таксама іншыя клеткі: [[альвеалярны макрафаг|альвеалярныя макрафагі]] лёгкіх, [[клетка Лангерганса|клеткі Лангерганса]], [[фалікулярныя дэндрытныя клеткі]] [[лімфатычны вузел|лімфатычных вузлоў]], клеткі [[Алігадэндрацыты|алігадэндрагліі]] і [[астрацыты]] мозга і эпітэліяльныя клеткі кішкі<ref name=autogenerated17>{{Cite web |url=http://uhrn.civicua.org/library/art_ru/hiv.htm |title=ВИЧ-инфекция Под ред. Ю. В. Лобзина, С. С. Козлова, А. Н. Ускова, 2000 год. |access-date=20 снежня 2016 |archive-date=17 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170417143117/http://uhrn.civicua.org/library/art_ru/hiv.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Meng G.}}, {{nobr|Wei X.}}, {{nobr|Wu X.}}, {{nobr|Sellers M. T.}}, {{nobr|Decker J. M.}}, {{nobr|Moldoveanu Z.}}, {{nobr|Orenstein J. M.}}, {{nobr|Graham M. F.}}, {{nobr|Kappes J. C.}}, {{nobr|Mestecky J.}}, {{nobr|Shaw G. M.}}, {{nobr|Smith P. D.}}|загаловак=Primary intestinal epithelial cells selectively transfer R5 HIV-1 to CCR5+ cells.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11821899|мова=en|выданне=Nature medicine|год=2002|volume=8|нумар=2|pages=150—156|pmid=11821899|doi=10.1038/nm0202-150}}</ref>. У лімфоіднай тканцы ВІЧ размнажаецца на працягу ўсяго захворвання, паражаючы макрафагі, актываваныя і неактываваныя CD4<sup>+</sup>-лімфацыты і фалікулярныя дэндрытныя клеткі<ref name=autogenerated6>{{артыкул|аўтар={{nobr|Burton G. F.}}, {{nobr|Keele B. F.}}, {{nobr|Estes J. D.}}, {{nobr|Thacker T. C.}}, {{nobr|Gartner S.}}|загаловак=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12163303|мова=en|выданне=Seminars in immunology|год=2002|volume=14|нумар=4|pages=275—284|pmid=12163303}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Blauvelt A.}}, {{nobr|Asada H.}}, {{nobr|Saville M. W.}}, {{nobr|Klaus-Kovtun V.}}, {{nobr|Altman D. J.}}, {{nobr|Yarchoan R.}}, {{nobr|Katz S. I.}}|загаловак=Productive infection of dendritic cells by HIV-1 and their ability to capture virus are mediated through separate pathways.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9329969|мова=en|выданне=The Journal of clinical investigation|год=1997|volume=100|нумар=8|pages=2043—2053|pmid=9329969|doi=10.1172/JCI119737}}</ref>. Колькасць клетак, якія змяшчаюць правірусную ДНК, у лімфоіднай тканцы ў 5—10 разоў вышэйшая, за іх колькасць у клетках крыві, а рэплікацыя ВІЧ у лімфоіднай тканцы на 1—2 парадкі вышэйшая за рэплікацыю ў крыві. Асноўным клетачным рэзервуарам ВІЧ з'яўляюцца CD4<sup>+</sup>-Т-лімфацыты імуналагічнай памяці<ref>Siliciano RF, Greene WC. «HIV latency». Cold Spring Harb Perspect Med. 2011 Sep;1(1): a007096. doi: 10.1101/cshperspect.a007096</ref>. Для актывацыі CD8<sup>+</sup>-лімфацытаў і ўтварэння антыген-спецыфічных цытатаксічных T-лімфацытаў неабходна [[прэзентацыя антыгена|прэзентацыя]] пептыднага антыгена ў комплексе з [[чалавечы лейкацытарны антыген|чалавечым лейкацытарным антыгенам]] класа I. Дэндрытныя клеткі, неабходныя для пачатку першасных антыген-спецыфічных рэакцый, захопліваюць антыгены, перапрацоўваюць і пераносяць іх на сваю паверхню, дзе гэтыя антыгены ў комплексе з дадатковымі стымулюючымі малекуламі актывуюць T-лімфацыты. Заражаныя клеткі часта не вылучаюць ''дадатковых'' стымулюючых малекул і таму не здольныя выклікаць актывацыю дастатковай колькасці B- і T-лімфацытаў, функцыя якіх залежыць ад дэндрытных клетак<ref name="eurhiv1">[http://www.eurasiahealth.org/attaches/82169/04_Pathogenesis_of_HIV-1_Infection.pdf Патагенез ВІЧ-інфекцыі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924003028/http://www.eurasiahealth.org/attaches/82169/04_Pathogenesis_of_HIV-1_Infection.pdf |date=24 верасня 2015 }}</ref>. На 2015 год ВІЧ-інфекцыя застаецца невылечным захворваннем, таму што геном віруса інтэгруецца ў храмасомы клетак і можа рэактывавацца нават пасля курсу антырэтравіруснай тэрапіі. У наш час ідзе пошук бяспечных спосабаў рэдагавання геному чалавека і выключэння з яго правіруснай ДНК<ref>{{cite web|url=http://arvt.ru/news/2014-06-22-CRISPR-Cas9-CCR5-delta32.html|title=Генетычная гумка для ВІЧ|publisher=Фонд развіцця міжсектарнага сацыяльнага партнёрства|access-date=2014-07-21}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Ye L.}}, {{nobr|Wang J.}}, {{nobr|Beyer A. I.}}, {{nobr|Teque F.}}, {{nobr|Cradick T. J.}}, {{nobr|Qi Z.}}, {{nobr|Chang J. C.}}, {{nobr|Bao G.}}, {{nobr|Muench M. O.}}, {{nobr|Yu J.}}, {{nobr|Levy J. A.}}, {{nobr|Kan Y. W.}}|загаловак=Seamless modification of wild-type induced pluripotent stem cells to the natural CCR5Δ32 mutation confers resistance to HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24927590|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2014|volume=111|нумар=26|pages=9591—9596|pmid=24927590|doi=10.1073/pnas.1407473111}}</ref>. У 2014 годзе быў прапанаваны метад выдалення геному ВІЧ-1 з заражаных клетак пры дапамозе [[Cas9|сістэмы CRISPR/Cas9]]. З дапамогай гэтага метаду даследчыкам удалося выразаць фрагмент правіруснай ДНК, які знаходзіўся паміж 5'- і 3'-канцавымі LTR-абласцямі з храмасом заражаных клетак у культуры. Акрамя таго, гэты метад апынуўся таксама эфектыўным для прафілактыкі заражэння неінфіцыраваных клетак. Апісаны падыход можа прывесці да распрацоўкі спосабу поўнага пазбаўлення ВІЧ-інфекцыі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Hu W.}}, {{nobr|Kaminski R.}}, {{nobr|Yang F.}}, {{nobr|Zhang Y.}}, {{nobr|Cosentino L.}}, {{nobr|Li F.}}, {{nobr|Luo B.}}, {{nobr|Alvarez-Carbonell D.}}, {{nobr|Garcia-Mesa Y.}}, {{nobr|Karn J.}}, {{nobr|Mo X.}}, {{nobr|Khalili K.}}|загаловак=RNA-directed gene editing specifically eradicates latent and prevents new HIV-1 infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/25049410|мова=en|выданне=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|год=2014|volume=111|нумар=31|pages=11461—11466|pmid=25049410|doi=10.1073/pnas.1405186111}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nkj.ru/news/24712/|title=Клетки человека избавили от ВИЧ|date=2014-07-25|author=Кирилл Стасевич|work=[[Наука и жизнь]]|publisher=nkj.ru|access-date=2014-07-27|lang=ru}}</ref>. == Паходжанне == [[Выява:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|right|thumbnail|300px|[[малекулярная філагенія|Філагенетычнае]] дрэва вірусаў: <br />HIV — вірус імунадэфіцыту чалавека<br />SIV — вірус імунадэфіцыту малпаў]] Метадам [[малекулярная філагенія|малекулярнай філагеніі]] паказана, што вірус імунадэфіцыту чалавека ўтварыўся ў канцы [[XIX]] ці ў пачатку [[XX]] стагоддзя<ref name=Gao>{{ cite journal |vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, etal | title=Origin of HIV-1 in the Chimpanzee Pan troglodytes troglodytes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436 | journal=Nature | year=1999 | pages=436–441 | volume=397 | issue=6718 | pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 }}</ref><ref name=Worobey>{{cite journal |vauthors=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, etal |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |date=October 2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v455/n7213/full/nature07390.html |access-date=2009-03-31}}</ref><ref name=Salemi>{{cite journal|last1=Salemi|first1=M.|title=Dating the common ancestor of SIVcpz and HIV-1 group M and the origin of HIV-1 subtypes by using a new method to uncover clock-like molecular evolution |journal=The FASEB Journal |pages=276–78 |year=2000|doi=10.1096/fj.00-0449fje|pmid=11156935 |volume=15 |issue=2 |last2=Strimmer |first2=K |last3=Hall |first3=WW |last4=Duffy |first4=M |last5=Delaporte |first5=E |last6=Mboup |first6=S |last7=Peeters |first7=M |last8=Vandamme |first8=AM}}</ref><ref name=Korber>{{cite journal|last1=Korber |first1=B. |last2=Muldoon |first2=M |last3=Theiler |first3=J |last4=Gao |first4=F |last5=Gupta |first5=R |last6=Lapedes |first6=A |last7=Hahn |first7=BH |last8=Wolinsky |first8=S |last9=Bhattacharya |first9=T |title=Timing the Ancestor of the HIV-1 Pandemic Strains |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-09_288_5472/page/1788 |journal=Science |volume=288 |issue=5472 |pages=1789–96|year=2000 |pmid=10846155 |doi=10.1126/science.288.5472.1789 |bibcode = 2000Sci...288.1789K}}</ref><ref name="pmid18833279">{{cite journal |vauthors=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, etal |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-02_455_7213/page/660 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |date=October 2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |bibcode = 2008Natur.455..661W }}</ref>, хутчэй за ўсё ў [[1920-я]] гг<ref>[http://lenta.ru/news/2014/10/02/hiv/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Учёные определили место и время рождения ВИЧ]</ref>. Абодва тыпы віруса імунадэфіцыту чалавека ВІЧ-1 і ВІЧ-2 узніклі ў [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] і [[Цэнтральная Афрыка|Цэнтральнай Афрыцы]] на поўдзень ад Сахары і перадаліся ад [[малпы|малпаў]] да людзей у выніку [[заанозы|заанозісу]]. ВІЧ-1 узнік на поўдні [[Камерун]]а ў выніку эвалюцыі [[Эндэмічныя захворванні|эндэмічнага]] віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-cpz, які заражае чарнамордых шымпанзэ (''[[Звычайны шымпанзэ|Pan troglodytes troglodytes]]'')<ref name="pmid9989410">{{cite journal |vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, etal |title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-02-04_397_6718/page/436 |journal=Nature |volume=397 |issue=6718|pages=436–41 |date=February 1999 |pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 |bibcode = 1999Natur.397..436G }}</ref><ref name=Keele>{{cite journal | author=Keele, B. F., van Heuverswyn, F., Li, Y. Y., Bailes, E., Takehisa, J., Santiago, M. L., Bibollet-Ruche, F., Chen, Y., Wain, L. V., Liegois, F., Loul, S., Mpoudi Ngole, E., Bienvenue, Y., Delaporte, E., Brookfield, J. F. Y., Sharp, P. M., Shaw, G. M., Peeters, M., and Hahn, B. H. | title=Chimpanzee Reservoirs of Pandemic and Nonpandemic HIV-1 | url=https://archive.org/details/sim_science_2006-07-28_313_5786/page/523 | journal=Science | date=28 July 2006| volume=313 | issue=5786 | pages=523–6 | doi = 10.1126/science.1126531 | pmc=2442710 | pmid=16728595|bibcode = 2006Sci...313..523K }}</ref>. ВІЧ-1, як мяркуюць, перайшоў відавы бар'ер прынамсі тройчы і спарадзіў тры групы вірусаў: M, N і О<ref name=Sharp2001>{{cite journal |last1=Sharp |first1=P. M. |last2=Bailes |first2=E. |last3=Chaudhuri |first3=R. R. |last4=Rodenburg |first4=C. M. |last5=Santiago |first5=M. O. |last6=Hahn |first6=B. H. |title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=356 |pages=867–76 |year=2001 |doi=10.1098/rstb.2001.0863 |pmid=11405934 |pmc=1088480 |url=http://www.aidsorigins.com/pdfs/rs/sharp.pdf |issue=1410 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025023136/http://www.aidsorigins.com/pdfs/rs/sharp.pdf |archive-date=25 кастрычніка 2007 |access-date=20 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. ВІЧ-2 узнік на тэрыторыі [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыкі]] (ад паўднёвага [[Сенегал]]а да захаду [[Кот-д’Івуар|Берага Слановай Косці]]) у выніку эвалюцыі віруса імунадэфіцыту малпаў SIV-smm, які заражае цёмна-карычневых мангабеяў (''[[Cercocebus atys]]'') і [[вузканосыя малпы|вузканосых малпаў]]<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–1265 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid= 12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0}}</ref>. Існуе доказ таго, што паляўнічыя на дзікіх жывёл (малпаў) ці пастаўшчыкі мяса ў Заходняй і Цэнтральнай Афрыцы падвяргаюцца заражэнню вірусам імунадэфіцыту малпаў, прычым імавернасць заражэння [[карэляцыя|карэлюе]] з частатой узаемадзеяння з малпамі і іх мясам<ref name=Kalish2005>{{cite journal |vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CD, McNicholl J, Robbins KE, etal |title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus |journal=Emerg Infect Dis |volume=11 |issue=12 |pages=1928–30 |year=2005 |pmid=16485481}}</ref>. Аднак вірус імунадэфіцыту малпаў — слабы вірус, і, як правіла, прыгнятаецца імуннай сістэмай чалавека на працягу тыдня пасля заражэння. Лічыцца, што неабходна некалькі перадач віруса ад чалавека да чалавека ў хуткай паслядоўнасці, каб вірусу хапіла часу мутаваць у ВІЧ<ref name=autogenerated3>{{cite journal |author=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E |title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa |volume=356 |issue=1410 |pages=911–20 |year=2001 |pmid=11405938 |journal=Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |pmc=1088484 |doi=10.1098/rstb.2001.0867 |url=http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/356/1410/911.full.pdf}}</ref>. Хоць перадача віруса імунадэфіцыту малпаў ад чалавека да чалавека адбываецца рэдка, пэўныя сацыяльныя фактары могуць істотна ўплываць на частату заражэнняў. Мяркуюць, што ўмовы для распаўсюджвання віруса былі неспрыяльныя ў Афрыцы да XX стагоддзя. Супастаўленне перыядаў паскоранай эвалюцыі ВІЧ з сацыя-эканамічнымі зменамі дазваляе выказаць здагадкі пра прыроду фактараў, якія паскорылі распаўсюджванне ВІМ і ВІЧ. <!-- Меркаваныя высокарызыкоўныя каналы перадачы, якія дазволілі вірусу прыстасавацца да людзей і распаўсюдзіцца па ўсім грамадстве, залежаць ад меркаваных тэрмінаў пераходу ад жывёлы да чалавека.--> Генетычныя даследаванні паказваюць, што апошні агульны продак ВІЧ-1 групы М існаваў каля 1910 года<ref name=Worobey2008>{{cite journal |last1=Worobey |first1=Michael |last2=Gemmel |first2=Marlea |last3=Teuwen |first3=Dirk E. |last4=Haselkorn |first4=Tamara |last5=Kunstman |first5=Kevin |last6=Bunce |first6=Michael |last7=Muyembe |first7=Jean-Jacques |last8=Kabongo |first8=Jean-Marie M. |last9=Kalengayi |first9=Raphaël M. |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |year=2008 |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |url=http://nsm1.nsm.iup.edu/luciano/VWS%20STUFF/Unit%206%202010/VWS%202010%20DRC60.pdf |bibcode=2008Natur.455..661W |access-date=20 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113060138/http://nsm1.nsm.iup.edu/luciano/VWS%20STUFF/Unit%206%202010/VWS%202010%20DRC60.pdf |archive-date=13 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Прыхільнікі гэтай даты звязваюць распаўсюджванне ВІЧ з развіццём [[каланіялізм]]у ў Афрыцы і ростам вялікіх гарадоў. Гэтыя фактары прывялі да такіх сацыяльных змен у грамадстве, як павелічэнне частаты беспарадкавых палавых сувязей, распаўсюджванне [[прастытуцыя|прастытуцыі]] і [[Захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам|захворванняў, якія перадаюцца палавым шляхам]] (ЗППШ)<ref name=Sousa2010>{{cite journal |last1=Sousa |first1=João Dinis de |last2=Müller |first2=Viktor |last3=Lemey |first3=Philippe |last4=Vandamme |first4=Anne-Mieke |last5=Vandamme |first5=Anne-Mieke |title=High GUD Incidence in the Early 20th Century Created a Particularly Permissive Time Window for the Origin and Initial Spread of Epidemic HIV Strains |journal=PLoS ONE |volume=5 |issue=4 |pages=e9936 |year=2010 |pmid=20376191 |pmc=2848574 |doi=10.1371/journal.pone.0009936|url=http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0009936 |editor1-last=Martin |editor1-first=Darren P.}}</ref>. ЗППШ, такія як [[сіфіліс]], могуць суправаджацца генітальнымі язвамі. Даследаванні паказваюць, што імавернасць перадачы ВІЧ падчас вагінальнага палавога акту, досыць нізкая пры звычайных умовах, можа быць павялічана ў дзясяткі, калі не ў сотні разоў, калі адзін з партнёраў мае генітальныя язвы. Пра ступень распаўсюджанасці ЗППШ у каланіяльных гарадах у пачатку 1900-х можна судзіць па наступных лічбах: у 1928 годзе прынамсі 45 % жыхарак усходняга Леапольдвіля (цяпер — [[Кіншаса]], ранні цэнтр распаўсюджання ВІЧ групы М) былі прастытуткамі, а ў 1933 годзе каля 15 % усіх жыхароў гэтага ж горада былі заражаныя адной з формаў сіфілісу. Рэтраспектыўны аналіз паказаў, што пачатак эпідэміі ВІЧ-інфекцыі ў Кіншасе супаў з пікам эпідэміі генітальных язваў у сярэдзіне 1930-х гадоў<ref name=Sousa2010 />. Паводле альтэрнатыўнага пункту гледжання, асноўным фактарам, якія спрыяў адаптацыі ВІЧ да людзей і яго распаўсюджванню, была небяспечная медыцынская практыка ў Афрыцы ў гады пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], такая як выкарыстанне нестэрыльных шматразовых шпрыцаў пры масавых [[вакцына]]цыях, ін'екцыях [[Антыбіётыкі|антыбіётыкаў]] і супрацьмалярыйных сродкаў<ref name=Marx2001 /><ref name=Chitnis2000>{{cite journal |last1=Chitnis |first1=Amit |last2=Rawls |first2=Diana |last3=Moore |first3=Jim |title=Origin of HIV Type 1 in Colonial French Equatorial Africa? |journal=AIDS Research and Human Retroviruses |volume=16 |issue=1 |pages=5–8 |year=2000 |pmid=10628811 |doi=10.1089/088922200309548}}</ref><ref name=McNeil>{{cite news |author=[[Donald G. McNeil, Jr.]] |title=Precursor to H.I.V. Was in Monkeys for Millennia |url=http://www.nytimes.com/2010/09/17/health/17aids.html?_r=1&src=me&ref=general |quote=Dr. Marx believes that the crucial event was the introduction into Africa of millions of inexpensive, mass-produced syringes in the 1950s. ... suspect that the growth of colonial cities is to blame. Before 1910, no Central African town had more than 10,000 people. But urban migration rose, increasing sexual contacts and leading to red-light districts.|work=[[New York Times]] |date=September 16, 2010 |access-date=2010-09-17 }}</ref>. У выніку рэтрааналізу ўзораў крыві, узятых пасля Другой сусветнай вайны, зафіксаваны самы ранні дакументальны выпадак наяўнасці ВІЧ у арганізме чалавека, кроў у якога ўзялі ў 1959 годзе<ref name=Zhu>{{cite journal|author=Zhu, T., Korber, B. T., Nahmias, A. J., Hooper, E., Sharp, P. M. and Ho, D. D.|title=An African HIV-1 Sequence from 1959 and Implications for the Origin of the epidemic|journal=Nature|year=1998|pages=594–7|volume=391|issue=6667|pmid=9468138|doi=10.1038/35400 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v391/n6667/full/391594a0.html|bibcode = 1998Natur.391..594Z }}</ref>. Вірус, магчыма, прысутнічаў у Злучаных Штатах ужо ў 1966 годзе<ref>{{cite news | last = Kolata | first = Gina | title = Boy's 1969 Death Suggests AIDS Invaded U.S. Several Times | publisher = [[The New York Times]] | date = 28 October 1987 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEFD6173AF93BA15753C1A961948260&sec=health&pagewanted=all | access-date = 11 February 2009}}</ref>, але пераважная большасць выпадкаў заражэння ВІЧ, ідэнтыфікаваных па-за межамі трапічнай Афрыкі, можна прасачыць да аднаго неўсталяванага чалавека, які заразіўся ВІЧ на [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]], а затым перанёс інфекцыю ў ЗША каля 1969 года<ref name="Thomas_Gilbert">{{cite web|url=http://statistics.arizona.edu/courses/EEB320-2007/honors/HIV.pdf|title=The emergence of HIV/AIDS in the Americas and beyond|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328094817/http://statistics.arizona.edu/courses/EEB320-2007/honors/HIV.pdf|archive-date=28 сакавіка 2012|access-date=20 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>. == Натуральная ўстойлівасць да ВІЧ == : ''Глядзі таксама: '''[[CCR5#Мутацыя CCR5-Δ32|Мутацыя CCR5-Δ32]]''''' Апісаныя выпадкі ўстойлівасці людзей да ВІЧ. Пранікненне віруса ў клетку імуннай сістэмы звязана з яго ўзаемадзеяннем з паверхневым [[Клетачны рэцэптар|рэцэптарам]], бялком [[CCR5]]. [[Дэлецыя]] (страта ўчастку гена) CCR5-дэльта32 прыводзіць да неўспрымальнасці яе носьбіта да ВІЧ. Мяркуецца, што гэта мутацыя ўзнікла прыкладна дзве з паловай тысячы гадоў таму і з часам распаўсюдзілася ў [[Еўропа|Еўропе]]. Цяпер да ВІЧ фактычна ўстойлівы ў сярэднім 1 % жыхароў Еўропы, 10—15 % еўрапейцаў маюць частковую супраціўляльнасць да ВІЧ<ref>{{cite web|url=http://archive.wired.com/medtech/health/news/2005/01/66198?currentPage=all|title=Genetic HIV Resistance Deciphered|author=Randy Dotinga|publisher=WIRED.com // Conde Nast|access-date=2014-07-21}}</ref>. Навукоўцы [[Ліверпульскі ўніверсітэт|Ліверпульскага ўніверсітэта]] тлумачаць распаўсюджанне мутацыі гена ''CCR5'' тым, што яна ўзмацняе супраціўляльнасць да бубоннай [[чума|чумы]]. Эпідэмія «[[чорная смерць|чорнай смерці]]» [[1347]] года (а ў Скандынавіі яшчэ і [[1711]] года) спрыяла павелічэнню частаты гэтага генатыпа ў Еўропе. : ''Глядзі таксама: '''[[Нонпрагрэсар]]''''' Мутацыя ў гене [[CCR2]] таксама змяншае шанец пранікнення ВІЧ у клетку і прыводзіць да затрымкі развіцця СНІДу. Існуе невялікі працэнт ВІЧ-станоўчых людзей (каля 10 %), у якіх СНІД не развіваецца на працягу доўгага часу. Іх называюць [[нонпрагрэсар]]амі<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kaur G.}}, {{nobr|Mehra N.}}|загаловак=Genetic determinants of HIV-1 infection and progression to AIDS: susceptibility to HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19317737|мова=en|выданне=Tissue antigens|год=2009|volume=73|нумар=4|pages=289—301|pmid=19317737|doi=10.1111/j.1399-0039.2009.01220.x}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Chinen J.}}, {{nobr|Shearer W. T.}}|загаловак=Molecular virology and immunology of HIV infection.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12170257|мова=en|выданне=The Journal of allergy and clinical immunology|год=2002|volume=110|нумар=2|pages=189—198|pmid=12170257}}</ref>. Важны клетачны кампанент абароны супраць ВІЧ — антывірусны бялок APOBEC3G, які выклікае дэамінаванне ДНК, якое прыводзіць да мутацыйных замен G на A у віруснай ДНК, сінтэзаванай падчас зваротнай транскрыпцыі. APOBEC3G інактывуецца бялком Vif ВІЧ-1, які выклікае яго ўбіквіцінілаванне і дэградацыю<ref>Sheehy AM, Gaddis NC, Choi JD, Malim MH (2002) Isolation of a human gene that inhibits HIV-1 infection and is suppressed by the viral Vif protein. Nature. 2002 Aug 8;418 (6898):646-650.</ref>. Выяўлена, што адным з галоўных элементаў антывіруснай абароны чалавека і іншых [[прыматы|прыматаў]] з'яўляецца бялок [[TRIM5a]], здольны распазнаваць [[капсід]] вірусных часціц і перашкаджаць размнажэнню віруса ў клетцы. TRIM5a чалавека і шымпанзэ некалькі адрозніваюцца адзін ад аднаго і эфектыўныя супраць розных вірусаў: гэты бялок абараняе шымпанзэ ад ВІЧ і роднасных яму вірусаў, а чалавека — ад віруса [[PtERV1]]<ref>{{cite journal|last=Kaiser|first=Shariser|title=Restriction of an Extinct Retrovirus by the Human TRIM5? Antiviral Protein |journal=Science |volume=316 |issue=5832 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/316/5832/1756 |date=22 June 2007|pages=1756–1758}}</ref>. Малпы [[Новы Свет|Новага Свету]], за выключэннем [[мірыкіна|мірыкіны]], якая мае [[Гібрыдны бялок|хімерны ген]] ''TRIM5-CypA'', устойлівасцю да ВІЧ не валодаюць<ref name="Sayah2004">{{артыкул|аўтар={{nobr|Sayah D. M.}}, {{nobr|Sokolskaja E.}}, {{nobr|Berthoux L.}}, {{nobr|Luban J.}}|загаловак=Cyclophilin A retrotransposition into TRIM5 explains owl monkey resistance to HIV-1.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15243629|мова=en|выданне=Nature|год=2004|volume=430|нумар=6999|pages=569—573|pmid=15243629|doi=10.1038/nature02777}}</ref>. Іншы важны элемент антывіруснай абароны — інтэрферон-індуцыраваны трансмембранны бялок [[Цяцерын, бялок|CD317]]/BST-2 ({{lang-en|bone marrow stromal antigen 2}})<ref name="Neil S.J. 2008"/><ref name="Van Damme N. 2008"/><ref name="Tokarev A. 2009">{{артыкул|аўтар={{nobr|Tokarev A.}}, {{nobr|Skasko M.}}, {{nobr|Fitzpatrick K.}}, {{nobr|Guatelli J.}}|загаловак=Antiviral activity of the interferon-induced cellular protein BST-2/tetherin.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19929170|мова=en|выданне=AIDS research and human retroviruses|год=2009|volume=25|нумар=12|pages=1197—1210|pmid=19929170|doi=10.1089/aid.2009.0253}}</ref>. CD317 — трансмембранны бялок 2-га тыпу з незвычайнай тапалогіяй: ён мае трансмембранны дамен побач з N-канцом і гліказілфасфатыдыліназітол (GPI) на С-канцы, паміж якімі размешчаны пазаклетачны дамен<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Kupzig S.}}, {{nobr|Korolchuk V.}}, {{nobr|Rollason R.}}, {{nobr|Sugden A.}}, {{nobr|Wilde A.}}, {{nobr|Banting G.}}|загаловак=Bst-2/HM1.24 is a raft-associated apical membrane protein with an unusual topology.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12956872|мова=en|выданне=Traffic (Copenhagen, Denmark)|год=2003|volume=4|нумар=10|pages=694—709|pmid=12956872}}</ref>. Адзначана, што CD317 непасрэдна ўзаемадзейнічае са спелымі даччынымі вірыёнамі, «прывязваючы» іх да паверхні клеткі<ref name="Perez-Caballero D. 2009">{{артыкул|аўтар={{nobr|Perez-Caballero D.}}, {{nobr|Zang T.}}, {{nobr|Ebrahimi A.}}, {{nobr|McNatt M. W.}}, {{nobr|Gregory D. A.}}, {{nobr|Johnson M. C.}}, {{nobr|Bieniasz P. D.}}|загаловак=Tetherin inhibits HIV-1 release by directly tethering virions to cells.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19879838|мова=en|выданне=Cell|год=2009|volume=139|нумар=3|pages=499—511|pmid=19879838|doi=10.1016/j.cell.2009.08.039}}</ref>. Для тлумачэння механізму такога «прывязвання» прапанавана некалькі альтэрнатыўных мадэлей, якія, тым не менш, сыходзяцца ў наступным. Малекулы CD317 фарміруюць паралельны гомадымер; адзін ці два гомадымеры звязваюцца адначасова з адным вірыёнам і клетачнай мембранай. Пры гэтым з мембранай вірыёна ўзаемадзейнічаюць або абодва мембранныя «якары» (трансмембранны дамен і GPI) адной з малекул CD317, або адзін з іх<ref name="Perez-Caballero D. 2009"/>. Спектр актыўнасці CD317 уключае, прынамсі, чатыры сямействы вірусаў: рэтравірусы, філавірусы, арэнавірусы і герпесвірусы<ref name="Tokarev A. 2009"/>. Актыўнасць гэтага клетачнага фактару інгібіруецца бялкамі Vpu ВІЧ-1, Env ВІЧ-2 і SIV, Nef SIV, глікапратэінам абалонкі віруса Эбола і бялком К5 герпесвіруса саркомы Капашы<ref name="guatelli" /><ref name="Nomaguchi M. 2008"/><ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 /><ref name="Tokarev A. 2009"/><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Douglas J. L.}}, {{nobr|Gustin J. K.}}, {{nobr|Viswanathan K.}}, {{nobr|Mansouri M.}}, {{nobr|Moses A. V.}}, {{nobr|Früh K.}}|загаловак=The great escape: viral strategies to counter BST-2/tetherin.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20485522|мова=en|выданне=PLoS pathogens|год=2010|volume=6|нумар=5|pages=e1000913|pmid=20485522|doi=10.1371/journal.ppat.1000913}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Evans D. T.}}, {{nobr|Serra-Moreno R.}}, {{nobr|Singh R. K.}}, {{nobr|Guatelli J. C.}}|загаловак=BST-2/tetherin: a new component of the innate immune response to enveloped viruses.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20688520|мова=en|выданне=Trends in microbiology|год=2010|volume=18|нумар=9|pages=388—396|pmid=20688520|doi=10.1016/j.tim.2010.06.010}}</ref>. Выяўлены кафактар бялку CD317 — клетачны бялок ВСА2 (Breast cancer-associated gene 2; Rabring7, ZNF364, RNF115) — [[Убіквіцінлігаза#Убіквіцінлігазы, якія змяшчаюць RING-дамен|Е3-убіквіцінлігаза класа RING]]. BCA2 узмацняе інтэрналізацыю вірыёнаў ВІЧ-1, «прывязаных» бялком CD317 да паверхні клеткі, у CD63<sup>+</sup> унутрыклеткавыя везікулы з іх наступным разбурэннем у [[лізасома]]х<ref>{{артыкул|аўтар={{nobr|Miyakawa K.}}, {{nobr|Ryo A.}}, {{nobr|Murakami T.}}, {{nobr|Ohba K.}}, {{nobr|Yamaoka S.}}, {{nobr|Fukuda M.}}, {{nobr|Guatelli J.}}, {{nobr|Yamamoto N.}}|загаловак=BCA2/Rabring7 promotes tetherin-dependent HIV-1 restriction.|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20019814|мова=en|выданне=PLoS pathogens|год=2009|volume=5|нумар=12|pages=e1000700|pmid=20019814|doi=10.1371/journal.ppat.1000700}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * HIV-вірус // Слоўнік па агульнай і медыцынскай вірусалогіі / Уклад.: А. Красільнікаў, Л. Цітоў, Н. Казак. — Мн.: Вышэйшая школа, 1995. ISBN 985-06-0048-9 * Санитарные правила СП 3.1.5.2826-10 Профилактика ВИЧ-инфекции * Методические рекомендации МР 3.1.0087-14 Профилактика заражения ВИЧ * {{кніга |аўтар=Леви Д. Э. |загаловак= ВИЧ и патогенез СПИДа |выданне=Перевод 3-го издания |месца={{М.}} |выдавецтва=Научный Мир |год=2010 |старонак=736 |isbn=978-5-91522-198-6 |ref=Леви Д. Э. }} * {{кніга |аўтар=Малый В. П. |загаловак= ВИЧ. СПИД. Новейший медицинский справочник |месца={{М.}} |выдавецтва=Эксмо |год=2009 |старонак=672 |isbn=978-5-699-31017-3 |ref=Малый В. П. }} * {{кніга |аўтар = Покровский В.В. (редактор) |загаловак = ВИЧ-инфекция и СПИД: Национальное руководство |месца = М. |выдавецтва = ГЭОТАР-Медиа |год = 2013 |старонак = 608 |isbn = 978-5-9704-2442-1 }} * {{кніга |аўтар = Bushman F.D., Nabel G.J., Swanstrom R. (Editors) |загаловак = HIV: From biology to prevention and treatment |месца = Cold Spring Harbor, New York, USA |выдавецтва = Cold Spring Harbor Laboratory Press |год = 2012 |старонак = 572 |isbn = 978-193611340-8 }} * {{кніга |аўтар=Levy J.A. |загаловак= HIV and the pathogenesis of AIDS |выданне=Third edition |выдавецтва=ASM Press |год=2007 |старонак=644 |isbn=978-1-55581-393-2 |ref=Levy J.A. }} * {{кніга |аўтар = Pancino G., Silvestri G., Fowke K. (Editors) |загаловак = Models of protection against HIV/SIV: Avoiding AIDS in humans and monkeys |месца = UK-USA-Canada |выдавецтва = Academic Press |год = 2012 |старонак = 345 |isbn = 978-0-12-387715-4 }} * {{кніга |аўтар = Pepin J. |загаловак = The origins of AIDS |месца = New York, USA |выдавецтва = Cambridge University Press |год = 2011 |старонак = 293 |isbn = 978-0-52118637-7 }} * {{кніга |аўтар = Prasad V.R., Kalpana G.V. (Editors) |загаловак = HIV protocols |выдавецтва = Humana Press |год = 2009 |старонак = 457 |isbn = 978-1-58829-859-1 }} * {{кніга |аўтар = Sax P.E., Cohen C.J., Kuritzkes D.R. (Editors) |загаловак = HIV essentials |выдавецтва = Jones and Bartlett Learning |год = 2012 |старонак = 248 |isbn = 978-1-4496-5092-6 }} * {{кніга |аўтар = Spearman P., Freed E.O. (Editors) |загаловак = HIV interactions with host cell proteins |выдавецтва = Springer |год = 2009 |старонак = 204 |isbn = 978-3-642-02174-9 }} * {{кніга |аўтар = Weeks B.B., Alcamo I.E. |загаловак = AIDS: The biological basis |месца = USA - Canada - UK |выдавецтва = Jones and Bartlett Publishers |год = 2010 |старонак = 360 |isbn = 978-0-7637-6324-4 }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ВІЧ-інфекцыя}} {{ЗППШ}} {{Добры артыкул|Біялогія}} [[Катэгорыя:Рэтравірусы]] czvcfa4bu2zhfsdpr885ywkq9hzettr Сары-Джаз 0 117983 5198684 4627581 2026-09-14T07:50:49Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198684 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сары-Джаз |Нацыянальная назва = ky/Сары-Жаз кырка тоосу |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Цянь-Шань |Плошча = |Даўжыня = 113 |Шырыня = 16 |Найвышэйшая вяршыня = пік Сямёнава |Вышыня = 5816 |Краіна = Кыргызстан/Казахстан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Кыргызстан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сары́-Джаз'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ky|Сарыжаз кыркасу}}, {{lang-kk|Сарыжаз жотасы}}) — [[горны хрыбет]] у Цэнтральным [[Цянь-Шань|Цянь-Шані]], на тэрыторыі [[Кыргызстан]]а і часткова [[Казахстан]]а. Хрыбет размешчаны паміж ракой Сарыджаз на поўначы і яе левым прытокам ракой Іныльчэк на поўдні. Працягласць хрыбта складае 113 км, шырыня — да 16 км. Сярэдняя вышыня — 4370 м, найвышэйшы пункт — [[пік Сямёнава]] (5816 м). Хрыбет складзены метамарфічнымі [[Сланцы|сланцамі]], [[граніт]]амі, мармурызаванымі [[вапняк]]амі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сары-Джаз||187}} == Спасылкі == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4302/Сары Сары-Джаз // Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.]{{ref-ru}} * [http://tourist.academic.ru/14409/%D0%A5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%82 Хребет Сарыджаз // Энциклопедия туриста. 2014.]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Казахстана]] [[Катэгорыя:Цянь-Шань]] 8xhgmv552iwdir4pohl7bk8s6ktptlg Сарыкольскі хрыбет 0 117988 5198685 4847244 2026-09-14T07:50:53Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198685 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сарыкольскі хрыбет |Нацыянальная назва = tg/Раште Кух Сарикол |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Памір |Плошча = |Даўжыня = 350 |Шырыня = 35 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 6351 |Краіна = Таджыкістан/Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Таджыкістан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сарыкольскі хрыбет''' ({{lang-tg|Раште Кух Сарикол}}) — [[горны хрыбет]] ва Усходнім [[Памір]]ы, цягнецца ўздоўж мяжы [[Таджыкістан]]а і [[Кітай|Кітая]]. Цягнецца ад даліны ракі Маркансу да адгор’яў [[Гіндукуш]]а, агінаючы з поўначы катлавіну з азёрамі [[Шаркуль]] і [[Возера Рангкуль|Рангкуль]]. Служыць [[водападзел]]ам басейнаў ракі [[Тарым]], возера [[Каракуль]] і [[Амудар’я|Амудар’і]]. Вышыня хрыбта вагаецца ад 4500 да 5800 м, найвышэйшы пункт — гара Лявірдыр (6351 м). Працягласць — каля 350 км. Складзены галоўным чынам [[крышталічныя сланцы|крышталічнымі сланцамі]] і гранітоідамі. У ніжняй частцы схілаў — разрэджаная расліннасць халоднай высакагорнай пустыні. Вышэй 5000 м — даліны і схілавыя [[ледавік]]і. На тэрыторыі Таджыкістана размешчана 240 [[ледавік]]оў агульнай плошчай 144 км². == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сарыкольскі хрыбет||188}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] 058muefg2f3bm5asv6wfsjih9vt1avk Саур 0 118073 5198686 4716401 2026-09-14T07:51:02Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198686 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Саур |Нацыянальная назва = kk/Сауыр жоталары |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Саур-Тарбагатай |Плошча = |Даўжыня = 140 |Шырыня = 50 |Найвышэйшая вяршыня = Музтау |Вышыня = 3816 |Краіна = Казахстан/Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Казахстан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сау́р'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[горны хрыбет]] на мяжы Усходне-Казахстанскай вобласці [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]] і [[Кітай|Кітая]], адносіцца да горнай краіны Саур-Тарбагатай, дзе з’яўляецца другім састаўным кампанентам, першы — горы [[Тарбагатай]]. Працягласць хрыбта — 140 км. Плошча абледзянення — 16,6{{sfn|ВСЭ|1969—1978}} км². Найвышэйшы пункт — [[гара]] Музтау (3816 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]). Хрыбет складзены са [[Сланцы|сланцаў]], [[вапняк]]оў, вулканагенных адкладаў, [[граніт]]аў, [[пясчанік]]у. На хрыбце радовішчы [[Вугаль|вугалю]] і [[Гаручыя сланцы|гаручых сланцаў]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Саур||196}} * {{ВСЭ3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] pc9fh05o4jkc8snah0m5a3jk9showsn Свентакшыскія горы 0 119151 5198688 4627570 2026-09-14T07:51:08Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198688 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Свентакшыскія горы |Нацыянальная назва = pl/Góry Świętokrzyskie |Выява = 342.34-5 Góry_Świętokrzyskie.png |Подпіс = Свентакшыскія горы на карце Польшчы |Горная сістэма = Келецка-Сандамірскае ўзвышша |Плошча = 1684 |Даўжыня = 80 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Лысіца |Вышыня = 612 |Краіна = Польшча |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Свентакшыскія горы''' ({{lang-pl|Góry Świętokrzyskie}} — «горы Святога Крыжа») — [[горны хрыбет]] у [[Польшча|Польшчы]], найбольш высокая частка Келецка-Сандамірскага ўзвышша. Працягласць хрыбта складае каля 80 км. Найвышэйшы пункт — гара Лысіца (612 м). Горы складзеныя [[кварцыт]]амі, граўвакамі, [[пясчанік]]амі і [[вапняк]]амі, часта перакрытымі друзлымі (у прыватнасці, [[Марэна|марэннымі]]) адкладамі. Пераважае ўзгорыста-градавы рэльеф. Ля падножжаў гор растуць [[дуб]]овыя і [[Хвоя|хваёвыя]], на схілах — [[бук]]авыя і [[піхта]]выя лясы. [[Файл:Świętokrzyskie Mountains.jpg|800px|thumb|цэнтр|Свентакшыскія горы]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Свентакшыскія горы||249}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Польшчы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Свентакшыскага ваяводства]] iebxoazkawiszvtt1rav4xvuikvaqmj Горы Святога Ільі 0 119614 5198610 4510708 2026-09-14T07:40:06Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198610 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Горы Святога Ільі |Нацыянальная назва = |Выява = Mt Saint Elias, South Central Alaska.jpg |Подпіс = Від на [[гара Святога Ільі|гару Святога Ільі]] |Горная сістэма = |Плошча = 76947 |Даўжыня = 424 |Шырыня = 451 |Найвышэйшая вяршыня = Логан (гара) |Вышыня = 5959 |Краіна = Канада/ЗША |Рэгіён = Аляска/Юкан (тэрыторыя)/Брытанская Калумбія |Пазіцыйная карта = Канада |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Свято́га Ільі́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|Saint Elias Mountains}}) — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Кардыльеры|Кардыльераў]], у [[Канада|Канадзе]] і [[Аляска|Алясцы]]. На паўночным захадзе сыходзіцца з гарамі Урангеля, на захадзе — з [[Горы Чугач|гарамі Чугач]]. Даўжыня 550 км. Вышыня да 5959 м — гара Логан. Вышэйшыя пікі Канады з’яўляюцца часткай хрыбта. Хрыбет складзены галоўным чынам [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі пародамі]]. Значнае абледзяненне. Унізе схілы пакрытыя іглічнымі лясамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Святога Ільі горы||279}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] [[Катэгорыя:Горы Аляскі]] [[Катэгорыя:Горы Брытанскай Калумбіі]] [[Катэгорыя:Горы Тэрыторыі Юкан]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар святых]] t7xe878s03ljs3evf0ndgwssyr7gmez Сера-ду-Эспіньясу 0 121230 5198690 4873810 2026-09-14T07:51:13Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198690 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сера-ду-Эспіньясу |Нацыянальная назва = pt/Serra do Espinhaço |Выява = Serra do Caraça.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = Бразільскае пласкагор’е |Плошча = |Даўжыня = 750 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сол (гара) |Вышыня = 2107 |Краіна = Бразілія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сера-ду-Эспіньясу'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-pt|Serra do Espinhaço}}) — [[горны хрыбет]] на ўсходзе [[Бразільскае нагор’е|Бразільскага пласкагор’я]] ([[Бразілія]], штаты [[Баія]] і [[Мінас-Жэрайс]]). Горы працягваюцца ўздоўж правабярэжжа верхняга цячэння ракі [[Сан-Франсіску]] на 750 км. Пераважныя вышыні перавышаюць 1000 м, найвышэйшы пункт — гара Сол (2107 м). Грабяні большай часткай згладжаныя, але асобныя выхады [[кварцыт]]аў утвараюць завостраныя вяршыні. У паўднёвай частцы хрыбта размешчана буйное радовішча [[Жалезныя руды|жалезных руд]] (Ітабіра), а таксама радовішчы [[марганец|марганцу]], [[алмаз]]аў, [[золата]] і інш. На ўсходніх наветраных схілах растуць [[вільготныя трапічныя лясы]], на захадзе — [[хмызнякі]] і [[рэдкалессі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сера-ду-Эспіньясу||342}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Бразіліі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Баіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мінас-Жэрайса]] dl9iq4200fm4dw4x9nr2dsd8ix6nw84 Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5198279 5197913 2026-09-13T15:51:06Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5198279 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адам Кісель|2026-09-13T12:22:45Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ежы Асалінскі|2026-09-13T08:39:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ян Збігнеў Асалінскі|2026-09-13T08:27:36Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мікалай Станіслававіч Глябовіч|2026-09-13T07:27:40Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Трафім Сямёнавіч Радзюк|2026-09-12T19:01:36Z|Pansosh}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шумскі|2026-09-12T10:11:15Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Алівія Радрыга|2026-09-11T19:15:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Астрыд Нарвежская|2026-09-11T14:27:39Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Нагумовіч|2026-09-11T12:40:43Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Андрус Булота|2026-09-11T12:37:44Z|Ігар Бортнік}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генрык Абіхт|2026-09-11T10:23:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мгер Абегян|2026-09-11T07:01:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзільбар Абдурахманава|2026-09-11T06:42:40Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 59d5zpjrgujuyk914brcbwazwdemlvs Сноўка (прыток Ушы) 0 126280 5198384 5062625 2026-09-13T21:54:08Z JerzyKundrat 174 5198384 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = Snoŭka_River_(tributary_of_Uša).jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 20 |Плошча басейна = |Басейн = Уша (прыток Нёмана)/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі [[Малаеды]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 08|s_lat_sec = 40.8 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 28|s_lon_sec = 18.2 |Вусце = Уша (прыток Нёмана) |Месцазнаходжанне вусця = на ўсход ад вёскі Еськавічы |Вышыня вусця = 162<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 13|m_lat_sec = 57.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 20.0 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Нясвіжскі раён }} '''Сно́ўка'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[рака]] ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Уша]] (басейн ракі [[Нёман]]). Даўжыня Сноўкі 20 кіламетраў. Пачынаецца каля вёскі [[Малаеды]], упадае ва Ушу за 900 метраў на ўсход ад вёскі [[Еськавічы (Нясвіжскі раён)|Еськавічы]]. Рэчышча [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Каля вёсак [[Каменка (Нясвіжскі раён)|Каменка]], [[Высокая Ліпа]] і [[Тарэйкі]] створаны [[Сажалка|сажалкі]]. == Назва == На думку К. Бугі, назву гэтай ракі (Сноў) славяне прынеслі з сабою са славянскай прарадзімы з-за Прыпяці і яна суадносіцца з назвамі рэк Сноў (прыток Дзясны) і Снова (прыток Тускара)<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.</ref>. Назва ракі [[Сноўка]] тлумачыцца ад і.-е. *(s)nāu- // nāu- «плысці, цячы»: *snū > sny > Snъve, Snъvь; сюды ж ст.-інд. snāuti «цячы, сачыцца, абмывацца»; гр. νεω (з *snevō) «плыву»; параўн. яшчэ snāpáyati «крапаць, плаваць», авест. snaδa- «ліць»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сноўка||71}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)]] [[Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна]] stejwzdajmiufy6ptjpns1hbcgyrpma 5198390 5198384 2026-09-13T22:04:18Z Peisatai 111348 гэта ж да гэтай Сноўкі адносіцца "Сновь" 5198390 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = Snoŭka_River_(tributary_of_Uša).jpg |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 20 |Плошча басейна = |Басейн = Уша (прыток Нёмана)/Нёман/Балтыйскае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі [[Малаеды]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 53|s_lat_min = 08|s_lat_sec = 40.8 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 28|s_lon_sec = 18.2 |Вусце = Уша (прыток Нёмана) |Месцазнаходжанне вусця = на ўсход ад вёскі Еськавічы |Вышыня вусця = 162<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref> |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 53|m_lat_min = 13|m_lat_sec = 57.1 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 32|m_lon_sec = 20.0 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Нясвіжскі раён }} '''Сно́ўка'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[рака]] ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Уша]] (басейн ракі [[Нёман]]). Даўжыня Сноўкі 20 кіламетраў. Пачынаецца каля вёскі [[Малаеды]], упадае ва Ушу за 900 метраў на ўсход ад вёскі [[Еськавічы (Нясвіжскі раён)|Еськавічы]]. Рэчышча [[Канал (гідраграфія)|каналізаванае]]. Каля вёсак [[Каменка (Нясвіжскі раён)|Каменка]], [[Высокая Ліпа]] і [[Тарэйкі]] створаны [[Сажалка|сажалкі]]. == Назва == У XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь» (жаночага роду): у дакуменце 1567 г. — «зъ Снови». Паходжанне назвы [[Сноўка]] дыскусійнае. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сноўка||71}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=24, 30|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/static/INVENT_VO/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прытокі Ушы (прыток Нёмана)]] [[Катэгорыя:Рэкі Нясвіжскага раёна]] 0t6104i0jxhn03c8p4y0bt5k8nfp7vr Сноўка 0 126281 5198383 4453714 2026-09-13T21:52:52Z JerzyKundrat 174 5198383 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней таксама «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам, і таксама ў басейне Дзясны. Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, у вядомых на сёння [[Балты|балцкіх]] мовах не захавалася. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} 6k3ee2w2z69apil0mltyegvst7muiq2 5198392 5198383 2026-09-13T22:06:03Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ удакладнена 5198392 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові (у XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь», жаночага роду) зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней і тут «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам, і таксама ў басейне Дзясны. Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, у вядомых на сёння [[Балты|балцкіх]] мовах не захавалася. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} oa7eg1pax5fnwnvokgn54ewcq17o7gv 5198397 5198392 2026-09-13T22:07:46Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ удакладнена 5198397 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові (у XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь», жаночага роду) зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней і тут «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам, і таксама ў басейне Дзясны. Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, у вядомых на сёння [[Балты|балцкіх]] мовах, як і ў [[Славянскія мовы|славянскіх]], не захавалася. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} a2s2jbvrglqt4kjjgvrqwdfwg5qizut 5198402 5198397 2026-09-13T22:08:22Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ 5198402 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові (у XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь», жаночага роду) зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней і тут «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам, і таксама ў басейне Дзясны. Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, вядомыя на сёння [[Балты|балцкія]] мовы, як і блізкія ім [[Славянскія мовы|славянскія]], не захавалі. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} 8x6gxj3ufrdyi1zt7297p321hz72wuw 5198411 5198402 2026-09-13T22:09:17Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ 5198411 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові (у XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь», жаночага роду) зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней і тут «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам (і таксама ў басейне Дзясны). Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, вядомыя на сёння [[Балты|балцкія]] мовы, як і блізкія ім [[Славянскія мовы|славянскія]], не захавалі. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} 0gyhno5znl6ld1krd52z3fe9iowfqwq 5198414 5198411 2026-09-13T22:09:58Z Peisatai 111348 /* Этымалогія */ 5198414 wikitext text/x-wiki '''Сноўка''' — гідронім: * [[Сноўка (прыток Даколькі)|Рака Сноўка, прыток Даколькі]] — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток [[Даколька|Даколькі]] * [[Сноўка (прыток Ушы)|Рака Сноўка, прыток Ушы]] — рака ў [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], левы прыток [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] (прыток [[Нёман]]а) == Этымалогія == Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові (у XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь», жаночага роду) зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней і тут «Сновь»), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам (і таксама ў басейне Дзясны). Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, «са славянскай прарадзімы»<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883—884.</ref>. Яшчэ адна Снова — далей за Курск, прыток Верхняга Дона. Яшчэ далей, на Ніжнім [[Ака|Павоччы]], ёсць рака [[:ru:Сноведь (река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, вядомыя на сёння [[Балты|балцкія]] мовы, як і блізкія ім [[Славянскія мовы|славянскія]], не захавалі. == Гл. таксама == * [[Сноў]] == Зноскі == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} i98sjz2y011l8mb5zd4xgoc6ibdy5kc Кардыльера-Суббетыка 0 130698 5198644 4818003 2026-09-14T07:49:23Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198644 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кардыльера-Суббетыка |Нацыянальная назва = es/Cordillera Subbética |Выява = La Sagra.jpg |Подпіс = [[Ла-Сагра (гара)|Ла-Сагра]], найвышэйшы пункт Кардыльера-Суббетыка |Горная сістэма = Кардыльера-Бетыка |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Ла-Сагра (гара) |Вышыня = 2383 |Краіна = Іспанія/Гібралтар |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Іспанія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кардыльера-Суббетыка''' ({{lang-es|Cordillera Subbética}}) — [[Гара|горы]] на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], частка [[Горная сістэма|горнай сістэмы]] [[Кардыльера-Бетыка]].<ref>[http://www.chsegura.es/chs/cuenca/infraestructuras/embalses/embalsedelTaibilla/marcoterritorial.html Embalse del Taibilla] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201022041821/http://www.chsegura.es/chs/cuenca/infraestructuras/embalses/embalsedelTaibilla/marcoterritorial.html |date=22 кастрычніка 2020 }}</ref> Найвышэйшы пункт, [[гара Ла-Сагра|Ла-Сагра]], дасягае вышыні 2383 [[метр|м]] [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]. Горы працягваюцца ад [[мыс]]а [[Трафальгар]] і [[Гібралтар]]а на [[паўночны ўсход]] уздоўж узбярэжжа [[Андалусія|Андалусіі]] і [[Мурсія (аўтаномная супольнасць)|Мурсіі]] на [[поўдзень]] [[Валенсія (аўтаномная супольнасць)|Валенсійскай супольнасці]]. Пераважаюць вышыні звыш 1000 м, пікі перавышаюць вышыню 1500 м, найвышэйшыя пункты — 2000 м. На поўнач ад Суббетыкі знаходзяцца горы [[Кардыльера-Прэбетыка]], у некаторых крыніцах абедзве сістэмы аб’ядноўваюцца ў адну, або Прэбетыка лічыцца падсістэмай Суббетыкі.<ref>{{Cite web |url=http://aguas.igme.es/igme/publica/libro103/pdf/lib103/capiII_04.pdf |title=Morfología kárstica del sector oriental del Prebético andaluz |access-date=30 жніўня 2012 |archive-date=21 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321061312/http://aguas.igme.es/igme/publica/libro103/pdf/lib103/capiII_04.pdf |url-status=dead }}</ref> Ла-Сагра і некаторыя вяршыні адносяцца да абедзвюх горных сістэм. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія аўтаномнай супольнасці Валенсія]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гібралтара]] [[Катэгорыя:Геаграфія аўтаномнай супольнасці Мурсія]] 751embpkuxsybidfmh6h6bq030rjowv Грайскія Альпы 0 135909 5198611 4845251 2026-09-14T07:40:08Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198611 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Грайскія Альпы |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Заходнія Альпы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Гран-Парадыза |Вышыня = 4061 |Краіна = Францыя/Італія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Альпы |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Грайскія Альпы''' — [[Гара|горы]], частка Заходніх [[Альпы|Альпаў]] на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] ([[Савоя]]), [[Італія|Італіі]] ([[П’емонт]] і [[Вале-д’Аоста]]) і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (захад кантона [[Вале (кантон)|Вале]]). У Грайскіх Альпах размешчана найвышэйшая вяршыня Заходняй Еўропы — Манблан (4807 м){{efn|Шэраг крыніц лічыць, што масіў Манблан з’яўляецца самастойным, і не ўваходзіць у Грайскія Альпы.}}. Грайскія Альпы аддзелены ад [[Коцкія Альпы|Коцкіх Альп]] (на поўдні) [[перавал]]ам [[Мон-Сеніс]], ад [[Пенінскія Альпы|Пенінскіх Альп]] (на паўночным усходзе) — перавалам [[Ферэ]] і далінай ракі [[Дора-Бальтэа]], ад [[Альпы Дафінэ|Альп Дафінэ]] (на захадзе) — далінай ракі [[Арк (прыток Ізера)|Арк]]. На паўночным захадзе ад Грайскіх Альпаў ляжаць савойскія перадальпійскія масівы. == Заўвагі == {{notelist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] gu2tolj6kjn9wd7qfs9udloo6cgtnv6 Шаблон:Горная сістэма 10 140203 5198521 5197502 2026-09-14T07:04:06Z Ueschar 151377 5198521 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Нацыянальная назва}}}</div> |{{#if:{{{Мясцовая назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Мясцовая назва}}}</div> }} }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{{Тып}}} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Геалагічны ўзрост|}}}|{{#ifeq:{{{Геалагічны ўзрост}}}|-||1}}|{{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Геалагічны ўзрост: P2348. «Перыяд утварэння» захоўваецца як стары параметр усіх трох шаблонаў. ========================================================= --> {{#if:{{{Геалагічны ўзрост|}}} |{{#ifeq:{{{Геалагічны ўзрост}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{{Геалагічны ўзрост}}} }} }} |{{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> j0vsbep4g45ga2g2avhn86w56b3s0cu 5198532 5198521 2026-09-14T07:17:08Z Ueschar 151377 5198532 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Нацыянальная назва}}}</div> |{{#if:{{{Мясцовая назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Мясцовая назва}}}</div> }} }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{{Тып}}} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Геалагічны ўзрост: P2348. «Перыяд утварэння» захоўваецца як стары параметр усіх трох шаблонаў. ========================================================= --> {{#if:{{{Геалагічны ўзрост|}}} |{{#ifeq:{{{Геалагічны ўзрост}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{{Геалагічны ўзрост}}} }} }} |{{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Геалагічны ўзрост |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> gd7qh9z6h0hhdhlpwpx7wc6jbcak42n 5198534 5198532 2026-09-14T07:19:07Z Ueschar 151377 5198534 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Нацыянальная назва}}}</div> |{{#if:{{{Мясцовая назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Мясцовая назва}}}</div> }} }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{{Тып}}} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Перыяд утварэння: P2348. Ручное значэнне мае прыярытэт. ========================================================= --> {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> l34gusg9hhuvxlon3a26z8t8u6lyr9i 5198541 5198534 2026-09-14T07:24:59Z Ueschar 151377 5198541 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Нацыянальная назва}}}</div> |{{#if:{{{Мясцовая назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Мясцовая назва}}}</div> }} }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. Для вядомых тыпаў аўтаматычна ствараецца спасылка на адпаведны артыкул. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#switch:{{lc:{{{Тып}}}}} |горная сістэма = [[Горная сістэма|горная сістэма]] |хрыбет |горны хрыбет = [[Горны хрыбет|хрыбет]] |масіў |горны масіў = [[Горны масіў|масіў]] |#default = {{{Тып}}} }} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Перыяд утварэння: P2348. Ручное значэнне мае прыярытэт. ========================================================= --> {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> offqc1za0lgd8l1ta7li4qji0d2dub4 5198587 5198541 2026-09-14T07:35:53Z Ueschar 151377 5198587 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{#if:{{#titleparts:{{{Нацыянальная назва}}}|1|2}} |{{#invoke:String/strip|lang|{{{Нацыянальная назва}}}}} |{{{Нацыянальная назва}}} }}</div> |{{#if:{{{Мясцовая назва|}}} |<div class="t-geoinfobox-mountain-native">{{{Мясцовая назва}}}</div> }} }} </th> </tr> <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. Для вядомых тыпаў аўтаматычна ствараецца спасылка на адпаведны артыкул. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#switch:{{lc:{{{Тып}}}}} |горная сістэма = [[Горная сістэма|горная сістэма]] |хрыбет |горны хрыбет = [[Горны хрыбет|хрыбет]] |масіў |горны масіў = [[Горны масіў|масіў]] |#default = {{{Тып}}} }} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Перыяд утварэння: P2348. Ручное значэнне мае прыярытэт. ========================================================= --> {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> cws33jmuu1publbcwz5jwzjmcja4yfb 5198790 5198587 2026-09-14T09:39:40Z Ueschar 151377 5198790 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> </th> </tr> <!-- Нацыянальная назва --> {{#if:{{{Нацыянальная назва|}}} |<tr> <td colspan="2" class="t-geoinfobox-nickname">{{#if:{{#titleparts:{{{Нацыянальная назва}}}|1|2}} |{{#invoke:String/strip|lang|{{{Нацыянальная назва}}}}} |{{{Нацыянальная назва}}} }}</td> </tr> }} <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра «Подпіс выявы». ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{#if:{{{Подпіс выявы|}}}|{{{Подпіс выявы}}}|{{{Подпіс|}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. старая аўтаматычная пазіцыйная карта паводле Краіна. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але дазваляе выкарыстаць Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Краіна}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць са старымі карткамі --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- Тып. Рэкамендаваныя значэнні: горная сістэма / хрыбет / масіў. Для вядомых тыпаў аўтаматычна ствараецца спасылка на адпаведны артыкул. ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#switch:{{lc:{{{Тып}}}}} |горная сістэма = [[Горная сістэма|горная сістэма]] |хрыбет |горны хрыбет = [[Горны хрыбет|хрыбет]] |масіў |горны масіў = [[Горны масіў|масіў]] |#default = {{{Тып}}} }} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — старая сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Кананічны параметр: Уваходзіць у. Старыя сінонімы: • Частка • Горная сістэма (Шаблон:Хрыбет і Шаблон:Масіў) Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- Мацярык: P30 --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if:{{{Краіна|}}}{{{Краіна 1|}}}{{{Краіна 2|}}}{{{Краіна 3|}}}{{{Краіна 4|}}}{{{Краіна 5|}}}{{{Краіна 6|}}}{{{Краіна 7|}}}{{{Краіна 8|}}}{{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{{Краіна|}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|<br />{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|<br />{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|<br />{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|<br />{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|<br />{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|<br />{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|<br />{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|<br />{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|<br />{{{Краіна 9}}}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{wikidata|P17|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ Рэгіён 1—3 захаваны для Хрыбта і Масіва. ========================================================= --> {{#if:{{{Рэгіён|}}}{{{Рэгіён 1|}}}{{{Рэгіён 2|}}}{{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Не аўтазапаўняецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Шаблон:Хрыбет. Захоўваецца як свабоднае тэкставае поле. ========================================================= --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы — ручное поле --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{{Краіна|}}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}}|{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}}|{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} {{#if:{{{Вышыня|}}}|{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}}}} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт. Стары параметр «Найвышэйшая вяршыня» падтрымліваецца. ========================================================= --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- Вышыня. Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента, пазначанага ў P610. Крыніца вышыні захоўваецца для сумяшчальнасці. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P610|plain=true|references=0|limit=1}} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}}|{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P186}}|1}}}} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}}|{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2348}}|1}}}} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}}|{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}}}} |1}} }} <!-- Пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Перыяд утварэння: P2348. Ручное значэнне мае прыярытэт. ========================================================= --> {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА Стары параметр Шаблон:Хрыбет. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{{Назва|}}} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без Тып параметр лічыцца горнай сістэмай — гэта захоўвае паводзіны старых уключэнняў Шаблон:Горная сістэма. Пры пераносе Хрыбта і Масіва варта задаваць: |Тып = хрыбет |Тып = масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if:{{{Каардынаты|}}}{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> 164zl1n4csttida8s5qmi3g2drf010j 5198791 5198790 2026-09-14T09:44:42Z Ueschar 151377 5198791 wikitext text/x-wiki <includeonly><templatestyles src="Шаблон:Геакар/styles.css" /> <table class="infobox t-geoinfobox t-geoinfobox-mountain" data-name="Горная сістэма"> <!-- ========================================================= НАЗВА ========================================================= --> <tr> <th colspan="2" class="t-geoinfobox-mountain-name"> <div class="t-geoinfobox-mountain-icon">[[Файл:Picto infobox map.png|75px|link=Партал:Геаграфія]]</div> <div class="t-geoinfobox-mountain-title">{{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}}</div> </th> </tr> <!-- ========================================================= НАЦЫЯНАЛЬНАЯ НАЗВА Падтрымліваецца стары фармат: ru/Аргунский хребет ka/.../ru/... Калі ручнога значэння няма, выкарыстоўваецца P1705. ========================================================= --> {{#if:{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}} |<tr> <td colspan="2" class="t-geoinfobox-nickname">{{#if:{{#titleparts:{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}}|1|2}} |{{#invoke:String/strip|lang|{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}}}} |{{{Нацыянальная назва|{{{Мясцовая назва|}}}}}} }}</td> </tr> |{{#if:{{wikidata|p1705[language!:be]|plain=true}} |<tr> <td colspan="2" class="t-geoinfobox-nickname">{{картка/арыгінал назвы|}}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= ВЫЯВА Ручное значэнне мае прыярытэт. Пры адсутнасці выкарыстоўваецца P18. «-» адключае выяву. «Подпіс» — старая назва параметра. ========================================================= --> {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Выява|}}} |3 = {{{Подпіс выявы|{{{Подпіс|}}}}}} }} <!-- ========================================================= КАРТА Прыярытэт: 1. ручная пазіцыйная карта; 2. ручная Карта; 3. P242; 4. пазіцыйная карта паводле першай ручной краіны. «Пазіцыйная карта=-» або «0» адключае пазіцыйную карту, але не Карта/P242. «Карта=-» адключае Карта/P242. ========================================================= --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта}}} |- = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |0 = {{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |#default = {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} |{{#if:{{{Карта|}}}{{#property:P242}} |{{Геакар |1 = Выява |2 = {{{Карта|}}} |3 = {{{Подпіс карты|}}} |d = p242 }} |{{#if:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|- | |{{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas|}}} }} }} }} }} }} <!-- Другая пазіцыйная карта — сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Пазіцыйная карта 1|}}} |{{#switch:{{{Пазіцыйная карта 1}}} |-= |0= |#default= {{Геакар |1 = Пазіцыйная карта |2 = {{{Пазіцыйная карта 1}}} |3 = {{{lat_deg|}}} |4 = {{{lat_min|}}} |5 = {{{lat_sec|}}} |6 = {{{lat_dir|}}} |7 = {{{lon_deg|}}} |8 = {{{lon_min|}}} |9 = {{{lon_sec|}}} |10 = {{{lon_dir|}}} |Пак. карты = {{{Пак. карты 1|physical}}} |Пак. меткі = {{{Пак. меткі|m9}}} |Подпіс меткі = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} |Пазіцыя подпісу = {{{Пазіцыя подпісу 1|}}} |mark = Montanya.svg |marksize = 11 |areas = {{{areas 1|}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геаграфічнае становішча |3 = 1 }} <!-- ========================================================= ТЫП Кананічныя значэнні: горная сістэма хрыбет масіў ========================================================= --> {{#if:{{{Тып|}}} |{{#ifeq:{{{Тып}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Тып |4 = {{#switch:{{lc:{{{Тып}}}}} |горная сістэма = [[Горная сістэма|горная сістэма]] |хрыбет |горны хрыбет = [[Горны хрыбет|хрыбет]] |масіў |горны масіў = [[Горны масіў|масіў]] |#default = {{{Тып}}} }} }} }} }} <!-- Нябеснае цела — сумяшчальнасць --> {{#if:{{{Нябеснае цела|}}} |{{#ifeq:{{{Нябеснае цела}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Нябеснае цела |4 = {{{Нябеснае цела}}} }} }} }} <!-- ========================================================= УВАХОДЗІЦЬ У Прыярытэт: 1. Уваходзіць у 2. Частка 3. Горная сістэма — стары параметр Хрыбта/Масіва 4. P361 5. P4552 ========================================================= --> {{#if:{{{Уваходзіць у|}}} |{{#ifeq:{{{Уваходзіць у}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Уваходзіць у}}} }} }} |{{#if:{{{Частка|}}} |{{#ifeq:{{{Частка}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Частка}}} }} }} |{{#if:{{{Горная сістэма|}}} |{{#ifeq:{{{Горная сістэма}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{{Горная сістэма}}} }} }} |{{#if:{{#property:P361}} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P361|prefer-local-labels=1}} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Уваходзіць у |4 = {{wikidata|P4552|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} }} <!-- ========================================================= МАЦЯРЫК «Кантынент» — сумяшчальная назва. Аўтаматычна — P30. ========================================================= --> {{#if:{{{Мацярык|}}} |{{#ifeq:{{{Мацярык}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Мацярык}}} }} }} |{{#if:{{{Кантынент|}}} |{{#ifeq:{{{Кантынент}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{{Кантынент}}} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = [[Мацярык]] |4 = {{wikidata|P30|prefer-local-labels=1}} }} }} }} }} <!-- ========================================================= КРАІНЫ Прыярытэт: 1. Краіны 2. Краіна + Краіна 1 ... Краіна 9 3. P17 РУЧНЫЯ: Азербайджан/Грузія/Расія/Абхазія/Паўднёвая Асеція перадаюцца ў Геакар|Краіны, які разбівае радок праз «/» і выводзіць краіны са сцягамі. АЎТАМАТЫЧНЫЯ: P17 апрацоўваецца GeoInfobox і таксама выводзіцца са сцягамі. ========================================================= --> {{#if:{{{Краіны|}}} |{{#ifeq:{{{Краіны}}}|- | |{{Геакар |1 = Краіны |2 = {{{Краіны}}} }} }} |{{#if: {{{Краіна|}}} {{{Краіна 1|}}} {{{Краіна 2|}}} {{{Краіна 3|}}} {{{Краіна 4|}}} {{{Краіна 5|}}} {{{Краіна 6|}}} {{{Краіна 7|}}} {{{Краіна 8|}}} {{{Краіна 9|}}} |{{#ifeq:{{{Краіна|}}}|- | |{{Геакар |1 = Краіны |2 = {{#if:{{{Краіна|}}} |{{{Краіна}}}{{#if:{{{Краіна 1|}}}|/{{{Краіна 1}}}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|/{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|/{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|/{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|/{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|/{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|/{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|/{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|/{{{Краіна 9}}}}} |{{{Краіна 1|}}}{{#if:{{{Краіна 2|}}}|/{{{Краіна 2}}}}}{{#if:{{{Краіна 3|}}}|/{{{Краіна 3}}}}}{{#if:{{{Краіна 4|}}}|/{{{Краіна 4}}}}}{{#if:{{{Краіна 5|}}}|/{{{Краіна 5}}}}}{{#if:{{{Краіна 6|}}}|/{{{Краіна 6}}}}}{{#if:{{{Краіна 7|}}}|/{{{Краіна 7}}}}}{{#if:{{{Краіна 8|}}}|/{{{Краіна 8}}}}}{{#if:{{{Краіна 9|}}}|/{{{Краіна 9}}}}} }} }} }} |{{#if:{{{Нябеснае цела|}}} | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Краіны |4 = {{#invoke:GeoInfobox |list |property=P17 |type=country |flags=1 |rows=1 |sort=0 }} }} }} }} }} <!-- ========================================================= РЭГІЁНЫ ========================================================= --> {{#if: {{{Рэгіён|}}} {{{Рэгіён 1|}}} {{{Рэгіён 2|}}} {{{Рэгіён 3|}}} |{{#ifeq:{{{Рэгіён|}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Рэгіёны |4 = {{{Рэгіён|}}}{{#if:{{{Рэгіён 1|}}}|<br />{{{Рэгіён 1}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 2|}}}|<br />{{{Рэгіён 2}}}}}{{#if:{{{Рэгіён 3|}}}|<br />{{{Рэгіён 3}}}}} }} }} }} <!-- Раён — стары параметр Хрыбта --> {{#if:{{{Раён|}}} |{{#ifeq:{{{Раён}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Раён |4 = {{{Раён}}} }} }} }} <!-- Размяшчэнне — стары параметр Хрыбта --> {{#if:{{{Размяшчэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Размяшчэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Размяшчэнне |4 = {{{Размяшчэнне}}} }} }} }} <!-- Суседнія сістэмы --> {{#if:{{{Суседнія сістэмы|}}} |{{#ifeq:{{{Суседнія сістэмы}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Суседнія сістэмы |4 = {{{Суседнія сістэмы}}} }} }} }} <!-- ========================================================= КААРДЫНАТЫ ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Каардынаты|}}}|- | |{{Геакар-Каардынаты |Каардынаты = {{{Каардынаты|}}} |lat_deg = {{{lat_deg|}}} |lat_min = {{{lat_min|}}} |lat_sec = {{{lat_sec|}}} |lat_dir = {{{lat_dir|}}} |lon_deg = {{{lon_deg|}}} |lon_min = {{{lon_min|}}} |lon_sec = {{{lon_sec|}}} |lon_dir = {{{lon_dir|}}} |Краіна = {{#titleparts:{{{Краіна|{{{Краіны|}}}}}}|1|1}} |Нябеснае цела = {{{Нябеснае цела|}}} |type = mountain |CoordScale = {{{CoordScale|1000000}}} }} }} <!-- ========================================================= ПАМЕРЫ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Памеры |3 = {{#if: {{#if:{{{Плошча|}}}|{{#ifeq:{{{Плошча}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2046}}|1}}}} {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2043}}|1}}}} {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|-||1}}|{{#if:{{#property:P2049}}|1}}}} |1}} }} <!-- Плошча: P2046 --> {{#if:{{{Плошча|}}} |{{#ifeq:{{{Плошча}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Плошча |4 = {{{Плошча}}} |5 = [[Квадратны кіламетр|км²]] }} }} |{{#if:{{#property:P2046}} |<tr> <th>Плошча</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2046 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Даўжыня: P2043 --> {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{#ifeq:{{{Даўжыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Даўжыня |4 = {{{Даўжыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2043}} |<tr> <th>Даўжыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2043 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- Шырыня: P2049 --> {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{#ifeq:{{{Шырыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Шырыня |4 = {{{Шырыня}}} |5 = [[Кіламетр|км]] }} }} |{{#if:{{#property:P2049}} |<tr> <th>Шырыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2049 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Кіламетр|км]] }}</td> </tr> }} }} <!-- ========================================================= НАЙВЫШЭЙШЫ ПУНКТ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Найвышэйшы пункт |3 = {{#if: {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|-||1}} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|-||1}} |{{#if:{{#property:P610}}|1}} }} }} {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|-||1}} |{{#if:{{#property:P2044}}|1|{{#if:{{#property:P610}}|1}}}} }} |1}} }} <!-- Найвышэйшы пункт: P610 --> {{#if:{{{Найвышэйшы пункт|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшы пункт}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшы пункт}}} }} }} |{{#if:{{{Найвышэйшая вяршыня|}}} |{{#ifeq:{{{Найвышэйшая вяршыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{{Найвышэйшая вяршыня}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Найвышэйшы пункт |4 = {{wikidata|P610|prefer-local-labels=1}} }} }} }} <!-- ========================================================= ВЫШЫНЯ Прыярытэт: 1. ручная; 2. P2044 самой горнай адзінкі; 3. P2044 элемента з P610. ========================================================= --> {{#if:{{{Вышыня|}}} |{{#ifeq:{{{Вышыня}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Вышыня |4 = {{{Вышыня}}} [[Метр|м]] {{{Крыніца вышыні|}}} }} }} |{{#if:{{#property:P2044}} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> |{{#if:{{#property:P610}} |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P610 |plain=true |references=0 |limit=1 }} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] |references=0 }} |<tr> <th>Вышыня</th> <td class="t-geoinfobox-mountain-wikidata">{{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P2044 |from={{#invoke:Wikidata|formatProperty |property=P610 |plain=true |references=0 |limit=1 }} |datatype=quantity |preset=- |unit=[[Метр|м]] }}</td> </tr> }} }} }} }} <!-- ========================================================= ГЕАЛОГІЯ ========================================================= --> {{Геакар |1 = Загаловак |2 = Геалогія |3 = {{#if: {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|-||1}} |{{#if:{{#property:P186}}|1}} }} {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|-||1}} |{{#if:{{#property:P2348}}|1}} }} {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|-||1}} }} |1}} }} <!-- Горныя пароды: P186 --> {{#if:{{{Пароды|}}} |{{#ifeq:{{{Пароды}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{{Пароды}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Горныя пароды |4 = {{wikidata|P186|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Перыяд утварэння: P2348 --> {{#if:{{{Перыяд утварэння|}}} |{{#ifeq:{{{Перыяд утварэння}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{{Перыяд утварэння}}} }} }} |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Перыяд утварэння |4 = {{wikidata|P2348|prefer-local-labels=1}} }} }} <!-- Гораўтварэнне — ручное --> {{#if:{{{Гораўтварэнне|}}} |{{#ifeq:{{{Гораўтварэнне}}}|- | |{{Геакар |1 = Параметр |2 = 0 |3 = Гораўтварэнне |4 = {{{Гораўтварэнне}}} }} }} }} <!-- ========================================================= ДАДАТКОВАЯ ЎСТАЎКА ========================================================= --> {{Геакар |1 = Устаўка |2 = {{{Устаўка|}}} }} <!-- ========================================================= ВІКІСХОВІШЧА ========================================================= --> {{#ifeq:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}|- | |{{Геакар |1 = Катэгорыя на Вікісховішчы |2 = {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}} |3 = {{#if:{{{Назва|}}}|{{{Назва}}}|{{PAGENAME}}}} }} }} </table> <!-- ========================================================= КАТЭГОРЫІ Без параметра Тып аб'ект лічыцца горнай сістэмай. Для абгортак: Шаблон:Хрыбет → |Тып=хрыбет Шаблон:Масіў → |Тып=масіў ========================================================= --> {{#if:{{NAMESPACE}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Горныя масівы]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] }} {{Геакар/Агульныя праверкі|{{{1|}}}}} {{#ifeq:Хрыбет |{{str left|{{PAGENAME}}|7}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Хрыбет }}}} }} {{#ifeq:Масіў |{{str left|{{PAGENAME}}|6}} |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Масіў }}}} }} {{#if: {{{Каардынаты|}}} {{{lat_deg|}}} {{#property:P625}} | |{{#switch:{{lc:{{{Тып|горная сістэма}}}}} |хрыбет |горны хрыбет = [[Катэгорыя:Горныя хрыбты без геаграфічных каардынат]] |масіў |горны масіў = [[Катэгорыя:Геаграфічныя артыкулы без геаграфічных каардынат]] |горная сістэма |#default = [[Катэгорыя:Горныя сістэмы без геаграфічных каардынат]] }} }} }} </includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] </noinclude> bwr2fce87xidjmpsq5jgn9qdtozezr5 Сьера-дэ-Перыха 0 140759 5198702 4786666 2026-09-14T07:53:06Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198702 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-дэ-Перыха |Горная сістэма = Анды |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3660 |Краіна = Калумбія/Венесуэла |Пазіцыйная карта = Калумбія |Пазіцыйная карта 1 = Венесуэла }} '''Сьера-дэ-Перыха''' ({{lang-es|Sierra de Perijá}}) — [[горны хрыбет]] у [[Анды|Андах]], які ўключае масівы Матылонес, Вальедупар, Перыха і Ака, на мяжы [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Венесуэла|Венесуэлы]]. З’яўляецца паўночным адгор’ем Усходняй Кардыльеры Калумбіі. Працягласць хрыбта складае каля 300 км. Максімальная вышыня дасягае 3630 м. Хрыбет складзены метамарфічнымі і [[асадкавыя горныя пароды|асадкавымі пародамі]]. На схілах растуць пастаянна-вільготныя і пераменна-вільготныя лясы. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анды]] 2h334iek4qj5sw2qu2855s099v1ojwk Каскадныя горы 0 140775 5198647 4469955 2026-09-14T07:49:28Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198647 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Каскадныя горы |Нацыянальная назва = en/Cascade Range |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 51 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 121 |lon_min = 45 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Штат Вашынгтон |Рэгіён 1 = Арэгон |Рэгіён 2 = Каліфорнія |Краіна 1 = Канада |Рэгіён 3 = Брытанская Калумбія |Горная сістэма = Кардыльеры |Перыяд утварэння = |Плошча = 151508 |Даўжыня = 1167 |Шырыня = 312 |Найвышэйшая вяршыня = Рэйнір |Вышыня = 4392 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=125 Peakbagger.com]</ref> |Карта = Cascaderangemap.jpg |Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка |Катэгорыя на Вікісховішчы = Cascade Range }} '''Каскадныя горы''' ({{lang-en|Cascade Range}}) — буйны [[горны хрыбет]] у заходнім поясе [[Кардыльеры|Кардыльераў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], які распасціраецца ад паўднёвай часткі [[Канада|канадскай]] правінцыі [[Брытанская Калумбія]] праз амерыканскія штаты [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] і [[Арэгон]] да паўночнай [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Даўжыня каля 1000 км. == Геалогія і рэльеф == Складкава-глыбавыя Каскадныя горы з’яўляюцца часткай Ціхаакіянскага вогненнага кольца, якое цягнецца ўздоўж усяго ўзбярэжжа [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Некалькі дзеючых і патухлых вулканаў ([[Рэйнір]], 4392 м — найбольшая вышыня хрыбта; [[Шаста]], 4317 м; Ласен-Пік, 3187 м, і інш.) узвышаюцца над моцна расчлянёным вулканічным пласкагор’ем (выш. 1800—2500 м). Вяршынная паверхня адносна выраўнаваная. Горы складзены з [[мезазой]]скіх крышталічных парод, якія ў асноўным перакрыты [[палеаген]]а-[[неаген]]авымі лавамі. Маюцца радовішчы медзі і золата. Большасць вядомых вывяржэнняў у [[ЗША]] звязаныя менавіта з вулканамі Каскадных гор. Сярод іх моцныя вывяржэнні вулкана [[Ласен-Пік]] у 1914—1915 гадах і [[Сент-Хеленс]] у 1980 годзе. Невялікае вывяржэнне Сент-Хеленс адбылося ў 2006 годзе. Вяршыні вулканаў укрыты снежнікамі і ледавікамі. На схілах фумаролы і гарачыя крыніцы. У паўночнай частцы гор пашыраны старажытныя экзарацыйныя формы. Каскады вадаспадаў на рэках [[рака Калумбія|Калумбія]], [[рака Фрэйзер|Фрэйзер]], [[рака Кламат|Кламат]] і інш. далі назву хрыбту. Шматлікія лед­авіковыя і вулканічныя азёры. == Расліннасць == [[Файл:Columbia_River_Gorge_(3).jpg|thumb|left|Над ракой Калумбія.]] На вільготных заходніх схілах развіты цемнахвойныя лясы, на су­хіх, усходніх — хваёвыя. Вышэй за 2800—3000 м лясы змяняюцца субальпійскімі і альпійскімі лугамі. Пер­шасныя лясы большай частка вы­руб­аны, на іх мес­цы — збяднелыя другасныя лясы (найбольш каштоўныя паро­ды — ду­гла­сава піх­та і жоўтая хвоя). Нацыянальныя паркі: Крэйтэр-Лейк, Маўнт-Рэйнір, Ласен-Волканік (ЗША). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == * {{cite gnis|1167850|Каскадныя горы|2012-11-5}} * [http://peakware.com/areas.html?area=293 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121012122636/http://www.peakware.com/areas.html?area=293 |date=12 кастрычніка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] [[Катэгорыя:Брытанская Калумбія]] [[Катэгорыя:Горы Вашынгтона]] [[Катэгорыя:Горы Каліфорніі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Арэгона]] 3ujupmudwfz9tcckf7raicppdj9fbhf Зялёныя горы 0 141605 5198632 4639936 2026-09-14T07:48:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198632 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Зялёныя горы |Нацыянальная назва = en/Green Mountains |Выява = Greenmountains.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 47|lat_sec = 30 |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 34|lon_sec = 58 |CoordScale = |Рэгіён = Вермонт |Горная сістэма = Апалачы |Перыяд утварэння = [[Тоній]] |Плошча = 17926 |Даўжыня = 355 |Шырыня = 124 |Найвышэйшая вяршыня =гара Мэнсфілд |Вышыня = 1339 |Крыніца вышыні = <ref>[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=1613 Peakbagger.com]</ref> |Карта = |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Green Mountains }} '''Зялёныя горы''' ({{lang-en|Green Mountains}}) — [[горны хрыбет]] у [[Вермонт|штаце Вермонт]] ([[ЗША]]). З’яўляецца часткай [[Апалачы|Апалачаў]]. Працягласць — да 400 км. Асноўныя пікі і вяршыні: * Мэнсфілд — 1339 м, найвышэйшы пункт штата і хрыбта * Кілінгтан — 1292 м * Элен — 1244 м У гонар Зялёных гор штат Вермонт носіць афіцыйную мянушку «Штат зялёных гор». Складзеныя крышталічнымі пародамі, схілы пакрытыя хвойнымі лясамі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/areas.html?area=715 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160927202037/http://www.peakware.com/areas.html?area=715 |date=27 верасня 2016 }} [[Катэгорыя:Апалачы]] [[Катэгорыя:Горы Вермонта]] 4eac3lonxigqd0ujgk1w6bbog8bbjo7 Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас 0 142238 5198705 4638687 2026-09-14T07:53:10Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198705 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сьера-Мадрэ}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-Мадрэ-дэ-Ч'япас |Нацыянальная назва = |Выява = Mirador La Pistola 050109.JPG |Подпіс = Від на хрыбет з [[Панамерыканская шаша|Панамерыканскай шашы]] |lat_dir = N |lat_deg = 15 |lat_min = 30 |lat_sec = 01 |lon_dir = W |lon_deg = 92 |lon_min = 36 |lon_sec = 01 |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Цэнтральная Амерыка]] |Горная сістэма = Кардыльеры |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = каля 350 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Тахумулька |Вышыня = 4203<ref name="gvp" /> |Краіна = Мексіка |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сье́ра-Ма́дрэ-дэ-Ч’я́пас'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-es|Sierra Madre de Chiapas}}), '''Сьера-Мадрэ'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Кардыльеры|Кардыльераў]] [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]], размешчаны ў паўднёвамексіканскім штаце [[Ч’япас]], а таксама на захадзе [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Хрыбет выцягнуты ўздоўж берага ад Тэўантэпекскага перашыйка на паўднёвы ўсход. Яго даўжыня складае каля 350 км, найвышэйшы пункт — 4220<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ}}</ref> м над узроўнем мора (4203<ref name="gvp">{{cite gvp|vn=1402-02=|name=Tajumulco}}</ref>, вулкан [[Тахумулька]]). Складзены пераважна [[Магматычныя горныя пароды|вулканічнымі пародамі]]. Раён сейсмічна актыўны, у ім часта адбываюцца [[Землетрасенне|землетрасенні]]. На поўдзень ад хрыбта ляжыць вузкая раўніна ўзбярэжжа [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. На поўначы знаходзяцца даліна [[Грыхальва|ракі Грыхальва]] і цэнтральная даліна Ч’япас, якія адлучаюць хрыбет ад плато Ч’япас і высакагор’яў Гватэмалы і Гандураса. На ўсход ад Гватэмалы хрыбет фармуе натуральную мяжу паміж [[Эль-Сальвадор]]ам і [[Гандурас]]ам. Па хрыбце праходзіць асноўны водападзел паміж Ціхім і [[Атлантычны акіян|Атлантычным]] акіянамі. Часам хрыбет называюць проста Сьера-Мадрэ. Іншыя назвы хрыбта можна таксама пачуць каля горада Гватэмала — Сьера-дэ-лас-Нубес (''Sierra de las Nubes'' — воблачны горны ланцуг), на мяжы Гватэмалы з Мексікай — Сьера-дэ-Істакан (''Sierra de Istatan''). Прыбярэжныя схілы ў 300—900 гг. н. э. былі населены невялікімі групамі [[мая]]; у канцы XV стагоддзя пераважалі [[ацтэкі]]. Першыя іспанскія даследчыкі з’явіліся ў [[1524]] годзе. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сье́ра-Ма́дрэ-дэ-Ч’я́пас, Сьера-Мадрэ||327}} * {{ВСЭ3|Сье́рра-Ма́дре-де-Чья́пас, Сьерра-Мадре|том=25|старонкі=148}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сье́рра-Ма́дре-де-Чья́пас, Сьерра-Мадре|462}} * {{крыніцы/ЭГС|Сье́рра-Ма́дре-де-Чья́пас|650—651}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Sierra Madre de Chiapas}} * [http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/nt/nt0162_full.html Sierra Madre de Chiapas moist forest] — Terrestrial Ecoregions, [[WWF]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Мексікі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Гватэмалы]] qi62eft6qs54hrt0j79wb8pbw540m02 Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта 0 142241 5198862 5082535 2026-09-14T10:58:16Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198862 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта |Нацыянальная назва = |Выява = Sierra Nevada de Santa Marta desde el espacio.jpg |Подпіс = Выявы масіву Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта з космасу |lat_dir = N|lat_deg = 10|lat_min = 52|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 73|lon_min = 43|lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Дыяметр кратара = |Глыбіня кратара = |Апошняе вывяржэнне = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Калумбія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сье́ра-Нева́да-дэ-Са́нта-Ма́рта'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-es|Sierra Nevada de Santa Marta}}) — ізаляваны горны масіў на поўначы [[Анды|Анд]], на ўзбярэжжы Прыкарыбскай нізіны. Вышыня 5780{{sfn|ВСЭ|1976}} (5775<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ}}</ref>) м (гара [[Крыстобаль-Калон]] — самая высокая ў [[Калумбія|Калумбіі]]). Складзены пераважна крышталічнымі і [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі пародамі]], схілы — [[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі]]. На вяршынях — вечны [[снег]] і [[ледавік]]і. На паўночных схілах — лясы, на паўднёвых — ксерафітныя рэдкалессі і хмызнякі, у верхнім поясе на вышыні 3000—4500 м высакагорная вечназялёная расліннасць (парамас), якая характарызуецца рэдкімі невысокімі дрэўцамі (2—5 м вышынёй), пераважна з сямейства складанакветных. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сье́ра-Нева́да-дэ-Са́нта-Ма́рта||327—328}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сье́рра-Нева́да-де-Са́нта-Ма́рта|462}} * {{крыніцы/ЭГС|Сье́рра-Нева́да-де-Са́нта-Ма́рта|661}} * {{ВСЭ3|Сье́рра-Нева́да-де-Са́нта-Ма́рта|том=25|старонкі=148}} == Спасылкі == * [https://www.worldatlas.com/mountains/sierra-nevada-de-santa-marta-colombia.html Sierra Nevada De Santa Marta, Colombia // WorldAtlas]{{ref-en}} * [https://landscapes-revealed.net/sierra-nevada-de-santa-marta-earths-highest-coastal-mountain/ Sierra Nevada de Santa Marta: Earth’s highest coastal mountain // Landscapes Revealed]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горы Калумбіі]] [[Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Калумбіі]] hyyxgqcaswb5q9l27vqnozay2iazvp1 Сьера-Невада (Іспанія) 0 142245 5198708 4640547 2026-09-14T07:53:17Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198708 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сьера-Невада}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-Невада |Нацыянальная назва = |Выява = Sierra Nevada en Espanha y Portugal.jpg |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 05 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 3 |lon_min = 10 |lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = поўдзень [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]] |Горная сістэма = Кардыльера-Бетыка |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 80 |Шырыня = 15—30 |Найвышэйшая вяршыня = Муласен |Вышыня = 3478 |Краіна = Іспанія |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sierra Nevada (Spain) }} '''Сье́ра-Нева́да'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-es|Sierra Nevada}} — «снежны хрыбет») — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], частка [[Кардыльера-Бетыка|Кардыльеры-Бетыкі]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Андалусія|Андалусіі]], [[Іспанія]]. Самая высокая кропка — гара [[Муласен]], 3478 м. == Геаграфія == Даўжыня хрыбта каля 80 км, шырыня — ад 15 да 30 км. Распасціраецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход. Значная частка хрыбта мае вышыню больш за 3 тыс. м. На гары Муласен знаходзіўся самы паўднёвы у Еўропе ледавік Караль-дэ-ла Велета, які растаў у 1913 годзе. Ад паўднёвага схілу хрыбта адыходзяць некалькі адгор’яў, падзеленых рачнымі цяснінамі — горная краіна Альпухара. На больш стромкім паўночным хрыбце бярэ пачатак [[Хеніль]] (прыток [[Гвадалквівір]]а). == Геалогія == Хрыбет Сьера-Невада быў сфармаваны ў альпійскі арагенез, у працэсе якога таксама сфармаваліся еўрапейскія [[Альпы]] і горы Атлас на захадзе [[Паўночная Афрыка|паўночнай Афрыкі]]. Сённяшняе аблічча горы набылі ў трацічны перыяд (ад 65 да 1,8 млн гадоў назад) пры сутыкненні Афрыканскай і [[Еўразійская пліта|Еўразійскай]] кантынентальных пліт. Хрыбет складзены [[даламіт]]амі, [[вапняк]]амі і крышталічнымі [[Сланец|сланцамі]]. Каля горада Алькіфе — радовішча [[Жалезныя руды|жалезных руд]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сье́ра-Нева́да||327}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сье́рра-Нева́да|462}} * {{крыніцы/ГЭС|Сье́рра-Нева́да|404}} * {{крыніцы/ЭГС|Сье́рра-Нева́да|651}} * {{ВСЭ3|Сье́рра-Нева́да|том=25|старонкі=148}} == Спасылкі == * [http://www.cetursa.com/ Афіцыйны сайт Сьера-Невада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080511175949/http://www.cetursa.com/ |date=11 мая 2008 }} {{ref-es}} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17169 Sierra Nevada, Spain] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061001040747/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17169 |date=1 кастрычніка 2006 }} [[NASA Earth Observatory]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі]] [[Катэгорыя:Гранада (правінцыя)]] [[Катэгорыя:Турызм у Іспаніі]] 3j5adp0kpzw3a7gr8zfb68kpeyivrp8 Сьера-Невада (ЗША) 0 142255 5198707 4639553 2026-09-14T07:53:14Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198707 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сьера-Невада}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-Невада |Нацыянальная назва = |Выява = Mount_Whitney_2003-03-25.jpg |Подпіс = [[Гара Уітні]] |lat_dir = N |lat_deg = 36 |lat_min = 34 |lat_sec = 42 |lon_dir = W |lon_deg = 118 |lon_min = 17 |lon_sec = 31 |region = US-CA |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Нацыянальны парк Іасеміці]] |Рэгіён = Каліфорнія |Горная сістэма = Кардыльеры |Перыяд утварэння = [[Мезазой]] |Плошча = 102594 |Даўжыня = 626 |Шырыня = 373 |Найвышэйшая вяршыня = гара Уітні |Вышыня = 4421 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=126 Peakbagger.com]</ref> |Краіна = ЗША |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Sierra Nevada (United States) }} '''Сье́ра-Нева́да'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-es|Sierra Nevada}} — «снежныя горы») — горная сістэма, [[горны хрыбет]] у заходнім поясе [[Кардыльеры|Кардыльераў]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], які праходзіць амаль праз усю ўсходнюю частку [[Каліфорнія|штата Каліфорнія]]. Назва хрыбта мае іспанскае паходжанне, літаральна азначае «снежныя горы» — так іх назваў айцец Педра Фонт падчас другога падарожжа Хуана Баўтыста дэ Анса ў [[1776]] годзе. == Геаграфія == Хрыбет Сьера-Невада працягнуўся на 750 км уздоўж заходняга ўзбярэжжа ЗША, ад перавала Фрэданьер на поўначы да перавала Тэхачапі на поўдні. На захадзе ён абмежаваны [[Каліфарнійская даліна|Каліфарнійскай далінай]], на ўсходзе [[Вялікі Басейн|Вялікім Басейнам]]. Найвышэйшы пункт Сьеры-Невады — [[гара Уітні]] (4 421 м). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сье́ра-Нева́да||327}} * {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Сье́рра-Нева́да|462}} * {{Крыніцы/ГНМ (2002)|Сье́рра-Нева́да|404}} * {{Крыніцы/ЭГС|Сье́рра-Нева́да|651}} * {{ВСЭ3|Сье́рра-Нева́да|том=25|старонкі=148}} == Спасылкі == * {{cite gnis|253582|Сьера-Невада|2012-11-6}} * [http://peakware.com/areas.html?a=406 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121007150759/http://www.peakware.com/areas.html?a=406 |date=7 кастрычніка 2012 }} * [http://www.climber.org/data/SierraPeaks.html Спіс вяршынь Сьера-Невады на сайце climber.org] * [http://www.sierraclub.org/john_muir_exhibit/writings/the_mountains_of_california Горы Каліфорніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140410231841/http://www.sierraclub.org/john_muir_exhibit/writings/the_mountains_of_california/ |date=10 красавіка 2014 }} {{Каліфорнія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Горы Каліфорніі]] 2auvnd2kajik0bnvu229mzzmzfw222k Шаблон:Хрыбет 10 142257 5198920 4648549 2026-09-14T11:44:55Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Шаблон:Горная сістэма]] 5198920 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Горная сістэма]] 9ehpbhs58sod4glw6nq49ldm5ryyzdc Шаблон:Масіў 10 142259 5198918 4595581 2026-09-14T11:43:45Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Шаблон:Горная сістэма]] 5198918 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Горная сістэма]] 9ehpbhs58sod4glw6nq49ldm5ryyzdc Чэшскі масіў 0 142583 5198737 4596846 2026-09-14T07:56:48Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198737 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Чэшскі масіў |Нацыянальная назва = cs/Český masiv/de/Böhmische Masse/pl/Masyw Czeski |Выява = Śnieżka z zachodu.jpg |Подпіс = Гара Снежка |lat_dir = N|lat_deg = 0|lat_min = 08|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =14 |lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = 134 702 |Даўжыня = 480 |Шырыня = 448 |Найвышэйшая вяршыня = Снежка |Вышыня = 1602 |Краіна = Чэхія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чэшскі масіў''' (Багемскі масіў; {{lang-cs|Český masiv}}) — [[горны масіў]] у цэнтральнай частцы [[Чэхія|Чэхіі]] і ў сумежных раёнах [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. == Геаграфія == Масіў працягваецца з захаду на ўсход і мае ромбападобную форму. Працягласць яго складае каля 500 км, шырыня — да 300 км. Найвышэйшы пункт — гара [[Снежка]] (1602 м). Уяўляе сабой выступ старажытнага фундамента герцынскай складкавай вобласці. Складзены з [[гнейс]]аў, пігматытаў, [[Крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]] і гранулітаў пратэразою, сланцаў, кварцытаў і пясчанікаў палеазою, перакрыты [[Асадкавы чахол|асадкавым чахлом]] з мелавых і кайназойскіх парод. У выніку неаген-антрапагенавых тэктанічных рухаў масіў быў расколаты разломамі і скідамі, па якіх выліваліся вулканічныя лавы. 3 тэктанічным прагінам на паўночным усходзе звязаны Верхнесілезскі — Астраўска-Карвінскі каменнавугальны басейн. Цэнтральная частка (вышыня 300—600 м) — узгорыстая [[раўніна]] з асобнымі падняццямі. Па ўскраінах Чэшскага масіву ўзвышаюцца сярэдняй вышыні хрыбты: [[Шумава]] на паўднёвым захадзе, [[Рудныя горы]] на паўночным захадзе, [[Судэты]] на паўночным усходзе. У паўднёва-ўсходняй частцы масіву размяшчаецца [[Чэшска-Мараўскае ўзвышша]]. На раўніне значная частка тэрыторыі апрацавана. У гарах да вышыні 1200—1400 м мяшаныя і хвойныя лясы. Вышэй — субальпійскія лугі і хмызнякі. Часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы. Тут размяшчаюцца курорты, у тым ліку [[Карлавы Вары]]. Развіваецца турызм. {{зноскі}} == Літаратура == * Чэшскі масіў // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. {{Commonscat|Česká vysočina}} [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Горы Польшчы]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] on0u9i3mi5oxmifd4bt59asbg3vzr45 5198877 5198737 2026-09-14T11:05:49Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198877 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Чэшскі масіў |Нацыянальная назва = cs/Český masiv/de/Böhmische Masse/pl/Masyw Czeski |Выява = Śnieżka z zachodu.jpg |Подпіс = Гара Снежка |lat_dir = N|lat_deg = 0|lat_min = 08|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =14 |lon_min = 59|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = 134 702 |Даўжыня = 480 |Шырыня = 448 |Найвышэйшая вяршыня = Снежка |Вышыня = 1602 |Краіна = Чэхія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чэшскі масіў''' (Багемскі масіў; {{lang-cs|Český masiv}}) — [[горны масіў]] у цэнтральнай частцы [[Чэхія|Чэхіі]] і ў сумежных раёнах [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. == Геаграфія == Масіў працягваецца з захаду на ўсход і мае ромбападобную форму. Працягласць яго складае каля 500 км, шырыня — да 300 км. Найвышэйшы пункт — гара [[Снежка]] (1602 м). Уяўляе сабой выступ старажытнага фундамента герцынскай складкавай вобласці. Складзены з [[гнейс]]аў, пігматытаў, [[Крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]] і гранулітаў пратэразою, сланцаў, кварцытаў і пясчанікаў палеазою, перакрыты [[Асадкавы чахол|асадкавым чахлом]] з мелавых і кайназойскіх парод. У выніку неаген-антрапагенавых тэктанічных рухаў масіў быў расколаты разломамі і скідамі, па якіх выліваліся вулканічныя лавы. 3 тэктанічным прагінам на паўночным усходзе звязаны Верхнесілезскі — Астраўска-Карвінскі каменнавугальны басейн. Цэнтральная частка (вышыня 300—600 м) — узгорыстая [[раўніна]] з асобнымі падняццямі. Па ўскраінах Чэшскага масіву ўзвышаюцца сярэдняй вышыні хрыбты: [[Шумава]] на паўднёвым захадзе, [[Рудныя горы]] на паўночным захадзе, [[Судэты]] на паўночным усходзе. У паўднёва-ўсходняй частцы масіву размяшчаецца [[Чэшска-Мараўскае ўзвышша]]. На раўніне значная частка тэрыторыі апрацавана. У гарах да вышыні 1200—1400 м мяшаныя і хвойныя лясы. Вышэй — субальпійскія лугі і хмызнякі. Часта сустракаюцца мінеральныя крыніцы. Тут размяшчаюцца курорты, у тым ліку [[Карлавы Вары]]. Развіваецца турызм. {{зноскі}} == Літаратура == * Чэшскі масіў // БЭ ў 18 т. Т. 17. Мн., 2003. {{Commonscat|Česká vysočina}} [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Горы Польшчы]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] 4dzmwy6bgckw2hrs7db3bupdwx9rem5 Ждзярскія горы 0 142635 5198625 4648669 2026-09-14T07:48:45Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198625 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ждзярскія горы |Нацыянальная назва = cs/Žďárské vrchy |Выява = Zdarske.jpg |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 40 |lat_sec = 14 |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 1 |lon_sec = 56 |CoordScale = |Горная сістэма = Чэшска-Мараўскае ўзвышша |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Вышыня = 836 |Найвышэйшая вяршыня = Дзевяць Скал |Краіна = Чэхія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ждзя́рскія го́ры''' ({{lang-cz|Žďárské vrchy}}) — паўночна-ўсходняя частка [[Чэшска-Мараўскае ўзвышша|Чэшска-Мараўскага ўзвышша]] ў [[Чэхія|Чэхіі]]. Горы складзены пераважна [[граніт]]амі. Найвышэйшы пункт — [[горная вяршыня|гара]] [[Дзевяць Скал]] ({{lang-cz|Devet skal}}), 836 м. Маюцца [[радовішча|радовішчы]] [[графіт]]у і [[граніт]]у. Схілы гор пакрыты [[іглічны лес|іглічнымі лясамі]]. Насельніцтва займаецца дрэваапрацоўкай, пашавай [[жывёлагадоўля]]й. == Літаратура == * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article038813.html|Ждярские горы}} * Мала гірнича енциклопедія. В 3-х т. / За ред. В. С. Білецького. — Донецьк: Донбас, 2004. — ISBN 966-7804-14-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:Žďárské vrchy}} [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] mz7fkxsf15q2h56wd9hwt9np0e8dz4x Іглаўскія горы 0 142659 5198633 4403884 2026-09-14T07:49:00Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198633 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Іглаўскія горы |Нацыянальная назва = cs/Jihlavské vrchy |Выява = Javorice vrchol z michovy skaly.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 24|lat_sec = 01 |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 35|lon_sec = 26 |CoordScale = |Краіна = Чэхія |Краіна 1 = Аўстрыя |Горная сістэма = Чэшска-Мараўскае ўзвышша |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Вышыня = 837 |Найвышэйшая вяршыня = Яваржыцы |Пазіцыйная карта = Еўропа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Jihlavské vrchy }} '''Іглаўскія горы''' ({{lang-cz|Jihlavské vrchy}}) — [[горны хрыбет]] у [[Чэхія|Чэхіі]] і часткова на тэрыторыі [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Уяўляе сабой паўднёва-заходнюю частку [[Чэшска-Мараўскае ўзвышша|Чэшска-Мараўскага ўзвышша]]. Найвышэйшая вяршыня хрыбта — гара {{нп3|гара Яваржыцы|Яваржыцы|cs|Javořice}} (837 м). Горы складзены галоўным чынам [[граніт]]амі і [[гнейс]]амі. Зрэзаны густой сеткай [[рака|рэк]] сістэмы [[Морава (верхні прыток Дуная)|Маравы]] і [[Влтава|Влтавы]]. На схілах растуць [[іглічны лес|іглічныя лясы]] з [[елка|елі]], ніжнія часткі схілаў выкарыстоўваюцца як раллі. Маюцца радовішчы [[каляровыя металы|каляровых]] і [[каштоўныя металы|каштоўных металаў]]. == Спасылкі== {{Commons|Category:Jihlavské vrchy}} * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article057144.html}}. [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] cs169ynantp3swu2bmkpm9gtzt6t3o4 Табын-Богда-Ола 0 143643 5198710 5181908 2026-09-14T07:53:21Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198710 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Табын-Богда-Ола |Нацыянальная назва = |Выява = Ukok Plateau 2.jpg |Подпіс = Выгляд Табын-Богда-Ола з даліны ракі [[Калгуты]], [[пласкагор’е]] [[Укок]]. |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Куйтэн-Уул |Вышыня = 4374 |Краіна = Расія/Манголія/Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Манголія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Табы́н-Бо́гда-О́ла'''{{sfn|БелЭн|2002}} — горны масіў на паўднёвым усходзе [[Алтай|Алтая]], размешчаны ў вобласці сыходжання межаў [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]]. Найвышэйшы пункт масіву — гара Куйтэн-Уул (Найрамдал), 4374<ref name="ТА">{{Cite web |url=https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |title=Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |url-status=dead }}</ref> (4356{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1976}}, да 4049{{sfn|ГЭС|1989}}, да 4653{{sfn|Географические названия мира|2002}}) м, яна размешчана ў аймаку Баян-Улгій і з’яўляецца найвышэйшым пунктам Манголіі. Масіў складзены з [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных]] [[Сланец|сланцаў]] і [[граніт]]аў. Рэльеф пераважна горны. 36 [[ледавік]]оў, найбуйнейшыя сярод якіх [[ледавік Патаніна]] і [[ледавік Пржэвальскага]]{{sfn|ВСЭ|1976}}. Каля падножжа гор зараснікі [[Бяроза карлікавая|карлікавай бярозы]], вышэй — [[альпійскія лугі]], [[Горная тундра|горныя тундры]], каменныя россыпы. У далінах рэк на паўднёвых схілах [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Табы́н-Бо́гда-О́ла||369}} * {{ВСЭ3|Табы́н-Бо́гда-О́ла|том=25|старонкі=163}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|463}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|406}} * {{ССГН|Табын-Богдо-Ола}} == Спасылкі == * [https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |date=20 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алтайскія горы]] jwz4jgtb2r4conas7xhzrca9gex0owo 5198928 5198710 2026-09-14T11:49:51Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198928 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Табын-Богда-Ола |Нацыянальная назва = |Выява = Ukok Plateau 2.jpg |Подпіс = Выгляд Табын-Богда-Ола з даліны ракі [[Калгуты]], [[пласкагор’е]] [[Укок]]. |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Куйтэн-Уул |Вышыня = 4374 |Краіна = Расія/Манголія/Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Манголія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Табы́н-Бо́гда-О́ла'''{{sfn|БелЭн|2002}} — горны масіў на паўднёвым усходзе [[Алтай|Алтая]], размешчаны ў вобласці сыходжання межаў [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]]. Найвышэйшы пункт масіву — гара Куйтэн-Уул (Найрамдал), 4374<ref name="ТА">{{Cite web |url=https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |title=Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |url-status=dead }}</ref> (4356{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1976}}, да 4049{{sfn|ГЭС|1989}}, да 4653{{sfn|Географические названия мира|2002}}) м, яна размешчана ў аймаку Баян-Улгій і з’яўляецца найвышэйшым пунктам Манголіі. Масіў складзены з [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных]] [[Сланец|сланцаў]] і [[граніт]]аў. Рэльеф пераважна горны. 36 [[ледавік]]оў, найбуйнейшыя сярод якіх [[ледавік Патаніна]] і [[ледавік Пржэвальскага]]{{sfn|ВСЭ|1976}}. Каля падножжа гор зараснікі [[Бяроза карлікавая|карлікавай бярозы]], вышэй — [[альпійскія лугі]], [[Горная тундра|горныя тундры]], каменныя россыпы. У далінах рэк на паўднёвых схілах [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Табы́н-Бо́гда-О́ла||369}} * {{ВСЭ3|Табы́н-Бо́гда-О́ла|том=25|старонкі=163}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|463}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|406}} * {{ССГН|Табын-Богдо-Ола}} == Спасылкі == * [https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&ELEMENT_ID=1145 |date=20 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алтайскія горы]] jzt98bdqddhra6k89i51dikjdpfjz5a Хібіны 0 144408 5198897 5067224 2026-09-14T11:18:01Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198897 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Хібіны }} [[File:Hibiny winter.jpg|thumb|Хібіны зімою]] '''Хібіны''' (ад ''хібін'', на мове саамаў — горы) — інтрузіўны горны масіў на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]], у [[Расія|Расіі]]. Вышыня да 1200 м (гара Юдычвумчор) і 1191 м (гара Часначор). Складзены пераважна з нефелінавых сіенітаў, з якімі звязаны радовішчы апатыта-нефелінавых руд. Вяршыні платопадобныя, на схілах [[ледавік]]і і [[снежнік]]і; актыўная лавінная дзейнасць. Горныя [[тундра|тундры]], каля падножжа — [[хваёвыя лясы]], бярозавае крывалессе. На г. Вуд'еўрчор Палярна-альпійскі батанічны сад. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Хібіны||}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Мурманскай вобласці]] [[Катэгорыя:Горы Расіі]] d0cemrhkxxszlenu0vxlcpsbcwr18vu Тангла 0 144642 5198808 4724930 2026-09-14T10:07:14Z Ueschar 151377 шаблон 5198808 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Тангла (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет |Нацыянальная назва = zh/唐古拉 |Горная сістэма = Тыбецкае нагор’е |Даўжыня = каля 700 |Найвышэйшая вяршыня = Басудан-Ула |Вышыня = 6555 м (6096{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}}) |Краіна = Кітай }} [[Файл:Haixi Mongol Prefecture2.jpg|thumb|right|Краявід гор у [[правінцыя Цынхай|Цынхаі]].]] '''Тангла́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{Кітайская|唐古拉山脉||Tánggǔlā shānmài}}) — [[горны хрыбет]] у цэнтральнай частцы [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага нагор’я]] ў [[Кітай|Кітаі]]. Даўжыня каля 700{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}} км. Найбольшая вышыня дасягае 6555 м (6096{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}}, гара Басудан-Ула{{sfn|БелЭн|2002}}). Горы складзены галоўным чынам [[вапняк]]амі і гліністымі [[Сланец|сланцамі]]. Уласціва спалучэнне купалападобных вяршынь і спадзістых схілаў, пакрытых каменнымі разваламі, якія перамяжоўваюцца з шырокімі пласкадоннымі катлавінамі на вышынях 4700—5400 м. Моцныя вятры. На вяршынях [[ледавік]]і. Пераважаюць ландшафты высакагорных [[стэп]]аў і халодных [[Пустыня|пустынь]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тангла́||417}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тангла́|469}} * {{ВСЭ3|Тангла́|том=25|старонкі=253}} * {{крыніцы/ЭГС|Тангла́|660}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tanggula Mountains}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тыбета]] 0hx9z227otf8hp25m8in3jmu0vtmlt5 5198809 5198808 2026-09-14T10:07:38Z Ueschar 151377 шаблон 5198809 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Тангла (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет |Нацыянальная назва = zh/唐古拉 |Горная сістэма = [[Тыбецкае нагор’е]] |Даўжыня = каля 700 |Найвышэйшая вяршыня = [[Басудан-Ула]] |Вышыня = 6555 м (6096{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}}) |Краіна = Кітай }} [[Файл:Haixi Mongol Prefecture2.jpg|thumb|right|Краявід гор у [[правінцыя Цынхай|Цынхаі]].]] '''Тангла́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{Кітайская|唐古拉山脉||Tánggǔlā shānmài}}) — [[горны хрыбет]] у цэнтральнай частцы [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага нагор’я]] ў [[Кітай|Кітаі]]. Даўжыня каля 700{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}} км. Найбольшая вышыня дасягае 6555 м (6096{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}}, гара Басудан-Ула{{sfn|БелЭн|2002}}). Горы складзены галоўным чынам [[вапняк]]амі і гліністымі [[Сланец|сланцамі]]. Уласціва спалучэнне купалападобных вяршынь і спадзістых схілаў, пакрытых каменнымі разваламі, якія перамяжоўваюцца з шырокімі пласкадоннымі катлавінамі на вышынях 4700—5400 м. Моцныя вятры. На вяршынях [[ледавік]]і. Пераважаюць ландшафты высакагорных [[стэп]]аў і халодных [[Пустыня|пустынь]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тангла́||417}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тангла́|469}} * {{ВСЭ3|Тангла́|том=25|старонкі=253}} * {{крыніцы/ЭГС|Тангла́|660}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Tanggula Mountains}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тыбета]] 0k4gzdih25mcyh7fbj1f9m9uu7lc409 Тану-Ала 0 144670 5198714 4739463 2026-09-14T07:53:34Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198714 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Тану-Ала |Нацыянальная назва = tyv/Таңды-Уула/ru/Танну-Ола |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 04|lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 92|lon_min = 23|lon_sec = 25 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 300 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3061{{sfn|БСГН|2003}}{{sfn|ГЭС|1989}} |Краіна = Расія |Рэгіён = Тыва |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Тану́-Ала́'''{{sfn|БелЭн|2002}}, таксама '''Тану-Ола'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-tyv|Таңды-Уула}}, {{lang-ru|Танну-Ола}})— горная сістэма ([[Горны хрыбет|хрыбет]]) у [[Расія|Расіі]], у паўднёвай [[Сібір]]ы, на поўдні [[Тува|Тувы]]. Складаецца з Усходняга Тану-Ала і Заходняга Тану-Ала. Хрыбет цягнецца з усходу на захад уздоўж мяжы з [[Манголія]]й. Сярэдняя вышыня 2500—2700 м. Найбольшая вышыня 3061{{sfn|БСГН|2003}}{{sfn|ГЭС|1989}}. Даўжыня хрыбта прыкладна 300 км. Паўднёвыя схілы хрыбта, звернутыя да возера [[Убсу-Нур]], кароткія і стромкія, паўночныя, павернутыя да [[Тувінская катлавіна|Тувінскай катлавіны]], расцягнутыя, парэзаныя [[даліна]]мі прытокаў ракі [[Енісей]]{{sfn|БСГН|2003}}. Вяршыні з вечнымі снягамі адсутнічаюць. Паўночныя схілы, якія з’яўляюцца [[водападзел]]ам для [[Енісей|Енісея]] і пакрытыя кедрава-лістоўнічнай [[тайга|тайгой]] да вышыні 2000—2200 м, звернутыя да [[Усходні Саян|Усходняга Саяна]]. На паўднёвых схілах пераважае [[стэп]]. На калявяршынных і вяршынных паясах горная [[тундра]] і камяністыя россыпы. Заходняя канцавіна Тану-Ала прылягае да [[Алтай|Алтайскіх гор]]. Геалагічныя пароды прадстаўлены [[пясчанік]]амі, [[Сланец|сланцамі]], [[Кангламерат (парода)|кангламератамі]], [[Эфузіўныя горныя пароды|эфузіўна]]-[[Асадкавыя горныя пароды|асадкавымі]] пародамі і [[граніт]]амі. Раней у гарах была здабыча [[кобальт]]у. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тану́-Ала́, Тану-Ола||426—427}} * {{крыніцы/БСГН|Танну́-Ола́|628}} * {{ВСЭ3|Танну́-Ола́|25|267}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Танну́-Ола́|470}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Танну́-Ола́|410}} == Спасылкі == * [https://scfh.ru/papers/vsled-za-lesom-v-gory-tannu-ola Вслед за лесом в горы Танну-Ола // НАУКА из первых рук. № 3 (21) 2008.]{{ref-ru}} * [https://museum.krasfond.ru/library/nedra-krasnoyarskogo-kraya/96-fiziko-geograficheskij-ocherk-srednej-sibiri.html Физико-географический очерк Средней Сибири // Музей геологии Средней Сибири]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Расіі]] gencmsi0xgbp9pacqaffvw56p16tgdf Тарбагатай 0 145582 5198715 4782401 2026-09-14T07:53:37Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198715 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тарбагатай (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Тарбагатай |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 11|lat_sec = 18 |lon_dir = E|lon_deg =82 |lon_min = 27|lon_sec = 59 |CoordScale = |Горная сістэма = Саўр-Тарбагатай |Плошча = |Даўжыня = 300 |Шырыня = 50 |Найвышэйшая вяршыня = Тастау |Вышыня = 2992 |Краіна = Казахстан |Краіна 1 = Кітай |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Тарбагата́й'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[горны хрыбет]] у [[Казахстан]]е на мяжы з [[Кітай|Кітаем]]. Хрыбет знаходзіцца паміж азёрамі [[Алаколь]] і [[Зайсан]]. Агульная даўжыня каля 300{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ГЭС|1989}} км пры найбольшай шырыні ў 50 км. Найвышэйшы пункт Тарбагатая — Тастау (2992{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ГЭС|1989}} м). Складзены са [[Сланец|сланцаў]], [[вапняк]]оў, [[пясчанік]]аў, [[граніт]]аў. Развіты [[карст]]. У ніжняй частцы схілаў хрыбта [[Пустыня|пустыні]] і [[Паўпустыня|паўпустыні]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тарбагата́й||439—440}} * {{крыніцы/БСГН|Тарбагата́й|629}} * {{ВСЭ3|Тарбагата́й|25|275}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тарбагата́й|470}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=420|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тарбагата́й|410}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] dzy1240fabil79jodq74bbfbfvxfss8 Заходнія Альпы 0 148981 5198630 4796241 2026-09-14T07:48:54Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198630 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Заходнія Альпы |Нацыянальная назва = |Выява = Alps - EastWest.JPG |Подпіс = Умоўная лінія, якая падзяляе Заходнія і Усходнія Альпы. |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 6|lon_min = 42|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Альпы |Плошча = 74 952 |Даўжыня = 328 |Шырыня = 384 |Найвышэйшая вяршыня = Манблан |Вышыня = 4810 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=330 Peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Францыя |Рэгіён = Праванс — Альпы — Лазурны Бераг |Рэгіён 1 = Рона — Альпы |Краіна 1 = Італія |Рэгіён 2 = П'емонт |Рэгіён 3 = Лігурыя |Краіна 2 = Швейцарыя |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = Western Alps }} '''Заходнія Альпы''' — частка сістэмы хрыбтоў і горных масіваў Альпаў на захад ад умоўнай лініі, якая злучае [[Бодэнскае возера|возера Бодэнскае]] і [[Кома (возера)|возера Кома]] (у тым ліку праходзіць па верхнім цячэнні [[Рэйн]]а). Заходнія Альпы распасціраюцца ў форме выпуклай у паўночна-заходнім кірунку дугі даўжынёй каля 500 км і шырынёй да 130 км і падзяляюцца на [[Лігурыйскія Альпы|Лігурыйскія]], [[Прыморскія Альпы|Прыморскія]], [[Праванскія Альпы|Праванскія]], [[Коцкія Альпы]], [[Альпы Дафінэ]], [[Грайскія Альпы|Грайскія]], [[Бернскія Альпы|Бернскія]], [[Пенінскія Альпы|Пенінскія]], [[Лепанцінскія Альпы|Лепанцінскія]] і [[Гларнскія Альпы]]. У Заходніх Альпах таксама вылучаюць шэраг горных масіваў, уключаючы [[Веркор]], [[горы Пельву|Пельву]] і іншыя. У Заходніх Альпах размешчаны самыя высокія масівы Альпаў і ўсёй Заходняй Еўропы, найвышэйшы пункт — [[гара Манблан]] (4807 м), сярод вяршыняў, вышэйшых за 4000 м, такія горы, як [[Монтэ-Роза]], [[Матэргорн]], [[гара Юнгфрау]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Заходнія Альпы||18}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/areas.html?a=1380 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130512230658/http://peakware.com/areas.html?a=1380 |date=12 мая 2013 }} * [http://www.summitpost.org/alps-western-part/155280 Summitpost.org] [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] q7r5b0dm8yb1avcdhfhg5p3qz4jpfiq Бернскія Альпы 0 149016 5198579 5163182 2026-09-14T07:34:52Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198579 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Бернскія Альпы |Нацыянальная назва = de/Berner Alpen |Выява = BerneseAlps.jpg |Подпіс = Горы [[Айгер]], [[Мёнх]] і [[Юнгфрау]] ў Бернскіх Альпах. |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 37|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 7|lon_min = 25|lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Швейцарыя |Рэгіён = кантон Берн |Рэгіён 1 = кантон Во |Рэгіён 2 = кантон Фрыбур |Рэгіён 3 = кантон Вале |Горная сістэма = Альпы |Перыяд утварэння = |Плошча = 7786 |Даўжыня = 139 |Шырыня = 111 |Найвышэйшая вяршыня = Фінстэраархорн |Вышыня = 4274 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3310 Peakbagger.com]</ref> |Карта = Alps - Bernese.JPG |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = Bernese Alps }} {{Сусветная спадчына|1037bis}} '''Бернскія Альпы''' — горы, частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альп]] на тэрыторыі [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (галоўным чынам кантон Берн, а таксама кантоны Во, Фрыбур, Вале, Люцэрн, Уры, Нідвальдэн). Бернскія Альпы аддзеленыя ад [[Пенінскія Альпы|Пенінскіх Альп]] (на поўдні) далінай [[Рона|ракі Рона]], ад Лепанцінскіх Альп (на паўднёвым усходзе) - далінай ракі Рона і пераваламі Фурка і Сен-Гатард, ад Гларнскіх Альп (на ўсходзе) - далінай ракі [[Ройс (рака)|Ройс]], паўночная мяжа праходзіць прыблізна па лініі паміж Жэнеўскім і Фірвальдштэцкім (Люцэрн) азёрамі. Шэраг крыніц вызначае зону да паўночнага ўсходу ад ракі Ары як самастойны раён «Альпы Уры». Вяршыні вышэй 4000 м: * [[Фінстэрааргорн]] (4274 м) * [[Алечгорн]] (4193 м) * [[Юнгфрау]] (4158 м) * [[Мёнх]] (4107 м) * [[Шрэкгорн]] (4080 м) * [[Грос-Фішэрхорн]] (4049 м) * [[Лаўтэраархорн]] (4042 м) * [[Грос-Грунхорн]] (4043 м) * [[Хінтэр-Фішэрхорн]] (4025 м) {{зноскі}} == Літаратура == * Sergio Marazzi: Atlante Orografico delle Alpi. SOIUSA. Pavone Canavese (TO), Priuli & Verlucca editori, 2005. ISBN 978-88-8068-273-8 == Спасылкі == * [http://www.jungfraualetsch.ch/ Сайт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА — рэгіён Юнгфрау-Алеч] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17485 Bernese Alps] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070802013024/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17485 |date=2 жніўня 2007 }} [[НАСА|NASA]] Earth Observatory * [http://www.peakware.com/areas.html?a=311 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123121127/http://www.peakware.com/areas.html?a=311 |date=23 студзеня 2013 }} * [http://www.summitpost.org/bernese-alps/152911 Summitpost.org] {{Сусветная спадчына ў Швейцарыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Бернскія Альпы]] 649c851895jd3gn1whi4nbq7eci36vb Коцкія Альпы 0 149072 5198649 4843449 2026-09-14T07:49:32Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198649 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Коцкія Альпы |Нацыянальная назва = fr/Alpes Cottiennes/it/Alpi Cozie |Выява = Alps - Cottian.JPG |Подпіс = Коцкія Альпы на карце Альп. |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 48|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 7|lon_min = 0|lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Францыя |Рэгіён = Рона — Альпы |Рэгіён 1 = Праванс — Альпы — Блакітны Бераг |Краіна 1 = Італія |Рэгіён 3 = П'емонт |Горная сістэма = Альпы |Плошча = 8 242 |Даўжыня = 144 |Шырыня = 109 |Найвышэйшая вяршыня = Монтэ Візо |Вышыня = 3841 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3302 Peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы }} '''Коцкія Альпы''' ({{lang-fr|Alpes Cottiennes}}, {{lang-it|Alpi Cozie}}) — горы, частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альп]] на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] і [[Італія|Італіі]]. Коцкія Альпы аддзеленыя ад [[Прыморскія Альпы|Прыморскіх Альп]] (на поўдні) перавалам Ларш (Мадалена), ад [[Грайскія Альпы|Грайскіх Альп]] (на поўначы) — перавалам Мон-Сеніс, ад [[Альпы Дафінэ|Альп Дафінэ]] (на захадзе) — перавалам Галіб'е. На поўначы перасякаюцца чыгункай [[Турын]]—[[Грэнобль]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/areas.html?a=327 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513151209/http://peakware.com/areas.html?a=327 |date=13 мая 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] bdkpebvw9d6bj543go2g952us7j7ikt Альпы Дафінэ 0 149076 5198552 4033467 2026-09-14T07:29:47Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198552 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Альпы Дафінэ |Нацыянальная назва = fr/Alpes du Dauphiné |Выява = Alps - Dauphine.JPG |Подпіс = Альпы Дафінэ на карце Альп. |lat_dir = N|lat_deg = 44 |lat_min = 46|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 5 |lon_min = 45|lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Францыя |Рэгіён = Рона — Альпы |Рэгіён 1 = Праванс — Альпы — Блакітны Бераг |Горная сістэма = Заходнія Альпы |Плошча = 25 405 |Даўжыня = 169 |Шырыня = 248 |Найвышэйшая вяршыня = Бар-дэз-Экрэн |Вышыня = 4102 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3301 Peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Альпы Дафінэ''' ({{lang-fr|Alpes du Dauphiné}}) — горы, частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альп]] на тэрыторыі [[Францыя|Францыі]] (вобласць Дафінэ). Альпы Дафінэ аддзелены ад [[Коцкія Альпы|Коцкіх Альп]] (на ўсходзе) перавалам Галіб'е, ад [[Грайскія Альпы|Грайскіх Альп]] (на паўночным усходзе) - далінай ракі Арк, з захаду абмяжоўваюцца далінамі рэк Драк і Ізер. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/areas.html?a=340 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514075825/http://peakware.com/areas.html?a=340 |date=14 мая 2013 }} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Францыі]] 4b5esqgrgsbrjd90fmgz1ebxt0onmdn Лепанцінскія Альпы 0 149077 5198653 4844763 2026-09-14T07:49:45Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198653 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Лепантынскія Альпы |Нацыянальная назва = it/Alpi Lepontine |Выява = Alps - Lepontine.JPG |Подпіс = Лепантынскія Альпы на карце Альп |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 57 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 59 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Італія |Рэгіён = Ламбардыя |Рэгіён 1 = П’емонт |Краіна 1 = Швейцарыя |Рэгіён 2 = Тычына |Рэгіён 3 = Граўбюндэн |Горная сістэма = Заходнія Альпы |Плошча = 12 639 |Даўжыня = 151 |Шырыня = 196 |Найвышэйшая вяршыня = Монтэ-Леонэ |Вышыня = 3552 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3321 Peakbagger.com]</ref> |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lepontine Alps }} '''Лепанцінскія Альпы''' — горы, частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альп]] на тэрыторыі [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (кантоны [[Вале (кантон)|Вале]], [[Тычына (кантон)|Тычына]] і [[Граўбюндэн]]) і Італіі ([[П’емонт]]). Лепанцінскія Альпы аддзеленыя ад [[Бернскія Альпы|Бернскіх Альп]] (на паўночным захадзе) далінай [[Рона|ракі Рона]], пераваламі Фурка і Сен-Гатард, ад Пенінскіх Альп (на паўднёвым захадзе) — перавалам Сімплон, ад Гларнскіх Альп (на поўначы) — далінай Пярэдняга Рэйна і перавалам Оберальп, ад хрыбта Оберхальбштайн ва Усходніх Альпах — перавалам Шплюген. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/areas.html?a=368 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513042940/http://peakware.com/areas.html?a=368 |date=13 мая 2013 }} * [http://www.summitpost.org/lepontine-alps/155315 Summitpost.org] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] ewqr0i8e9we9h0lcj7b2hu5g21o80d0 Зераўшанскі хрыбет 0 149706 5198631 4829957 2026-09-14T07:48:56Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198631 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Зераўшанскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 39 |lat_min = 20 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 69 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Дыяметр кратара = |Глыбіня кратара = |Апошняе вывяржэнне = |Вышыня = 5489 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Таджыкістан/Узбекістан |Пазіцыйная карта = Узбекістан }} '''Зераўшанскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] [[Гісара-Алай|Гісара-Алая]], на поўдзень ад ракі [[Зераўшан]] ([[Узбекістан]] і [[Таджыкістан]]). Хрыбет працягваецца ў шыротным кірунку на 370 км. Сярэдняя вышыня складае 4110 м, найвышэйшы пункт — гара Чымтарга (5489 м). На паўночным схіле шматлікія папярочныя даліны левых [[прыток]]аў Зераўшана, паўднёвы схіл раздзелены слаба. На ўсходзе (да ракі Фандар’я) — высакагорны рэльеф, на захадзе — сярэднягор’е з [[карст]]авымі формамі рэльефу. На схілах — рэдкалессе (пераважна з арчы), горныя [[стэп]]ы і альпійскія [[луг]]і. Каля 560 ледавікоў агульнай плошчай 270 км². == Гл. таксама == * [[Фанскія горы]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|7}} [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] 8lqd752iu9ljr426mfoc76euqfxh6jb Віктар Віктаравіч Малашка 0 153847 5198241 5052358 2026-09-13T12:52:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198241 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Малашка}} '''Віктар Віктаравіч Малашка''' (нар. {{ДН|22|11|1949}}, вёска [[Жырмоны 1|Жырмоны]], [[Уздзенскі раён]]) — беларускі вучоны ў галіне [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]]. [[Доктар ветэрынарных навук]] (1993), [[прафесар]] (1994). Член-карэспандэнт Міжнароднай акадэміі экалогіі (2004)<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|170252|Малашка Віктар Віктаравіч, доктар ветэрынарных навук}}</ref>. [[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="НББ1">{{bis.nlb.by|138093|Малашка Віктар Віктаравіч}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] ў 1976 годзе. З 1976 года ў [[БСГА]] (з 1987 загадчык кафедры). З 2000 года загадчык кафедры анатоміі жывёл, адначасова з 2011 года — дэкан [[Факультэт ветэрынарнай медыцыны ГДАУ|факультэта ветэрынарнай медыцыны]] [[ГрДАУ|Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]]<ref name="НББ" />. Кандыдат у майстры спорту па цяжкай атлетыцы<ref name="НББ" />. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па марфалогіі сельскагаспадарчых жывёл; [[Электронны мікраскоп|электронная мікраскапіі]], гістахіміі, лазерных тэхналогіях ветэрынарыі, біястымулятарах<ref name="НББ" />. === Асноўныя публікацыі === * Гистологические и морфометрические методы исследования. — Горки, 1993. * Действие препарата «Бифидум» на организм телят. — Горки, 1995. * Анатомия мясопромышленных животных. — Мн., 1998. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Малашка Віктар Віктаравіч||14}} == Спасылкі == * [https://www.ggau.by/publication/fwm/4153-malashko-viktor-viktorovich Малашко Виктор Викторович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230210105919/https://www.ggau.by/publication/fwm/4153-malashko-viktor-viktorovich |date=10 лютага 2023 }} {{ref-ru}} // Сайт [[ГрДАУ]] * [https://patentdb.ru/author/1542389 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230210105919/https://patentdb.ru/author/1542389 |date=10 лютага 2023 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Малашка Віктар Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы факультэта ветэрынарнай медыцыны ГДАУ]] 15y2p4aabmp4tpot87pdtkq4es4xqoc Ільімані 0 155784 5198869 4833126 2026-09-14T11:01:44Z Ueschar 151377 шаблон 5198869 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Ільімані''' — [[горны масіў]] у хрыбце [[Кардыльера-Рэаль]] (Цэнтральныя [[Анды]]) на захадзе [[Балівія|Балівіі]]. Вышыня 6642 м. Складзены з [[граніт|граніта]]. На паўночна-ўсходніх схілах ляжаць шматгадовыя снягі і [[ледавік]]і. == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1998. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горы Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Анды]] 9brpbhivpeh5ew37dbzizmutwaeic6n Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч 0 156361 5198442 5158438 2026-09-14T02:31:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198442 wikitext text/x-wiki {{Састарэла}} {{Асоба}} {{Цёзкі2|Караткевіч}} '''Гена́дзь Уладзіміравіч Каратке́віч''' (нар. {{ДН|25|9|1994}}, [[Гомель]]) — беларускі праграміст, пераможца некалькі буйных міжнародных спаборніцтваў. Атрымаў золата шэсць разоў запар з 2007 па 2012 гады і срэбра ў 2006 годзе ў [[Міжнародная алімпіяда па інфарматыцы|Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы]] (IOI).<ref> [http://ioi.eduardische.com/people/804 IOI Hall of Fame — Gennady Korotkevich]</ref> Меў самы высокі рэйтынг на [[Codeforces]]<ref>{{Cite web |url=http://www.codeforces.com/ratings |title=Codeforces — Ratings |access-date=15 сакавіка 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130122174725/http://codeforces.com/ratings |archivedate=22 студзеня 2013 |url-status=dead }}</ref> і [[TopCoder]]<ref>{{Cite web |url=http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |title=TopCoder Top Ranked Algorithm Competitors |access-date=15 сакавіка 2013 |archive-date=30 чэрвеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630091145/http://community.topcoder.com/tc?module=AlgoRank |url-status=dead }}</ref> станам на 7 сакавіка 2013 года. == Біяграфія == Нарададзіўся 25 верасня 1994 года ў Гомелі ў сям’і Уладзіміра і Людмілы Караткевічаў, якія выкладалі на кафедры матэматычных праблем упраўлення [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. Скончыў гімназію № 56 г. Гомеля<ref>[https://gp.by/novosti/general/news26058.html Гомельчанин Геннадий Короткевич победил на чемпионате по спортивному программированию]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 2012 года вучыўся ў СПбДУ ІТМО (Санкт-Пецярбург, Расія). == Удзел у Міжнародных алімпіядах па інфарматыцы == Вызначыўся тым, што атрымаў права ўдзельнічаць у IOI ва ўзросце 11 гадоў, што з’яўляецца сусветным рэкордам. Адзіная з ягоных вядомых заўваг, якую ён зрабіў у інтэрв’ю пасля Міжнароднай алімпіяды па інфарматыцы 2009 года, была «Я не геній. У мяне гэта проста добра атрымліваецца»<ref>[http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf Interview from IOI 2009] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }}</ref>. У Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы ён атрымаў 6 медалёў на спаборніцтве ў 2012 годзе, з найвышэйшым балам у агульным заліку ў кожным конкурсе з 2009 па 2011 гады. Ва ўзросце 16 гадоў ён трэніраваў ICPC каманды з Беларусі. == Дасягненні == * Першае месца ў 2009, 2010 і 2011 гадах на Міжнароднай алімпіядзе па інфарматыцы; залаты медаль у 2007 (20-е месца), 2008 (7-е) і 2012 (2-е); срэбраны медаль у 2006 (26-е). Цяпер Г. Караткевіч — рэкардсмен паводле колькасці залатых медалёў (шэсць) і па абсалютным першым месцы (тры). * Cormen Medal у 2010, 2011 і 2012 гадах на Codeforces, як лепшы ўдзельнік Codeforces у 2010, 2011 і 2012 гадах. * Вышэйшы бал 54:41 на Google Code Jam 2012 Round 1B.<ref>[https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486# Google Code Jam 2012 Round 1B] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161005163127/https://code.google.com/codejam/contest/1836486/scoreboard?c=1836486 |date=5 кастрычніка 2016 }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} * [http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&cr=22263204&tab=alg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130302091529/http://community.topcoder.com/tc?module=MemberProfile&tab=alg&cr=22263204 |date=2 сакавіка 2013 }} * [http://www.codeforces.com/profile/tourist http://www.codeforces.com/profile/tourist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160808015213/http://codeforces.com/profile/tourist |date=8 жніўня 2016 }} * [http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412175121/http://www.ioi2009.org/downloads/br8-3str-en.pdf |date=12 красавіка 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Караткевіч Генадзь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Праграмісты Беларусі]] m0bt8bmhmccons5t8rf5likht3ekrw5 Гарадзенская ратуша 0 158970 5198435 5136373 2026-09-13T23:23:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198435 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Ратуша |Беларуская назва = Гродзенская ратуша |Арыгінальная назва = |Выява = Haradzienskaja ratuša. Гарадзенская ратуша (1901-14).jpg |Подпіс выявы = Галоўны фасад, пач. ХХ ст. |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Гродна]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = класіцызм |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = 1946 |Пачатак будаўніцтва = 1513 |Заканчэнне будаўніцтва = 1513 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = знішчана |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 40 |lat_sec = 41 |lon_dir = E |lon_deg = 23 |lon_min = 49 |lon_sec = 47 |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons =Town hall (Horadnia) }} [[Выява:Horadnia, Stary Rynak-Aziorskaja. Горадня, Стары Рынак-Азёрская (M. Lohrich, 1919-39).jpg|250px|right|thumb|<center>Езуіцкі касцёл і ратуша (справа)</center>]] '''Гарадзенская ратуша''' — сядзіба органа грамадскага самакіравання [[Гродна]], галоўны адміністрацыйны будынак. Гістарычныя назвы '''Ратуша''', '''Ratusz''', '''Магистратское строение''', '''Гостиный двор''', '''Stary ratusz'''. Упершыню пра неабходнасць ўзвядзення ратушы ў Гродне ўпаміналася ў прывілеі на [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] ў 1496 годзе, дзе падкрэслена: «''Узвядуць нават ратушу на годным месцы, пад каторым які пакой або камору для пастрыгання сукна падрыхтаваць і мець ім не забараняем. Будуць таксама мець на ратушы меру збожжа, г.зн. бочку ратушную, ды меру мёду, г.з н. медніцу''». Упершыню пісьмовыя крыніцы фіксуюць існаванне ратушы ў 1529 годзе. Пра вонкавы выгляд будынка можна меркаваць па выяве на медзярыце [[Гравюра Адэльгаўзера-Цюнта|гравюры Маціяса Цюнта]] 1568 года і [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] 1600 года. Паводле іх, гэта быў двухпавярховы будынак, завершаны высокай вежай з [[гадзіннік]]ам і назіральнай пляцоўкай. Можна меркаваць, што будынак быў вельмі падобны на ратушу ў [[Бранева|Браўнсбергу]].<ref name="SM-05-12-2016"/> Паводле інфармацыі з крыніц, каля ратушы працавалі крамы, важніца<ref name="SM-29-01-2017"/>, а пад будынкам знаходзілася гарадская турма. Ратуша была зруйнавана ў 1660-х гадах у выніку захопу горада маскоўскімі войскамі. У зруйнаваным стане яна прастаяла больш за стагоддзе, пакуль у 1784 годзе на руінах старой не была ўзведзена новая ратуша, якая, аднак, неўзабаве была пашкоджана пажарам. У 1815—1826 гадах ратуша была рэканструявана па праекце губернскага архітэктара [[Карл Вільгельмавіч Багеміле|Карла Багеміле]] ў [[Класіцызм|класіцыстычным стылі]]<ref name="SM-06-01-2017"/>. Пасля [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] грошай у гарадскім бюджэце амаль не было, таму аднаўляў будынак за свае сродкі купец Юдэль Гутка з правам арэнды на 20 гадоў. Дзякуючы малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]] 1867 года, захаваным планам і пісьмовым крыніцам, вядома, што будынак уяўляў сабой двухпавярховы атынкаваны цагляны аб’ём, замкнёны па перыметры, з выступам у паўднёва-ўсходняй частцы<ref name="SM-01-06-2015"/>. Фасады былі асіметрычныя, паўднёвы і паўночны былі ўпрыгожаны шасцікалоннымі порцікамі з элементамі [[Дарычны ордар|дарычнага ордара]]. Пастаўленыя на стэрэабаты (п’едэсталы) калоны падтрымлівалі антаблемент з трохвугольным франтонам, на якім быў надпіс «MAGISTRAT» (у 1832 годзе надпіс заменены на «ГОРОДОВОЙ МАГИСТРАТЪ») з вялікіх пазалочаных медных літар<ref name="SM-17-11-2020"/>. Пад франтонамі размяшчаліся аркавыя праезды. Паверхі на фасадах будынка размяжоўваліся прафіляваным паяском. Дзверы і вокны на першым ярусе абрамлялі фігурныя ліштвы. Дах двухсхільны, з вальмамі. Сістэма планіроўкі на другім ярусе была калідорная. Ва ўсходняй частцы будынка знаходзіўся ганак з васьмю калонамі. У 1821 годзе частка ратушы, што знаходзілася з боку вуліцы Купецкай (цяпер Маркса), была прыстасавана пад [[Гаўптвахта|гаўптвахту]] (вязніцу для вайскоўцаў){{sfn|Супрон|2017|с=95-106}}. Сам магістрат займаў палову другога паверха з боку вуліцы Замкавай. Пасля ліквідацыі магістрата ў выніку судовай рэформы 1864 года яго памяшканні заняла гарадская дума, а будынак перайменавалі ў «гасцінны двор». Да канца 1860-х гадоў былая ратуша прыйшла ў аварыйны стан. Пасля працяглай перапіскі і абмеркавання ўладамі было прынята рашэнне: «''Городской Гостиный двор предполагается перестроить в один этаж с мезонином и устройством в оном в нижнем этаже помещения с той стороны здания, где прежде помещалась главная Гаубтвахта, 7 магазинов, а в остальных частях снаружи и внутри 77 лавок, в мезонине же помещение для Городской Думы, Сиротского суда и Квартирной Комиссии, и кроме сего во дворе гостиного здания 28 деревянных лавок для мелочной продажи''». Будынак быў перароблены ў 1869—1870 гадах [[Давід Гальперн|Давідам Гальпернам]] за права атрымліваць сродкі за арэнду на працягу пэўнага часу. Падчас [[Пажар у Гродне (1885)|пажару 1885 года]] будынак згарэў, а разам з ім архіў гарадской думы з усімі актамі гродзенскага магістрата XVII—XIX стст. і старэйшымі дакументамі. Цягам наступных гадоў адрамантаваны<ref name="SM-15-03-2014"/>. У міжваенны час будынак належаў магістрату Гродна. У ім жыло пяць чалавек — магістрацкі супрацоўнік, вартаўнік, пераплётчык і служачыя. Акрамя жылых пакояў у будынку знаходзіліся бюро розных устаноў, у тым ліку Дзяржаўнага кіраўніцтва біржай працы і Польскага саюзу хатняй працы, канцылярыя Саюза інвалідаў вайны і Добраахвотнае таварыства пажарнай бяспекі. Асноўную частку памяшканняў магістрата займалі крамы. Агулам на 1924 год іх было 69. Будынак зруйнаваны ў 1949 годзе для пашырэння [[Савецкая плошча (Гродна)|Савецкай плошчы.]] == Зноскі == <references> <ref name="SM-05-12-2016">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/112707.html Двайнік гарадзенскай ратушы?] 05.12.2016</ref> <ref name="SM-29-01-2017">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/124850.html Гарадзенская важніца] 29.01.2017</ref> <ref name="SM-17-11-2020">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/136693.html Magistrat] 17.11.2020</ref> <ref name="SM-01-06-2015">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/72071.html Гарадзенская ратуша: перыяд класіцызму] 01.06.2015</ref> <ref name="SM-06-01-2017">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/124446.html Гарадзенская ратуша: новыя факты] 06.01.2017</ref> <ref name="SM-15-03-2014">''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/39511.html Гарадзенскі гасцінны двор (ратуша) на старых фотаздымках] 15.03.2014</ref>. </references> == Літаратура == * ''Гардзееў Ю.'' [https://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/73-hardziejeu-ratusza Да пытання аб гісторыі гарадзенскай ратушы (канец XV—XVIII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220822124138/https://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/73-hardziejeu-ratusza |date=22 жніўня 2022 }} // «Краязнаўчыя запіскі», вып. 4. — Горадня, 1997. — С. 57-65. * ''Лапеха І.'' [https://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/417-staraja-hrodzienskaja-ratusza Старая гродзенская ратуша (XVI—XVII стст.): да праблемы рэканструкцыі знешняга выгляду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022125411/https://harodnia.com/be/uczora/vkl-recz-paspalitaja/417-staraja-hrodzienskaja-ratusza |date=22 кастрычніка 2022 }} // Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі. Выпуск 7 (2013) / рэдкал. А. Смалянчук [і інш.]. — Гродна, 2013. — 166 с. — (Гарадзенская бібліятэка). — С. 13-24. * {{h|Супрон|2017|''Супрон М.'' [https://supron-licvin.livejournal.com/107380.html Гарадзенская ратуша (гасцінны двор) у ХІХ — пач. ХХ стст.: функцыі і знешні выгляд] // Гарадзенскі гадавік, 2014. — С. 95-106.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Town hall (Horadnia)}} * {{radzima|6424}} * [http://s13.ru/archives/42163 Графічная рэканструкцыя рэнесанснай ратушы ў Гродна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130404035011/http://s13.ru/archives/42163 |date=4 красавіка 2013 }} * [http://supron-licvin.livejournal.com/28843.html Спроба рэканструкцыі рэнесанснай ратушы ў Гродна] {{Ратушы Беларусі}} {{Славутасці Гродна}} [[Катэгорыя:Ратушы Беларусі|Гродна]] [[Катэгорыя:Славутасці Гродна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1513 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] [[Катэгорыя:Савецкая плошча (Гродна)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:1513 год у Еўропе]] p00qw48fhzfxtnpdwtvdejg1sqokgxu Вітватэрсранд 0 165260 5198597 3489920 2026-09-14T07:39:39Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198597 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Вітватэрсранд |Нацыянальная назва = af/Witwatersrand |Выява = |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = 26|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 28|lon_min = 3|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 56 |Шырыня = 10 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1 913 |Краіна = |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вітватэрсранд''' ({{lang-af|Witwatersrand}} 'хрыбет белай вады') — нізкі горны ланцуг у правінцыі Гаўтэнг у [[ПАР|Паўднёва-Афрыканскай Рэспубліцы]]. Хрыбет Вітватэрсранд фармуе кантынентальны водападзел: з яго паўночных схілаў сцякаюць прытокі [[Лімпопа]], якія ўпадаюць у [[Індыйскі акіян]], а з паўднёвых — рэкі [[Басейн ракі|басейна]] Ваалу, якія ўпадаюць у [[Атлантычны акіян]]. Гэты раён мае кліматычныя асаблівасці: з-за нізкіх пагоркаў ствараецца эфект наветранага / зацішнага боку, і ў выніку ў паўночных прыгарадах [[Яганэсбург]]а [[клімат]] больш вільготны, а ў паўднёвых — больш сухі. == Літаратура == * Breckenridge, Keith Derek (1995) ''An Age of Consent: law, discipline, and violence on the South African gold mines, 1910&ndash;1933''. Ph.D. thesis, Northwestern University, Evanston, Ill. * Cammack, Diana (1990) "The Rand at War: the Witwatersrand and the Anglo-Boer war 1899&ndash;1902''. London: James Currey * Herd, Norman (1966) ''1922: the revolt on the Rand''. Johannesburg: Blue Crane Books {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы ПАР]] f0vnat3uvd13qby7zq57ald112fb80a Высокі Таўэрн 0 166469 5198600 4801591 2026-09-14T07:39:46Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198600 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Высокі Таўэрн |Нацыянальная назва = de/Hohe Tauern |Выява = Alte prager huette pano.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 10|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 12|lon_min = 30|lon_sec = 00 |CoordScale = |Горная сістэма = Цэнтральныя Усходнія Альпы |Плошча = 4 310 |Даўжыня = 105 |Шырыня = 64 |Найвышэйшая вяршыня = Гросглокнер |Вышыня = 3798 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3331 Peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Аўстрыя |Пазіцыйная карта 1 = Альпы }} '''Высо́кі Та́ўэрн'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-de|Hohe Tauern}}) — [[горны хрыбет]] у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], у сістэме [[Цэнтральныя Усходнія Альпы|Цэнтральных Усходніх Альпаў]]. Хрыбет распасціраецца з захаду на ўсход больш чым на 100 км. Складаецца з некалькіх масіваў вышынёй да 3798 м (гара [[Гросглокнер]]) з альпійскімі формамі рэльефу. У заходняй частцы шматлікія каравыя і далінныя [[ледавік]]і. З паўночных схілаў хрыбта бяруць пачатак многія правыя прытокі ракі [[Зальцах]], з паўднёвых — левыя прытокі [[Драва|Дравы]]. Восевую зону хрыбта складаюць старажытныя [[граніт]]ы і [[гнейс]]ы. Да вышыні 1800—2000 м — [[хваёвыя лясы]], вышэй — зараснікі кустоў і лугі. Праз Высокі Таўэрн на вышыні каля 1200 м пракладзены чыгуначны [[тунэль]] [[Зальцбург]] — [[Клагенфурт]]. == Паходжанне назвы == Нямецкае ''Hohe Tauern'' ад ням. {{lang-de|hohe}} — ''высокі'' і даіндаеўрапейскага *taur (гл. кельт. twr, tor — ''скалістая гара''){{sfn|Географические названия мира|2002}}. З’яўляецца антыподам ''Niedere Tauern'', што перакладаецца як Нізкая гара{{sfn|Географические названия мира|2002}}. == Гл. таксама == * [[Нізкі Таўэрн]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Та́ўэрн Высо́кі||462}} * {{крыніцы/БСГН|Та́уэрн|631}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Высо́кий Та́уэрн|107}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Та́уэрн Высо́кий|472}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] 4xo1dxcfarvz0v6gkucsfrpr59vhfw9 Газімурскі хрыбет 0 166837 5198601 4842181 2026-09-14T07:39:48Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198601 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Газімурскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Газимурский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 52|lat_min = 00|lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 119|lon_min = 30|lon_sec = 00 |CoordScale = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = [[Палеазой]] |Плошча = |Даўжыня = 200 |Шырыня = 20—50 |Найвышэйшая вяршыня = Ушмунскі Галец |Вышыня = 1372 |Краіна = Расія |Рэгіён = Забайкальскі край |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Газімурскі хрыбет''' ({{lang-ru|Газимурский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у паўднёва-ўсходняй частцы [[Забайкальскі край|Забайкальскага края]] [[Расія|Расіі]], у міжрэччы pэк [[Газімур]] і [[Урумкан]]. Працягласць хрыбта дасягае 200 км пры шырыні 20—50 км. Пераважныя вышыні складаюць ад 900 да 1100 м, найвышэйшы пункт — [[гара]] Ушмунскі Галец (1372 м). Хрыбет складзены пераважна [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі, крышталічнымі [[Сланцы|сланцамі]] і [[пясчанік]]амі [[палеазой]]скага, месцамі [[мезазой]]скага ўзросту. На схілах хрыбта [[Лістоўніца|лістоўнічная]] [[тайга]], месцамі [[стэп]], на [[водападзел]]ах — горная [[тундра]]. == Гл. таксама == * [[Газімурская ўпадзіна]] == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Газиму́рский хребе́т|161}} * {{ВСЭ3|Газиму́рский хребе́т|5|636}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Газиму́рский хребе́т|119}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=105|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article007915.html}}. * [http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=823 ''Кривенко В. А., Кулаков В. С.'' Газимурский хребет // Энциклопедия Забайкалья]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] sp7rxpj5augyt0qognfmwctb3g3cdoo Апуанскія Альпы 0 167114 5198562 4648684 2026-09-14T07:32:44Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198562 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Апуанскія Альпы |Нацыянальная назва = it/Alpi Apuane |Выява = Alpi Apuane.JPG |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 08|lat_sec = 01 |lon_dir = E |lon_deg = 10|lon_min = 12|lon_sec = 52 |CoordScale = |Размяшчэнне = |Рэгіён = Таскана |Горная сістэма = Апеніны |Перыяд утварэння = [[Трыяс]] |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Вышыня = 1946 |Найвышэйшая вяршыня = Монтэ-Пізаніна |Карта = |Краіна = Італія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Апуанскія Альпы''' ({{lang-it|Alpi Apuane}}) — [[горны хрыбет]] у [[Італія|Італіі]], у паўночнай [[Таскана|Таскане]]. Частка сістэмы [[Апенінскія горы|Апенінскіх гор]]. Апуанскія Альпы сфармаваліся ў сярэдзіне [[трыясавы перыяд|трыясавага перыяду]], некалькі раней, чым астатняя частка Апенін. Тут шырока распаўсюджаны [[карст]]авыя формы рэльефу, а таксама [[мармур]]овыя [[скала|скалы]] (знакаміты [[карарскі мармур]], які лічыцца адным з найкаштоўнейшых гатункаў у свеце). Найвышэйшы пункт хрыбта — пік [[Монтэ-Пізаніна]] (1946 м). == Спасылкі == * [http://www.parcapuane.it/ Alpi Apuane Park official website] {{ref-it}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Італіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тасканы]] [[Катэгорыя:Апенінскія горы]] ijxvi7a0dqmddu5kiuapjmdcnpqh212 5198591 5198562 2026-09-14T07:38:03Z Ueschar 151377 афармленне 5198591 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Апуанскія Альпы |Нацыянальная назва = it/Alpi Apuane |Выява = Alpi Apuane.JPG |Рэгіён = [[Таскана]] |Горная сістэма = Апеніны |Перыяд утварэння = [[Трыяс]] |Вышыня = 1946 |Найвышэйшая вяршыня = Монтэ-Пізаніна }} '''Апуанскія Альпы''' ({{lang-it|Alpi Apuane}}) — [[горны хрыбет]] у [[Італія|Італіі]], у паўночнай [[Таскана|Таскане]]. Частка сістэмы [[Апенінскія горы|Апенінскіх гор]]. Апуанскія Альпы сфармаваліся ў сярэдзіне [[трыясавы перыяд|трыясавага перыяду]], некалькі раней, чым астатняя частка Апенін. Тут шырока распаўсюджаны [[карст]]авыя формы рэльефу, а таксама [[мармур]]овыя [[скала|скалы]] (знакаміты [[карарскі мармур]], які лічыцца адным з найкаштоўнейшых гатункаў у свеце). Найвышэйшы пункт хрыбта — пік [[Монтэ-Пізаніна]] (1946 м). == Спасылкі == * [http://www.parcapuane.it/ Alpi Apuane Park official website] {{ref-it}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Італіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тасканы]] [[Катэгорыя:Апенінскія горы]] snkgvl34m8dkfq8wtntkg6kqzbjg88k 5198592 5198591 2026-09-14T07:38:53Z Autumndancer 168015 5198592 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Апуанскія Альпы |Нацыянальная назва = it/Alpi Apuane |Выява = Alpi Apuane.JPG |Рэгіён = [[Таскана]] |Горная сістэма = Апеніны |Перыяд утварэння = [[Трыяс]] |Вышыня = 1946 |Найвышэйшая вяршыня = Монтэ-Пізаніна }} '''Апуанскія Альпы''' ({{lang-it|Alpi Apuane}}) — [[горны хрыбет]] у [[Італія|Італіі]], у паўночнай [[Таскана|Таскане]]. Частка сістэмы [[Апенінскія горы|Апенінскіх гор]]. Апуанскія Альпы сфармаваліся ў сярэдзіне [[трыясавы перыяд|трыясавага перыяду]], некалькі раней, чым астатняя частка Апенін. Тут шырока распаўсюджаны [[карст]]авыя формы рэльефу, а таксама [[мармур]]овыя [[скала|скалы]] (знакаміты [[карарскі мармур]], які лічыцца адным з найкаштоўнейшых гатункаў у свеце). Найвышэйшы пункт хрыбта — пік [[Монтэ-Пізаніна]] (1946 м). == Спасылкі == * [http://www.parcapuane.it/ Alpi Apuane Park official website] {{ref-it}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Італіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тасканы]] [[Катэгорыя:Апенінскія горы]] 40ev0q67f61ctyclxr2gjz77sluxc7x Газадынаміка 0 167644 5198333 4728504 2026-09-13T19:46:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198333 wikitext text/x-wiki [[Выява:FA-18 Hornet breaking sound barrier (7 July 1999).jpg|300px|thumb|справа|Кандэнсацыя пару ў звышгукавых абласцях з паніжанай тэмпературай пры калягукавам [[палёт|палёце]]. У задняй частцы [[Воблакі|аблокі]] (на фатаграфіі не бачнае) утвараюцца [[ударная хваля|ударныя хвалі]], у якіх паток тармозіцца]] '''Газадынаміка''' (або '''газавая дынаміка''') - раздзел [[Механіка|механікі]], які вывучае законы руху газападобнай асяроддзя і яе ўзаемадзеяння з якія рухаюцца ў ёй цвёрдымі целамі. Часцей за сустракаецца пад назвай ''аэрадынаміка'' (ад {{lang-grc|ἀηρ}} - [[паветра]] і {{lang-grc2|δύναμις}} - [[сіла]]), але ўключае ў сябе не толькі аэрадынаміку, але і ўласна газавую дынаміку. Апошняя гістарычна ўзнікла як далейшае развіццё і абагульненне аэрадынамікі, і менавіта таму часта кажуць пра адзіную навуку - '''аэрагазадынаміку'''. Як частка фізікі, аэрагазадынаміка цесна звязана з [[тэрмадынаміка]]й і [[акустыка]]й. == Аэрадынаміка == Раздзел гідрааэрамеханікі, у якім вывучаюцца законы руху паветра і сілы, якія ўзнікаюць на паверхні тэл, адносна якіх адбываецца яго рух. У аэрадынаміцы разглядаюць рух з дагукавымі хуткасцямі, г. зн. у нармальных умовах да 340 м/с (1200 км/г). Прыкладныя задачы аэрадынамікі: * размеркаванне ціску на паверхні цела; * вызначэнне сіл і момантаў, якія дзейнічаюць на абцякальныя газам цела; * размеркаванне хуткасцей у паветраным струмені, які абцякае цела; * разлік вентыляцыі; * разлік пнеўматранспарту. Спецыяльны раздзел аэрадынамікі - аэрадынаміка [[самалёт]]а - займаецца распрацоўкай метадаў аэрадынамічнага разліку і вызначэннем аэрадынамічных сіл і момантаў, якія дзейнічаюць на самалёт у цэлым і на яго часткі - крыло, фюзеляж, апярэнне і г. д. Да аэрадынаміцы самалёта адносяць: разлік устойлівасці, балансавання самалёта, тэорыю паветраных вінтоў, тэорыю крыла. Пытанні, звязаныя з зменлівым нестацыянарным рэжымам руху лятальных апаратаў, разглядаюцца ў спецыяльным раздзеле - ''дынаміцы палёту''. Вынікі аэрадынамікі знаходзяць разнастайныя прымянення ў [[самалётабудаванне|самалётабудаванні]], [[авіябудаванне|авіябудаванні]], [[аўтамабільная прамысловасць|аўтамабілебудаванні]] і ў [[Аэрадынамічная авіятэхніка|розных лятальных апаратах]]. == Газавая дынаміка == [[Файл:Zhukovskij marka SSSR 1963.jpg|thumb|справа|Заснавальнік аэрагідрадынамікі [[Мікалай Ягоравіч Жукоўскі|Мікалай Жукоўскі]] на [[Паштовая марка|паштовай марцы]]. 1963]] Газавая дынаміка ўзнікла як далейшае развіццё аэрадынамікі і мае справу з сітуацыямі, у якіх умовы істотна адрозніваюцца ад нармальных. У адрозненне ад класічнай аэрадынамікі, газавая дынаміка мае справу з такімі задачамі, у якіх [[сціскальнасць]] газу становіцца істотным фактарам, якія ўплываюць на яго паводзіны. У першую чаргу, гэта — задачы аб руху газавых патокаў са хуткасцямі, блізкімі або перавышаюць [[хуткасць гуку]] ў газе, што прыводзіць да з’яўлення значных перападаў ціску і ўдарных хваль. Іншым прыкладам служаць тыя працэсы ў газавых асяроддзях, якія суправаджаюцца экзатэрмічнымі ([[гарэнне]], [[выбух]]) або эндатэрмічныя ([[дысацыяцыя]]) хімічнымі рэакцыямі: у гэтых выпадках з-за змены сярэдняй малекулярнай масы газу і працэсаў энергавыдзялення мадэль [[Ідэальны газ|ідэальнага газу]] недастасоўная. Узнікненне газавай дынамікі ставіцца да сярэдзіны і другой палове XIX стагоддзя і звязана з асноватворнымі працамі [[Крысціян Доплер|К. Доплера]], Г. Рыма, [[Эрнст Мах|Э. Маха]], [[Уільям Джон Ранкін|У. Дж. Ранкіна]] і П.-А. Гюгоніё <ref>{{кніга|аўтар=Тюлина И. А.|загаловак=История и методология механики|месца=М.|выдавецтва=Изд-во Моск. ун-та|год=1979|старонак=282|ref=Тюлина}} — С. 235.</ref>. Бурнае развіццё гэты раздзел механікі перажывае ў XX стагоддзі; сярод многіх імёнаў [[вучоны]]х, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё газавай дынамікі, варта назваць [[Сяргей Аляксеевіч Чаплыгін|С. А. Чаплыгіна]], Дж. Тэйлара, [[Леанід Іванавіч Сядоў|Л. І. Сядова]], [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Я. Б. Зяльдовіча]]. == Гл. таксама == * [[Звышгукавая хуткасць]] * [[Ударная хваля]] * [[Аэрадынамічная авіятэхніка]] * [[Аэрадынаміка аўтамабіля]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Годунов С. К., Забродин А. В., Иванов М. Я., Крайко А. Н., Прокопов Г. П.&nbsp;|загаловак=Численное решение многомерных задач газовой динамики|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1976|старонак=400|ref=Годунов и др.}} * {{кніга|аўтар=Дейч М. Е.&nbsp;|загаловак=Техническая газодинамика|месца=М.|выдавецтва=Энергия|год=1974|ref=Дейч}} * {{кніга|аўтар=Дейч М. Е., Филиппов Г. А.&nbsp;|загаловак=Газодинамика двухфазных сред|месца=М.|выдавецтва=Энергоатомиздат|год=1981|ref=Дейч, Филиппов}} * {{кніга|аўтар=Дейч М. Е., Зарянкин А. Е.&nbsp;|загаловак=Гидрогазодинамика|месца=М.|выдавецтва=Энергоатомиздат|год=1984|ref=Дейч, Зарянкин}} * {{кніга|аўтар=Киреев В. И., Войновский А. С.&nbsp;|загаловак=Численное моделирование газодинамических течений|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МАИ|год=1991|старонак=254|isbn=5-7035-0148-2|ref=Киреев, Войновский}} * {{кніга|аўтар=Крайко А. Н.&nbsp;|загаловак=Вариационные задачи газовой динамики|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979|старонак=447|ref=Крайко}} * {{кніга|аўтар=Мизес Р.&nbsp;|загаловак=Математическая теория течений сжимаемой жидкости|месца=М.|выдавецтва=ИИЛ|год=1961|старонак=588|ref=Мизес}} * {{кніга|аўтар=Соу С.&nbsp;|загаловак=Гидродинамика многофазных сред|месца=М.|выдавецтва=Мир|год=1971|ref=Соу}} * {{cite book|last=Falkovich|first=G.|title=Fluid Mechanics, a short course for physicists|url=http://www.weizmann.ac.il/complex/falkovich/fluid-mechanics|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-107-00575-4|access-date=14 ліпеня 2013|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120034443/http://www.weizmann.ac.il/complex/falkovich/fluid-mechanics|url-status=dead}} {{commonscat|Aerodynamics}} {{Раздзелы механікі}} {{Раздзелы фізікі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Аэрадынаміка]] 1gejq1u6qzpdzfs9dliwvwpl017gj23 Лясныя фіны 0 168422 5198378 4906821 2026-09-13T21:46:16Z MrTRVK 165869 /* */ 5198378 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Лясныя фіны <br /> (''metsäsuomalaiset'') | image = [[Выява:Finngammelgården, kolbulle.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = каля 90 тыс. | popplace = [[Швецыя]], [[Нарвегія]] | langs = [[фінская мова|фінская]], [[меянкіелі]] | rels = [[культ продкаў]], [[шаманізм]], [[лютэранства]] | related = [[фіны]], [[квены]] }} [[File:Map of DistributionOfTheForestFinns.png|thumb|960px|Мапа рассялення лясных фінаў]] '''Лясны́я фі́ны''' (саманазва ''metsäsuomalaiset'') — субэтнічная група [[фіны|фінаў]] у [[Швецыя|Швецыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]], нашчадкі фінскіх перасяленцаў канца [[16 стагоддзе|XVI]] — пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. == Гісторыя == [[Файл:Raatajat rahanalaiset.JPG|thumb|left| 160 px|Выжыганне лесу, мал. 1893 г.]] З’яўленне лясных фінаў звязана з палітыкай [[Швецыя|шведскіх]] [[кароль|каралёў]], якія ў [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. стымулявалі ўнутраную [[калонія, міграцыя|каланізацыю]] маланаселеных рэгіёнаў. Лясныя фіны паходзілі ад перасяленцаў з розных кутоў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у тым ліку з поўдня. Яны займаліся падсечна-агнявым [[земляробства]]м, прадавалі танны драўняны вугаль на [[Металургія|металургічныя]] прадпрыемствы і вырошчвалі [[жыта]]. Перасяленне ў асноўным адбывалася на поўнач сучаснай Фінляндыі, [[Інгерманландыя|Інгерманландыю]], поўнач Швецыі. У [[1686]] г. 1225 лясных фінаў жыло на ўсходзе [[Нарвегія|Нарвегіі]], дзе яны збіралі большыя ўраджаі жыта, чым самі [[нарвежцы]]. Аднак перасяленне з Фінляндыі прывяло да сутыкнення інтарэсаў з мясцовым насельніцтвам і знішчэння [[лес|лясоў]] у час, калі будаўніцтва [[флот]]а і патрэбы паўднёвых краін і [[Англія|Англіі]] прывялі да хуткага росту коштаў якаснай [[драўніна|драўніны]]. Таму ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] улады Швецыі і [[Данія|Даніі]], якой тады належала Нарвегія, пачалі прадпрымаць крокі да спынення фінскай міграцыі і выправаджэння лясных фінаў далей на поўнач, дзе тыя сутыкаліся з [[саамы|саамамі]]. Для таго, каб павялічыць збор [[падатак|падаткаў]], пачалі сталы [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] перасяленцаў. З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у Швецыі праводзілася палітыка, накіраваная на асіміляцыю выхадцаў з Фінляндыі. Скарачэнне магчымасцей падсечна-агнявога земляробства вымушала лясных фінаў таксама змяняць лад жыцця — будаваць фермы, гадаваць [[жывёлагадоўля|жывёлу]], [[гандаль|гандляваць]], здабываць [[руда|руду]], наймацца на перапрацоўку [[жалеза]]. Значны ўнёсак у даследаванне і адраджэнне цікавасці да своеасаблівай культуры лясных фінаў зрабіў [[Карл Аксель Готлунд]] ([[1796]]—[[1875]] гг.). Ён нават марыў пра стварэнне ў цэнтральнай [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавіі]] спецыяльнага аўтаномнага адміністрацыйнага ўтварэння лясных фінаў. == Сучасны стан == У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. большасць лясных фінаў была асімілявана [[шведы|шведамі]] і [[нарвежцы|нарвежцамі]], прыняла іх [[мова|мову]] і [[культура|культуру]], аднак працягвала вылучаць сябе з шэрагаў іншаэтнічнага насельніцтва, у тым ліку [[квены|квенаў]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] і новых перасяленцаў з [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У [[Швецыя|Швецыі]] захавалася група торнедаленцаў, якія збераглі сваю арыгінальную мову [[меянкіелі]]. У Нарвегіі лясныя фіны маюць статус нацыянальнай меншасці. У Швецыі ў [[1999]] г. такі статус прызнаны за торнедаленцамі. У абедзвюх краінах створаны грамадскія арганізацыі нашчадкаў лясных фінаў, працуюць этнаграфічныя [[музей|музеі]]. == Культурныя традыцыі == [[Файл:Arvika Sagudden-Rokstugan.jpg|thumb|left|180 px|Музей культуры лясных фінаў у Швецыі]] Асноўны перыяд перасялення лясных фінаў у Цэнтральную [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавію]] прыпаў на [[1580]]—[[1630]] гг. Галоўным чынам перасяленне адбывалася на каралеўскія і дзяржаўныя землі, на якія не распаўсюджвалася права прыватнай маёмасці. Лясныя фіны апынуліся ў ізаляцыі ад іншых груп [[фіны|фінскага насельніцтва]], што спарадзіла арыгінальнае далейшае развіццё іх [[культура|культуры]]. Асноўным заняткам лясных фінаў доўгі час лічылася падсечна-агнявое [[земляробства]], якое прадугледжвала выпальванне [[лес]]у ўвесну або загадзя ўвосень, збор драўнянага вугалю і попелу, якія былі каштоўнымі таварамі, пасеў [[жыта]] і іншых [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] культур і догляд ураджаю. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у эканоміцы перасяленцаў важную ролю стала адыгрываць [[бульба]]. Паколькі створаныя такім чынам палеткі хутка трацілі натуральныя ўгнаенні, то іх праз два-тры гады пакідалі, каб спыніцца на новым месцы. Гэта вымушала займаць вялікія па плошчы надзелы, так што адно паселішча знаходзілася на адлегласці да 30 км ад іншага. Жыццё ў лесе прадугледжвала таксама іншыя гаспадарчыя заняткі — [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]] (трымалі [[авечка свойская|авечак]], [[Паўночны алень|аленяў]], [[карова|кароў]]), [[рамяство|рамёствы]], узімку секлі лес, наймаліся на сезонную працу і г. д. Жытло будавалі на ўзгорках недалёка ад крыніц пітной [[вада|вады]]. Важнай пры заснаванні сядзібы была праверка мясцовай [[глеба|глебы]], якую часцяком спрабавалі на смак. Добрая глеба павінна была ўтрымоўваць дастатковую колькасць вільгаці, не быць занадта сухой або мокрай. Лясныя фіны верылі, што месца, выбранае імі, можа аказацца занятым звышнатуральнымі падземнымі істотамі. Суседства з імі пагражала [[хвароба]]мі і няўдачамі. Таму перасяленцы доўга ляжалі на зямлі і прыслухоўваліся да старонніх гукаў. Часам падземным істотам прапаноўвалі ласункі і [[манета|манеты]]. На месцы будучага паселішча выпускалі пеўня, які павінен быў спяваць, што значыла, што яно сапраўды добрае. Сядзібы складаліся з доўгай хаціны ''savupirtti'', дзе абавязкова мелася гаспадарчая прастора. Там захоўвалі прылады працы, майстравалі, узімку трымалі свойскую жывёлу, і [[свіран]] ''riihi'' для захоўвання ўраджаю. У адрозненне ад фінаў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], лясныя фіны рэдка будавалі [[лазня|лазні]]. Гэта тлумачыцца ўплывам [[лютэранства|лютэранскіх]] прапаведнікаў, якія лічылі фінскія саўны месцам [[паганства|паганскіх]] [[рытуал]]аў і распусты. Нягледзячы на старанні святароў, многія рысы паганскай культуры захоўваліся сярод лясных фінаў да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. Яны шанавалі [[Буры мядзведзь|мядзведзяў]]. Вылучаўся пласт [[шаманізм|шаманаў]], якія выступалі то як арганізатары старажытных абрадаў, то як [[Медыцына|лекары]], то як [[суд]]дзі. Унутры пашыраных [[сям'я|сем’яў]] практыкавалі [[культ продкаў]]. Распаўсюджаныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[арфа]] ''kantele'' і [[скрыпка]]. [[Фальклор]] лясных фінаў адметны вялікай колькасцю [[магія|чарадзейных]] [[казка|казак]], замовамі і [[прымаўка]]мі. == Цікавы факт == [[ЗША|Амерыканскія]] [[генеалогія|генеолагі]] сцвярджаюць, што сярод продкаў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта]] [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша]] быў лясны фін Монс Андэрсан, які перасяліўся ў [[Новы Свет]] ў сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] ст. == Спасылкі == * [http://www.finnsam.org finnsam.org] * [http://finnskogarna.com finnskogarna.com] * [http://www.skogfinskmuseum.no Norsk skogfinsk museum] * [http://www.icomos.no/cms/icontent/filer/komiteer/ciav/1%20Korhonen%20HISTORY%20AND%20BACKGROUND%20FOREST%20FINNS.pdf Teppo Korhonen, THE HISTORY AND BACKGROUND OF FINNISH IMMIGRATION TO FINNSKOGEN] * [http://www.hs.fi/english/article/The+legacy+of+the+17th+century+Forest+Finns+lives+on+in+the+border+areas+of+Norway+and+Sweden/1135240415775 Kalle Koponen, The legacy of the 17th century «Forest Finns» lives on in the border areas of Norway and Sweden] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120608091800/http://www.hs.fi/english/article/The+legacy+of+the+17th+century+Forest+Finns+lives+on+in+the+border+areas+of+Norway+and+Sweden/1135240415775 |date=8 чэрвеня 2012 }} * [http://www.icomos.no/cms/icontent/filer/komiteer/ciav/1%20Korhonen%20HISTORY%20AND%20BACKGROUND%20FOREST%20FINNS.pdf JUHA PENTIKAINEN, The Forest Finns as Transmitters of Finnish Culture From Savo Via Central Scandinavia to Delaware] {{Commonscat|Forest Finn culture in Scandinavia}} {{Фіна-ўгорскія народы}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Швецыі]] [[Катэгорыя:Народы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы]] 8f2xre6fod5j0ahmjwmpoxvml4e115w 5198419 5198378 2026-09-13T22:11:14Z MrTRVK 165869 /* */ 5198419 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Лясныя фіны <br /> (''metsäsuomalaiset'') | image = [[Выява:Finngammelgården, kolbulle.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = каля 90 тыс. | popplace = [[Швецыя]], [[Нарвегія]] | langs = [[фінская мова|фінская]], [[меянкіелі]] | rels = [[культ продкаў]], [[шаманізм]], [[лютэранства]] | related = [[фіны]], [[квены]] }} [[File:Map of DistributionOfTheForestFinns.png|thumb|Мапа рассялення лясных фінаў]] '''Лясны́я фі́ны''' (саманазва ''metsäsuomalaiset'') — субэтнічная група [[фіны|фінаў]] у [[Швецыя|Швецыі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]], нашчадкі фінскіх перасяленцаў канца [[16 стагоддзе|XVI]] — пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. == Гісторыя == [[Файл:Raatajat rahanalaiset.JPG|thumb|left| 160 px|Выжыганне лесу, мал. 1893 г.]] З’яўленне лясных фінаў звязана з палітыкай [[Швецыя|шведскіх]] [[кароль|каралёў]], якія ў [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. стымулявалі ўнутраную [[калонія, міграцыя|каланізацыю]] маланаселеных рэгіёнаў. Лясныя фіны паходзілі ад перасяленцаў з розных кутоў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у тым ліку з поўдня. Яны займаліся падсечна-агнявым [[земляробства]]м, прадавалі танны драўняны вугаль на [[Металургія|металургічныя]] прадпрыемствы і вырошчвалі [[жыта]]. Перасяленне ў асноўным адбывалася на поўнач сучаснай Фінляндыі, [[Інгерманландыя|Інгерманландыю]], поўнач Швецыі. У [[1686]] г. 1225 лясных фінаў жыло на ўсходзе [[Нарвегія|Нарвегіі]], дзе яны збіралі большыя ўраджаі жыта, чым самі [[нарвежцы]]. Аднак перасяленне з Фінляндыі прывяло да сутыкнення інтарэсаў з мясцовым насельніцтвам і знішчэння [[лес|лясоў]] у час, калі будаўніцтва [[флот]]а і патрэбы паўднёвых краін і [[Англія|Англіі]] прывялі да хуткага росту коштаў якаснай [[драўніна|драўніны]]. Таму ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] улады Швецыі і [[Данія|Даніі]], якой тады належала Нарвегія, пачалі прадпрымаць крокі да спынення фінскай міграцыі і выправаджэння лясных фінаў далей на поўнач, дзе тыя сутыкаліся з [[саамы|саамамі]]. Для таго, каб павялічыць збор [[падатак|падаткаў]], пачалі сталы [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] перасяленцаў. З канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у Швецыі праводзілася палітыка, накіраваная на асіміляцыю выхадцаў з Фінляндыі. Скарачэнне магчымасцей падсечна-агнявога земляробства вымушала лясных фінаў таксама змяняць лад жыцця — будаваць фермы, гадаваць [[жывёлагадоўля|жывёлу]], [[гандаль|гандляваць]], здабываць [[руда|руду]], наймацца на перапрацоўку [[жалеза]]. Значны ўнёсак у даследаванне і адраджэнне цікавасці да своеасаблівай культуры лясных фінаў зрабіў [[Карл Аксель Готлунд]] ([[1796]]—[[1875]] гг.). Ён нават марыў пра стварэнне ў цэнтральнай [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавіі]] спецыяльнага аўтаномнага адміністрацыйнага ўтварэння лясных фінаў. == Сучасны стан == У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. большасць лясных фінаў была асімілявана [[шведы|шведамі]] і [[нарвежцы|нарвежцамі]], прыняла іх [[мова|мову]] і [[культура|культуру]], аднак працягвала вылучаць сябе з шэрагаў іншаэтнічнага насельніцтва, у тым ліку [[квены|квенаў]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] і новых перасяленцаў з [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. У [[Швецыя|Швецыі]] захавалася група торнедаленцаў, якія збераглі сваю арыгінальную мову [[меянкіелі]]. У Нарвегіі лясныя фіны маюць статус нацыянальнай меншасці. У Швецыі ў [[1999]] г. такі статус прызнаны за торнедаленцамі. У абедзвюх краінах створаны грамадскія арганізацыі нашчадкаў лясных фінаў, працуюць этнаграфічныя [[музей|музеі]]. == Культурныя традыцыі == [[Файл:Arvika Sagudden-Rokstugan.jpg|thumb|left|180 px|Музей культуры лясных фінаў у Швецыі]] Асноўны перыяд перасялення лясных фінаў у Цэнтральную [[Скандынаўскі паўвостраў|Скандынавію]] прыпаў на [[1580]]—[[1630]] гг. Галоўным чынам перасяленне адбывалася на каралеўскія і дзяржаўныя землі, на якія не распаўсюджвалася права прыватнай маёмасці. Лясныя фіны апынуліся ў ізаляцыі ад іншых груп [[фіны|фінскага насельніцтва]], што спарадзіла арыгінальнае далейшае развіццё іх [[культура|культуры]]. Асноўным заняткам лясных фінаў доўгі час лічылася падсечна-агнявое [[земляробства]], якое прадугледжвала выпальванне [[лес]]у ўвесну або загадзя ўвосень, збор драўнянага вугалю і попелу, якія былі каштоўнымі таварамі, пасеў [[жыта]] і іншых [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчых]] культур і догляд ураджаю. У канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у эканоміцы перасяленцаў важную ролю стала адыгрываць [[бульба]]. Паколькі створаныя такім чынам палеткі хутка трацілі натуральныя ўгнаенні, то іх праз два-тры гады пакідалі, каб спыніцца на новым месцы. Гэта вымушала займаць вялікія па плошчы надзелы, так што адно паселішча знаходзілася на адлегласці да 30 км ад іншага. Жыццё ў лесе прадугледжвала таксама іншыя гаспадарчыя заняткі — [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]] (трымалі [[авечка свойская|авечак]], [[Паўночны алень|аленяў]], [[карова|кароў]]), [[рамяство|рамёствы]], узімку секлі лес, наймаліся на сезонную працу і г. д. Жытло будавалі на ўзгорках недалёка ад крыніц пітной [[вада|вады]]. Важнай пры заснаванні сядзібы была праверка мясцовай [[глеба|глебы]], якую часцяком спрабавалі на смак. Добрая глеба павінна была ўтрымоўваць дастатковую колькасць вільгаці, не быць занадта сухой або мокрай. Лясныя фіны верылі, што месца, выбранае імі, можа аказацца занятым звышнатуральнымі падземнымі істотамі. Суседства з імі пагражала [[хвароба]]мі і няўдачамі. Таму перасяленцы доўга ляжалі на зямлі і прыслухоўваліся да старонніх гукаў. Часам падземным істотам прапаноўвалі ласункі і [[манета|манеты]]. На месцы будучага паселішча выпускалі пеўня, які павінен быў спяваць, што значыла, што яно сапраўды добрае. Сядзібы складаліся з доўгай хаціны ''savupirtti'', дзе абавязкова мелася гаспадарчая прастора. Там захоўвалі прылады працы, майстравалі, узімку трымалі свойскую жывёлу, і [[свіран]] ''riihi'' для захоўвання ўраджаю. У адрозненне ад фінаў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], лясныя фіны рэдка будавалі [[лазня|лазні]]. Гэта тлумачыцца ўплывам [[лютэранства|лютэранскіх]] прапаведнікаў, якія лічылі фінскія саўны месцам [[паганства|паганскіх]] [[рытуал]]аў і распусты. Нягледзячы на старанні святароў, многія рысы паганскай культуры захоўваліся сярод лясных фінаў да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. Яны шанавалі [[Буры мядзведзь|мядзведзяў]]. Вылучаўся пласт [[шаманізм|шаманаў]], якія выступалі то як арганізатары старажытных абрадаў, то як [[Медыцына|лекары]], то як [[суд]]дзі. Унутры пашыраных [[сям'я|сем’яў]] практыкавалі [[культ продкаў]]. Распаўсюджаныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[арфа]] ''kantele'' і [[скрыпка]]. [[Фальклор]] лясных фінаў адметны вялікай колькасцю [[магія|чарадзейных]] [[казка|казак]], замовамі і [[прымаўка]]мі. == Цікавы факт == [[ЗША|Амерыканскія]] [[генеалогія|генеолагі]] сцвярджаюць, што сярод продкаў [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта]] [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша]] быў лясны фін Монс Андэрсан, які перасяліўся ў [[Новы Свет]] ў сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] ст. == Спасылкі == * [http://www.finnsam.org finnsam.org] * [http://finnskogarna.com finnskogarna.com] * [http://www.skogfinskmuseum.no Norsk skogfinsk museum] * [http://www.icomos.no/cms/icontent/filer/komiteer/ciav/1%20Korhonen%20HISTORY%20AND%20BACKGROUND%20FOREST%20FINNS.pdf Teppo Korhonen, THE HISTORY AND BACKGROUND OF FINNISH IMMIGRATION TO FINNSKOGEN] * [http://www.hs.fi/english/article/The+legacy+of+the+17th+century+Forest+Finns+lives+on+in+the+border+areas+of+Norway+and+Sweden/1135240415775 Kalle Koponen, The legacy of the 17th century «Forest Finns» lives on in the border areas of Norway and Sweden] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120608091800/http://www.hs.fi/english/article/The+legacy+of+the+17th+century+Forest+Finns+lives+on+in+the+border+areas+of+Norway+and+Sweden/1135240415775 |date=8 чэрвеня 2012 }} * [http://www.icomos.no/cms/icontent/filer/komiteer/ciav/1%20Korhonen%20HISTORY%20AND%20BACKGROUND%20FOREST%20FINNS.pdf JUHA PENTIKAINEN, The Forest Finns as Transmitters of Finnish Culture From Savo Via Central Scandinavia to Delaware] {{Commonscat|Forest Finn culture in Scandinavia}} {{Фіна-ўгорскія народы}} [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Швецыі]] [[Катэгорыя:Народы Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія народы]] fznk91s2bdd39hvdo2m8v0bkb5afxcm Гегамскі хрыбет 0 168592 5198603 4420529 2026-09-14T07:39:52Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198603 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Гегамскі хрыбет |Нацыянальная назва = hy/Գեղամա լեռնաշղթա |Выява = Geghama Mountains.jpg |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 40|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 44|lon_min = 57|lon_sec = |CoordScale = 500000 |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 70 |Шырыня = 48 |Вышыня = 3597 |Краіна = Арменія |Рэгіён = Катайкская вобласць |Рэгіён 1 = Гегаркунікская вобласць |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гегамскі хрыбет''' — платопадобны водападзел басейнаў [[Севан|возера Севан]] — з усходу, прытокаў ракі [[Аракс]] і [[Раздан (рака)|Раздан]], Азат і Ведзі — з паўднёвага захаду і Арпа — з поўдня. Сярэдняя вышыня Гегамскага горнага масіва — каля 2500 м. Хрыбет мае вулканічнае паходжанне, уключае вялікую колькасць патухлых вулканаў. Даўжыня хрыбта — 70 км, шырыня — 48 км. Назва Гегамскага хрыбта звязана з імем праўнука [[Айк Наапет|Айка Наапета]] — [[Гегам]]а. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Арменіі]] 01ygmx2kxegkay190281ckv1e4zfjlg Георгій Пахімер 0 169475 5198449 4266756 2026-09-14T03:55:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198449 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Георгій Пахімер |арыгінал імя = {{lang-el|Γεώργιος Παχυμέρης}} |выява = Georgios_Paxymeris.JPG |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = 1242 |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Нікея|у Нікеі}} |дата смерці = 1310 |месца смерці = {{Месца смерці|Канстанцінопаль|у Канстанцінопалі}} |грамадзянства = |падданства = {{Сцягафікацыя|Візантыйская імперыя}} |мова = |школа = |кірунак = |перыяд = |інтарэсы = філасофія, гісторыя, матэматыка, літаратура |ідэі = |папярэднікі = [[Георгій Акрапаліт]] |паслядоўнікі = [[Мануіл Філ]] |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = |вікікрыніца = |вікіцытатнік = }} '''Георгій Пахімер''' ({{lang-el|Γεώργιος Παχυμέρης}}; {{ДН|||1242}}, {{МН|Нікея|у Нікеі|}} — каля 1310, [[Канстанцінопаль]]) — візантыйскі [[філосаф]], гісторык, матэматык, [[пісьменнік]] і царкоўны дзеяч. Вучыўся ў [[Георгій Акрапаліт|Георгія Акрапаліта]]. Займаў пасаду протаэкдыка ў патрыяршым кліры. Быў паслядоўным праціўнікам уніі з Рымска-каталіцкай царквой. == Асноўныя працы == * {{lang-el|Ρωμαϊκή Ιστορία}} — Рымская гісторыя * {{lang-el|Σχεδίασμα περί της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη}} — Накід да філасофіі Арыстоцеля * {{lang-el|Εννέα αυτοβιογραφικές Ωδές}} — Дзевяць аўтабіяграфічных Од * {{lang-el|Το Σύνταγμα των τεσσάρων μαθημάτων,αριθμητικής, μουσικής,γεωμετρίας και αστρονομίας}} — Збор чатырох прадметаў: арыфметыкі, музыкі, геаметрыі і астраноміі. * {{lang-el|Περί των έξ της φιλοσοφίας ορισμών και των πέντε φωνών και των δέκα κατηγοριών}} — Адносна філасофскіх тэрмінаў, пяці галасоў і дзесяці катэгорый. * {{lang-el|Προς τους λέγοντας ότι δια τούτο λέγεται Πνεύμα Υιού δια το ομοούσιον ή δια το χορηγείσθαι υπ΄αυτού τοις αξίοις (Θεολογικό έργο)}} — Тэалагічная праца * {{lang-el|Παράφρασις εις τον Άγιον ιερομάρτυρα Διονύσιον τον Αρεοπαγίτην}} — Парафраз да Святога мучаніка Дзіянісія Арэапагіта. * {{lang-el|Προγυνάσματα ή Μελέται (ρητορική)}} — Практыкаванні (рыторыка) {{зноскі}} == Літаратура == * Γεώργιος Παχυμέρης, Πρωτέκδικος και δικαιοφύλαξ: Εισαγωγικό δοκίμιο, Στυλιανός Λαμπράκης,Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Ε.Ι.Ε) Ινστιτούτο Βιζαντινών Ερευνών, ISBN 978-960-371-024-0 == Спасылкі == * [http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_1242-1310-_Georgius_Pachymeres.html 1242-1310 — Georgius Pachymeres — Operum Omnium Conspectus seu 'Index of available Writings'] * [http://www.bautz.de/bbkl/p/pachymere_g.shtml Pachymeres, Georgios] * [http://vostlit.narod.ru/Texts/rus2/Pachimer/ausz1 Георгій Пахімер. Гістарычныя цыдулкі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.ehw.gr/asiaminor/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=4022 Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306032126/http://www.ehw.gr/asiaminor/Forms/fLemmaBody.aspx?lemmaid=4022 |date=6 сакавіка 2012 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пахімер}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Візантыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] gu3tpms4e56z92nt60mjkbp7z8vst94 Трынітарыі 0 171026 5198816 5026496 2026-09-14T10:24:29Z BasiliusNorr 164739 ілюстрацыя Пячатка кляштара трынітарыяў у Тэафіпалі, 1823 г. 5198816 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні}} {{Манаскі ордэн або кангрэгацыя | назва =Трынітарыі | эмблема =Signumordinis.gif | поўная назва =Ордэн Найсвяцейшай Троіцы | лацінская назва =Ordo Sanctissimae Trinitatis | скарачэнне = | царква =[[Каталіцкая Царква]] | дэвіз =Слава Табе Троіца, а палонным — свабода (Gloria Tibi Trinitas et captivis libertas) | заснавальнік =Свв. [[Жан дэ Мата]], [[Фелікс дэ Валуа]] | дата заснавання = | год зацвярджэння = | колькасць удзельнікаў(год) =612 (2010) | колькасць беларусаў(год) = | сайт = http://www.trinitarians.org }} '''Трынітарыі''' («Ордэн Найсвяцейшай Троіцы», {{lang-la|Ordo Sanctissimae Trinitatis}}, OSsT) — [[каталіцтва|каталіцкі]] жабрацкі [[манах|манаскі]] ордэн, заснаваны ў 1198 годзе французскім багасловам [[Жан дэ Мата|Жанам дэ Мата]] і пустэльнікам [[Фелікс дэ Валуа|Феліксам дэ Валуа]] (Валезы) для выкупу палонных хрысціян з мусульманскага палону. Заснаванне ордэна было ўхвалена Папам [[Інакенцій III|Інакенціем III]] у ''Operante divine dispositionis clementia''. Дэвізам ордэна стала фраза {{lang-la|Gloria Tibi Trinitas et captivis libertas }}, ''Слава Табе Троіца, а палонным — свабода''. [[Выява:Trinitarios.JPG|thumb|left|200px|Святыя Жан дэ Мата і Фелікс Валуа. Гравюра 1700 года]] Дзякуючы падтрымцы караля [[Філіп II Аўгуст|Філіпа II Аўгуста]] ордэн трывала абгрунтаваўся на тэрыторыі Францыі, жыхары якой звалі трынітарыяў «мацюрынцамі» (ад імя Св. Мацюрына, пры царкве якога ў Парыжы было заснавана французскае аддзяленне). У прастамоўі іх таксама звалі «братамі аслоў» ці «асліным ордэнам» (''ordo asinorum''), паколькі ім было забаронена ездзіць на канях (забарона скасавана Папам у XIII ст.). Строгі статут забараняў трынітарыям есці ў звычайны час мяса і рыбу і мець якой-небудзь уласнасць. Выконваючы сваю асноўную задачу, за 437 гадоў (з 1258 да 1696) ордэн выкупіў з мусульманскага палону 30 732 нявольніка. Сродкі для выкупу трынітарыі, галоўным чынам, здабывалі зборам міласціны. Нярэдкія былі выпадкі, калі трынітарыі аддавалі сябе саміх у рабства за вызваленне палонных. Да прыкладу, у 1580 годзе яны выкупілі з алжырскага палону [[Сервантэс]]а, пасля чаго ён вярнуўся ў Іспанію і напісаў «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхот]]а». Апагеем уплыву ордэна быў XV ст. Акрамя выкупу палонных ордэн займаўся апекай над хворымі і беднымі, а таксама евангелізацыяй. [[Файл:Kryvičy, Trynitarski. Крывічы, Трынітарскі (1900).jpg|thumb|[[Касцёл Святога апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў|Касцёл Святога Апостала Андрэя і кляштар трынітарыяў]] у [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічах]]]] Распаўсюдзіўшыся ў [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Польшча|Польшчы]] і іншых каталіцкіх дзяржавах, да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII]] ст. ордэн налічваў да 300 манастыроў. Ордэн дзейнічаў і на тэрыторыі сучаснай [[Украіна|Украіны]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]] ([[Луцк]], [[Камянец-Падольскі]], [[Брэст]], [[Віцебск]], [[Орша]], [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]], [[Вільнюс]]). У гады [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў [[Германія|Германіі]], у [[Францыя|Францыі]] ў перыяд Рэвалюцыі 1789 года дзейнасць трынітарыяў была забаронена. У XX ст. колькасць трынітарыяў зменшылася. Аднак напачатку XXI стагоддзя ордэн ізноў зведаў невялікі рост, колькасць трынітарыяў з 2000 па 2010 год вырасла з 557 да 612 чалавек. Паводле даных на 2010 год ордэн налічваў 612 членаў, у тым ліку 401 святара. Трынітарыям належаць 102 манастыры. Місіянерская арганізацыя трынітарыяў дзейнічае на востраве [[востраў Мадагаскар|Мадагаскар]]. Сучасныя трынітарыі працягваюць выконваць сваю місію, напрыклад, падтрымліваюць праграму дапамогі бежанцам з [[Судан]]а. [[Файл:Seal of the Trinitarian convent in Teofipol, 1823.jpg|міні|Пячатка кляштара трынітарыяў у [[Тэафіпаль|Тэафіпалі]], 1823 г.]] Адзенне манахаў-трынітарыяў: белыя плашчы з крыжамі (вертыкальная паласа — чырвоная, гарызантальная — сінія). == Другі і трэці ордэны == Ужо ў XIII стагоддзі нароўні з мужчынскімі мясцінамі ствараліся манастыры Другога ордэна (жаночага). Пачынаючы з XVII стагоддзя яны пачалі аб'ядноўвацца ў кангрэгацыі. У наш час існуюць тры асобныя кангрэгацыі (якія разам налічваюць 647 манашак у 91 манастыр) і 20 цалкам аўтаномных манастыроў з 260 манашкамі. Набожныя парафіяне, якія дапамагаюць ордэну ў дзейнасці, існавалі яшчэ з XIII стагоддзя, аднак арганізацыйна яны былі аб'яднаны ў [[Тэрцыярыі|Трэці ордэн]] толькі ў 1584 годзе. У прыватнасці, да Трэцяга ордэна трынітарыяў належалі блажэнная [[Ганна Марыя Тайгі]] і блажэнная [[Елізавета Канары]]. == Спасылкі == * [http://www.trinitarians.org Сайт трынітарыяў (англ.)] * [http://www.newadvent.org/cathen/15045d.htm Артыкул пра ордэн у Каталіцкай энцыклапедыі (англ.)] * [http://www.trinitarianhistory.org/ Гісторыя трынітарыяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060222054824/http://www.trinitarianhistory.org/ |date=22 лютага 2006 }} * [http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dqost.html Статыстыка ордэна] {{Каталіцкія ордэны }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Трынітарыі| ]] [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] 22s5rimb3pv4xfshr5jq7spuso8yx81 Гімрынскі хрыбет 0 172370 5198604 4745414 2026-09-14T07:39:54Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198604 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Гімрынскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 40|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 10|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 65 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2338 |Краіна = Расія |Рэгіён = Дагестан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гімрынскі хрыбет''' — горны хрыбет на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у [[Дагестан]]е. Абмяжоўвае з паўночным усходзе ўнутраны Дагестан. Працягваецца на 60-65 км уздоўж рэк Аварскае Койсу і Сулака, да якіх абрываецца крутой сцяной. Вышыня 2338 м. Складзены [[вапняк]]амі. На схілах - горныя стэпы і горныя лугі, нагорна-ксерафітная расліннасць. У тоўшчы хрыбта на аўтадарозе, якая злучае [[Буйнакск]] і сяло [[Гімры]], пракладзены [[Гімрынскі аўтадарожны тунэль]]. == Літаратура == * {{з ВСЭ|http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/79357/Гімрынскі}}. * {{з|Энцыклапедычнага слоўніка|http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/15672/Гимринский}}. [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Дагестана]] 6ckz6swc9r47bzi2d0e70g19fynqxlb Мугаджары 0 172514 5198297 3996934 2026-09-13T16:31:29Z Ueschar 151377 афармленне 5198297 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма }} '''Мугаджары''' — горы ў [[Казахстан]]е, паўднёвы працяг Урала. Даўжыня з поўначы на поўдзень 200 кіламетраў. Вышыня да 657 метраў (гара Вялікі Бактыбай). Пачынаюцца на поўначы як вузкі горны краж, што падзяляецца на 2 амаль паралельныя хрыбты, паміж якімі размяшчаецца слабахвалістая Алабанская катлавіна шырынёй 15-20 км. Хрыбты ў некаторых месцах злучаюцца невялікімі кражамі. Паўднёвая частка Зхаодняга хрыбта найбольш высокая, моцна расчлянёная. Усходны хрыбет — ланцуг згладжаных сопак, расчлянёных прытокамі ракі Іргіз. Складзены з кварцытаў, гранітаў, псячанікаў. Радовішчы хрому, медзі, фасфарытаў. Дзярнова-злакавыя, злакава-палыновыя сэпы і паўпустыні. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мугаджары||542}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mugodzhar Hills}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] [[Катэгорыя:Акцюбінская вобласць]] [[Катэгорыя:Уральскія горы]] 8hvogm1psftj89g56ng655hp4mpykqq 5198511 5198297 2026-09-14T06:46:38Z Autumndancer 168015 5198511 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма }} '''Мугаджары''' — горы ў [[Казахстан]]е, паўднёвы працяг [[Урал]]а. Даўжыня з поўначы на поўдзень 200 кіламетраў. Вышыня да 657 метраў (гара Вялікі Бактыбай). Пачынаюцца на поўначы як вузкі горны краж, што падзяляецца на 2 амаль паралельныя хрыбты, паміж якімі размяшчаецца слабахвалістая Алабанская катлавіна шырынёй 15-20 км. Хрыбты ў некаторых месцах злучаюцца невялікімі кражамі. Паўднёвая частка Заходняга хрыбта найбольш высокая, моцна расчлянёная. Усходны хрыбет — ланцуг згладжаных сопак, расчлянёных прытокамі ракі Іргіз. Складзены з кварцытаў, [[граніт]]аў, пясчанікаў. Радовішчы хрому, [[медзь|медзі]], фасфарытаў. Дзярнова-злакавыя, злакава-палыновыя сэпы і паўпустыні. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мугаджары||542}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mugodzhar Hills}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] [[Катэгорыя:Акцюбінская вобласць]] [[Катэгорыя:Уральскія горы]] jq1u2a75cy3cddm25arg37biwpvb0do 5198512 5198511 2026-09-14T06:46:56Z Autumndancer 168015 5198512 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма }} '''Мугаджары''' — горы ў [[Казахстан]]е, паўднёвы працяг [[Урал]]а. Даўжыня з поўначы на поўдзень 200 кіламетраў. Вышыня да 657 метраў (гара Вялікі Бактыбай). Пачынаюцца на поўначы як вузкі горны краж, што падзяляецца на 2 амаль паралельныя хрыбты, паміж якімі размяшчаецца слабахвалістая Алабанская катлавіна шырынёй 15-20 км. Хрыбты ў некаторых месцах злучаюцца невялікімі кражамі. Паўднёвая частка Заходняга хрыбта найбольш высокая, моцна расчлянёная. Усходны хрыбет — ланцуг згладжаных сопак, расчлянёных прытокамі ракі Іргіз. Складзены з кварцытаў, [[граніт]]аў, пясчанікаў. Радовішчы хрому, [[медзь|медзі]], фасфарытаў. Дзярнова-злакавыя, злакава-палыновыя сэпы і паўпустыні. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мугаджары||542}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mugodzhar Hills}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] [[Катэгорыя:Акцюбінская вобласць]] [[Катэгорыя:Уральскія горы]] m2118da78dvwd5twx6fk68fr9lrj7r6 5198514 5198512 2026-09-14T06:50:20Z Autumndancer 168015 5198514 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма }} '''Мугаджары''' — горы ў [[Казахстан]]е, паўднёвы працяг [[Урал]]а. Даўжыня з поўначы на поўдзень 200 кіламетраў. Вышыня да 657 метраў (гара Вялікі Бактыбай). Пачынаюцца на поўначы як вузкі горны краж, што падзяляецца на 2 амаль паралельныя хрыбты, паміж якімі размяшчаецца слабахвалістая Алабанская катлавіна шырынёй 15-20 км. Хрыбты ў некаторых месцах злучаюцца невялікімі кражамі. Паўднёвая частка Заходняга хрыбта найбольш высокая, моцна расчлянёная. Усходны хрыбет — ланцуг згладжаных сопак, расчлянёных прытокамі ракі [[Ыргыз|Іргіз]]. Складзены з кварцытаў, [[граніт]]аў, пясчанікаў. Радовішчы хрому, [[медзь|медзі]], фасфарытаў. Дзярнова-злакавыя, злакава-палыновыя сэпы і паўпустыні. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мугаджары||542}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mugodzhar Hills}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] [[Катэгорыя:Акцюбінская вобласць]] [[Катэгорыя:Уральскія горы]] hzr684ycoj4ao0yudu41rwqwg9wc0mi Гісарскі хрыбет 0 172720 5198605 4422412 2026-09-14T07:39:56Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198605 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Гісарскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Паміра-Алай |Плошча = |Даўжыня = 200 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 4643 |Краіна = |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Таджыкістан |Пазіцыйная карта 1 = Узбекістан |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гісарскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], у заходняй частцы [[Паміра-Алай|Паміра-Алайскай горнай сістэмы]] (ва [[Узбекістан]]е і [[Таджыкістан]]е), водападзел басейнаў рэк [[Зераўшан]] і [[Амудар’я]]. Даўжыня каля 200 км. Праходзіць на поўдзень ад [[Зераўшанскі хрыбет|Зераўшанскага хрыбта]] і на поўнач ад [[Душанбэ]] праз Гісарскі раён у Таджыкістане і паўночную частку Сурхандар’інскай вобласці ва Узбекістане. Самы высокі пункт хрыбта (4643 м, былы Пік ім. ХХІІ з’езду КПСС) знаходзіцца ва Узбекістане на мяжы з Таджыкістанам (на паўночным захадзе ад г. [[Душанбэ]]). Гэты пік з’яўляецца і самым высокім пунктам ва Узбекістане. Хрыбет складзены пераважна крышталічнымі пародамі, сланцамі і пясчанікамі. На ніжніх частках схілаў — субтрапічныя высокатраўныя стэпы, вышэй — злакавыя стэпы і драўняна-хмызняковая расліннасць, яшчэ вышэй — субальпійскія лугі, паўднёва-заходняе адгор’е: [[Байсунтау]]. {{зноскі}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] 11mr8gqx6vj43nplqlgenvq2dxcbq7o Гларнскія Альпы 0 172793 5198606 4639916 2026-09-14T07:39:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198606 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Гларнскія Альпы |Нацыянальная назва = |Выява = Alps - Glarus.JPG |Подпіс = Гларнскія Альпы на карце Альпаў. |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 05 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 8 |lon_min = 44 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Швейцарыя |Рэгіён = Швіц (кантон)/Ааргау/Гларус/Граўбюндэн |Горная сістэма = Заходнія Альпы |Плошча = 5051 |Даўжыня = 124 |Шырыня = 105 |Найвышэйшая вяршыня = Тоды |Вышыня = 3614 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3312 Peakbagger.com]</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Гларнскія Альпы''' — горы, частка [[Заходнія Альпы|Заходніх Альпаў]] на ўсходзе [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (кантоны [[Уры (кантон)|Уры]], [[Граўбюндэн]], [[Гларус (кантон)|Гларус]], [[Санкт-Гален (кантон)|Санкт-Гален]], [[Швіц (кантон)|Швіц]] і [[Цуг (кантон)|Цуг]]). Гларнскія Альпы аддзеленыя ад [[Лепанцінскія Альпы|Лепанцінскіх Альпаў]] (на поўдні) далінай [[Пярэдні Рэйн|Пярэдняга Рэйна]] і перавалам Оберальп, ад усходняй часткі [[Бернскія Альпы|Бернскіх Альпаў]] (на захадзе) — далінай [[рака Рэйс|ракі Рэйс]] (Ройс), з усходу і поўначы абмяжоўваюцца далінай Рэйна. Найвышэйшы пункт — [[гара Тоды]] (3614 м). Назва Гларнскіх Альпаў паходзіць ад горада і кантона Гларус. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] qw1yoywap95i93g9i2b715twqbmkixn Шаблон:Апошнія навіны 10 175189 5198291 5197601 2026-09-13T16:05:15Z JerzyKundrat 174 5198291 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп '''«[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]»'''. <small>''(29&nbsp;жніўня)''</small> * На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. <small>''(30&nbsp;жніўня)''</small> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 5ibhbnhw139tt3b75jsppj32dofrsx7 5198293 5198291 2026-09-13T16:06:30Z JerzyKundrat 174 5198293 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп '''«[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]»'''. <small>''(30&nbsp;жніўня)''</small> * На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб '''[[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]]''' ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. <small>''(29&nbsp;жніўня)''</small> * Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём [[Нарвегія|Нарвегіі]] стаў '''[[Хокан VIII]]'''. <small>''(28&nbsp;жніўня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> kg9mmqy7ipgp2v0ngcex5rswtatu3hv Паўднёва-Алічурскі хрыбет 0 176053 5198671 4549728 2026-09-14T07:50:22Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198671 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Тып = Хрыбет |Назва = Паўднёва-Алічурскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 24 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 51 |lon_sec = |region = |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 150 |Шырыня = |Вышыня = 5706 |Карта = |Краіна = Таджыкістан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўднёва-Алічурскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Памір]]а, паміж [[рака]]мі [[Алічур]] і [[рака Памір|Памір]]. Адміністрацыйна размешчаны на тэрыторыі [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] [[Таджыкістан]]а. Працягласць хрыбта складае каля 150 км, сярэдняя вышыня — 5100 м. Вышэйшы пункт — [[гара]] [[Кызылдангі]] (5706 м). Хрыбет складзены галоўным чынам [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі і крышталічнымі [[Сланец|сланцамі]]. Пераважае высакагорны [[рэльеф]] і [[пустыня|пустэльная]] [[расліннасць]]. У прыгрэбневай зоне размешчана 256 [[ледавік]]оў, агульная плошча якіх складае 72 [[квадратны кіламетр|кв. км]]. == Літаратура == * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article127619.html}}. * {{ССГН|Южно-Аличурский хребет|спасылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/5810/Южно}}. [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]] 8tikpg9gmxz4pikal4ibqro1wtrkezj Ганна Аўстрыйская (1573—1598) 0 179384 5198694 5197813 2026-09-14T07:52:05Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5198694 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ганна Аўстрыйская}} {{ДД}} '''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{ВДП}}) — [[эрцгерцаг]]іня, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]. == Біяграфія == З аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў. Старэйшая дачка эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі баварскага герцага [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. Негледзячы на супраціў польскага канцлера [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]<ref>{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}</ref>, жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]] падтрыманы [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 года вялікі маршалак літоўскі [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а заручыны ў Вене правёў віленскі біскуп [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}</ref>. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам шведскага караля [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Была дбайнай каталічкай. Яна спадарожнічала мужу ў Швецыю дзеля пераняцця спадчынай каронай. Яе, каталічку, карановалі як шведскую каралеву 19 лютага / 1 сакавіка 1594 года. У Швецыі яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла). Пачакаўшы калі парадзіха акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}</ref>. Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Памерла праз ускладненні пасля няўдалага [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] пры нараджэнні апошняга дзіця (ня выжыў)<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala „Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni„, Bellona-Muza, Warszawa 2007, str. 88}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Edward Rudzki „Polskie królowe„ Instytut Prasy i wydawnictwo Novum, Warszawa 1987, str. 66}}</ref>. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на саркафагу, дата нараджэння Ганны — 1567 год, значыць, яна нарадзілася за 4 гады да шлюбу бацькоў. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Аўстрыйская (каралева Польшчы)|Канстанцыяй Аўстрыйскай]]. == Дзеці == У шлюбе з Жыгімонтам Вазам Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дажыў паўналецця: * Ганна-Марыя (1593—1600) * Кацярына (1594) * [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль польскі, цар маскоўскі. Жанаты першым шлюбам (1637) з эрцгерцагіняй [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]] (1611—1644), другім (1645) на прынцэсай [[Людвіка Марыя Ганзага|Луізай Марыяй Ганзага]]. * Кацярына (1596—1597) * Крыштоф (1598) == Галерэя == <gallery> Файл:Anna Habsburg of Poland.jpg|[[Марцін Кобер]]. Ганна Габсбуржанка, мініятура 1598 года. Файл:Kober-annarakuszankad.jpg|Марцін Кобер. Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595). Файл:Anna Austriaczka.jpeg|Ганна Аўстрыячка. Невядомы аўтар, каля 1592 года. Файл:Sigismund III Vasa and Anna Habsburg.jpg|Aнтоніа Абонда. Медальёны Жыгімонта Вазы і Ганны Габсбуржанкі. 1590-я гады.]] Файл:Anna of Austria (1573-1598).jpg|Дамінік Кустос. Ганна Габсбург. 1590-я гады. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965 * Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151 == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] [[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]] ca8es4d98dvr32ggbkzhfgu3pd22ppb 5198735 5198694 2026-09-14T07:56:46Z Voūk12 159072 /* Дзеці */ 5198735 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ганна Аўстрыйская}} {{ДД}} '''Ганна Аўстрыйская''' ({{lang-de|Anna von Österreich}}, {{lang-pl|Anna Habsburżanka}}, {{lang-sv|Anna av Österrike}}; {{ВДП}}) — [[эрцгерцаг]]іня, першая жонка караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта Вазы]]. == Біяграфія == З аўстрыйская з роду [[Габсбург]]аў. Старэйшая дачка эрцгерцага [[Карл II (эрцгерцаг Аўстрыі)|Карла II]] (1540—1590) і [[Марыя Ганна Баварская (1551—1608)|Марыі-Ганны]] (1551—1608), дачкі баварскага герцага [[Альбрэхт V (герцаг Баварыі)|Альбрэхта V]]. Негледзячы на супраціў польскага канцлера [[Ян Замойскі|Яна Замойскага]]<ref>{{Кніга|загаловак=S. Grzybowski, Jan Zamoyski, Warszawa 1994, s. 245}}</ref>, жаданні [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] парадніцца з [[Габсбургі|Габсбургамі]] падтрыманы [[Радзівілы|Радзівіламі]]. 3 траўня 1592 года вялікі маршалак літоўскі [[Альбрэхт Радзівіл (1558—1592)|Альбрэхт Радзівіл]] стаў сімвалічным жаніхом, а заручыны ў Вене правёў віленскі біскуп [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юры Радзівіл]]<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024. с. 135-136}}</ref>. 31 мая 1592 года яна ажанілася ў Кракаве з польскім і — пазней — шведскім каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазай]] (1566—1632), адзіным сынам шведскага караля [[Юхан III|Юхана III]] і яго першай жонкі [[Кацярына Ягелонка|Кацярыны Ягелонкі]], сястры караля польскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]]. Была дбайнай каталічкай. Яна спадарожнічала мужу ў Швецыю дзеля пераняцця спадчынай каронай. Яе, каталічку, карановалі як шведскую каралеву 19 лютага / 1 сакавіка 1594 года. У Швецыі яна нарадзіла дачку (немаўля не выжыла). Пачакаўшы калі парадзіха акрыяе, сужэнцы вярнуліся ў Гданьск<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - с.137 -139}}</ref>. Ганна была шчаслівая ў шлюбе. Муж яе кахаў. Была цяжарнай чатыры разы. Выжыў толькі спадчыннік [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]]. Памерла праз ускладненні пасля няўдалага [[Кесарава сячэнне|кесарава сячэння]] пры нараджэнні апошняга дзіця (ня выжыў)<ref>{{Кніга|загаловак=Jerzy Besala „Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni„, Bellona-Muza, Warszawa 2007, str. 88}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Edward Rudzki „Polskie królowe„ Instytut Prasy i wydawnictwo Novum, Warszawa 1987, str. 66}}</ref>. Пахавана ў кракаўскім [[Кафедральны сабор Святых Станіслава і Вацлава|Вавельскім саборы]]. Паводле надпісу на саркафагу, дата нараджэння Ганны — 1567 год, значыць, яна нарадзілася за 4 гады да шлюбу бацькоў. Пасля смерці Ганны Жыгімонт III ажаніўся з яе сястрой, [[Канстанцыя Габсбург|Канстанцыяй Аўстрыйскай]]. == Дзеці == У шлюбе з Жыгімонтам Вазам Ганна нарадзіла пецярых дзяцей, з якіх толькі адзін дажыў паўналецця: * Ганна-Марыя (1593—1600) * Кацярына (1594) * [[Уладзіслаў IV|Уладзіслаў IV Ваза]] (1595—1648), кароль польскі, цар маскоўскі. Жанаты першым шлюбам (1637) з эрцгерцагіняй [[Цэцылія Рэната Габсбург|Цэцыліяй Рэнатай Габсбург]] (1611—1644), другім шлюбам (1645) з прынцэсай [[Людвіка Марыя Ганзага|Луізай Марыяй Ганзага]]. * Кацярына (1596—1597) * Крыштоф (1598) == Галерэя == <gallery> Файл:Anna Habsburg of Poland.jpg|[[Марцін Кобер]]. Ганна Габсбуржанка, мініятура 1598 года. Файл:Kober-annarakuszankad.jpg|Марцін Кобер. Ганна Аўстрыйская, каралева Польшчы і Швецыі (1595). Файл:Anna Austriaczka.jpeg|Ганна Аўстрыячка. Невядомы аўтар, каля 1592 года. Файл:Sigismund III Vasa and Anna Habsburg.jpg|Aнтоніа Абонда. Медальёны Жыгімонта Вазы і Ганны Габсбуржанкі. 1590-я гады.]] Файл:Anna of Austria (1573-1598).jpg|Дамінік Кустос. Ганна Габсбург. 1590-я гады. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Wilhelm Binder: ''Allgemeine Realencyclopädie oder Conversationslexicon für das katholische Deutschland'', Band 12, S. 965 * Constantin von Wurzbach: Habsburg, Anna von Oesterreich (Königin von Polen). Nr. 27. В: Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Band 6. Verlag L. C. Zamarski, Wien 1856—1891, S. 151 == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Габсбургі]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] [[Катэгорыя:Княгіні і каралевы польскія]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Швецыі]] [[Катэгорыя:Вялікія княгіні літоўскія]] [[Катэгорыя:Памерлі пры родах]] [[Катэгорыя:Эрцгерцагіні Аўстрыйскія]] l3mzr08ry34iy5ejt74gx4yysqax1or Дарвазскі хрыбет 0 180148 5198614 4829895 2026-09-14T07:40:14Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198614 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Дарвазскі хрыбет |Краіна = Таджыкістан }} '''Дарвазскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] на паўночным захадзе [[Памір]]а, у [[Таджыкістан]]е, паміж рэкамі [[Абіхінгоу]], [[Пяндж]] і [[Ванч]] (прыток Пянджа). Ляжыць на поўдзень ад [[Хрыбет Пятра Першага|хрыбта Пятра Першага]], усходняя частка адносіцца да Паміра, злучаецца з [[Хрыбет Акадэміі Навук|хрыбтом Акадэміі Навук]]. Вышыня да 6083 м. Даўжыня каля 200 км. Складзены галоўным чынам [[граніт]]амі, [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі]] сланцамі. Паўднёвы схіл кру­ты, паўночны — бо­льш спадзісты, моцна рассечаны левымі прытокамі Абіхінгоу. На схілах пераважна [[стэп]]авая і драўняна-хмызняковая расліннасць (на паўночных — [[клён]], [[грэцкі арэх]], на паўднёвых — арча, [[мігдал]]), вышэй — субальпійскія і [[Альпійскі пояс|альпійскія]] [[луг]]і, вышэй за 4200—4500 м — [[снег]] і [[ледавік]]і (агульная плошча зледзянення звыш 500 км²). {{НК}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] c5e3k61gky5gyfy7mvqaz9xo97j0048 Даурскі хрыбет 0 180758 5198616 4605627 2026-09-14T07:40:17Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198616 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Даурскі хрыбет |Нацыянальная назва = bxr/Дагуур дабаан |Фота = |Каментарыі = |Вышыня = |Адносная вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Забайкальскі край |Горная сістэма = |Тып= хрыбет |На карце= Расія |width= |На карце1= Расія Забайкальскі край |width1= |lat_dir = N| lat_deg = 51| lat_min = 10| lat_sec = 00 |lon_dir = E| lon_deg = 113| lon_min = 30| lon_sec = 00 |region = |CoordScale = |ВікіМапія = }} '''Дау́рскі хрыбет''' ({{lang-bxr|Дагуур дабаан}}) — сістэма выцягнутых ў паўночна-ўсходнім напрамку горных масіваў у Цэнтральным [[Забайкалле|Забайкаллі]] ([[Чыцінская вобласць]], [[Расія]]). Даўжыня [[Горны хрыбет|хрыбта]] каля 300 км ад вярхоўяў ракі [[Рака Джыла|Джыла]] (прыток [[Інгада|Інгады]]) да вытокаў ракі [[Рака Ульдурга|Ульдурга]] (басейн ракі [[Шылка (рака)|Шылка]]). Вышыня да 1200—1300 м. Складзены [[граніт]]амі і крышталічнымі [[Сланец|сланцамі]]. На схілах — [[Хвоя|хваёвы]] і [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] mildric3ans6yqphvnczdhrex9sulup Дацыншань 0 180769 5198617 4422997 2026-09-14T07:40:19Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198617 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Дацыншань |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Іньшань |Плошча = |Даўжыня = 260 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2187 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Дацыншань''' — горны хрыбет у сістэме [[Іньшань]], у аўтаномнай вобласці [[Унутраная Манголія]] ў [[Кітай|Кітаі]]. Працягласць хрыбта складае 260 км, максімальная вышыня — 2187 м. Хрыбет складзены [[гнейс]]амі, [[пясчанік]]амі і [[базальт]]амі. Паўднёвы схіл спускаецца да даліны [[Хуанхэ|ракі Хуанхэ]], — круты, моцна раздзелены; паўночны — спадзісты. Расліннасць пераважна стэпавая. Насельніцтва займаецца жывёлагадоўляй. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Унутраная Манголія]] baukwtf4imckut57tmuz6ucjxj9cnwa Хусейн Шахід Сухравардзі 0 182136 5198515 5029056 2026-09-14T06:55:35Z StarDeg 16311 5198515 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі|Сухравардзі}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Хусейн Шахід Сухравардзі |арыгінал імя = |парадак = 5 |выява = |апісанне выявы = Хусейн Шахід Сухравардзі | шырыня = 200px |пасада = [[Прэм'ер-міністр Пакістана]] |сцяг = Flag of Pakistan.svg |перыядпачатак = [[12 верасня]] [[1956]] |перыядканец = [[17 кастрычніка]] [[1957]] |папярэднік = [[Мухамад Алі Чаўдхуры]] |пераемнік = [[Ісмаіл Ібрагім Чундрыгар]] |адукацыя = |прафесія = |партыя = [[Авамі Ліг]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |у шлюбе = |дзеці = |пахаваны = |нацыянальнасць = |веравызнанне = |бацька = Захід Сухравардзі |маці = |узнагароды = }} '''Хусейн Шахід Сухравардзі''' ([[8 верасня]] [[1892]], Міднапур, [[Бенгалія]] — [[5 снежня]] [[1963]], [[Бейрут]]) — індыйскі, а затым пакістанскі палітык і дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў элітарнай мусульманскай сям’і, бацька Хусейна быў суддзём Вярхоўнага суда Калькуты. Малодшы брат [[Хасан Шахід Сухравардзі|Хасана Сухравардзі]]. Скончыў [[Калькуцкі ўніверсітэт]], затым працягваў адукацыю ў Оксфардскім універсітэце. У 1921 годзе вярнуўся ў Бенгалію. Займаўся юрыдычнай практыкай. Пачаў палітычную дзейнасць, спачатку ўступіўшы ў партыю Сварадж (частка [[Індыйскі нацыянальны кангрэс|ІНК]]), але затым перайшоў у Мусульманскую лігу. Быў сакратаром правінцыйнай арганізацыі Мусульманскай лігі ў Бенгаліі. У 1937—[[1946]] гадах міністр і ў 1946—[[1947]] гадах галоўны міністр ва ўрадзе Бенгаліі. Пасля стварэння незалежнага Пакістана працягваў займацца палітычнай дзейнасцю. У сакавіку 1950 года ўзначаліў Народную мусульманскую лігу (пасля [[Авамі Ліг]]). У снежні 1954 — жніўні 1955 года міністр юстыцыі, у верасні 1956 — кастрычніку 1957 года [[прэм'ер-міністр Пакістана]]. Пасля дзяржаўнага перавароту 1958 Суравардзі было забаронена займацца палітычнай дзейнасцю. У 1962—[[1963]] гадах адзін з ініцыятараў стварэння апазіцыйных ураду груповак. {{зноскі}} == Спасылкі == * http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,867113,00.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080920222412/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,867113,00.html |date=20 верасня 2008 }} * http://banglapedia.net/HT/S_0588.HTM {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080601214157/http://banglapedia.net/HT/S_0588.HTM |date=1 чэрвеня 2008 }} * http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A061 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111104094331/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A061 |date=4 лістапада 2011 }} * http://therepublicofrumi.com/47.htm * http://www.thedailystar.net/story.php?nid=14212.html {{Прэм’ер-міністры Пакістана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыкі Індыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Пакістана]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Пакістана]] 2xqy29pfaaw76am6e3g6eib0ilgsoai Абрамаў 0 183527 5198519 4267901 2026-09-14T07:00:03Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя носьбіты */ 5198519 wikitext text/x-wiki '''Абра́маў''' — рускае прозвішча, утворанае ад імя [[Абрам]]<ref name="СЛ">{{крыніцы/Слоўнік асабовых уласных імён|}}</ref>. == Вядомыя носьбіты == * [[Ігар Іванавіч Абрамаў]] (нар. 1954) — беларускі спецыяліст у галіне мікра- і нанаэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (1994), прафесар (1999). * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў]] — мардоўскі пісьменнік. * [[Максім Паўлавіч Абрамаў]] (1911—1973) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст Беларусі (1955). * [[Мікалай Віктаравіч Абрамаў]] — вепскі паэт. * {{NL|Сямён Абрамаў}} * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў]] — рускі пісьменнік. == Назва раздзела == == Гл. таксама == * [[Абрамава]] {{зноскі}} {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] 6t8tpybmjpksosfykx9pmohwecs0p0m Рокаш Зебжыдоўскага 0 184964 5198829 4952215 2026-09-14T10:33:39Z Voūk12 159072 5198829 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rokosz sandomierski 1607.PNG|left|150px|Акт дэтранізацыі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]]|thumb]] '''Рокаш Зебжыдоўскага''' ({{lang-pl|rokosz Zebrzydowskiego}}), або '''рокаш 1606-1609''', таксама вядомы як '''Сандамірскі рокаш''' — [[рокаш]] (легальнае паўстанне шляхты, [[канфедэрацыя]] супраць караля), які адбыўся ў [[1606]]—[[1609]] гадах у выніку канфлікту паміж каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазам]] і шляхтай у сувязі са знешняй палітыкай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (войны са [[Швецыя]]й) і пытаннямі ўнутранай палітыкі. Палітыка Жыгімонта III была накіравана на ўмацаванне каралеўскай улады, якая абапіралася на вузкае кола магнатаў і біскупаў. Нагодай да мяцяжу паслужыла прыватная спрэчка паміж каралём і [[Мікалай Зебжыдоўскі|Мікалаем Зебжыдоўскім]], у выніку якой Зебжыдоўскі быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое было заменена выгнаннем. Кароль быў абвінавачаны ў самаізаляцыі ў коле замежнікаў і езуітаў і ў імкненні да абсалютнай улады. Вядома, што ён спрабаваў усталяваць перадачу трона па спадчыне, пазбавіць шляхту большай часткі прывілеяў і пакінуць за [[Сейм Рэчы Паспалітай|Сеймам]] права толькі дарадчага голасу, але не вырашальнага. Рокаш Зебжыдоўскага доўжыўся з 1606 па 1609 год. Каталікі і пратэстанты, магнаты, сярэдняя і дробная шляхта падзяліліся на дзве групоўкі ў адносінах да закона, які забараняе манарху ў далейшым драбніць і дарыць зямельныя ўдзелы і аб прымушэнні яго да выдалення з каралеўскага двара езуітаў і замежнікаў. [[Файл:Rokosz Sandomierski.jpg|thumb|right|«Сандамірскі рокаш». Карціна невядомага мастака XVII стагоддзя]] Кіраўніком рокашавай канфедэрацыі — маршалкам быў [[падчашы вялікі літоўскі]] [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], яго сукіраўніком — дыктатарам быў фармальна больш высокі ўраднік — [[ваявода кракаўскі]] [[Мікалай Зебжыдоўскі]], таксама ў кіраўніцтве рокаша былі староста [[даброміль]]скі [[Ян Шчасны Гербурт]], староста [[Сігулда|сігулдскі]] [[Станіслаў Д’ябал Стадніцкі|Станіслаў Стадніцкі]]. Акрамя таго, удзельнікі рокаша хацелі прымусіць дэпутатаў Сойма строга выконваць інструкцыі, атрыманыя імі на сойміках, ад якіх дэпутаты абіраліся. Працяглы час супрацьстаянне выглядала як прапагандысцкая вайна, у рамках якой пры дапамозе друкаваных і рукапісных матэрыялаў абодва бакі збіралі прыхільнікаў. «Вайна чарніліц» завяршылася ўзброеным сутыкненнем ракашан з прыхільнікамі караля [[Бітва пад Гузавым|пад Гузавым]] у 1607 годзе. Я.К. Хадкевіч кіраўнік сіл рэгалістаў адмовіўся дабваць аадступаючых ракашан. Перамогу атрымалі ўзброеныя сілы манарха. Пасля паразы у Кароне і прабачэння Я. Зэбжыдоўскага перад каралём, Я. Радзівіл адступіў на зіму у [[Слуцк]], заяўляючы аб захаванні маршалкоўства рокаша і апелюючы да шляхецкага грамадства і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], што не мае нічога супраць караля асабіста, а толькі спрабуе рэфармаваць Рэч Паспалітую і недапусціўшы тыраніі, захаваць Рэспубліканскі лад<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/99030583/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%96_%D0%AF%D0%BD%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_XVI_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_XVII_%D1%81%D1%82_Homo_Historicus_2023|загаловак=Якубаў В.У. Права на супраціў тыраніі ў Вялікім Княстве Літоўскім на прыкладзе дзейнасці Льва Сапегі і Януша Радзівіла (канец XVI – пачатак XVII ст.) // Homo Historicus 2023}}</ref>. Вясной 1608 г. [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] быў накіраваны дваром на ліквідацыю рокаша ў ВКЛ і прывядзення [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэратаў]] пад кантроль адміністрацыі. У выніку блакад і манеўраў узброенных атрадаў, у чэрвені паміж вялікім гетманам ВКЛ і маршалкам ракашовай канфедэрацыі было заключана "рыцарскае" пагадненне<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў, В. У. Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606—1609 гг. // В. У. Якубаў. — Вялікае Княства Літоўскае : палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў у 2 ч. Ч.1./ Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі : уклад. А. А. Скеп’ян. — Мінск. Беларуская навука, 2017. — с. 253—269}}</ref>. [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Я. Радзівіл]] распусціў войска і эміграваў, але праз некаторы час вярнуўся і атрымаў сенатарскую пасаду<ref>{{Кніга|спасылка=https://apcz.umk.pl/KLIO/article/view/KLIO.2017.001/13077|загаловак=Anastazja A. Skiepjan, Pogrzeb Janusza Radziwiłła (1579–1620), Klio, Vol 40, No 1 (2017)}}</ref>, большасць жа удзельнікаў рокашу, апроч [[Пётр Стаброўскі|Пятра Стаброўскага]], атрымалі амністыю на сойме 1609 г., а тыя з канфедэратаў і ракашан хто пажадалі, пайшлі наймацца ў войска [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдмітрыя ІІ]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://psw.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/199/2025/01/1_Yakubau.pdf|аўтар=Якубаў В. У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49|выданне=}}</ref>. Аднак асэнсаванне абодвума бакамі кошту пралітай крыві ў братазабойчым канфлікце прывяло да таго, што спробы абсалютызацыі і цэнтралізацыі ўлады Жыгімонтам III усё ж былі спыненыя, адбылося паступовае прымірэнне і прабачэнне ўсіх удзельнікаў, а таксама ўмацаванне прывілеяванага становішча шляхты. == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Зебржидовский}} * Żojdź K., ''Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku'', Toruń 2019 * Skiepjan А., Pogrzeb Janusza Radziwiłła (1579–1620), Klio, Vol 40, No 1 (2017). [[Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1606 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1607 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1608 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1609 года]] [[Катэгорыя:1606 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1607 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1608 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1609 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Рэчы Паспалітай]] pf7ltgeomrloifxyt4941yi7a9gv8ts 5198832 5198829 2026-09-14T10:36:38Z Voūk12 159072 /* Спасылкі */ 5198832 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rokosz sandomierski 1607.PNG|left|150px|Акт дэтранізацыі [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]]|thumb]] '''Рокаш Зебжыдоўскага''' ({{lang-pl|rokosz Zebrzydowskiego}}), або '''рокаш 1606-1609''', таксама вядомы як '''Сандамірскі рокаш''' — [[рокаш]] (легальнае паўстанне шляхты, [[канфедэрацыя]] супраць караля), які адбыўся ў [[1606]]—[[1609]] гадах у выніку канфлікту паміж каралём [[Жыгімонт III|Жыгімонтам III Вазам]] і шляхтай у сувязі са знешняй палітыкай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (войны са [[Швецыя]]й) і пытаннямі ўнутранай палітыкі. Палітыка Жыгімонта III была накіравана на ўмацаванне каралеўскай улады, якая абапіралася на вузкае кола магнатаў і біскупаў. Нагодай да мяцяжу паслужыла прыватная спрэчка паміж каралём і [[Мікалай Зебжыдоўскі|Мікалаем Зебжыдоўскім]], у выніку якой Зебжыдоўскі быў прысуджаны да смяротнага пакарання, якое было заменена выгнаннем. Кароль быў абвінавачаны ў самаізаляцыі ў коле замежнікаў і езуітаў і ў імкненні да абсалютнай улады. Вядома, што ён спрабаваў усталяваць перадачу трона па спадчыне, пазбавіць шляхту большай часткі прывілеяў і пакінуць за [[Сейм Рэчы Паспалітай|Сеймам]] права толькі дарадчага голасу, але не вырашальнага. Рокаш Зебжыдоўскага доўжыўся з 1606 па 1609 год. Каталікі і пратэстанты, магнаты, сярэдняя і дробная шляхта падзяліліся на дзве групоўкі ў адносінах да закона, які забараняе манарху ў далейшым драбніць і дарыць зямельныя ўдзелы і аб прымушэнні яго да выдалення з каралеўскага двара езуітаў і замежнікаў. [[Файл:Rokosz Sandomierski.jpg|thumb|right|«Сандамірскі рокаш». Карціна невядомага мастака XVII стагоддзя]] Кіраўніком рокашавай канфедэрацыі — маршалкам быў [[падчашы вялікі літоўскі]] [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Януш Радзівіл]], яго сукіраўніком — дыктатарам быў фармальна больш высокі ўраднік — [[ваявода кракаўскі]] [[Мікалай Зебжыдоўскі]], таксама ў кіраўніцтве рокаша былі староста [[даброміль]]скі [[Ян Шчасны Гербурт]], староста [[Сігулда|сігулдскі]] [[Станіслаў Д’ябал Стадніцкі|Станіслаў Стадніцкі]]. Акрамя таго, удзельнікі рокаша хацелі прымусіць дэпутатаў Сойма строга выконваць інструкцыі, атрыманыя імі на сойміках, ад якіх дэпутаты абіраліся. Працяглы час супрацьстаянне выглядала як прапагандысцкая вайна, у рамках якой пры дапамозе друкаваных і рукапісных матэрыялаў абодва бакі збіралі прыхільнікаў. «Вайна чарніліц» завяршылася ўзброеным сутыкненнем ракашан з прыхільнікамі караля [[Бітва пад Гузавым|пад Гузавым]] у 1607 годзе. Я.К. Хадкевіч кіраўнік сіл рэгалістаў адмовіўся дабваць аадступаючых ракашан. Перамогу атрымалі ўзброеныя сілы манарха. Пасля паразы у Кароне і прабачэння Я. Зэбжыдоўскага перад каралём, Я. Радзівіл адступіў на зіму у [[Слуцк]], заяўляючы аб захаванні маршалкоўства рокаша і апелюючы да шляхецкага грамадства і [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]], што не мае нічога супраць караля асабіста, а толькі спрабуе рэфармаваць Рэч Паспалітую і недапусціўшы тыраніі, захаваць Рэспубліканскі лад<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/99030583/%D0%AF%D0%BA%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%9E_%D0%92_%D0%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%9E_%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BD%D1%8F%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%9B%D1%8C%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%96_%D0%AF%D0%BD%D1%83%D1%88%D0%B0_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_XVI_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BA_XVII_%D1%81%D1%82_Homo_Historicus_2023|загаловак=Якубаў В.У. Права на супраціў тыраніі ў Вялікім Княстве Літоўскім на прыкладзе дзейнасці Льва Сапегі і Януша Радзівіла (канец XVI – пачатак XVII ст.) // Homo Historicus 2023}}</ref>. Вясной 1608 г. [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] быў накіраваны дваром на ліквідацыю рокаша ў ВКЛ і прывядзення [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэратаў]] пад кантроль адміністрацыі. У выніку блакад і манеўраў узброенных атрадаў, у чэрвені паміж вялікім гетманам ВКЛ і маршалкам ракашовай канфедэрацыі было заключана "рыцарскае" пагадненне<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў, В. У. Магнатэрыя ВКЛ у ракашовых падзеях 1606—1609 гг. // В. У. Якубаў. — Вялікае Княства Літоўскае : палітыка эканоміка, культура: зб. навук. артыкулаў у 2 ч. Ч.1./ Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі : уклад. А. А. Скеп’ян. — Мінск. Беларуская навука, 2017. — с. 253—269}}</ref>. [[Януш Радзівіл (1579—1620)|Я. Радзівіл]] распусціў войска і эміграваў, але праз некаторы час вярнуўся і атрымаў сенатарскую пасаду<ref>{{Кніга|спасылка=https://apcz.umk.pl/KLIO/article/view/KLIO.2017.001/13077|загаловак=Anastazja A. Skiepjan, Pogrzeb Janusza Radziwiłła (1579–1620), Klio, Vol 40, No 1 (2017)}}</ref>, большасць жа удзельнікаў рокашу, апроч [[Пётр Стаброўскі|Пятра Стаброўскага]], атрымалі амністыю на сойме 1609 г., а тыя з канфедэратаў і ракашан хто пажадалі, пайшлі наймацца ў войска [[Ілжэдзмітрый II|Ілжэдмітрыя ІІ]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://psw.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/199/2025/01/1_Yakubau.pdf|аўтар=Якубаў В. У.|загаловак=Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49|выданне=}}</ref>. Аднак асэнсаванне абодвума бакамі кошту пралітай крыві ў братазабойчым канфлікце прывяло да таго, што спробы абсалютызацыі і цэнтралізацыі ўлады Жыгімонтам III усё ж былі спыненыя, адбылося паступовае прымірэнне і прабачэнне ўсіх удзельнікаў, а таксама ўмацаванне прывілеяванага становішча шляхты. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Канфедэрацыі Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1606 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1607 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1608 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1609 года]] [[Катэгорыя:1606 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1607 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1608 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:1609 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Рэчы Паспалітай]] <references />Літаратура *{{ВТ-ЭСБЕ|Зебржидовский}} *Rokosz Zebrzydowskiego: materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem / wydal A. Rembowski. - Warszawa: 1893. – T. 2. * Żojdź K., ''Wszyscy ludzie króla: Zygmunt III Waza i jego stronnicy w Wielkim Księstwie Litewskim w pierwszych dekadach XVII wieku'', Toruń 2019 * Wisner, H. Rokosz Zebrzydowskiego / H. Wisner. – Kraków : Krajowa agencja wydawnicza RSW Prasa–Ksążka–Ruch, 1989. – 80 s. hm1hscy628aj867nwsgtgq91s9l6noh Язгулемскі хрыбет 0 187166 5198747 4114247 2026-09-14T07:57:08Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198747 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Язгулемскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = Yazgulem Range.png |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 31 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 72 |lon_min = 21 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Горная сістэма = Памір |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 170 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = пік Незалежнасці |Вышыня = 6974 |Крыніца вышыні = {{sfn|БелЭн|2004}} |Карта = |Пазіцыйная карта = Таджыкістан |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Язгуле́мскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] [[Таджыкістан]]а. Хрыбет размешчаны ў Заходнім [[Памір]]ы паміж рэкамі [[Язгулем]] і [[Бартанг]]. Працягласць хрыбта — каля 170 км. Сярэдняя вышыня складае 4500—6000 м. Найвышэйшы пункт — пік Незалежнасці<ref>да 2006 г. пік Рэвалюцыі</ref> (6974 м). Складзены [[сланец|сланцамі]], [[пясчанік]]амі, [[вапняк]]амі, [[граніт]]амі. На грэбні размешчаны [[ледавік]]і, агульная плошча якіх складае каля 630 км². На схілах пераважае разрэджаная паўпустынная і высакагорная расліннасць. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||245}} * {{з ВСЭ||title=Язгулемский хребет}} == Спасылкі == * [http://www.mountain.ru/useful/dictionaries/2006/klass/pamir1.shtml Перечень классифицированных перевалов Алтая, Джунгарского Алатау, Кавказа, Памира, Памиро-Алая, Тянь-Шаня] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] kbzifnccd6rjjfncdz9lopi19nxbf1h Берагавы хрыбет 0 187247 5198577 5178688 2026-09-14T07:34:45Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198577 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Берагавы хрыбет |Нацыянальная назва = en/Coast Mountains |Выява = Mount Waddington.jpg |Подпіс = [[Гара Уодынгтан]] |Горная сістэма = Кардыльеры |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Канада |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Выява:Rannikkovuoret sijainti.png|left|thumb|Размяшчэнне Берагавога хрыбта на карце Паўночнай Амерыкі]] '''Берагавы́ хрыбе́т''' ({{lang-en|Coast Mountains}}) — горны хрыбет, які працягнуўся ўздоўж узбярэжжа Паўночнай Амерыкі ад [[возера Атлін]] да [[Фрэйзер (рака)|ракі Фрэйзер]]. Берагавы хрыбет з’яўляецца часткай Ціхаакіянскіх берагавых хрыбтоў горнай сістэмы Кардыльеры. Даўжыня хрыбта каля 1600 км, шырыня да 300 км. Сярэдняя вышыня хрыбта складае каля 3000 метраў, найбольшая вышыня 4016 метраў ([[гара Уодынгтан]]). Складзены пераважна гранітамі. Моцна раздзелены глыбокімі папярочнымі далінамі і [[фіёрд]]амі, якія ўзніклі ўздоўж тэктанічных расколін. Утвараючы перашкоду вільготным вятрам з Ціхага акіяна, Берагавы хрыбет атрымлівае да 4000 мм ападкаў у год на заходнім наветраным схіле і да 2000 мм на ўсходнім схіле. Пакрыты густымі іглічнымі лясамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Берагавы хрыбет||104}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі]] sbxndyccvmm6yxbcpvs39brodeab0e4 Іван Макаравіч 0 189081 5198542 4888012 2026-09-14T07:26:08Z Tarnalitsky 65018 удакладненне 5198542 wikitext text/x-wiki {{фільм}} '''«Іван Макаравіч»''' — мастацкі фільм, кінааповесць рэжысёра [[Ігар Міхайлавіч Дабралюбаў|Ігара Дабралюбава]]. Знята на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». Сцэнарый: В. Саўчанка. Аператар [[Дзмітрый Яўгенавіч Зайцаў|Дзмітрый Зайцаў]]. На экраны фільм выйшаў [[18 лістапада]] [[1968]] года. З'яўляецца першым беларускім фільмам, які паўдзельнічаў у Венецыянскім кінафестывалі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/stuzhka-listy-pra-belaruskikh-palitvyaznyau-skarae-venecyyu-parazmaulyali-z-yae-autaram|title=Стужка “Лісты” пра беларускіх палітвязняў скарае Венецыю. Паразмаўлялі з яе аўтарам {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-09-11|access-date=2026-09-14}}</ref>. == Акцёры == Віктар Махонін, Ірына Бразгоўка, Тамара Логінава, Аркадзь Трусаў == Сюжэт == У звычайным беларускім гарадку жыве просты хлопчык Ваня — жыве, як астатнія яго аднагодкі. Пачынаецца Вялікая айчынная вайна. 13-гадовы хлопчык Іван губляе ўсіх блізкіх. Бацька пайшоў на фронт, маці загінула пры бамбёжцы. Івану даводзіцца выжываць, спадзеючыся толькі на свае сілы. Ён эвакуіруецца за Урал, уладкоўваецца на завод і нават знаходзіць магчымасць дапамагчы незнаёмым людзям. == Узнагароды == * Гран-пры «Срэбраная Мінерва» «за высокае выканальніцкае майстэрства акцёраў і выдатнае тэхнічнае вырашэнне фільма, што надало яму асаблівую выразнасць» на 22-м МКФ дзіцячых фільмаў у Венецыі (Італія, 1970). Сам фестываль з'яўляецца адной з падзей уплывовага Венецыянскага кінафестывалю<ref group="https://asac.labiennale.org/pdf/fondo-storico/04-Cinema.pdf">Архіў Венецыянскага кінафестывалю</ref>. * Спецыяльны прыз і дыплом 1-й ступені за лепшы фільм для дзяцей і юнацтва на 10 КФ рэспублік Прыбалтыкі, Беларусі і Малдавіі (Мінск, 1969) == Літаратура == * ''Игорь Авдеев'', ''Лариса Зайцева'' Все белорусские фильмы : каталог-справочник. Игровое кино (1926—1970). — Минск: Беларуская навука, 2001. — Т. 1. — 240 с. — ISBN 985-08-0023-2 {{Фільмы Ігара Дабралюбава}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] 7m01pyyrsmg28iba70cnbbjcp13w3hd Паўднёвыя Карпаты 0 189796 5198673 5171163 2026-09-14T07:50:26Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198673 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Паўднёвыя Карпаты |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Каардынаты = 46.0333/24.0333 |Горная сістэма = Карпаты |Плошча = 189 339 |Даўжыня = 331 |Шырыня = 384 |Найвышэйшая вяршыня = Малдавяну |Вышыня = 2544 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=353 Peakbagger.com]</ref> |Краіна = Румынія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўднёвыя Карпаты''', '''Трансільванскія Альпы''' — частка [[Карпаты|Карпат]] у [[Румынія|Румыніі]], паміж перавалам Прэдзял і цяснінай [[Жалезныя Вароты]] на [[Дунай|Дунаі]]. Даўжыня каля 300 км. Высакагорныя масівы ([[Фэгэраш (горны масіў)|Фэгэраш]], Рэтэзат і інш.) складзеныя [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі, а таксама [[вапняк]]амі, [[пясчанік]]амі. Найбольш высокія вяршыні маюць альпійскія формы рэльефу. Вышыня да 2543 м ([[гара Малдавяну]]). Прарэзаны далінамі рэк Жыу, Олт, Чорная, па якіх пракладзеныя [[чыгунка]] і [[шаша]]. Характэрна сейсмічнасць. Ля падножжаў гор і ў ніжніх частках схілаў (да вышыні 900—1000 м) — букавыя і дубовыя лясы, вышэй (да 1700 м) — пераважна іглічныя, якія змяняюцца на вышыні хмызнякамі, субальпійскімі і альпійскімі лугамі. Радовішча нафты (ля паўднёвых падножжаў — Фларэшты , Пітэшты і інш.), [[каменны вугаль|каменнага вугалю]] (Петрашэні), [[Кухонная соль|кухоннай солі]]. Курорты горна-кліматычныя (Сіная), бальнеялагічныя (Кэлімэкешты, Бэіле-Еркулане, Бэіле-Гавара, Бэіле-Олэнешты). {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] [[Катэгорыя:Карпаты]] k4cangynwzvbmc8l8l9zo03benoevld Паўднёвы Алтай 0 189798 5198672 4307747 2026-09-14T07:50:23Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198672 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Паўднёвы Алтай |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Алтай |Плошча = |Даўжыня = каля 125 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3871 |Краіна = Казахстан/Кітай/Расія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Расія |Пазіцыйная карта 1 = Казахстан |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўднёвы Алтай''' — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Алтай|Алтая]]. Даўжыня каля 125 км. Вышыня да 3871 м. У перадгор’ях да вышыні 1400—1500 м размяшчаюцца [[стэп]]авыя ландшафты, паркавыя [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы дасягаюць вышыні 2100—2200 м; у высакагорным поясе пануюць субальпійскія і альпійскія лугі. [[Ледавік]]і (у т. л. Адахінскі — даўжыня 5 км, плошча 19,5 км²). {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Рэспублікі Алтай]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Казахстана]] [[Катэгорыя:Алтайскія горы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] 7guc1ysg7q3xspjaiujbq8hfreqg7rb Юлійскія Альпы 0 189812 5198745 3972596 2026-09-14T07:57:04Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198745 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Юлійскія Альпы |Нацыянальная назва = sl/Julijske Alpe |Выява = Julian Alps with Prisojnik and Razor.jpg |Подпіс = Юлійскія Альпы ў [[Славенія|Славеніі]] |Горная сістэма = Альпы |Плошча = 7528 |Даўжыня = 126 |Шырыня = 94 |Найвышэйшая вяршыня = Трыглаў |Вышыня = 2864 |Краіна = Славенія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Юлійскія Альпы''' ({{lang-sl|Juliske Aipe}}, {{lang-it|Alpi Giulie}}) — горы ў славенскай [[Крайна|Крайне]] і [[Італія|Італіі]], паўднёвае адгалінаванне [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]]. Даўжыня каля 100 км, вышыня да 2863 м (гара [[Трыглаў]], самая высокая ў Славеніі). Складзеныя пераважна [[вапняк]]амі, развіты [[карст]]. Да вышыні 1800—1900 м — шыракалістыя і хвойныя лясы, вышэй — горныя лугі. [[Нацыянальны парк Трыглаў]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Славеніі]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] b958pejhxwhtxludtvharauqydjvo1t Юра (горы) 0 189823 5198864 4331719 2026-09-14T10:58:21Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198864 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Юра |Нацыянальная назва = fr/Jura |Выява = 00 1363 Cirque de Baume (France) - Baume-les-Messieurs.jpg |Подпіс = Краявід у Францыі |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = |Плошча = 22686 |Даўжыня = 266 |Шырыня = 239 |Найвышэйшая вяршыня = Неж |Вышыня = 1720 |Крыніца вышыні = |Краіна = Францыя/Швейцарыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Альпы |Пазіцыйная карта 1 = }} {{іншыя значэнні|Юра}} '''Юра''' ({{lang-fr|Jura}}, {{lang-de|Jura}}) — горы ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Францыя|Францыі]]. Юр­скія го­ры размешчаны на ўскраіне маладой [[Заходне-Еўрапейская платформа|За­ходне-Еўрапейскай плат­фор­мы]], складзены дэфармаванымі ў [[Альпійская складкавасць|альпійскую эпо­ху тэктагенеза]] пародамі. Утвараюць дугу даўжынёй каля 250 км паміж [[Швейцарскае плато|Швейцарскім пласкагор’ем]] і раўнінамі Бургундыі. Вышыня да 1718 м (г. Неж). Паралельныя хрыбты ўяўляюць сабой перадавыя складкаватыя ланцугі Альпійскай сістэмы. Антыклінальныя хрыбты чаргуюцца з шырокімі сінклінальнымі далінамі. Горныя грабяні складзены пераважна з [[вапняк]]оў і [[мергель|мергеляў]] юрскага ўзросту, якія далі назву [[юрскі перыяд|юрскай сістэме (перыяду)]]. Выцягнутыя шырокія даліны, запоўнены [[фліш]]ам. Хрыбты перасечаны вузкімі цяснінамі, якія злучаюць даліны між сабой і ствараюць рашотчатую эразійную сетку. Развіты [[карст]]. У будове дугападобных складкавых структур Французскай Юры ўдзельнічаюць юрскія і часткова ніжнемелавыя вапнякі, якія ўтвараюць грабяні, плато і стромыя абрывы. Яна характарызуецца карставымі формамі ў выглядзе замкнёных западзін, леек, маленькіх польеў, сухіх далін, пячор і карставых шахт, сустракаюцца (пераважна на поўдні) кары. Часта знікаюць рэкі, якія затым бурна вырываюцца з-пад зямлі на паверхню. Паўночна-заходняй частцы Юры ўласцівы шырокія закарставаныя камяністыя плато, якія перасякаюцца рэкамі ў вузкіх каньёнападобных далінах. У Швейцарскай Юры таксама распаўсюджаны пячоры, прорвы, паноры, знікаючыя вадацёкі, карставыя крыніцы і азёры, лейкі, месцамі кары. Карставая шахта {{нп3|Нідленлох|Нідленлох|de|Nidlenloch}} у раёне [[Золатурн]]а дасягае 400-метровой глыбіні. Платападобныя закарставаныя паверхні (плато Юра) ступеньчата паніжаюцца на захад. На ўсходзе горы стромка абрываюцца ўступам вышынёй да 1000 м, які аддзяляе іх ад Швейцарскага пласкагор’я. У гарах Юры на вапняковых мацярынскіх пародах сфарміраваліся [[дзярнова-карбанатныя глебы]], пашыраны буразёмы і горна-лугавыя глебы. На схілах — букавыя лясы, вышэй (да 1300—1400 м) лясы з елкі і піхты; на вяршынях — субальпійскія лугі. Даліны заселены і апрацаваныя, лугі на вяршынях хрыбтоў служаць летнімі пашамі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|18-1|Юра}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Францыі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Юрскі перыяд]] e79dya74bzlfgqfcyumiwoz3vazzrvd Цаган-Шыбэту 0 189923 5198729 4465089 2026-09-14T07:54:28Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198729 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Цаган-Шыбэту |Нацыянальная назва = mn/Цагаан Шивээтийн нуруу |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |lat_dir = N |lat_deg = 50|lat_min = 20|lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 91|lon_min = 00|lon_sec = |Плошча = |Даўжыня = 130 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Цагаан-Шувуут-Уул |Вышыня = 3495 |Краіна = Манголія/Расія |Рэгіён = Тыва |Пазіцыйная карта = Манголія |Пазіцыйная карта 1 = Расія Тыва |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Цаган-Шыбэту''' ({{lang-mn|Цагаан Шивээтийн нуруу}}, «хрыбет — белая агароджа») — [[горны хрыбет]] на паўднёвым захадзе [[Тува|Тувы]] і паўночным захадзе [[Манголія|Манголіі]], у складзе гор [[Паўднёвая Сібір|Паўднёвай Сібіры]]. Размешчаны паміж масівам [[Мангун-Тайга]] і хрыбтом Тану-Ала. Хрыбет утварае водападзел паміж басейнам ракі [[Енісей]] і бясцёкавай катлавінай возера Уурэг-Нуур. Хрыбет распасціраецца з захаду на ўсход на 130 км. Вышэйшы пункт — гара Цагаан-Шувуут-Уул вышынёй 3495 м. Складзены пераважна палеазойскімі сланцамі і [[вулканічныя пароды|вулканічнымі пародамі]]. Паўднёвы схіл кароткі, круты, пакрыты стэпамі і горнымі тундрамі; паўночны — расцягнуты, раздзелены глыбокімі далінамі рэк вярхоўяў Хемчыка, ніжнія часткі пакрытыя тайгой. Сляды старажытнага зледзянення, сучасныя ледавікі. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] [[Катэгорыя:Горы Манголіі]] 0hx2cm4ynmhcwyd1e416qb7tyellzfx Баба (горы) 0 191957 5198854 4809876 2026-09-14T10:57:41Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198854 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Баба (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Баба |Нацыянальная назва = |Выява = Pelister.JPG |Подпіс = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Пелістэр |Вышыня = 2601 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = 1516 |Краіна = Грэцыя/Паўночная Македонія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Грэцыя |Пазіцыйная карта 1 = Паўночная Македонія }} '''Баба''' ({{lang-mk|Баба}}, {{lang-el|Βαρνούντας}}) — горны масіў на мяжы паміж [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніяй]] і [[Грэцыя]]й. Баба ўзвышаецца над горадам [[Бітала]] ў Паўночнай Македоніі, частка масіву размешчана ў номе Фларына (Грэцыя). Ёсць некалькі вяршыняў, найвышэйшы пункт — пік Пелістэр (2601 м), трэцяя па вышыні гара Паўночнай Македоніі пасля Кораба (2764 м) і Шар-Планіны (2760 м). У македонскай частцы Бабы на схілах Пелістэра ўтвораны нацыянальны парк, дзе жывуць многія рэдкія прадстаўнікі флоры і фаўны, у тым ліку эндэмікі Балкан — {{bt-bellat|Хвоя румелійская{{!}}балканская, або румелійская хвоя|Pinus peuce}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Паўночнай Македоніі]] [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] pc4q67yjiip7sk6puj0av1hacwv61p1 Баба (горны хрыбет) 0 191958 5198567 4810509 2026-09-14T07:34:28Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: З'яўляецца → З’яўляецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198567 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Баба (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет}} '''Баба''' — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Гіндукуш]]а, у цэнтральнай частцы [[Афганістан]]а. Даўжыня каля 60 км. Вышыня да 5143 м (гара Шахфуладзі). З’яўляецца гідраграфічныя вузлом, водападзелам, у якім нараджаюцца вытокі рэк [[Тэджэн|Герыруд]], [[Гільменд]], Сурхаб (левы прыток Амудар'і), [[Кабул (рака)|Кабул]] (правы прыток Інда). Ландшафты гэтага хрыбта прадстаўлены пераважна пустэльнымі і стэпавымі тэрыторыямі. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-27}} [[Катэгорыя:Геаграфія Афганістана]] [[Катэгорыя:Гіндукуш]] pqnvlsdf9qjq6jj78x3xknlm8rcfhae Бабатаг 0 191963 5198568 3647080 2026-09-14T07:34:30Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198568 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Бабатаг |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2292 |Краіна = |Рэгіён = Сярэдняя Азія |Пазіцыйная карта = Узбекістан |Пазіцыйная карта 1 = Таджыкістан |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бабатаг''' — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], на мяжы [[Узбекістан]]а і [[Таджыкістан]]а, паміж рэкамі [[Сурхандар’я]] і [[Кафірніган]] (правыя прытокі [[Амудар’я|Амудар’і]]). Вышыня да 2292 м. Даўжыня каля 125 км. Складзены пераважна вапнякамі. На схілах — паўпустыні і нагорна-ксерафітная расліннасць; месца абітання [[мархур]]а. == Літаратура == * Боботоғ / М. Раҳимов // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] / сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2017, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4. {{ВС}} [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] aavy0ohy18j1evjsks2nuuiik7du9dm Баджальскі хрыбет 0 191984 5198570 4868979 2026-09-14T07:34:34Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198570 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Баджальскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg =50 |lat_min =34 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg =134 |lon_min =36 |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія |Рэгіён = Хабараўскі край |Рэгіён 1 = |Рэгіён 2 = |Краіна 1 = |Рэгіён 3 = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 220 |Шырыня = 2221 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Карта = |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Баджальскі хрыбет''' ({{lang-ru|Баджальский хребет}}{{sfn|ВСЭ|1970}}{{sfn|ГЭС|1989}}{{sfn|БСГН|2003}}) — [[горны хрыбет]] на тэрыторыі [[Хабараўскі край|Хабараўскага края]] [[Расія|Расіі]], у міжрэччы [[Амур]]а і [[Амгунь|Амгуні]], на ўсход ад [[Бурэінскі хрыбет|Бурэінскага хрыбта]]. Даўжыня — 220 км, максімальная вышыня — 2221 (2640{{sfn|ВСЭ|1970}}, 2512{{sfn|ГЭС|1989}}{{sfn|БСГН|2003}}) м (гара Улун). Складзены [[вулканічныя пароды|вулканічнымі пародамі]], [[пясчанік]]амі і [[Сланец|сланцамі]]. Характарызуецца сярэднегорным рэльефам альпійскага тыпу, наяўнасцю [[карст]]авых азёр. У перадгор’ях хрыбта лістоўнічныя лясы, на схілах — [[тайга]] з перавагай піхты і елкі, а таксама хмызнякова-лішайнікавая [[тундра]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Баджа́льский хребе́т|2|517}} * {{крыніцы/БСГН|Баджа́льский хребе́т|67}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Баджа́льский хребе́т|51}} * Хабаровский край. Путеводитель. — Приамурские ведомости. 2003. — ISBN 5-8003-0093-3. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Хабараўскага края]] 1x3e3akplslbvt9iv9iw22bf5c9hsui Байкальскі хрыбет 0 192145 5198572 4528666 2026-09-14T07:34:37Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198572 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Байкальскі хрыбет |Нацыянальная назва = bua/Байгалай дабаан/ru/Байкальский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 03|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 108|lon_min = 41|lon_sec = 30 |CoordScale = |Горная сістэма = Прыбайкалле |Плошча = |Даўжыня = 300 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = гара Чэрскага |Вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація/Іркуцкая вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Расія Бурація |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Байкальскі хрыбет''' ({{lang-bua|'''Байгалай дабаан'''}}) — [[горны хрыбет]] па паўночна-заходнім узбярэжжы возера [[Байкал]], у [[Расія|Расіі]], у [[Іркуцкая вобласць|Іруцкай вобласці]] і [[Бурація|Бураціі]]. Даўжыня 300 км. Вышыня рэзка раздзеленага грэбня 1700—2000 м (найбольшая — [[гара Чэрскага]], 2572 м). Складзены пратэразойскімі [[крышталічныя сланцы|крышталічнымі сланцамі]], кварцытамі, вапнякамі, [[граніт]]амі. Круты схіл да Байкале да 900—1000 м заняты [[лесастэп]]амі і [[Хваёвыя лясы|хваёвымі барамі]], вышэй цёмна-сасновая [[тайга]]. У сярэдняй і паўночнай частцы пераважае лісцевая тайга на горных мярзлотна-тайговых ажалезненных глебах. На вяршынях — горныя тундры і камяністыя россыпы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 225. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Іркуцкай вобласці]] 7m1n9cm39eiv85lqcko3powjhdcy6n0 Байсунтау 0 192152 5198807 4110283 2026-09-14T10:06:25Z Ueschar 151377 шаблон 5198807 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет }} '''Байсунтау''' ({{lang-uz|Boysuntov tizmasi}}) — [[горны хрыбет]] ва [[Узбекістан]]е, паўднёва-заходняе адгор'е [[Гісарскі хрыбет|Гісарскага хрыбта]]. Працягласць хрыбта складае каля 150 км, найбольшая вышыня — 4424 м. Хрыбет складзены [[вапняк]]амі, [[пясчанік]]амі, [[гліна]]мі. На схілах хрыбта бярэ пачатак рака Акдар'я. Ніжнія часткі схілаў пакрытыя [[Паўпустыня|паўпустыннай]] расліннасцю, вышэй — лясы з арчы і альпійскія [[луг]]і. Распаўсюджаныя [[карст]]авыя з'явы. == Спасылкі == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/691/Байсунтау Словарь современных географических названий / Под общей редакцией акад. В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория. 2006.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] {{Бібліяінфармацыя}} hz3bwu7qnkyeo08t9sfivtbydnw504c Бай-Тайга 0 192153 5198571 4151836 2026-09-14T07:34:35Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:UL|underlinked]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198571 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Бай-Тайга |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 14|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg =90 |lon_min = 7|lon_sec = 23 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Гара Бай-Тайга |Вышыня = 3128 |Краіна = Расія |Рэгіён = Тува |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бай-Тайга''' ({{lang-tyv|богатая тайга}}) — горны масіў у [[Тува|Туве]], частка Алашскага плато. Вышыня да 3128 м (гара Бай-Тайга). На схілах — [[тундра]] і лістоўнічная тайга. Бай-Тайга — адзін з раёнаў Рэспублікі Тыва. Бай-Тайгінскі раён размешчаны на захадзе рэспублікі, мяжуе з Рэспублікай Алтай. Цэнтрам Бай-Тайгінскага раёна з’яўляецца с. Тээлі. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] frny13fz2akw0rkwiawk4dei4x5vmhp 5198927 5198571 2026-09-14T11:49:37Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198927 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Бай-Тайга |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 14|lat_sec = 19 |lon_dir = E|lon_deg =90 |lon_min = 7|lon_sec = 23 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Гара Бай-Тайга |Вышыня = 3128 |Краіна = Расія |Рэгіён = Тува |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бай-Тайга''' ({{lang-tyv|богатая тайга}}) — горны масіў у [[Тува|Туве]], частка Алашскага плато. Вышыня да 3128 м (гара Бай-Тайга). На схілах — [[тундра]] і лістоўнічная тайга. Бай-Тайга — адзін з раёнаў Рэспублікі Тыва. Бай-Тайгінскі раён размешчаны на захадзе рэспублікі, мяжуе з Рэспублікай Алтай. Цэнтрам Бай-Тайгінскага раёна з’яўляецца с. Тээлі. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] pssbqd04wdx7ykysjh106ws13hb6dq2 Мучынга 0 192526 5198662 5129145 2026-09-14T07:50:03Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198662 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Мучынга |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Мумпу |Вышыня = 1893 |Краіна = Замбія |Рэгіён = Паўночная правінцыя (Замбія) |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мучынга''' — [[горны хрыбет]] у Паўночнай правінцыі [[Замбія|Замбіі]], які знаходзіцца на лініі водападзелу паміж басейнамі рэк [[Конга (рака)|Конга]] і [[Замбезі]]. З аднаго боку працякае рака [[Чамбешы]], з другога — рака [[Луангва]]. Даўжыня хрыбта каля 700 км, найвышэйшы пункт — гара Мумпу (1893 м)<ref>{{Крыніцы/БелЭн|6|Замбезі}}</ref>. Уздоўж Мучынгі праходзяць транспартныя артэрыі, якія злучаюць Замбію з [[Танзанія]]й. На поўначы размяшчаецца адзін з раёнаў вырошчвання кавы. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Афрыкі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Замбіі]] s4i2tw8x3gxm794tv5kvv9zfyu06e0z Ішкашымскі хрыбет 0 192964 5198637 4405257 2026-09-14T07:49:10Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198637 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ішкашымскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = Памір |Плошча = |Даўжыня = 95 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 6096 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ішкашымскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у заходняй частцы [[Памір]]а, уздоўж правага берага [[Пяндж|ракі Пяндж]], у [[Таджыкістан]]е; заходняя частка [[Шахдарынскі хрыбет|Шахдарынскага хрыбта]]. Даўжыня 95 км. Вышыня да 6096 м ([[пік Маякоўскага]]). Складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[амфібаліт]]аў і інш. Пераважае вышынны рэльеф. Ледавікі. На схілах горныя стэпы і пустыні, у глыбокіх далінах рэк траплюцца зараснікі арчы. Тэрмальныя мінеральныя крыніцы. Бальнеалагічны курорт Гармчашма. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] h2jwytuijk0mug6a9p8v004pmk6l4md Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5198280 5197914 2026-09-13T15:51:16Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5198280 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|2026-09-08T07:14:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Балотная руда|2026-09-07T12:24:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Арчакова|2026-09-07T11:54:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ае-ае|2026-09-07T06:53:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ажгон|2026-09-04T12:35:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ацэтылхалін|2026-09-04T07:09:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэльфінавыя|2026-08-31T16:27:01Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Парасонік дробнашчытападобны|2026-08-31T10:39:29Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> garuvurywd8ar5wg4phe35vcptabz0o Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5198277 5197538 2026-09-13T15:50:34Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5198277 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Леслі Патрык Аберкрамбі|2026-09-11T08:18:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мікаіл Абдулаеў|2026-09-11T06:33:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абдулхак Абдулаеў|2026-09-11T06:20:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Татарскі тэатр оперы і балета імя Мусы Джаліля|2026-09-10T07:19:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айбек|2026-09-07T08:09:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Варштат|2026-09-02T17:57:41Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Волкаўскія могілкі|2026-08-31T08:50:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Царква Жыровіцкай іконы Божай Маці (Кліўленд)|2026-08-30T07:42:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рыверсайд (могілкі)|2026-08-30T07:13:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сніпішская капліца|2026-08-28T21:26:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ленінградская шаша (Масква)|2026-08-26T13:21:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукішская плошча|2026-08-25T23:44:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луі Антуан дэ Бугенвіль|2026-08-25T12:03:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|2026-08-24T12:00:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Касцёл Святога Станіслава Косткі і калегіум езуітаў (Бабруйск)|2026-08-24T11:06:44Z|BasiliusNorr}} {{Новы артыкул|Паперня (вадасховішча)|2026-08-24T10:56:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вайсковыя могілкі Павонзкі|2026-08-22T08:53:42Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8nqnjda57pmpa0xe5zg9exxlziprrgr Вітошкі 0 193529 5198307 5189417 2026-09-13T17:13:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198307 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Вітошкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 11| lat_sec = 29 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 51| lon_sec = 46 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 30000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =147 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =1 |насельніцтва =1 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Віто́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vitoški}}, {{lang-ru|Витошки}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 19 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вёска — цэнтр маёнтка ў Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1868 года маёнтак Вітошкі належаў Галеўскаму. У 1890 годзе сяляне ўваходзілі ў Залескае сельскагаспадарчае таварыства (налічвала 81 дзесяціну зямлі). Маёнткам валодаў У. Анцуг, які меў 105 дзесяцін зямлі. У 1897 годзе ў вёсцы працавалі вятрак, кузня. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Вітошкі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 76 рэвізскіх душ (1870) * 28 двароў, 183 жыхары (1897) * 191 жыхар (1905) * 11 двароў, 65 жыхароў (1921) * 8 двароў, 41 жыхар (1940) * 45 жыхароў (1959) * 34 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 4 жыхары (1997) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Vitoški 1.jpg|Вёска Вітошкі </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 3cqsba3c281sul9yulbbagt72m05g72 Мак-Гілікадыс Рыкс 0 193898 5198806 4843777 2026-09-14T10:06:07Z Ueschar 151377 шаблон 5198806 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет }} '''Мак-Гілікадыс Рыкс''' ({{lang-en|Macgillycuddy's Reeks}}, {{lang-ga|Na Cruacha Dubha}}) — [[горны хрыбет]] на паўднёвым захадзе [[Ірландыя|Ірландыі]] (тэрыторыя графства Керы). Даўжыня хрыбта — каля 19 км. Вышэйшы пункт — [[гара Карантуіл]] (1041 м), аднак у Мак-Гілікадыс Рыкс ёсць яшчэ некалькі прыкметных вяршыняў: Бінкераг (1010 м) і Каэр (1001 м). Схілы хрыбта складаюць пясчанікі, моцна парэзаныя падчас эразійных і гляцыяльных працэсаў. Тут частыя асыпкі і абвалы. Сваю назву хрыбет атрымаў у XVIII стагоддзі ў гонар клана Мак-Гілікады, якому належала зямля ў гэтай частцы Ірландыі на працягу даволі доўгага часу. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Ірландыі]] 5elqi447hxaydqejc0d7wzgipgci40j Заілійскі Алатау 0 195190 5198628 5073147 2026-09-14T07:48:50Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: з'яўляюцца → з’яўляюцца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198628 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Пазіцыйная карта = Казахстан }} '''Заілійскі Алатау''' ({{lang-kz|Іле Алатауы}}, {{lang-ky|Иле Ала-Тоосу}}) — [[горны хрыбет]] на паўночным захадзе [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]] (на мяжы [[Казахстан]]а і [[Кыргызстан]]а). Распасціраецца на 360 км уздоўж 43 ° паўн.ш. Пераважныя вышыні — 4000—4600 м, вышэйшы пункт — гара [[Талгар (гара)|Талгар]] (4973—5017 м). Паўночны схіл параўнальна спадзісты, моцна раздзелены левымі [[прыток]]амі ракі [[Ілі (рака)|Ілі]], паўднёвы схіл крута абрываецца да далінах рэк Чылік і Чон-Кемін (правы прыток [[Чу (рака)|Чу]]). Перамычкай паміж вытокамі гэтых рэк, якая называецца Чон-Кемінскай, злучаецца з хрыбтом Кюнг-Ала-Тао, які знаходзіцца ў Кыргызстане. Вялікая колькасць азёр. Самымі буйнымі і вядомымі азёрамі ў Заілійскім Алатау з’яўляюцца [[Вялікае Алмацінскае возера]] і возера [[Возера Ісык|Ісык]]. Пераважае высакагорны рэльеф. У паўночных перадгор'ях размешчаны горад-мільённік [[Алматы]]. Тут жа знаходзяцца знакаміты спартыўны комплекс [[Медэа, спартыўны комплекс|Медэа]] і высакагорная гарналыжная база Чымбулак. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цянь-Шань]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] do6cmrw6uevuelndfo985sy62j8kc10 Джунгарскі Алатау 0 195336 5198619 4423372 2026-09-14T07:40:23Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198619 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Джунгарскі Алатау |Нацыянальная назва = kk/Жетісу Алатауы/zh/准格尔阿拉特/mn/Алаг Уул |Выява = Рассвет в горах Джунгарии.jpg |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 80 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 1000000 |Краіна = Казахстан |Рэгіён = |Рэгіён 1 = |Рэгіён 2 = |Краіна 1 = Кітай |Рэгіён 3 = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 4562 |Крыніца вышыні = <ref name=autogenerated1>[http://poxod.ru/narration/mount/p_mount_tihonovdzhungar_a.html В. Тихонов. В горах Джунгарского Алатау / В горах / Повествования о путешествиях] {{ref-ru}}</ref> |Карта = |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Джунгарскі Алатау''' ({{lang-kz|Жетісу Алатауы}}, {{lang-zh|准格尔阿拉特}}, {{lang-mn|Алаг Уул}}) — [[горны ланцуг]], размешчаны на мяжы [[Казахстан]]а і [[Кітай|Кітая]], паміж [[Ілі (рака)|ракой Ілі]] і [[Алаколь|возерам Алаколь]]. Названы ад назвы найблізкай пустыні. Працягласць — 450 км, шырыня ад 50 да 90 км, вышыня да 4562 м (гара Сямёнава-Цян-Шанскага). У горную сістэму ўваходзяць хрыбты Каратау, Таксанбай, Баскантау, Беджынтау і іншыя. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Казахстана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] jwyeiv9xq70he8ioayfnjg9mlz2wnvo Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН/01 4 195750 5198539 5197232 2026-09-14T07:22:37Z Autumndancer 168015 /* Аб */ арфаграфія 5198539 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-Кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Атар-аглы Аваз|Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B<sub>1</sub>]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат-Сістэмы кіравання|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор, 1858]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефин Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефин Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] 1hsue2wgmogl1bgq1npsfhz47cc5f6b 5198749 5198539 2026-09-14T08:01:55Z Autumndancer 168015 /* Аб */ 5198749 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Атар-аглы Аваз|Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B<sub>1</sub>]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат-Сістэмы кіравання|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор, 1858]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефин Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефин Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] n0oueltp3o8b8gzlrdklkvqq82swlk5 Хрыбет Акадэміі Навук 0 204570 5198547 4829877 2026-09-14T07:29:33Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198547 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Хрыбет Акадэміі Навук |Горная сістэма = Памір |Краіна = Таджыкістан |Найвышэйшая вяршыня = пік Ісмаіла Самані |Вышыня = 7495 }} '''Хрыбет Акадэміі Навук'''{{sfn|БелЭн|1996}} — [[горны хрыбет]] [[Памір|Заходняга Паміра]], у [[Таджыкістан]]е. Вы­ця­гнуты ме­рыдыянальна амаль на 110 км. Паўночная частка на­зы­ва­ецца Ал­тын­ма­зар­скія го­ры. На захад ад хрыбта Акадэміі навук адыходзіць [[хрыбет Пятра Першага]]. Вышыня да 7495 метраў ([[пік Ісмаіла Самані]]). Складзены з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых]] і [[метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных парод]], [[граніт]]аў. Водападзельны грэбень мае альпійскі рэльеф; 24 вяршыні ўзнімаюцца вышэй за 6000 м. Пераважаюць вы­сакагор­ныя гля­цыяльна-ніваль­ныя ланд­шаф­ты. Укрыты вечнымі снягамі, шмат [[ледавік]]оў (агульная плошча 660 км²), у тым ліку буйныя — Гарма, [[Ледавік Федчанкі|Федчанкі]], Язгулемскі і іншыя. Адкрыты {{нп3|Мікалай Леапольдавіч Каржанеўскі|М. Каржанеўскім|ru|Корженевский, Николай Леопольдович}} у 1927 годзе і названы ў гонар [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Акадэміі Навук хрыбет}} * {{ВСЭ3|Академии Наук хребет|аўтар=Гвоздецкий Н. А.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] f4vsgdkja3miarcd3kqfz5a7pprx85g Карл IX (кароль Швецыі) 0 205453 5198774 4540318 2026-09-14T08:50:55Z Voūk12 159072 /* Літаратура */ 5198774 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Карл IX}} {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = [[кароль Швецыі]], Гатовы і Вендаў | імя = Карл IX | арыгінал імя = Karl IX | парадак = 5 | выява = Karl IX.jpg|thumb|right|250px| | сцяг = Flag of Sweden.svg | перыядпачатак = [[16 сакавіка]] [[1604]] | перыядканец = [[30 кастрычніка]] [[1611]] | каранацыя = [[15 сакавіка]] [[1607]] | папярэднік = [[Жыгімонт III]] | пераемнік = [[Густаў II Адольф]] | веравызнанне = [[Пратэстант]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = }} '''Карл IX''' ({{lang-sv|Karl IX}}; {{Дата нараджэння|4|10|1550}}, [[Стакгольм]] — {{Дата смерці|30|10|1611}}, [[Нючэпінг]]) — герцаг Сёдэрманландскі, рэгент [[Швецыя|Швецыі]] з сярэдзіны [[1590-я|1590-х гадоў]], [[кароль]] [[Швецыя|Швецыі]] з [[1604]] года з дынастыі Васа. == Біяграфія == Карл быў трэцім сынам [[Густаў I Васа|Густава I Васы]] ад другой жонкі [[Маргарыта Леёнхувуд|Маргарэты (Эрыксдотэр) Леёнхувуд]]. Па завяшчанні бацькі (1560) атрымаў у валоданне герцагства, у якое ўваходзіў амаль увесь [[правінцыя Сёдэрманланд|Сёдэрманланд]], большая частка [[Нерке]], некалькі прыходаў [[правінцыя Вестманланд|Вестманланда]], частка [[херад]]а Вадсбу ў [[Вестэргётланд]]зе і ўвесь [[правінцыя Вермланд|Вермланд]]. Ва ўзросце ўсяго толькі 15 гадоў камандаваў артылерыяй пры захопе [[Варберг (Швецыя)|Варберга]] ў 1565 годзе. Пасля ўдзелу ў паўстанні супраць [[Эрык XIV|Эрыка XIV]], у якім ён адыграў не апошнюю ролю, набыў значны ўплыў у каралеўстве. Неўзабаве пасля звяржэння Эрыка Карл уступіў у канфлікт з [[Юхан III|Юханам III]], які жадаў абмежаваць яго значную ўладу ў герцагстве. Паколькі [[рыксрад]] падтрымаў караля, то Карлу прыйшлося саступіць. Пасля смерці Юхана ў 1592 годзе і да прыбыцця ў Швецыю яго сына [[Жыгімонт III|Жыгімонта]], раней абранага польскім каралём, кіраванне дзяржавай знаходзілася ў руках рыксрада, у якім Карл меў ролю «найпершага». З узыходжаннем на прастол новага караля над Швецыяй навісла пагроза правядзення [[контррэфармацыя|контррэфармацыі]], паколькі Жыгімонт вызнаваў [[каталіцтва]]. Карл усяляк перашкаджаў гэтаму, стаўшы адным з галоўных абаронцаў [[пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]]. Пасля ад’езду Жыгімонта ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] рыксрад на час яго адсутнасці ганараваў Карла тытулам «найпершай асобы Савета і рэгента дзяржавы». Калі ж кароль выказаў сваё незадавальненне гэтым, Карл у 1595 годзе сабраў у [[Сёдэрчэпінг]]у [[рыксдаг]], на якім саслоўі пацвердзілі яго паўнамоцтвы, даручыўшы назіраць за выкананнем Жыгімонтам каралеўскай клятвы, дадзенай ім пры ўзыходжанні на прастол. Аднак супярэчнасці з членамі рыксрада прывялі да іх парыву з герцагам Карлам. На рыксдагу, які сабраўся ў 1597 годзе ў [[Арбуга|Арбузе]] і байкатаваўся вышэйшым дваранствам (на ім прысутнічаў толькі адзін член рыксрада), Карлу як рэгенту былі прадстаўлены неабмежаваныя паўнамоцтвы. Яго канфлікт з каралём перайшоў у адкрытую фазу пасля таго, як ён распачаў ваенныя дзеянні супраць замкаў, якія знаходзіліся ў руках леннікаў караля. Вынікам гэтага стаў масавы ад’езд знаці да караля ў Рэч Паспалітую. У 1598 годзе Жыгімонт высадзіўся ў Швецыі на чале войска, якое, аднак, у [[бітва ў Стонгебру|бітве ў Стонгебру]], якая адбылася 25 верасня, пацярпела паражэнне ад арміі герцага. Кароль быў вымушаны выдаць Карлу пецярых членаў рыксрада і вярнуўся ў Польшчу. У 1599 годзе рыксдаг зрынуў Жыгімонта. Карл скарыстаўся гэтай перамогай, каб расправіцца са сваімі праціўнікамі. На рыксдагу ў [[Лінчэпінг]]у, які адбыўся ў 1600 годзе, быў арганізаваны суд над узятымі ў палон членамі рыксрада. На чале суда стаялі два верныя герцагу члены Савета, што было парушэннем дамоўленасці з каралём. У якасці абвінаваўцы выступаў сам герцаг. Чацвёра абвінавачваных прызналіся ў здрадзе і былі памілаваны. Аднак яшчэ чацвёра 29 сакавіка 1600 гады былі пакараны смерцю (гэта падзея ў шведскай гістарыяграфіі вядома як «[[Лінчэпінгская крывавая лазня]]»). [[Image:Karl IX Staty Karlstad.JPG|thumb|left|130px|Статуя Карла IX у [[Карлстад]]зе.]] Тым не менш, герцаг, верны завяшчанню бацькі, не спяшаўся з прыняццем каралеўскага тытула, тым больш што малодшы сын Юхана III герцаг Эстэргётландскі па праве стаяў бліжэй да трона, чым Карл. Толькі з 1603 года ён пачынае выкарыстоўваць тытул караля. Аднак шырока выкарыстоўвацца ён стаў толькі пасля таго, як сын Юхана ў 1604 годзе адмовіўся ад прэтэнзій на карону. У 1607 годзе Карл быў каранаваны ва [[Упсала|Упсале]] пад імем Карла IX. У далейшым на знешнюю палітыку Карла IX дынастычнае пытанне працягвала аказваць значны ўплыў, што прывяло да актывізацыі Швецыі на ўсходнім кірунку. Яго спроба захапіць [[Лівонія|Лівонію]] прывяла да пагаршэння адносін з [[Данія]]й, [[Нідэрланды|Галандыяй]] і [[Англія]]й, гандаль якіх несла з-за ваенных дзеянняў страты. Распачаты ў [[1611]] годзе ваенны канфлікт паміж Даніяй і Швецыяй (так званая [[Кальмарская вайна]], яна доўжылася да [[1613]] года), стаў для Карла нечаканасцю; за прыступам гневу, выкліканым гэтай навінай, рушыў услед удар, а ў канцы кастрычніка 1611 года — смерць. Карл IX быў пахаваны ў кафедральным саборы [[Стрэнгнес]]а. == Сям’я == Карл быў двойчы жанаты. Яго першая жонка — [[Ганна Марыя Пфальцская|Марыя Пфальцская]] (1562—1589). Пасля яе смерці ён ажаніўся з [[Крысціна Шлезвіг-Гольштэйн-Готарпская|Крысцінай Гольштэйн-Готарпскай]] (1573—1625), ад якой у яго нарадзіліся будучы кароль [[Густаў II Адольф]] (1594—1632) і прынц [[Карл Філіп]] (1601—1622), вядомы ў рускай гісторыі як прэтэндэнт на царскую карону. {{зноскі}} == Літаратура == * Nationalencyklopedin. * Nordisk familjebok. — B. 13 — Stockholm, 1910. * ''Almquist H.'' Sverige och Ryssland 1595—1611. — Uppsala, 1907. * ''Bergh S.'' Karl IX och svenska adeln 1607—1609. — Uppsala, 1882. * ''Boëthius S.'' J. Om den svenska högadeln under konung Sigismunds regering, I" (i «Hist. bibl.» 1877) * ''Hermansson Å.'' Karl IX och ständerna. — Stockholm, 1962. * ''Hildebrand E.'' Brytningen i Sveriges historia 1594 / Historisk Tidskrift, 1894). * ''Hildebrand E.'' Sveriges historia intill tjugonde seklet. Del. IV, 1904. * ''[[Сантэры Інгман|Ingman S.]]'' Kaarlo IX:nen Jäämeren politiikka", 1-2, 1894—1895. * ''Jonsson A.'' Hertig Karl och Sigismund 1597—1598. — 1906. * ''Larsen A.'' Kalmarkrigen. — 1889. * ''Lundqvist K.G.'' Hertig Karl af Södermanland. — 1898. * ''Palme S.U.'' Sverige och Danmark 1596—1611. — 1942. * ''Palme S.U.'' Söderköpings riksdag 1595. — 1952. * [http://www.archive.org/stream/johaniiiochhert00sdgoog#page/n7/mode/2up ''Söderqvist O.'' Johan III och hertig Carl 1568—1575. — Uppsala, 1898]. * ''Westling G.O.F.'' Hertig Karls furstendöme under åren 1568-92. — 1883. * ''Öhman C.'' Nyköping och hertigdömet 1568—1622. — Stockholm, 1973. * Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. - Вільня, 2024. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Карл IX Шведский}} {{Каралі Швецыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Швецыі]] [[Катэгорыя:Рэгенты Швецыі]] [[Катэгорыя:Каралі шведскія]] [[Катэгорыя:Ваза (дынастыя)]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі XVII стагоддзя]] ovtgqn9o6lihfkmj3e1776mp3y0irkw Грамадзянская вайна ў Сірыі 0 206501 5198909 5177252 2026-09-14T11:24:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198909 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |частка = [[Арабская вясна]], [[Другая халодная вайна]] |дата = [[15 сакавіка]] [[2011]] — сённяшні дзень <small>''({{Працягласць|year=2011|day=15|month=3}})''</small> |месца = [[Сірыя]] і прымежныя раёны суседніх дзяржаў |вынік = Канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|2024}} '''[[Пераходны ўрад Сірыі]]''' <small>''(з 2024)''</small> ------- {{Сцяг|Сірыя|1980}} '''[[Баасісцкая Сірыя]]''' <small>''(да 2024)''</small>: * [[Узброеныя сілы Сірыі]] * [[Нацыянальныя сілы абароны]] <small>([[Шабіха]] і [[Сілы народнай мабілізацыі|Джаіш-аль-Шабі]])</small> '''{{Сцягафікацыя|Расія}}''' <small>(з 2014)</small>: ** [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеныя сілы]] ** [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]] '''{{Сцягафікацыя|Іран}}''' <small>(з 2013)</small>: * [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] * [[Басідж]] * [[Кодс]] '''{{Сцягафікацыя|Ірак}}'''<ref>{{cite web|title=It looks like Iraq has joined Assad's side in the Syrian war|url=http://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|work=Business Insider|accessdate=16 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612162320/https://www.businessinsider.com.au/iraq-joins-assads-side-in-syrian-war-2013-3|archivedate=12 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref><ref>Джами Деттмер. [http://www.golos-ameriki.ru/a/us-troops-deployment-to-syria-frustrates-anti-assad-rebels/3031262.html Сирийские повстанцы недовольны решением США направить спецназ на север их страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203300/https://www.golos-ameriki.ru/a/us-troops-deployment-to-syria-frustrates-anti-assad-rebels/3031262.html |date=6 жніўня 2019 }}//«Голос Америки», 31 октября 2015 года</ref> <small>(з 2014)</small> <br>'''Праўрадавыя сілы''': * [[Шабіха]] * [[Хезбала]] * [[Ліва аль-Кудс]] * [[Брыгады Баас]] * [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас]]<ref name="fadhal">{{cite news|title=Syrian war widens Sunni-Shia schism as foreign jihadis join fight for shrines|url=http://www.guardian.co.uk/world/2013/jun/04/syria-islamic-sunni-shia-shrines-volunteers|publisher=The Guardian|date=4 June 2013|accessdate=7 June 2013}}</ref> * [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|Народны фронт вызвалення Палесціны—ГК]]<ref>{{cite news|title=Syria rebels clash with army, Palestinian fighters|url=http://www.chinadaily.com.cn/cndy/2012-10/31/content_15858497.htm|agency=Agence France-Presse|date=31 October 2012}}</ref> ''[[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі|Іншыя]]''<br>'''Пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|КНР}}<ref name="NPR.org">{{cite web|url=http://www.npr.org/blogs/parallels/2013/08/28/216385513/who-are-syrias-friends-and-why-are-they-supporting-assad|title=Who Are Syria's Friends And Why Are They Supporting Assad?|date=28 August 2013|work=NPR.org|accessdate=8 February 2015}}</ref><ref name="NPR.org"/><ref name="China's Syria Connection">{{cite web|url=http://nationalinterest.org/commentary/chinas-syria-connection-8859|title=China's Syria Connection|work=The National Interest}}</ref><ref name="China's Syria Connection"/> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі несмяротнай зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|КНДР}}<ref>{{cite web|author=Ryall, Julian|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/10102561/Syria-North-Korean-military-advising-Assad-regime.html|title=Syria: North Korean military 'advising Assad regime'|work=The Telegraph|date=6 June 2013|accessdate=2 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/northkorea/9371607/North-Korea-violating-sanctions-according-to-UN-report.html|title=North Korea violating sanctions, according to UN report|date=3 July 2012|work=The Telegraph|accessdate=6 October 2012}}</ref><ref name="news.tut.by">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<ref>{{cite web|last=Paragga|first=Mariana|title=Exclusive: Venezuela ships fuel to war-torn Syria: traders|url=https://www.reuters.com/article/2012/02/16/us-venezuela-syria-idUSTRE81F11220120216|work=Reuters|accessdate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924162405/http://www.reuters.com/article/2012/02/16/us-venezuela-syria-idUSTRE81F11220120216|archivedate=24 верасня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Parraga|first=Mariana|title=Venezuela to ship more fuel to Syria as crackdown spreads|url=http://www.trust.org/item/?map=venezuela-to-ship-more-fuel-to-syria-as-crackdown-spreads%2F|work=Thomson Reuters Foundation|accessdate=5 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150713151408/http://www.trust.org/item/?map=venezuela-to-ship-more-fuel-to-syria-as-crackdown-spreads%2F|archivedate=13 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Solomon|first=Jay|title=To power Syria, Chavez sends diesel|url=http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303292204577517041523762940|work=The Wall Street Journal|accessdate=5 December 2013}}</ref> <small>(пастаўкі паліва і несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Ангола}}<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2013/03/15/report-syrian-regime-being-aided-from-12-countries/|title=Report: Syrian regime being aided from 12 countries|work=Foreign Policy}}</ref> <small>(пастаўкі несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Беларусь}}<ref>{{cite web|url=http://charter97.org/en/news/2013/3/18/66726/|title=Lukashenka supplies weapons to Assad|work=Charter 97}}</ref><ref>[https://sputnik.by/columnists/20170529/1029011607/belarus-i-siriya-ot-diplomatii-do-voennogo-sotrudnichestva.html Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] — sputnik.by (29 мая 2017)</ref><ref>[https://naviny.by/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы; Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185749/https://naviny.by/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=27 кастрычніка 2018 }} — ''Naviny.by'' (4 мая 2018)</ref><ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220204163253/https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ |date=4 лютага 2022 }} // Discred (15 сентября 2020)</ref> <small>(пастаўкі зброі, сістэм РЭБ, дыпламатычная падтрымка)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |праціўнік3 = [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] '''[[Сірыйскі Курдыстан]]'''ː * [[Дэмакратычныя сілы Сірыі]] * [[Атрады народнай самаабароны|YPG]] * [[Джабат аль-Акрад]] * [[Асаіш (Сірыя)|Асаіш]] '''Саюзныя ўзброеныя групы''': * [[Пешмерга]]<ref>[http://www.dw.com/uk/народ-без-держави-хто-такі-курди/a-18618601 Народ без держави: хто такі курди?] — Deutsche Welle, 31.07.2015</ref> * [[Сутора]] * [[Рабочая партыя Курдыстана]]<ref name="YPG">[http://regnum.ru/news/1732576.html Лидер сирийских курдов признал получение помощи от курдских структур в Ираке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150419095522/http://regnum.ru/news/1732576.html |date=19 красавіка 2015 }} // Regnum, 14.11.2013</ref><ref>[http://regnum.ru/news/1719455.html Анкара: Рабочая партия Курдистана действует в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150419091401/http://regnum.ru/news/1719455.html |date=19 красавіка 2015 }} // Regnum, 14.10.2013</ref> ''[[Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане]]''<br>'''Пры падтрымцы'''ː * [[Выява:Flag of Kurdistan.svg|border|22px]] [[Іракскі Курдыстан]]<ref name="irish13nov">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2013/11/13/us-syria-kurds-idUSBRE9AC14C20131113?irpc=932|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131114002747/http://www.reuters.com/article/2013/11/13/us-syria-kurds-idUSBRE9AC14C20131113?irpc=932|archivedate=14 лістапада 2013|title=Syrian Kurdish leader claims military gains against Islamists|last=Irish|first=John|date=13 November 2013|publisher=Reuters|accessdate=13 November 2013|url-status=dead}}</ref> <small>(ваенная падтрымка)</small> * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>Зана Омар. [http://www.golos-ameriki.ru/a/freeing-al-hawk/3066966.html Успех Демократических сил Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203259/https://www.golos-ameriki.ru/a/freeing-al-hawk/3066966.html |date=6 жніўня 2019 }}//«Голос Америки», 20 ноября 2015 года</ref> <small>(пастаўкі зброі, ваенныя саветнікі)</small> * {{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>[https://web.archive.org/web/20141019044603/http://www.foxnews.com/world/2014/10/15/france-will-keep-delivering-arms-to-kurdish-syrian-rebels-to-fight-islamic France will keep delivering arms to Kurdish Syrian rebels to fight Islamic State group]//FOX News, October 15, 2014</ref> <small>(пастаўкі зброі, ваенныя саветнікі)</small> * {{Сцягафікацыя|Расія}}<ref>Максим Солопов. [http://www.rbc.ru/politics/12/01/2016/56952bb29a794756992bc807 Невидимый друг: каким повстанцам помогает Россия в Сирии]//РБК, 12 января 2016</ref><ref>Андрей Архипов. [http://www.vesti.ru/doc.html?id=2675355 Послы России и США ответили за курдов]//«Вести», 14 октября 2015</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} '''Пра-баасісцкія паўстанцы''' <small>''(з 2024)''</small>: * [[Сірыйскі народны супраціў]] * [[Ісламскі фронт супраціву ў Сірыі]] * [[Брыгада берагавой аховы]] ------ [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] '''[[Сірыйская апазіцыя|Апазіцыя]]''' <small>''(да 2024)''</small>: * [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]] * [[Свабодная армія Сірыі]] * [[Фронт аль-Нусра]] * [[Джэйш аль-Іслам]] * [[Ахрар аш-Шам]] * [[Армія Маджахедзіна]] * [[Файлак ар-Рахман]] * [[Фатх-Халеб]] * [[Армія заваёвы]] ''[[Спіс узброеных груп-удзельнікаў грамадзянскай вайны ў Сірыі|Іншыя]]''<br /> '''Пры падтрымцы''': * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref>[http://www.svoboda.org/content/us-syria-rebels/27001072.html США начинают военную подготовку сирийских повстанцев] — Радио Свобода, 08.05.2015</ref><ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/09/150920_rn_syria_us_fighters В Сирии высадились обученные в США повстанцы] — Русская служба BBC, 20 сентября 2015</ref><ref>[http://tass.ru/glavnie-novosti/675192 США начали поставки вооружений сирийской оппозиции] — ТАСС, 11 сентября 2013</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-begins-weapons-delivery-to-syrian-rebels/2013/09/11/9fcf2ed8-1b0c-11e3-a628-7e6dde8f889d_story.html CIA begins weapons delivery to Syrian rebels] — The Washington Post, September 11, 2013</ref><ref>[https://russian.rt.com/world/article/331189-blizhnii-vostok-voennye-sovetniki-ssha Под чужими знамёнами: почему в боях на Ближнем Востоке участвуют военные советники из США] // RT, 8 февраля 2016</ref> <small>(падрыхтоўка і экіпіроўка байцоў, ваенныя саветнікі, пастаўкі смяротнага і несмяротнага ўзбраення)</small> * {{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1392576 Президент Франции подтвердил поставки оружия сирийской оппозиции]//ТАСС, 21 августа 2014</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}<ref>[https://russian.rt.com/article/5292 Великобритания оденет в броню сирийских повстанцев]</ref> <small>(экіпіроўка байцоў і фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Іарданія}}<ref>{{cite news| url=http://www.theguardian.com/world/2013/apr/14/syria-jordan-spearhead-saudi-arms-drive | title=Syria: Jordan to spearhead Saudi Arabian arms drive | date=14 April 2013 | work=The Guardian | accessdate=15 October 2015}}{{ref-en}}</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Катар}}<ref name ="LivRevol">[http://www.kommersant.ru/doc/2061637 Ливийская революция пошла на экспорт] — «Коммерсантъ», 07.11.2012</ref> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>{{cite news| url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10 | title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime | date=9 October 2015 | work=Business Insider | accessdate=15 October 2015}}{{ref-en}}</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Лівія}}<ref name ="LivRevol"/> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name ="LivRevol"/> <small>(фінансаванне)</small> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref>[http://www.interfax.ru/world/463115 Турция продолжит подготовку бойцов умеренной сирийской оппозиции]//«Interfax», 27 августа 2015</ref><ref>[http://www.golos-ameriki.ru/a/cn-syria-1st-update/3483815.html Сирийские повстанцы при поддержке Турции отбили несколько деревень у курдских сил] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190806203302/https://www.golos-ameriki.ru/a/cn-syria-1st-update/3483815.html |date=6 жніўня 2019 }}//Служба новостей «Голоса Америки», 28 августа 2016</ref><ref>Дарья Еремина. [http://www.dw.com/ru/эрдоган-назвал-свержение-асада-целью-турецкой-военной-операции-в-сирии/a-36582230 Эрдоган назвал свержение Асада целью турецкой военной операции в Сирии]//«Deutsche Welle», 30.11.2016</ref> <small>(ваенныя саветнікі, пастаўкі зброі)</small> * {{Сцягафікацыя|Балгарыя}}<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2017/03/10/kak-zavody-bolgarii-rascvetayut-na-postavkah-oruzhiya-dzhihadistam-v-sirii Как заводы Болгарии расцветают на поставках оружия джихадистам в Сирии]</ref> <small>(пастаўкі зброі)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' ---- '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Замежная інтэрвенцыя]]''' <small>(з 2014)</small>: * {{сцягафікацыя|ЗША}} * {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{сцягафікацыя|Іарданія}} * {{сцягафікацыя|Канада}} <small>(да [[21 кастрычніка]] [[2015]] года)</small> * {{сцягафікацыя|Францыя}} * {{сцягафікацыя|Марока}} * {{сцягафікацыя|Турцыя}} * {{сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{сцягафікацыя|Катар}} * {{сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{Сцягафікацыя|ФРГ}} * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Данія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |праціўнік4 = [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|23px]] '''[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]''' <small>(таксама ў стане вайны з апазіцыяй)</small><br>'''пры падтрымцы''': * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>[https://news.rambler.ru/other/39534315-prints-muhammed-ne-skryvaet-saudity-sozdali-igil/ Принц Мухаммед не скрывает — саудиты создали ИГИЛ]</ref> <small>(фінансаванне)</small> ''[[Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі|Іншыя формы замежнай падтрымкі]]'' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар аль-Асад]]<br /> <font size="1">(прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]], галоўнакамандуючы)</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махер аль-Асад]]<br /> <font size="1">(камандзір [[4-я бранятанкавая дывізія (Сірыя)|чацвёртай бранятанкавай дывізіі]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Фахед Джасем аль-Фрэдж]]<br /> <font size="1">([[Міністр абароны, Сірыя|міністр абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Даўд Раджыха]]<br /> <font size="1">(былы [[Міністр абароны, Сірыя|міністр абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Асеф Шаўкат]]<br /> <font size="1">(намеснік [[Міністр абароны, Сірыя|міністра абароны]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Алі Абдула Аюб]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Сухапутныя войскі Сірыі|сірыйскай арміі]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Ісам Халак]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Ваенна-паветраныя войскі Сірыі|ваенна-паветраных войскаў]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Гасан Джаўдат Ісмаіл]]<br /> <font size="1">(генерал разведкі [[Ваенна-паветраныя войскі Сірыі|ВПС]])</font><br /> {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Махамад аль-Шаар]]<br /> <font size="1">([[Міністэрства ўнутраных спраў, Сірыя|міністр унутраных спраў]])</font><br /> [[File:Single Color Flag - FFFF00.svg|border|23px]] [[Хасан Насрала]]<br /> <font size="1">(генеральны сакратар [[Хезбала|Хезбалы]])</font><br /> {{Сцяг Ірана|23px}} [[Касем Сулеймані]] †<br /> <font size="1">(камандзір падраздзялення [[Кодс]])</font><br /> [[Выява:PFLP-GC Flag.svg|border|23px]] [[Ахмед Джыбрыль]]<br /> <font size="1">(генеральны сакратар [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|НФВП-ГК]])</font> ---- [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] [[Саліх Муслім Мухамад]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Дэмакратычны саюз, Сірыя|Дэмакратычнага саюза]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syrian Kurdistan.svg|border|23px]] [[Сіпан Хема]]<br /> <font size="1">(камандзір [[Атрады народнай самаабароны|атрадаў народнай самаабароны]])</font> |камандзір2 = [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Абдула аль-Башыр]]<br /> <font size="1">(начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Салім Ідрыс]]<br /> <font size="1">(былы начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Рыяд аль-Асад]]<br /> <font size="1">(былы начальнік штаба [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Мустафа аль-Шаіх]]<br /> <font size="1">(былы кіраўнік ваеннага савета [[Свабодная армія Сірыі|свабоднай арміі Сірыі]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Ахмед Іса аль-Шэйх]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Абу Амар Хурэйтан]]<br /> <font size="1">(намеснік кіраўніка [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Захран Алуш]]<br /> <font size="1">(начальнік ваенных аперацый [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Хасан Абуд]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Сірыйскага ісламскага фронту]])</font><br /> [[Выява:Flag of the Islamic Front (Syria) (Black).svg|border|23px]] [[Абдул Кадэр Салех]]<br /> <font size="1">(Былы камандзір [[Брыгада аль-Таўхід]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front.svg|border|23px]] [[Абу Махамад аль-Галані]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Фронт аль-Нусра|Фронту аль-Нусра]])</font><br /> [[Выява:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|border|23px]] [[Джамал Маруф]]<br /> <font size="1">(кіраўнік [[Сірыйскі фронт рэвалюцыянераў|Сірыйскага фронту рэвалюцыянераў]])</font><br /> ---- [[Выява:Flag_of_the_Islamic_State_of_Iraq_and_the_Levant2.svg|border|23px]] [[Абу Бакр аль-Багдадзі]] †<br /> <font size="1">(1-ы халіф [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламскай дзяржавы]])</font><br />[[File:ShababFlag.svg|22px]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]] †<font size="1">(2-і халіф [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламскай дзяржавы]])</font> |сілы1 = [[Узброеныя сілы Сірыі]]ː <br /> 178 000–250 000<br /> [[Галоўнае кіраўніцтва бяспекі]]ː <br /> 8 000<br /> [[Нацыянальныя сілы абароны|Сілы Нацыянальнай абароны]]ː <br /> 80 000<br /> [[Хезбала]]ː <br /> 8 000–10 000<br /> [[Брыгады Баас]]ː<br /> 7 000<br /> [[Ліва Абу аль-Фадль аль-Абас|Брыгады аль-Абас]]ː<br /> 10 000 (8 000 іракцаў)<br /> [[Іран]]ː<br /> 500–1 000<br /> ---- [[Атрады народнай самаабароны]]ː<br /> 10 000–35 000<br /> [[Джабат аль-Акрад]]:<br /> 7 000 |сілы2 = [[Свабодная армія Сірыі]]ː<br /> 40 000–50 000<br /> [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскі фронт]]ː<br /> 40 000–70 000<br /> [[Брыгада Ахфад аль-Расул]]ː<br /> 7 000—9 000<br /> [[Фронт Асала аль-Танмія]]ː<br /> 13 000<br /> [[Армія Маджахедзіна]]ː<br /> 5 000–12 000<br /> [[Фронт аль-Нусра]]ː<br /> 7 000–8 000<br /> ---- [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]]ː<br /> 50 000<br /> |страты1 = '''Урад Сірыі'''<br />52 438—87 077 салдатаў і паліцэйскіх забітымі<br /> 25 927—40 000 апалчэнцаў забітымі<br /> 1 000 урадавых чыноўнікаў<br /> 7 000 салдатаў і апалчэнцаў і 2 000 прыхільнікаў узятымі ў палон<br /> '''Хезбала'''<br />1 015 забітымі<br /> '''Іншыя несірыйскія байцы'''<br /> 1 854 забітымі<br />'''Іран і Расія'''<br>172 ваенных загінулі |страты2 = '''Апазіцыя'''<br>95 357—115 000 (+47 056 іншаземцаў) забітымі<br /> 979 пратэстоўцаў забітымі<br /> 39 973 байцоў апазіцыі і іх прыхільнікаў узятымі ў палон ці зніклых<br>'''Замежныя інтэрвенты'''<br>100—102 забітых |агульныя страты = 470 860 забіта ўвогуле (станам на 1 лютага 2016, па ацэнцы [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|САПЧ]])<br /> 366 200 забіта ўвогуле (станам на 1 лютага 2016 года, па ацэнцы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]])<br /> 180 215 ахвяр увогуле задкументавана [[Сірыйская абсерваторыя па правах чалавека|сірыйскай абсерваторыяй па правах чалавека]]<br /> 130 000 узята ў палон альбо знікла<br /> ---- 58 805 — 74 143 (2 680 іншаземцаў) ахвяр сярод грамадскага насельніцтва паводле дакументаў апазіцыі каля 200 іншых замежных вайскоўцаў загінулі ---- 4.5 мільёнаў ([[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], верасень 2013) – 5.1 мільёна (iDMC, верасень 2013) перасяленцаў унутры краіны<br /> 3 000 000 бежанцаў (лістапад 2013) }} '''Грамадзянская вайна ў Сірыі''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية السورية}}), на першапачатковым этапе таксама вядомая як '''Сірыйскае паўстанне''' — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. Беспарадкі пачаліся ў пачатку вясны 2011 года з агульнанацыянальных пратэстаў супраць урада прэзідэнта [[Башар аль-Асад|Башара аль-Асада]], чые войскі адказалі гвалтоўным разгонам. Пасля некалькіх месяцаў ваенных аблог канфлікт паступова ператварыўся з народных пратэстаў ва ўзброенае паўстанне. Узброеная апазіцыя складаецца з розных груп, якія былі сфармаваны ў ходзе канфлікту, у тым ліку [[Сірыйская свабодная армія|Свабоднай сірыйскай арміі]] і [[Ісламскі фронт (Сірыя)|Ісламскага фронту]]. У 2013 годзе ў падтрымку сірыйскай арміі ў вайну ўступіла [[Хезбала]]. На ўсходзе [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]], ваенізаваная групоўка джыхадзістаў, якая першапачаткова была звязана з [[Аль-Каіда]]й у [[Ірак]]у, хуткімі тэмпамі захапіла вялікія часткі [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у. Станам на ліпень 2014 года [[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта|Ісламская дзяржава]] кантралявала трэць тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]], а таксама большую частку яе нафты і газу, тым самым зацвердзіўшы сабе ў якасці асноўнай апазіцыйнай сілы. [[Урад Сірыі|Сірыйскі ўрад]] атрымлівае ваенную падтрымку ад [[Расія|Расіі]] і [[Іран]]а. [[Катар]], [[Саудаўская Аравія]], [[Турцыя]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] аказваюць матэрыяльную дапамогу паўстанцам. [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] і еўрапейскія і арабскія дзяржавы абвясцілі гатоўнасць падтрымаць умераную сірыйскую апазіцыю. У сувязі з характарам гэтага замежнага ўдзелу, міжнародныя арганізацыі ахарактарызавалі гэты канфлікт як апасродкаваную вайну. Да ліпеня 2013 года [[Урад Сірыі|сірыйскі ўрад]] кантраляваў прыблізна 30-40 % тэрыторыі краіны і 60 % насельніцтва [[Сірыя|Сірыі]]. У канцы 2012 года [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] апублікавала даклад, у якім апісала канфлікт як «адкрыта міжканфесійны» паміж алавіцкімі ўрадавымі войскамі, міліцыянтамі і іншымі [[Шыіты|шыіцкімі]] групамі з аднаго боку і [[Суніты|суніцкімі]] паўстанцкімі групамі з другога. Аднак і [[Урад Сірыі|сірыйскі ўрад]], і сірыйская апазіцыя абверглі гэтае сцвярджэнне. Міжнародныя арганізацыі абвінавацілі ўрад і апазіцыйныя сілы ў грубых парушэннях [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Таксама [[Выкарыстанне хімічнай зброі падчас грамадзянскай вайны ў Сірыі|падчас канфлікту шмат разоў была выкарыстаная]] [[хімічная зброя]]. Праверкі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і арганізацыі [[Міжнародная Амністыя]], якія праходзілі ў 2012 і 2013 гадах, вызначылі, што пераважная большасць такіх парушэнняў, а таксама самых вялікіх па маштабе, былі здзейснены сіламі [[Урад Сірыі|сірыйскага ўрада]]. == Перадгісторыя == Прыйшоўшы да ўлады ў [[2000]] годзе, [[Башар Асад]] пачаў ліберальныя рэформы. У краіне пачаліся публічныя грамадска-палітычныя дыскусіі (форумы), у якіх удзельнічалі сотні прадстаўнікоў сірыйскай інтэлігенцыі, была аб’яўлена маштабная палітычная амністыя, ажывіліся «Браты-мусульмане», дзейнасць якіх была забаронена з [[1982]] года (варта адзначыць, што сірыйскае кіраўніцтва ўсталявала кантакты з прадстаўнікамі «[[Браты-мусульмане|Братоў-мусульман]]» і іншымі апазіцыйнымі групоўкамі за мяжой яшчэ ў 1990-я гады, выкарыстоўваючы іх амніставаных прыхільнікаў у самой Сірыі). Так званая «дамаская (сірыйская) вясна», аднак, хутка скончылася, чаму спрыяла пазіцыя многіх членаў сірыйскага кіраўніцтва, якіх Башар Асад «атрымаў у спадчыну» ад свайго бацькі, Хафеза Асада. Калі ў незалежных СМІ пачалі востра крытыкаваць перыяд кіравання прэзідэнта Хафеза Асада, Башар Асад заявіў, што [[Сірыя]] пойдзе па шляху паэтапнай дэмакратызацыі і рэформаў, але не будзе выконваць патрабаванні асобных людзей, якія не прадстаўляюць меркаванне большасці народа<ref name="Мовсесян">''Мовсесян В. А.'' Предпосылки конфликта в Сирии в 2011 г. // Регион и мир, 2017, # 1.</ref>. У [[2006]] у Сірыі пачалася засуха. Яе наступствы моцна паўплывалі на жыццё мясцовага насельніцтва. У [[2008]] у краіне быў сабраны самы нізкі ўраджай збожжа за 9 гадоў<ref>[http://www.agronews.ru/news/detail/52433/ Сирия соберет самый низкий урожай зерна за 9 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150410124645/http://www.agronews.ru/news/detail/52433/ |date=10 красавіка 2015 }}</ref>. Да [[2011]] на мяжы голаду апынуліся мільён чалавек<ref>[http://ria.ru/science/20151107/1315098681.html Ученые обьяснили причину конфликта в Сирии]</ref>. Гэта прывяло да таго, што людзі сталі масава перасяляцца з сельскай мясцовасці ў гарады. [[Беспрацоўе]] ў краіне набліжалася да 20 %. Патрабаванні сацыяльнай справядлівасці аб’ядналі ўсе этнаканфесійныя групы<ref>{{Cite web |url=http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ |title=Архіўная копія |access-date=10 красавіка 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140115064118/http://expert.ru/expert/2012/31/sirijskaya-partiya/ |archivedate=15 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Гэтак жа большасць насельніцтва Сірыі, якія з’яўляюцца сунітамі, была незадаволена тым, што кіруючая эліта ў значнай частцы належыць да нешматлікай суполкі алавітаў, прызнанай Іранам шыіцкай. Пры гэтым варта адзначыць, што сацыяльна-эканамічная сітуацыя ў Сірыі адрознівалася ў лепшы бок у параўнанні з Егіптам і Тунісам. Па даных МВФ на [[2010]] год, ВУП на душу насельніцтва ў Сірыі складаў 4800 долараў, прырост ВУП — 2,3 %, узровень беспрацоўя — 20 % сярод дарослых (такі ж, як у [[Іспанія|Іспаніі]]) і 30 % сярод моладзі (у Тунісе беспрацоўнымі былі 50 % маладых). Для сірыйскага грамадства характэрны высокі адукацыйны ўзровень (доля пісьменных людзей старэйшых за 15 гадоў дасягае 86 % у мужчын і 73,6 % у жанчын), працягласць жыцця даходзіць да 70 гадоў<ref name="Мовсесян" />. У шэрагу крыніц называюць у якасці знешніх фактараў грамадзянскай вайны барацьбу паміж пастаўшчыкамі [[Прыродны газ|прыроднага газу]] за магчымасць пракласці праз тэрыторыю Сірыі трубаправод для забеспячэння еўрапейскага рынку. Асноўны зацікаўленым бокам з’яўляецца [[Катар]], які спрабуе наладзіць экспарт газу праз гэты рэгіён. Іншымі ўдзельнікамі канфлікту з’яўляюцца [[Іран]], зацікаўлены ў стабільным экспарце свайго газу, [[Расія]], якая прагне захаваць сваю долю еўрапейскага рынку збыту, і [[ЗША]], якія ў цэлым падтрымліваюць дыверсіфікацыю паставак у [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{Cite web|url=http://www.armedforcesjournal.com/pipeline-politics-in-syria/|title=Armed Forces Journal – Pipeline politics in Syria|publisher=www.armedforcesjournal.com|accessdate=2016-02-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|title=Трубопроводные интриги вокруг Сирии|author=Dmitriy|publisher=geo-politica.info|accessdate=2016-02-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310182809/http://geo-politica.info/truboprovodnye-intrigi-vokrug-sirii.html|archivedate=10 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. == Ход падзей == === 2011 === Пратэсты пачаліся [[15 сакавіка]] ў горадзе Дэр’а, як рэакцыя на арышт і катаванні 15 чалавек, якія распаўсюджвалі антыўрадавыя графіці<ref>A Faceless Teenage Refugee Who Helped Ignite Syria’s War,''The New York Times'' (9 February 2013). http://www.nytimes.com/2013/02/09/world/middleeast/a-faceless-teenage-refugee-who-helped-ignite-syrias-war.html?_r=0 </ref>. Падчас пратэстаў [[18 сакавіка]], у ходзе сутычак з паліцыяй, з’явіліся першыя забітыя. Пратэстоўцы патрабавалі вызвалення палітычных зняволеных, адмены надзвычайнага становішча, грамадзянскіх свабод і спынення татальнай карупцыі сярод урадавых чыноўнікаў. [[25 сакавіка]] пратэсты ахапілі ўсю краіну<ref>Holliday, Joseph (December 2011). «The Struggle for Syria in 2011». ''Institute for the Study of War''. http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430184640/http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Struggle_For_Syria.pdf |date=30 красавіка 2019 }}</ref>. Больш за 70 чалавек загінула падчас сутыкненняў з паліцыяй<ref>''Slackman, Michael''. Syrian Troops Open Fire on Protesters in Several Cities, ''New York Times'' (25 March 2011). Проверено 28 января 2013.http://www.nytimes.com/2011/03/26/world/middleeast/26syria.html</ref>. Першыя масавыя акцыі пратэсту ў Сірыі, якія ўспыхнулі ў сярэдзіне сакавіка 2011 года, першапачаткова выглядалі толькі як частка больш шырокага рэгіянальнага руху — так званай «арабскай вясны». Падобныя выступы да таго часу ўжо праходзілі ў [[Бахрэйн]]е, [[Егіпет|Егіпце]], [[Емен]]е, [[Лівія|Лівіі]] і [[Туніс]]е<ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/demonstrations_erupt_across_syria_as_unrest_sweeps_on_1_1532879|work=The Scotsman|date=18 March 2011|accessdate=12 November 2011|title=Demonstrations erupt across Syria as unrest sweeps on}}</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2689101&tid=95994 Сирия: все началось с растоптанного платка старейшины] // Вести.ру, 20 ноября 2015</ref>. Прыкладна за месяц да пачатку беспарадкаў у сацыяльнай сетцы [[Facebook]] з’явілася новая група «Сірыйская рэвалюцыя-2011», якая заклікала да «Дня гневу» — масавых дэманстрацыяў у [[Дамаск]]у і [[Алепа]] супраць прэзідэнта краіны Башара Асада. У адказ на масавыя пратэсты ўлады Сірыі арыштавалі лідараў апазіцыі<ref>Jailed prominent Syrian opposition for seven and a half years (Arabic). free-syria.com.  </ref><ref>Syrian authorities detain national identity Adnan Mustafa Abu Ammar (Arabic). free-syria.com. Проверено 12 февраля 2011. Архивировано из первоисточника 11 мая 2011. http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511191337/http://free-syria.com/loadarticle.php?articleid=37802 |date=11 мая 2011 }}</ref>. Было арыштавана мноства палітычных актывістаў і мужчын, якія выклікалі падазрэнне<ref>Syrian Arrests Are Said to Have Snared Tens of Thousands, ''The New York Times'' (27 June 2012).Проверено 2 августа 2012.http://www.nytimes.com/2012/06/28/world/middleeast/beyond-arms-syria-uses-arrests-against-uprising.html</ref>. Вядома таксама, што ўрад зрабіў шэраг саступак мясцоваму насельніцтву (скараціў прызыў у армію, адмяніў надзвычайнае становішча і г.д.). Аднак многія рэформы толькі абяцаліся прэзідэнтам Сірыі [[Башар Асад|Башарам Асадам]], але не праводзіліся. З [[20 сакавіка]] ў горадзе [[Дэр’а]] пачаліся масавыя дэманстрацыі і баі з паліцыяй, падчас якіх дэманстранты выкарысталі агнястрэльную зброю. [[25 красавіка]] супраць пратэстуючых былі кінуты войскі, якія знішчылі барыкады паўстанцаў і выбілі іх з мячэці Амары. У маі ўзброеныя выступленні прайшлі ў гарадах Баніяс, Хомс, Тэль-Калах, Латакія і іншых<ref>Syrian army tanks 'moving towards Hama', ''BBC News'' (5 May 2011). Проверено 20 января 2012. http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-13343540 </ref>. [[9 мая]] ЕС увёў санкцыі супраць Сірыі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/05/10/sanc/ ЕС ввел санкции против Сирии]</ref>. У чэрвені—ліпені 2011 г. па Сірыі пракацілася хваля узброеных выступаў. [[29 ліпеня]] група афіцэраў-дэзертыраў абвясціла аб стварэнні Свабоднай арміі Сірыі (Free Syrian Army, FSA). [[27 жніўня]] ў [[Дамаск]]у, сталіцы Сірыі, прайшла вялікая акцыя пратэсту<ref>Syrian tanks 'resume shelling' eastern town // «Al Jazeera English», 25 Aug 2011 http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/08/201182582619939913.html </ref>. У лістападзе Еўрасаюз увёў дадатковыя санкцыі супраць Сірыі<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/28/syria/ ЕС ввел против Сирии дополнительные санкции]</ref>, а таксама санкцыі супраць краіны Асада ўвялі манархіі Заліва і члены [[Ліга арабскіх дзяржаў|ЛАД]]. У канцы года па правінцыі [[Ідліб]] пракацілася мноства бунтаў. Іх вынікам стала тое, што паўстанцы ўзялі пад кантроль частку правінцыі. === 2012 === За студзень свабодная армія Сірыі захапіла гарады Забадані і Дума<ref>Syrian deserters seize town of Douma northeast of Damascus, scores killed http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/21/189650.html </ref>, а [[16 лістапада]] атакавала ўскраіны Дамаска<ref>[http://lenta.ru/news/2011/11/16/attack/ «Свободная армия Сирии» атаковала окраину Дамаска]</ref>. Аднак у ходзе контрнаступлення сірыйскай арміі стала трываць паразы і адступаць. З [[22 чэрвеня]] над сірыйскай тэрыторыяй сталі з’яўляцца турэцкія самалёты<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1544646.html Сирия пдтвердила, что сбила турецкий истребитель]</ref><ref>[http://www.rbc.ua/rus/newsline/show/siriya-snova-obstrelyala-turetskiy-samolet-25062012140800 Сирия снова обстреляла турецкий самолет]</ref>. [[5 ліпеня]] 5 турэцкіх грузавікоў перасеклі мяжу з [[Турцыя]]й, пры падтрымцы сірыйскай апазіцыі, і рухаліся ўглыб тэрыторыі Сірыі, але былі знішчаныя сірыйскай авіяцыяй<ref>[http://russian.news.cn/world/2012-07/06/c_131698479.htm Сирия уничтожила пять турецких грузовиков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170219192435/http://russian.news.cn/world/2012-07/06/c_131698479.htm |date=19 лютага 2017 }}</ref>. Тым часам паўстанцы пачалі баі за сірыйскую сталіцу, Дамаск, дзе супраць іх былі выстаўленыя 3-я і 4-я бранятанкавыя дывізіі і рэспубліканская гвардыя Сірыі на чале з малодшым братам прэзідэнта [[Махер Асад|Махерам Асадам]]. [[15 ліпеня|15]] і [[16 ліпеня]] баі прайшлі ў прыгарадах Дамаска<ref>[http://www.bbc.com/russian/international/2012/07/120716_syria_damascus_fighting_intensifies.shtml В Дамаске второй день подрят идут тяжелые бои]</ref>. З [[17 ліпеня]] баі ахапілі сам горад, у тым ліку цэнтральныя вуліцы<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2012/07/120717_ru_s_syria_damascus_fight.shtml Сирия:в Дамаске ожесточились бои, говорит оппозиция]</ref>. [[22 ліпеня]] ўрадавыя сілы ачысцілі ад баевікоў раёны Барзех і Мезех<ref>http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151003224430/http://www.armynow.ru/news/v-damaske-voiska-pytayutsya-vytesnit-povstantsev-iz-raiona-barzekh |date=3 кастрычніка 2015 }}</ref>. Вынікам баёў [[3 жніўня|3]]—[[4 жніўня]] стала поўнае ачышчэнне сталіцы ад баевікоў<ref>[http://www.utro.ru/news/2012/08/05/1063460.shtml Сирийская армия выбила боевиков из Дамаска]</ref>. 24 жніўня тэрарысты былі выбітыя з дамаскага прыгарада Дэрая. За [[18 мая]]—[[5 чэрвеня]] сірыйская армія выбіла з горада [[Эль-Кусейр]] баевікоў групоўкі «Хезбала»<ref>[http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html Аль-Кусейр долгожданный триумф Башера Асада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130608161304/http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html |date=8 чэрвеня 2013 }}</ref>. З [[19 ліпеня|19]] па [[28 ліпеня]] паўстанцы штурмавалі горад [[Алепа]] і ўзялі яго. Урадавыя сілы сталі акружаць горад, каб адбіць яго<ref>http://russian.news.cn/importnews/2012-07/29/c_131745508.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160205060503/http://russian.news.cn/importnews/2012-07/29/c_131745508.htm |date=5 лютага 2016 }}</ref>. [[10 жніўня]] сірыйская армія захапіла квартал Салах ад-Дзін. На наступны дзень баі ішлі ў раёне Сукары, Сейф ад-Давулу<ref>Столкновения правительственных сил с боевиками идут в Алеппо http://ria.ru/arab_sy/20120811/721239294.html </ref>. Шэраг кварталаў былі ачышчаны ад баевікоў да [[25 жніўня]]. [[31 жніўня]] баевікі атакавалі шэраг ваенных баз і аэрадромаў у ваколіцах Алепа, у прыватнасці, авіябазу Расм аль-Абуд і Абу-аз-Зухур. [[2 верасня]] ўрадавыя войскі адказалі знішчэннем каманднага цэнтра апазіцыі ў раёне Бустан аль-Баш<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=896425 Командный центр боевиков в Алеппо уничтожен]</ref> і працягнулі вызваленне горада. [[27 верасня]] паўстанцы вярнулі сабе некалькі кварталаў. === 2013 === [[23 мая]] лідар сірыйскай апазіцыі Муаз аль-Хаціб звярнуўся да прэзідэнта Сірыі Башара Асада з патрабаваннем на працягу 20 дзён перадаць уладу віцэ-прэзідэнту Фаруку Шараа або кіраўніку ўрада Ваілю аль-Халкі. Ён дадаў, што калі яго патрабаванне будзе выканана, то Асаду будзе дазволена пакінуць Сірыю, узяўшы з сабою 500 набліжаных<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|title=Оппозиция даёт Асаду три недели|accessdate=2013-05-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gquz2Lfb?url=http://9tv.co.il/news/2013/05/23/151287-print.html|archivedate=2013-05-24}}</ref>. Гэта заява прагучала на фоне поспеху ўрадавых сіл Сірыі ва ўзброенай барацьбе і заяве ЗША аб павелічэнні падтрымкі паўстанцаў<ref>[http://www.itar-tass.com/c303/745512.html Вашингтон пригрозил увеличить поддержку сирийской оппозиции, если Башар Асад не пойдёт на сотрудничество] // ТАСС</ref>. У маі начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета Салім Ідрыс прызнаў, што паўстанцкія атрады раздробленыя і Вышэйшы ваенны савет не ў стане кантраляваць іх дзеянні<ref>{{cite web|url=http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|title=Конфликт в Сирии: «блицкриг» Салима Идриса|last=Ферсович|first=Вадим|date=2013-06-18|publisher=Голос России|lang=ru|accessdate=2013-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131224092031/http://rus.ruvr.ru/2013_06_18/Konflikt-v-Sirii-blickrig-Salima-Idrisa-6704/|archivedate=24 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. З 18 мая па 5 чэрвеня працягвалася вайсковая аперацыя падраздзяленняў рэгулярнай сірыйскай арміі і атрадаў «Хезбалы» па вызваленні ад узброеных апазіцыянераў горада Аль-Кусейр, за 15 км ад ліванскай мяжы. Да аперацыі было прыцягнута каля 7 тысяч сірыйскіх салдат і 2 тысячы апалчэнцаў «Хезбалы». Раніцай [[5 чэрвеня]] горад быў узяты ў ходзе двухгадзіннага штурму. Ужывалася цяжкая і рэактыўная артылерыя, ракеты і інш. У выніку баёў горад быў практычна знішчаны. Сірыйскія, іранскія і ліванскія СМІ паведамлялі, што страты мяцежнікаў склалі каля 1000 чалавек забітымі, больш за 200 былі ўзятыя ў палон<ref>{{cite web|url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|title=Аль-Кусейр. Долгожданный триумф Башара Асада|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HB4a4UTg?url=http://www.mignews.com/news/photo/world/060613_162931_46816.html|archivedate=2013-06-06}}</ref>. [[21 жніўня]] ў прыгарадзе Дамаска Усходняя Гута апазіцыйнымі групоўкамі была ўжыта газавая зброя, загінула больш за 1000 чалавек<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/asia/middleeast/08-04-2017/1330095-syria-0/ Химическая атака в Сирии: сомнения западных экспертов]</ref>. Афіцыйна паўстанцы не прызналі сваёй датычнасці да газавых нападаў, абвінаваціўшы ўрад Башара Асада. [[29 верасня]] 50 паўстанцкіх груповак, якія дзейнічалі ў асноўным у ваколіцах Дамаска, абвясцілі аб аб’яднанні ў новую групоўку пад назвай «Джэйш аль-Іслам» («Армія ісламу»). Узначаліў яе Захран Алуш. Да лістапада ў арганізацыю ўваходзілі ўжо 60 атрадаў узброенай апазіцыі. У пачатку лістапада ісламісцкія паўстанцкія групоўкі «Вялікага Дамаска», за выключэннем «Джэйш аль-Іслам» і найбольш радыкальных джыхадзістаў — «Фронту ан-Нусра» і ІДІЛ, — абвясцілі аб стварэнні аб’яднанага аператыўнага камандавання. Пазней пяць з найбольш буйных мясцовых утварэнняў — Брыгады аль-Хабіба аль-Мустафа, Аб’яднанне Амджад аль-Іслам, Брыгады і батальёны сахабаў, Батальёны Шабаб аль-Худа і Брыгада Дэр аль-Асіма — заявілі аб стварэнні Ісламскага саюза Аджнад аль-Шам<ref name=ceip4march>{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/syriaincrisis/?fa=54750|title=The Ajnad al-Sham Islamic Union|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=4 March 2014|accessdate=17 December 2015}}</ref>. У снежні начальнік штаба Вышэйшага ваеннага савета ССА [[Салім Ідрыс]] збег з краіны і [[12 снежня]] праз Турцыю прыбыў самалётам у сталіцу [[Катар]]а — [[Доха|Доху]]. Ідрыс быў вымушаны пакінуць краіну пасля таго, як ваенная база ў раёне Баб эль-Хауа на мяжы з Турцыяй была захоплена баевікамі «Ісламскага фронту». На гэтай базе размяшчалася штаб-кватэра ССА, а таксама былі размешчаны склады са зброяй і баепрыпасамі, якія паступілі з ЗША<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/12/164853.html|title=Командующий Сирийской свободной армии бежал из Сирии в Катар|date=2013-12-12|publisher=9 Канал Израиль|lang=ru|accessdate=2013-12-23}}</ref>. Уцёкі лідара ўзброенай апазіцыі сталі самым відавочным на той перыяд сведчаннем таго, што «Свабодная сірыйская армія» церпіць паражэнне пад націскам баевікоў-ісламістаў<ref>{{cite web|url=http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|title=WSJ: Исламисты вынудили лидера прозападных сирийских повстанцев бежать из страны|date=2013-12-12|publisher=Голос Америки|lang=ru|accessdate=2013-12-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131216040306/http://www.golos-ameriki.ru/content/syria-rebel/1808680.html|archivedate=16 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. === 2014 === У студзені сірыйскія курды абвясцілі аб стварэнні на поўначы Сірыі ўласнай аўтаноміі пад назвай Рожава. У яе склад увайшлі тры раёна — Джазіра, Кабані, Афрын (на момант абвяшчэння ўяўлялі сабой падзеленыя тэрыторыі). Сірыйскія ўлады не прызналі аўтаномію, але не перашкаджалі яе функцыянаванню. Тэрыторыя Сірыйскага Курдыстана кантралявалася Вышэйшым курдскім саветам і звязанымі з ім узброенымі атрадамі народнай самаабароны (YPG). [[22 студзеня]] ў [[Мантро]] ([[Швейцарыя]]) па сумеснай расійскай і амерыканскай ініцыятыве прайшла канферэнцыя па ўрэгуляванні сірыйскага канфлікту, на якой упершыню з пачатку канфлікту дэлегацыі сірыйскага ўрада і апазіцыі сустрэліся за адным сталом перамоваў. Канферэнцыя, аднак, не прынесла ніякіх істотных вынікаў<ref name="сирия">[http://tass.ru/info/3675016 Инициативы России и США по урегулированию сирийского конфликта // ТАСС, 3 октября 2016 года]</ref>. [[23 сакавіка]] ў паветранай прасторы над правінцыяй Латакія (па даных Анкары, у паветранай прасторы Турцыі) турэцкі знішчальнік F-16 збіў сірыйскі МіГ-23. У гэты ж дзень быў забіты Хілал Асад — стрыечны брат сірыйскага прэзідэнта Башара Асада. У ходзе жорсткіх баёў у паўночных раёнах Латакіі верталёты турэцкіх ВПС аказвалі агнявую падтрымку атрадам апазіцыі<ref>[http://pomalu.ru/novosti/za-23-marta-2014-goda/ Сводка событий в провинции Латакия за 23 марта 2014 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160326123646/http://pomalu.ru/novosti/za-23-marta-2014-goda/ |date=26 сакавіка 2016 }}</ref>. [[20 чэрвеня]] ісламісты ўзарвалі замінаваны аўтамабіль у Сірыі, не менш за 34 чалавек загінулі. [[7 снежня]] ВПС Ізраіля здзейснілі авіяналёт на аэрапорт Дамаска<ref>[http://top.rbc.ru/politics/07/12/2014/54847963cbb20f7cc701220c Сирия заявила о налете ВВС Израиля на международный аэропорт Дамаска]</ref>. === 2015 === У студзені [[2015]] года ўрадавыя войскі Сірыі ва ўзаемадзеянні з курдскімі атрадамі народнай самаабароны вызвалілі ад фарміраванняў «Ісламскай дзяржавы» горад Кабані (Сірыйскі Курдыстан). [[25 студзеня]] баевікі «Джэйш аль-Іслам» вырабілі масіраваны ракетны абстрэл Дамаска, паведамлялася аб сямі ахвярах<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2015/01/150125_rn_syria_rebels_missiles Сирия: повстанцы обстреляли Дамаск ракетами.]</ref>. [[26 красавіка]] апазыцыйнымі групоўкамі быў створаны Аперацыйны цэнтр «Вызваленне Алепа». [[28 сакавіка]] антыўрадавымі сіламі быў узяты пад свой кантроль горад Ідліб — сталіца аднайменнай правінцыі. [[20 мая]] байцы сірыйскай арміі пакінулі горад Пальміра за 240 км ад Дамаска<ref name="tass.ru">{{Cite news|title = СМИ: сирийская армия покинула Пальмиру|author = |url = http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1983646|work = |date = }}</ref>. Пасля захопу Пальміры тэрарысты ІД учынілі масавыя пакаранні смерцю ў гэтым раёне, забіўшы парадку 400—450 грамадзянскіх, якія падтрымлівалі САА і ўрад. Апазіцыя сцвярджае, што колькасць забітых каля 217—329 чалавек (у асноўным жанчын). Тым часам войскі ССА занялі абарончыя пазіцыі на ўскраіне горада і пачалі ўтрымліваць шашы на Хомс і Дамаск. Таксама сірыйскія войскі ўтрымлівалі пазіцыі ля будынка турмы на ўсходзе горада і ў раёне крэпасці эміра Фахрэдзіна на заходнім узгорку, які ўзвышаецца над [[аазіс]]ам. Сірыйскія ВПС наносілі ўдары па месцах навалы баевікоў ІД<ref name="tass.ru"/>. У пачатку [[чэрвень|чэрвеня]] фарміраванні ІД падышлі да г. Хасэ, які размешчаны на асноўнай дарозе з Дамаска ў Хомс, і, па паведамленнях, захапіла пазіцыі на захад ад горада, стварыўшы патэнцыйную пагрозу для ўрадавых войскаў і ўзмацніўшы верагоднасць уцягнуць [[Ліван]] яшчэ глыбей у вайну. [[29 ліпеня]] [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] нанеслі авіяўдар па вёсцы Эль-Гандура, загінула 77 мірных жыхароў<ref>[http://www.ntv.ru/docs/SAR1.pdf Действия США и их союзников в Сирии]</ref>. [[9 верасня]] авіябаза Абу-Духур на мяжы з паўночна-заходняй правінцыяй Ідліб перайшла ў рукі баевікоў групоўкі «Джэйш аль-Фатх». Пасля захопу авіябазы сірыйскія ваенныя былі цалкам выцесненыя з правінцыі Ідліб. [[30 верасня]] Расія адправіла ў Сірыі авіяцыйную групу для дапамогі сірыйскаму ўраду ў барацьбе з ісламістамі<ref>[https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/09/29/735830-itogi-sirii Павел Аптекарь. Итоги двух лет российской операции в Сирии // Ведомости, 29 сентября 2017 года]</ref>. [[4 кастрычніка]] было паведамлена пра тое, што ВПС РФ «з ужываннем авіябомбаў БЕТАБ-500» знішчылі чатыры камандных пункта ІД у правінцыі Ідліб<ref>[http://ria.ru/world/20151004/1296551809.html Авиация ВКС РФ уничтожила четыре командных пункта ИГ в провинции Идлиб]</ref>. [[13 кастрычніка]] ўрадавыя войскі Сірыі перайшлі ў наступленне на ўсходні прыгарад Дамаска Джабар. [[7 лістапада]] ўрадавыя сілы акружылі ў Алепа ўмацраён тэрарыстаў «Джэбхат-ан-Нусры». [[6 снежня]] ВПС ЗША разбамбілі ўрадавых ваенны склад у Абу-Кемаль. [[9 снежня]] ад тэрарыстаў быў вызвалены горад Хомс, а таксама Эль-Тайба. Тым самым САА ўсталявала кантроль над стратэгічнай дарогай паміж Хамай і Ідлібам (пасля таго, як узброеныя сілы Асада ўзялі найбольш важныя стратэгічныя пазіцыі, у горадзе пачалі дзейнічаць нацыянальныя камітэты па прымірэнні)<ref>[http://news.rambler.ru/head/31851920/ сирийская армия освободила город Эль-Тайба] // 5 ноября 2015</ref>. === 2016 === У пачатку [[2016]] паміж урадам і апазіцыяй падпісана пагаднення аб перамір’і. Да перамір’я далучыліся групоўкі ўзброенай апазіцыі, за выключэннем «Ісламскага дзяржавы», «Джэбхат ан-Нусры» і шэрагу іншых тэрарыстычных арганізацый, прызнаных такімі Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый<ref>[http://ria.ru/trend/truce_Syria_26022016/ Перемирие в Сирии // РИА Новости, 26 февраля 2016]</ref><ref>[http://ria.ru/infografika/20160226/1380699923.html Перемирие в Сирии: условия и координационный центр] // РИА Новости, 26 февраля 2016</ref>. [[6 сакавіка]] САА пачынае наступальную аперацыю на Пальміру. Да [[23 сакавіка]] ўрадавыя войскі падышлі непасрэдна да горада і на працягу наступных сутак усталявалі кантроль над панавальнымі вышынямі. Спроба баевікоў ІД утрымаць абарону ў горадзе і на былой авіябазе апынулася беспаспяховай, і яны пачалі адыход. [[27 сакавіка]] было абвешчана пра вызваленне Пальміры, хоць зачыстка асобных кварталаў горада і ліквідацыя пакінутых баевікоў працягвалася яшчэ два дні. [[5 красавіка]] ў [[Алепа]] паўстанцы парушылі дамоўленасць аб спыненні баявых дзеянняў і абстралялі з рэактыўных ракетных установак жылы квартал Шэйх-Максуд, у выніку загінулі 10 чалавек, яшчэ больш за 50 атрымалі раненні. [[24 жніўня]] Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі ў 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў. [[17 верасня]] ў выніку авіяўдару па Дэйр-эз-Зору, нанесенай кааліцыяй ЗША, загінулі больш за 60 сірыйскіх вайскоўцаў і каля 100 чалавек атрымалі раненні. [[19 верасня]] ў ваколіцах Алепа быў нанесены ўдар па сумеснаму гуманітарнаму канвою ААН і Сірыйскага таварыства Чырвонага Паўмесяца, у выніку чаго загінулі па меншай меры 18 чалавек. ЗША ўсклалі адказнасць за інцыдэнт на Расію і сірыйскія ўлады. [[22 верасня]] ўрадавая армія пачала штурм раёнаў Алепа, якія знаходзіліся пад кантролем апазіцыі. У пачатку снежня, скарыстаўшыся тым, што асноўныя сірыйскія ўрадавыя сілы былі адцягнуты на аблогу Алепа, фарміраванні ІД здолелі адбіць Пальміру і прылеглыя тэрыторыі. [[22 снежня]] горад Алепа цалкам перайшоў пад кантроль урадавых войскаў і іх саюзнікаў<ref>[http://www.dailymail.co.uk/wires/afp/article-4058124/Last-convoys-leaving-Syrias-rebel-held-Aleppo.html 4,000 rebels leave Aleppo in 'last stages' of evacuation]</ref>. === 2017 === [[1 студзеня]] баевікі ІД здзейснілі напад на авіябазу «Т-4», якая знаходзілася пад кантролем урадавых войскаў. Атаку тэрарыстаў удалося адбіць. [[6 студзеня]] [[2017]] года Мінабароны РФ абвясціла аб сыходзе з Сірыі караблёў Паўночнага флота на чале з цяжкім авіянясучым крэйсерам «Адмірал Кузняцоў», у адпаведнасці з рашэннем прэзідэнта Уладзіміра Пуціна аб скарачэнні групоўкі войскаў у САР<ref>[https://lenta.ru/news/2017/01/06/sar/ Военные отчитались о выполненных палубной авиацией боевых задачах в САР]</ref>. За час знаходжання авіяносца «Адмірал Кузняцоў» у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] небаявыя страты склалі два знішчальнікі: МіГ-29КР (14.11.16) і Су-33 (5.12.16)<ref>[https://lenta.ru/news/2016/12/05/su33/ В Минобороны подтвердили потерю Су-33 при посадке на «Адмирал Кузнецов»]</ref>. [[18 студзеня]] пачалася першая сумесная аперацыя ВПС Расіі і Турцыі ў Сірыі супраць групоўкі «Ісламская дзяржава», у ваколіцах горада Эль-Баб, у якой былі задзейнічаныя франтавыя бамбардзіроўшчыкі [[Су-24]]М і [[Су-34]], а таксама штурмавікі Су-25СМ у звязку з экіпажамі [[F-16]] і [[F-4]] ВПС Турцыі<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3195700?from=doc_vrez Военные самолеты нашли общую цель // «Коммерсантъ», 19.01.2017]</ref>. Новы [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]], які заняў пасаду ў студзені, абвясціў адной са сваіх задач перамогу над «Ісламскай дзяржавай». У сувязі з гэтым ён заявіў пра гатоўнасць узаемадзейнічаць з Расіяй у барацьбе з тэрарыстамі, аднак узаемадзеянне двух міжнародных антытэрарыстычных кааліцый, узначаленых Расіяй і ЗША, па большай частцы абмяжоўвалася выкарыстаннем тэлефонных каналаў сувязі для прадухілення магчымых інцыдэнтаў<ref name="ReferenceC">[https://www.kommersant.ru/doc/3511567 Война и мир Сирии. Восстановлению страны мешает раскол между двумя «антитеррористическими коалициями»] // «Коммерсантъ», 29.12.2017</ref>. У пачатку красавіка Трамп усклаў на сірыйскія ўлады адказнасць за хімічную атаку ў [[Ідліб]]е, у выніку якой загінулі больш за 80 чалавек<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3262968 «Варварская атака режима Асада не должна остаться безнаказанной». Дональд Трамп назвал химатаку в Идлибе «печальным днем для России» // Коммерсант.ru, 06.04.2017]</ref>, і загадаў нанесці масіраваны ракетны ўдар па сірыйскай авіябазе Эш-Шайрат (правінцыя Хомс). У выніку амерыканскія ваенныя караблі з акваторыі Міжземнага мора выпусцілі па авіябазе 59 крылатых ракет «Тамагаўк». Расійскія ўлады назвалі гэты ўдар агрэсіяй супраць суверэннай дзяржавы і на некаторы час прыпынілі дзеянне падпісанага з ЗША Мемарандума аб прадухіленні інцыдэнтаў і забеспячэнні бяспекі палётаў авіяцыі ў ходзе аперацый у Сірыі. === 2018 === У [[2018]] годзе сірыйская ўрадавая армія, пры дапамозе Расіі і Ірана, усталявала кантроль над 3 з чатырох створаных у 2017 годзе зон дээскалацыі: на паўднёвым захадзе Сірыі, вакол Дамаска (Усходняя Гута) і ў раёне Хомса. Упершыню з 2012 года сталіца краіны перастала падвяргацца абстрэлам з боку ўзброенай апазіцыі і джыхадзістаў. За выключэннем двух кантраляваных «Ісламскім дзяржавай» участкаў тэрыторыі ў Сірыйскай пустыні і на ўсходнім беразе ракі [[Еўфрат]], сірыйскія ўлады змаглі вярнуць сабе ўсе тэрыторыі, акрамя тых, якія знаходзіліся пад апекай Турцыі (зона дээскалацыі Ідліб на паўночным захадзе краіны) і ЗША<ref name="итог2018">[https://www.kommersant.ru/doc/3842711 Вывод в пользу Турции. В 2019 году Анкара может сыграть центральную роль в сирийском урегулировании] // «Коммерсантъ» № 241 от 28.12.2018</ref>. У пачатку студзеня сірыйскія ўрадавыя войскі пры падтрымцы расійскіх ПКС разгарнулі шырокамаштабнае наступленне на поўдні правінцыі Ідліб (паўночны захад Сірыі) на раёны, кантраляваныя ўзброенай групоўкай «Хаят Тахрыр аш-Шам» і шэрагам іншых радыкальных груповак. Адначасова ўрадавыя сілы і іх саюзнікі прасоўваліся ў правінцыях Алепа і Хама ў напрамку стратэгічнай авіябазы Абу-Духур (Абу эд-Духур). Ужо [[20 студзеня]] авіябаза перайшла пад кантроль Сірыйскай Арабскай арміі. [[20 студзеня]] УС Турцыі сумесна з пратурэцкай «Сірыйскай нацыянальнай арміяй» пачалі аперацыю «[[Аперацыя «Аліўкавая галіна»|Аліўкавая галіна]]», мэтай якой было выцясненне курдскіх фарміраванняў з раёна Афрын, што і адбылося ў сакавіку. [[30 студзеня]] ў Сочы прайшоў Кангрэс сірыйскага нацыянальнага дыялогу з удзелам 1,5 тыс. дэлегатаў. На працягу года працягвалася фарміраванне канстытуцыйнага камітэта для выпрацоўкі новага асноўнага закона Сірыі. [[18 снежня]] «астанінская тройка» (Расія, Турцыя і Іран) перадала прадстаўнікам ААН спіс кандыдатур у канстытуцыйны камітэт<ref name="итог2018" /><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3834867?from=doc_vrez У Сирии списки не сходятся. России, Турции и Ирану не удалось согласовать состав конституционного комитета республики // Газета «Коммерсантъ» № 234 от 19.12.2018]</ref>. У ноч з 7 на 8 лютага ірэгулярныя праўрадавыя сілы падвергліся агнявому налёту з боку ВПС ЗША каля горада Хашам. Да канца мая ўрадавая армія цалкам узяла пад кантроль тэрыторыю вакол сталіцы краіны. У ліпені ССА, сумесна з фарміраваннямі «Хезбалы», перайшла ў наступленне на ІД на паўднёвым захадзе правінцыі Эс-Сувейда. У ноч на [[22 ліпеня]] з дапамогай ізраільскіх ваенных праз акупаваныя Галанскія вышыні і тэрыторыю Ізраіля былі эвакуіраваны ў Іарданію актывісты няўрадавай арганізацыі «Сірыйская грамадзянская абарона» («Белыя каскі») і члены іх сем’яў. Эвакуіраваныя атрымалі магчымасць пражывання ў розных краінах, у тым ліку ў Канадзе, Вялікабрытаніі і Германіі. [[31 ліпеня]] ўрадавыя сілы завяршылі аперацыю па ачыстцы тэрыторыі правінцыі Дэр’а ад незаконных узброеных фарміраванняў. Да пачатку жніўня пад кантроль урадавых сіл перайшлі правінцыі Эс-Сувейда, Дэр’а і Эль-Кунейтра, адноўленая мяжа з [[Іарданія]]й. У канцы снежня ўрадавыя сілы ўвайшлі ў Манбідж, пакінуты курдскімі фарміраваннямі YPG<ref>[https://vz.ru/news/2018/12/28/957636.html Опубликовано видео входа сирийской правительственной армии в Манбидж] // Взгляд, 28 декабря 2018</ref>. === 2019 === У студзені [[2019]] года расійская ваенная паліцыя пачала патруляванне зоны бяспекі ўздоўж сірыйска-турэцкай мяжы ў раёне населенага пункта Манбідж (поўнач правінцыі Алепа) з задачай забеспячэння бяспекі і кантролю за становішчам і перамяшчэннем узброеных фармаванняў. Яшчэ ў снежні 2018 года сірыйская армія ўвайшла ў горад Манбідж пасля вываду з яго курдскіх фарміраванняў і ўзняла над горадам сірыйскі сцяг. [[Курды]] пагадзіліся перадаць Манбідж сірыйскім уладам у абмен на гарантыю абароны горада ад турэцкага ўварвання<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3849528?from=hotnews Российская военная полиция начала патрулировать район Сирии рядом с Турцией // Коммерсантъ, 08.01.2019]</ref>. [[1 студзеня]] іракскія ВПС нанеслі ўдар з паветра па сірыйскім населеным пункце Аль-Суза, дзе знаходзіліся баевікі ІД. У выніку было забіта трыццаць высокапастаўленых камандзіраў тэрарыстычнай арганізацыі<ref>[http://xn----ctbsbaa3aibxhck.ru-an.info/ ru-an]</ref>. [[16 студзеня]] ў выніку тэракту ў Манбіджы, які ажыццявіў тэрарыст-смяротнік ІД, загінула, па розных крыніцах, ад 6 да 14 чалавек, у тым ліку мірныя жыхары і 4—6 амерыканскіх вайскоўцаў. Таксама 19 чалавек параненыя<ref>[http://anna-news.info/terakt-v-manbidzhe-chto-izvestno-na-dannyj-moment/ Теракт в Манбидже: что известно на данный момент]</ref>. [[8 лютага]] ў сірыйскі горад Алепа для аказання гуманітарнай дапамогі прыбыла група армянскіх спецыялістаў. У склад групы колькасцю 83 чалавекі ўвайшлі сапёры, медыцынскі персанал і служба па забеспячэнні бяспекі. Паводле міністэрства абароны [[Арменія|Арменіі]], у задачы спецмісіі ўвайшлі размініраванне аб’ектаў, аказанне медыцынскай дапамогі выключна па-за зонай вядзення баёў<ref>[https://topwar.ru/153839-stalo-izvestno-o-pribytii-na-sever-sirii-armjanskih-voennosluzhaschih.html Стало известно о прибытии на север Сирии армянских военнослужащих]</ref>. [[16 лютага]] фарміравання СДС вызвалілі з палону тэрарыстаў у населеным пункце Эль-Багуз больш за 3 тыс. мірных жыхароў, якія выкарыстоўваліся баевікамі ІД у якасці жывога шчыта. [[15 лютага]] рэшткі атрадаў ІД здаліся араба-курдскім атрадам СДС, якія акружылі іх у Эль-Багузе<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6125275 СМИ: свыше 3 тыс. мирных жителей покинули последний форпост ИГ на востоке Сирии // ТАСС, 16.02.2019]</ref>. [[19 лютага]] расійскі Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў сумесна з урадам Сірыі адкрыў у населеных пунктах Джлеб і Гара-эль-Гураб гуманітарныя калідоры для выхаду сірыйскіх грамадзян з лагера бежанцаў Эр-Рукбан. Для размяшчэння бежанцаў падрыхтаваны месцы ў лагерах і цэнтрах часовага размяшчэння бежанцаў у правінцыі Рыф Дамаск<ref>[https://tass.ru/obschestvo/6132693 Свыше 1,6 млн сирийцев вернулись в свои дома из разных районов страны и зарубежья // ТАСС, 19.02.2019]</ref>. [[22 лютага]] афіцыйны прадстаўнік Белага дома Сара Сандэрс паведаміла, што пасля вываду амерыканскіх войскаў з Сірыі там застанецца невялікі «міратворчы» кантынгент колькасцю каля 200 чалавек. Як мяркуюць, частка вайскоўцаў можа быць пакінута на паўночным усходзе Сірыі, а частка — на базе ў Эт-Танфе<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2019/5c6f57aa9a79477304ef67c5 США сообщили о решении оставить в Сирии «миротворческий контингент» // РБК, 22.02.2019]</ref>. [[28 сакавіка]] сілы супрацьпаветранай абароны Сірыі адлюстравалі авіяцыйныя ўдары, нанесеныя ВПС Ізраіля па горадзе Алепа<ref>[https://m.news.yandex.by/yandsearch?lr=10274&cl4url=https%3A%2F%2Friafan.ru%2F1164654-pvo-sirii-otrazili-udar-vvs-izrailya-po-aleppo&from=search ПВО Сирии отразили авиаудар Израиля по Алеппо]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Са студзеня па сакавік 2019 курды, пры падтрымцы Заходняй кааліцыі, вялі баі з ІД за вёску Багуз у раёне ракі Еўфрат, аднаго з апошніх апірышчаў баевікоў ІД. Вынікам сутыкненняў стаў разгром тэрарыстаў<ref>[https://news-front.info/2019/03/29/rajon-sirijskogo-baguza-fukani-posle-okonchaniya-boev/ РАЙОН СИРИЙСКОГО БАГУЗА ФУКАНИ ПОСЛЕ ОКОНЧАНИЯ БОЕВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190413153956/https://news-front.info/2019/03/29/rajon-sirijskogo-baguza-fukani-posle-okonchaniya-boev/ |date=13 красавіка 2019 }} // news-front, 29 марта 2019</ref><ref>[https://youtu.ru/L8daoTiijw4 Последний день халифата || Комментарии с дивана]{{Недаступная спасылка}} — Ютуб</ref>. [[12 красавіка]] сілы СПА Сірыі адлюстравалі ракетны ўдар ізраільскай авіяцыі па сірыйскім раёне [[Масьяф]] правінцыі Хама. У выніку атакі пацярпелі трое сірыйскіх вайскоўцаў і было разбурана некалькі будынкаў. У гэты ж час у правінцыі Хама падраздзялення сірыйскага войска ўступілі ў перастрэлку з тэрарыстычнай групоўкай «Джэбхат Ан-Нусра»<ref>[https://m.gazeta.ru/army/2019/04/13/12299989.shtml Удар по Сирии: ПВО отразила атаку Израиля]</ref>. [[15 красавіка]] ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў аб гібелі беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў [[13 красавіка]] падчас атакі ізраільскіх ВПС на горад Масьяф. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «Хезбалы». МЗС і Дзяржкамваенпрам Беларусі адмаўляюць дадзенную інфармацыю<ref name="news.tut.by"/>. [[28 красавіка]], выступаючы на ​​VIII Маскоўскай канферэнцыі па міжнароднай бяспекі, начальнік Генштаба УС РФ Валерый Герасімаў паведаміў аб тым, што ў Сірыі завяршылася ваенная фаза канфлікту, створаны неабходныя ўмовы для поўнага ўрэгулявання<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=-PS6j5d4ORA Военный конфликт в Сирии завершился || ГЛАВНОЕ от ANNA NEWS на утро 29 апреля 2019 // Відэа на Yotube]</ref>. У пачатку мая САА і ПКС РФ узмацнілі бамбардзіроўкі пазіцый ісламістаў у раёнах Хама і Ідліб. На гэтым фоне, баевікі ХТШ з РСЗА паспрабавалі абстраляць расійскую ваенную базу ў Латакіі, але ўсе ракеты тэрарыстаў былі альбо збітыя, альбо ўпалі ў ваколіцах базы<ref>[https://youtu.ru/jBpfAGCZpyM Сирия. ВКС России продолжает «мочить» джихадистов в Идлибе | Сводка Боевых действий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190504093522/https://youtu.ru/jBpfAGCZpyM |date=4 мая 2019 }} — Anna news, відэа на Yotube</ref>. Тым часам армія Турцыі пачала вывад войскаў з Хамы<ref>[http://anna-news.info/turtsiya-otvodit-vojska-poka-sirijskaya-armiya-razvivaet-nastuplenie-v-provintsii-hama/]</ref>. [[1 ліпеня]] чатыры чалавекі загінулі ў выніку ракетнага ўдару па гарадах Дамаск і Хомс з боку Ізраіля. Яшчэ 21 чалавек атрымаў раненні<ref>[https://svpressa.ru/war21/news/236902/ Стало известно о погибших в результате израильского ракетного удара по Сирии]</ref>. На працягу ліпеня працягваліся разлютаваныя баі паміж сірыйскай арміяй і радыкальнымі ісламісцкімі групоўкамі на паўночным захадзе правінцыі Хама і правінцыі Ідліб, што пачаліся яшчэ ў чэрвені<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6657122 СМИ: сирийские войска уничтожили 25 террористов в ходе атаки на город Хамамият // ТАСС, 11.07.2019]</ref>. [[9 кастрычніка]] падраздзяленні арміі Турцыі высунуліся на паўночны ўсход Сірыі, выцясняючы з гэтага раёна курдскіх апалчэнцаў. Амерыканскія войскі пакінулі зону правядзення ваеннай аперацыі<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/10/10/813337-nastuplenie-turetskih-voisk-v-sirii Наступление турецких войск в Сирии. Главное]</ref>. Аперацыя атрымала назву «Крыніца міру». З пачаткам наступлення ВПС нанеслі ўдары па дзвюх сотнях аб’ектаў на поўначы Сірыі. Сярод цэляў апынулася і турма, дзе ўтрымліваліся тэрарысты. У якасці галоўнай мэты называлася стварэнне 500-кіламетровай зоны бяспекі, вольнай ад тэрарыстаў і баевікоў курдскіх атрадаў самаабароны. Афіцыйны Дамаск выступіў катэгарычна супраць турэцкай інтэрвенцыі, заявіўшы, што яна ўяўляе сабой абуральнае парушэнне суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Сірыі і прынцыпаў міжнароднага права<ref>[https://vz.ru/news/2019/10/9/1002076.html Дамаск осудил планы Турции по военной операции на севере Сирии]</ref>. ЗША і ЕС таксама выступілі супраць турэцкай аперацыі ў Сірыі<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/turetskaya_armiya_nanesla_udary_po_dvum_sotnyam_obektov_na_severe_sirii/ Турэцкая армія нанесла ўдары па дзвюх сотнях аб’ектаў на поўначы Сірыі] // ''Белтэлерадыёкампанія'', 10 кастрычніка 2019</ref>. У ходзе аперацыі турэцкія войскі і іх саюзнікі ўсталявалі кантроль над сірыйскімі прыгранічнымі гарадамі Рас-эль-Айн і Тэль-Аб’яд. [[13 кастрычніка]] прадстаўнікі [[Сірыйскі Курдыстан|курдскай самаабвешчанай аўтаномнай адміністрацыі паўночна-ўсходніх раёнаў]] пры садзейнічанні расійскай арміі дасягнулі пагаднення з сірыйскім урадам аб уводзе сірыйскіх урадавых войскаў у раёны, якія кантралююцца курдамі. 14 кастрычніка сірыйскія падраздзялення пачалі вылучэнне на поўнач Сірыі і на працягу некалькіх дзён ўзялі пад свой кантроль гарады Манбідж, Кабані, Ат-Табка, Рака і суседнія раёны, дзве гідраэлектрастанцыі, масты праз Еўфрат, а таксама стратэгічныя шашы. [[17 кастрычніка]] ЗША і Турцыя па выніках перамоваў у [[Анкара|Анкары]] дасягнулі пагаднення аб прыпыненні аперацыі на 120 гадзін, каб даць магчымасць курдскім атрадам пакінуць створаную Турцыяй 30-кіламетровую памежную зону бяспекі. [[22 кастрычніка]] прэзідэнты [[Расія|Расіі]] і [[Турцыя|Турцыі]] [[Уладзімір Пуцін]] і [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] падпісалі ў [[Сочы]] мемарандум аб узаемаразуменні, які замацаваў новыя зоны ўплыву і згарнуў [[Аперацыя «Крыніца міру»|турэцкую ваенную аперацыя]] ў паўночна-ўсходняй [[Сірыя|Сірыі]]. [[27 кастрычніка]] прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] на спецыяльна скліканай прэс-канферэнцыі абвясціў аб знішчэнні лідара групоўкі «Ісламская дзяржава» [[Абу Бакр аль-Багдадзі|Абу Бакра аль-Багдадзі]]. Па сцвярджэнні Трампа, яго выявілі і забілі ў сірыйскай правінцыі Ідліб пры садзейнічанні Расіі, Турцыі, Сірыі, Ірака і курдаў. [[31 кастрычніка]] «Ісламская дзяржава» пацвердзіла смерць аль-Багдадзі. Новым лідарам ІД стаў [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]]. У лістападзе сірыйская армія аднавіла наступленне на паўднёвым усходзе Ідліба. Вайскоўцы сумесна са спецназам штурмавалі абарону баевікоў групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам» у горадзе Мушарыфа Аш-Шмаль. Пасля непрацяглай бітвы сірыйскія ваенныя ўстанавілі поўны кантроль над горадам. У выніку гэтага прасоўвання армія Сірыі здолела накіраваць свае сілы на поўнач ад горада Ум-Халал. Па інфармацыі выдання AMN, наступленне Сірыйскай Арабскай арміі на паўднёвым усходзе Ідліба прызначана для размяшчэння іх войскаў на паўднёва-ўсходнім флангу Марат-ан-Нума, які з’яўляўся асноўнай апорай узброеных сіл уздоўж шашы Ідліб — Хама. === 2020 === 8 студзеня інфармацыйнае агенцтва SANA паведаміла аб распачатым вывадзе амерыканскіх вайскоўцаў з двух баз на паўночным усходзе Сірыі. Па даных агенцтва, каля 40 грузавікоў пакінулі базу Хараб-Джэйр (правінцыя Хасеке). Яшчэ 50 грузавікоў з’ехалі з базы ў горадзе Шададзі. SANA паведаміла, што грузавікі накіраваліся да памежнага КПП аль-Валід на мяжы з Іракам<ref> [https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e15e3929a7947c02a19282d?from=newsfeed SANA сообщило о выводе американских военных с двух баз в Сирии // РБК, 08.01.2020]</ref>. Разам з тым, на поўначы Сірыі быў здзейснены тэракт. Сем турэцкіх вайскоўцаў, якія ажыццяўлялі патруляванне, загінулі ў выніку выбуху замініраванага аўтамабіля<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7485169 СМИ: число погибших на севере Сирии турецких военных увеличилось до семи // ТАСС, 09.01.2020]</ref>. 12 студзеня ў поўнач увайшло ў сілу спыненне агню ў правінцыі Ідліб, пра якое дамовіліся Расія і Турцыя. 14—15 студзеня баевікі групоўкі «Ісламская дзяржава» працягнулі серыю скаардынаваных нападаў на сірыйскія ўрадавыя сілы на ўсходзе Сірыі. Нападам падвергліся калона Рэспубліканскай гвардыі на поўдзень ад горада Маядзін (правінцыя Дэйр-эз-Зор), мабільны пост сірыйскай арміі на поўнач ад зоны «Ат-Танф» (правінцыя Хомс) і пост урадавых сіл на поўнач ад Ас-Сухна (правінцыя Хомс). Тэрарысты таксама атакавалі калону сірыйскіх вайскоўцаў захад ад Аш-Шола (правінцыя Дэйр-эз-Зор). Самыя цяжкія страты армія панесла 14 студзеня ў выніку нападу на поўдзень ад Маядзіна. Група баевікоў ІД здзейсніла засаду, абстраляўшы гвардзейцаў з СТРК і буйнакаліберных кулямётаў. У выніку згарэла БРДМ-2, былі пашкоджаныя яшчэ тры аўтамабілі, загінулі 9 чалавек. Сярод іх — камандуючы інжынернымі падраздзяленнямі Рэспубліканскай гвардыі спецыяліст па «тунэльнай вайне» генерал-маёр УС Сірыі Махамед Фахра<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/16/ig-atakuet-v-siriyskoy-pustyne-pogib-general-pravitelstvennyh-voysk ИГ атакует в сирийской пустыне: погиб генерал правительственных войск // Eurasia Daily, 16.01.2020]</ref>. 17 студзеня сірыйскія ўрадавыя войскі і іх саюзнікі пасля абмену ракетна-артылерыйскімі ўдарамі пачалі новае наступленне, маючы намер узяць пад кантроль паўднёвыя і заходнія раёны правінцыі Алепа, якія ўваходзяць у Ідлібскую зону дээскалацыі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/17/posle-idliba-boi-razvernulis-i-v-aleppo-rezhim-tishiny-v-sirii-dal-sboy После Идлиба бои развернулись и в Алеппо: «режим тишины» в Сирии дал сбой // Eurasia Daily, 17.01.2020]</ref>. Да лініі фронту сцягнутыя дадатковыя сілы, артылерыя і бранятэхніка. У ліку іншых у зону баявых дзеянняў перакінутыя падраздзяленні іранскіх сіл спецпрызначэння «Кодс». Падтрымку аказалі ПКС Расіі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/17/siriyskaya-armiya-atakuyut-terroristov-v-idlibe-i-aleppo-na-konu-trassa-m5 Сирийская армия атакует в Идлибе и Алеппо: на кону — трасса М5 // Eurasia Daily, 17.01.2020]</ref>. На працягу студзеня амерыканскія ваенныя некалькі разоў блакавалі перамяшчэнні расійскіх вайскоўцаў на паўночным усходзе Сірыі, па стратэгічнай аўтатрасе М4 (Алепа — Рака — Хасаке). 15 студзеня расійская калона з 60 транспартных сродкаў, якія вылучылі з базы ў раёне Тэль-Тамра, была спынена на шляху да аднаго з нафтавых радовішчаў у раёне Румейлан, дзе размешчана авіябаза ЗША. У задачу расійскіх вайскоўцаў уваходзіла стварэнне блакпаста ў дадзеным раёне. 21 студзеня амерыканцы заблакавалі рух двух расійскіх аўтакалон на кантрольна-прапускных пунктах, якія знаходзіліся пад кантролем урадавых войскаў Сірыі. Першая калона была заблакаваная на скрыжаванні ля населенага пункта Тэль-Байдара ў паўночнай частцы правінцыі Хасаке, недалёка ад горада Камышлы. Другая была блакаваная ля горада Малікія ў той жа правінцыі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/01/26/amerikanskaya-dps-s-bolshoy-dorogi-pentagon-gotovit-provokacii-v-sirii Американская «ДПС» с большой дороги: Пентагон готовит провокации в Сирии? // Eurasia Daily, 26.01.2020]</ref>. У лютым на поўначы Сірыі паміж турэцкімі войскамі і пратурэцкімі сіламі сірыйскай апазіцыі з аднаго боку, і Сірыйскай Арабскай Арміяй, падтрыманай ПКС Расіі, з другога адбыўся шэраг буйных узброеных сутыкненняў і ўзаемных артабстрэлаў, а 1 сакавіка Турцыя афіцыйна абвясціла пра пачатак [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|аперацыі «Вясновы шчыт»]] на тэрыторыі Сірыі. 31 сакавіка авіябаза Эш-Шайрат у Сірыі падверглася ізраільскаму ракетнаму ўдару падчас сустрэчы высокапастаўленых афіцэраў Сірыі і Ірана. 28 красавіка турэцкія войскі перайшлі ў наступленне ў Сірыі, атакаваўшы пазіцыі баевікоў у раёне шашы M4 каля паселішча Найраб у правінцыі Ідліб. Таксама зафіксавана некалькі авіяўдараў па апорных пунктах групоўкі «Хаят Тахрыр аш-Шам» (ХТШ). Некалькі дзясяткаў чалавек загінулі з-за выбуху ў сірыйскім Афрыне. У чэрвені з’явіліся чарговыя паведамленні аб тым, што амерыканскія і расійскія войскі сутыкнуліся адзін з адным у супрацьстаянні на паўночным усходзе Сірыі<ref>[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/06/us-russia-troops-northeast-syria-kremlin-conflict.html US, Russian troops square off in northeast Syria as Kremlin eyes wider footprint]. US-Russian standoff near Derik, Syria, blocks traffic for hours before Russians return to Qamishli. by Jared Szuba, June 3, 2020.</ref> У верасні з тэрыторыі суседняга Ірака адбылося ўварванне сіл ІД у 1,5 тысяч баевікоў у правінцыю Дэйр-эз-Зор. 30 верасня ўрадавая армія ажыццявіла паспяховае акружэнне атрадаў праціўніка і прыступіла да паступовай ліквідацыі «катла»<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/4606094|title=Российские ВКС уничтожили более 2,35 тыс. боевиков в Сирии за десять дней|website=ТАСС|accessdate=2020-10-07}}</ref>. == Падзенне ўрада == Станам на 2023 год актыўныя баявыя дзеянні прыпыніліся. Час ад часу адбывалі сутыкненні на паўночным захадзе краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/twelve-years-on-from-the-beginning-of-syrias-war|title=Twelve years on from the beginning of Syria’s war|author=Al Jazeera Staff|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607031459/https://www.aljazeera.com/news/2023/3/15/twelve-years-on-from-the-beginning-of-syrias-war|url-status=live}}</ref>. Сілы ІД захаваліся толькі ў якасці некалькіх ячэек<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.euronews.com/2023/03/01/ex-islamic-state-fighters-still-pose-a-risk-in-turkey-finds-report|title=Ex-Islamic State fighters still pose a risk in Turkey, finds report|website=euronews|date=2023-03-01|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608124159/https://www.euronews.com/2023/03/01/ex-islamic-state-fighters-still-pose-a-risk-in-turkey-finds-report|url-status=live}}</ref>. У 2024 годзе ўтварыўся вакуум праз паслабленне «Хезбалы» ў выніку [[Уварванне Ізраіля ў Ліван (2024)|вайны з Ізраілем]], ціску на Іран і вядзеннем Расіяй [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|вайны супраць Украіны]]. У сувязі з гэтым у канцы лістапада разгарнулі [[Аперацыя «Стрымліванне агрэсіі»|наступленне ў мухафазе Алепа]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/7330186|title=Удары Израиля разбудили сирийских боевиков|website=Коммерсантъ|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}</ref>. Да раніцы 30 лістапада паўстанцы дасягнулі [[Баі за Алепа (2024)|адміністрацыйнага цэнтра правінцыі, захапіўшы палову горада]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2024/11/30/siriyskie-boeviki-dostigli-tsentra-aleppo-po-dannym-reuters-pravitelstvennye-sily-zakryli-aeroport-i-dorogi-v-gorod|title=Сирийские боевики достигли центра Алеппо. По данным Reuters, правительственные силы закрыли аэропорт и дороги в город|website=[[Meduza]]|date=30 ноября 2024|access-date=2024-11-30}}</ref>. Наступленне стала першай буйной аперацыяй сіл апазіцыі пасля перамір’я ў Ідлібе ў сакавіку 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2024/11/27/middleeast/syria-rebel-attack-aleppo-assad-intl-latam/index.html|title=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province|first=Eyad Kourdi, Christian|last=Edwards|website=CNN|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}</ref>. Таксама баевікі разгарнулі [[Наступленне на поўдні Сірыі (2024)|наступленне на поўдні]], дзе 8 снежня [[Баі за Дамаск (2024)|ўзялі Дамаск]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22608189|title=Al Hadath: сирийские боевики взяли под контроль Дамаск|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-12-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/12/08/20204984.shtml|title=Сирия последние новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Узброеныя сілы Сірыі абвясцілі аб капітуляцыі<ref>{{Cite web|url=https://radio1.ru/news/politika/siriiskaya-armiya-zayavila-o-kapitulyatsii-i-padenii-rezhima-asada/|title=Сирийская армия заявила о капитуляции и падении режима Асада|lang=ru|website=radio1.ru|date=2024-12-08|access-date=2024-12-08}}</ref>. Прэзідэнт Башар Асад пакінуў краіну. Лідар ХТШ Абу Махамед Аль-Джалані заявіў, што дзяржаўныя ўстановы не будуць неадкладна перададзеныя яго ўзброеным сілам, а замест гэтага часова будуць знаходзіцца пад кантролем «былога» прэм’ер-міністра Махамеда Газі Аль-Джалалі да таго часу, пакуль не будзе завершаны поўны палітычны пераход<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cwy8xzxe0w7t|title=Syria latest: Rebels capture Damascus, saying President Assad has fled|lang=en-GB|website=BBC News|access-date=2024-12-08}}</ref>. Увечары ў прыгранічныя раёны Сірыі [[Уварванне Ізраіля ў Сірыю (2024)|ўварвалася Армія абароны Ізраіля]]. Аперацыя стала першым за 50 гадоў выпадкам, калі ізраільскія войскі перасеклі сірыйскую мяжу пасля заключэння пагадненняў аб спыненні агню 31 мая 1974 года ў выніку вайны Суднага дня<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/12/7/syria-war-live-news-govt-says-president-al-assad-has-not-fled-damascus?update=3370892&gsid=35903029-bbfb-4dff-b1b9-ccb5994171ad|title=Syria war updates: Opposition takes Damascus, al-Assad flees|first=Faras Ghani,Edna Mohamed,Lyndal Rowlands,Ali Harb,Maziar Motamedi,Umut Uras,Stephen|last=Quillen|website=Al Jazeera|access-date=2024-12-08}}</ref>. == Замежнае ўмяшанне ў канфлікт == {{main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} Дзяржавы, акрамя Сірыя, якія непасрэдна ўдзельнічаюць у сірыйскім канфлікце: * {{USA}} * {{RUS}} * {{IRN}} * {{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{сцягафікацыя|Іарданія}} * {{сцягафікацыя|Канада}} * {{сцягафікацыя|Францыя}} * {{сцягафікацыя|Марока}} * {{сцягафікацыя|Турцыя}} * {{сцягафікацыя|Бахрэйн}} * {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} * {{сцягафікацыя|Катар}} * {{сцягафікацыя|Ізраіль}} * {{Сцягафікацыя|Ірак}} === Расійская аперацыя === {{main|Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі}} З 2015 года Расія праводзіць ваенную аперацыю на тэрыторыі Сірыі. Асноўныя мэты — барацьба з тэрарыстамі, стабілізацыя законнай улады ў краіне і стварэнне ўмоў для пошуку палітычнага кампрамісу<ref name="Интерфакс">{{cite news|url=http://www.interfax.ru/russia/472593|title=Путин назвал основную задачу российских военных в Сирии|publisher=Интерфакс|date=2015-10-11}}</ref><ref name="BBC29092017">[http://www.bbc.com/russian/features-41429448 Два года операции в Сирии: чего добилась Россия и какой ценой] «Русская служба Би-би-си», 29.09.2017</ref>. Уступленне Расіі ў канфлікт дазволіла радыкальным чынам змяніць накіраванасць і характар ​​ваенных дзеянняў<ref name="Military Review">M. Kofman, M. Rojansky. What Kind of Victory for Russia in Syria? (англ.) // Military Review : журнал. — 2018. — March-April. — С. 6—23.</ref>. Уступленне Расіі ў вайну дапамагло сірыйскай урадавай арміі спыніць прасоўванне баевікоў ІД, а затым перайсці ў контрнаступленне, адбіўшы у тэрарыстаў і апазіцыі большую частку краіны. [[22 жніўня]] 2018 года Мінабароны РФ апублікавала відэасправаздачу аб выніках аперацыі УС РФ у Сірыі пад назвай «Вынікі ў лічбах». У ім гаворыцца, што баявы вопыт у Сірыі атрымалі 63 012 расійскіх вайскоўцаў, з іх амаль палова (25 738 чалавек) — афіцэры. Таксама ў аперацыі ў Сірыі ўдзельнічалі 434 генерала. Праз групоўку войскаў у Сірыі прайшлі ўсе камандуючыя войскамі ваенных акругаў, агульнавайсковых армій і армій ВПС і СПА, камандзіры дывізій, а таксама 95 % камандзіраў агульнавайсковых брыгад і палкоў. За час аперацыі быў апрабаваны 231 узор зброі, авіяцыя здзейсніла больш за 39 тыс. баявых вылетаў, сілы ВМФ здзейснілі 189 баявых паходаў<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2018/5b7d423e9a794780ac5f63c1 Минобороны в цифрах отчиталось об основных итогах операции в Сирии // РБК, 22.08.2018]</ref>. === Аперацыя заходняй кааліцыі === {{main|Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі}} [[22 верасня]] [[2014]] года [[ЗША]] і іх саюзнікі пачынаюць ваенную аперацыю на тэрыторыі Сірыі. Таксама як і Расія, заходняя кааліцыя паставіла перад сабой мэту выкараніць ісламарадыкалаў з краіны. Удзел заходняй кааліцыі ў сірыйскім канфлікце абмяжоўваецца авіаналётамі, хоць не аднойчы ў Сірыі былі заўважаныя наземныя сілы і спецпадраздзяленні краін [[НАТА]]<ref>[http://www.bbc.com/russian/news/2015/10/151030_usa_syria_advisors США отправят в Сирию спецназовцев в качестве советников] ''Русская служба Би-Би-Си'', 30 октября 2015</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835831 Кому это выходно. Дональд Трамп выводит американские войска из Сирии // Газета «Коммерсантъ» № 235 от 20.12.2018]</ref>. Нанясеннем авіяўдараў па аб’ектах на сірыйскай тэрыторыі ў рамках ваеннай [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|аперацыі супраць «Ісламскай дзяржавы»]] ажыццяўляе Цэнтральнае камандаванне [[Узброеныя Сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]]. Акрамя нанясення авіяўдараў па джыхадзісцкім фарміраванням, ЗША дапамаглі курдам на поўначы Сірыі стварыць баяздольныя фарміравання, якія правялі наступленне на тэрыторыі, падкантрольныя ІДІЛ, і атрымалі над баевікамі перамогу. Амерыканскае камандаванне таксама не хавала, што адна з мэтаў прысутнасці амерыканскіх войскаў у Сірыі — процівага іранскаму ўплыву, «Хезбале», праіранскім шыіцкім групоўкам, якія падтрымліваюць рэжым Асада<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3835730?from=doc_vrez «Скорее всего это решение останется на уровне декларации». Максим Юсин — о заявлении Дональда Трампа о выводе войск из Сирии // «Коммерсантъ FM» от 19.12.2018]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2018/apr/14/theresa-may-britain-air-strikes-syria-chemical-weapons-raf|title='No alternative': Theresa May sends British jets to join airstrikes on Syria|author=Jessica Elgot|date=2018-04-14|publisher=the Guardian|lang=en|accessdate=2018-04-16}}</ref>. За першыя 13 месяцаў аперацыі ў выніку авіяўдараў, па даных ЗША, былі забітыя каля 3700 тэрарыстаў, у тым ліку 3276 баевікоў ІД і 374 члена «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]». ;Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат {{main|Бамбардзіроўка авіябазы Эш-Шайрат}} Уначы [[7 красавіка]] [[2017]] г. пасля [[Хімічная атака на Хан-Шэйхун|хімічнай атакі ў Ідлібе]], па сірыйскай авіябазе «[[Эш-Шайрат]]» у [[мухафаза Хомс|мухафазе Хомс]] быў нанесены авіяўдар крылатымі ракетамі «[[Тамагаўк (ракета)|Тамагаўк]]». Загад на нанясенне авіяўдару аддаў [[Прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]]<ref name="не можа быць">{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2017/04/07/ne-mozhet-byt-somneniy-siriya-ispolzovala-himicheskoe-oruzhie|title=«Не можа быць сумневаў: Сірыя выкарыстоўвала хімічная зброя» Што сказаў Дональд Трамп пра ўдары ЗША па Сірыі|date=2017-04-07|publisher=[[Meduza]]|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Ракеты былі накіраваны па самалётах і інфраструктуры і забяспечаныя як асколачна-фугаснымі, так і касетнымі боепрыпасамі. У выніку ўдару было знішчана ад 9 да 20 самалётаў [[Ваенна-паветраныя сілы Сірыі|сірыйскіх ВПС]], узлётна-пасадачная паласа не была пашкоджана, частка самалётаў таксама засталася без пашкоджанняў<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4163155|title=Тэлеканал «Расія 24» паказаў кадры з авіябазы Шайрат, па якой нанеслі ўдар УС ЗША|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. Паводле даных сірыйскага ўрадавага агенцтва [[SANA]], ахвярамі ўдару сталі дзевяць мірных жыхароў, у тым ліку чацвёра дзяцей. Раненні атрымалі прынамсі сем чалавек<ref>{{cite web |url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4162300|title=Што вядома пра ўдар ЗША па авіябазе ў Сірыі|date=2017-04-07|publisher=ІТАР-ТАСС|accessdate=2017-04-07|lang=}}</ref>. == Ахвяры і наступствы вайны == Па даных [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] у чэрвені 2013 года колькасць загінулых перавысіла 100 000, а да верасня 2013 года дасягнула 120 000. У красавіку 2014 года планка паднялася да 190 000 чалавек. Акрамя таго, дзесяткі тысяч пратэстуючых, студэнтаў, ліберальных актывістаў і праваабаронцаў былі заключаныя ў турмы, і маюцца паведамленні пра шырока распаўсюджаную практыку катаванняў і тэрору ў дзяржаўных турмах. Цяжар гуманітарнай катастрофы ў [[Сірыя|Сірыі]] вылучаецца [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншымі міжнароднымі арганізацыямі. Больш за чатыры мільёны сірыйцаў былі вымушаны пакінуць свае хаты, больш за тры мільёны — беглі з краіны, стаўшы [[Бежанцы|бежанцамі]], і яшчэ мільёны людзей засталіся ў дрэнных жыллёвых умовах з недахопам харчавання і пітной вады. == Гл. таксама == * [[Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі]] * [[Кааліцыя Расія–Сірыя–Іран–Ірак]] == Заўвагі == {{reflist}} {{Вайна ў Сірыі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі| ]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] [[Катэгорыя:2010-я ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Арабская вясна]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Палітыка Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Ісламская дзяржава]] [[Катэгорыя:Войны Ірана]] [[Катэгорыя:Войны Катара]] [[Катэгорыя:Войны Саудаўскай Аравіі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Расіі]] [[Катэгорыя:Войны ЗША]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2020 года]] 91hpq9n21rk2qjph5gs35rtwk6i7nn8 Тайгет 0 209738 5198711 4195568 2026-09-14T07:53:23Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198711 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = el/Ταΰγετος |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Тайгет''' ({{lang-el|Ταΰγετος}}, [[МФА]]: [taˈiʝɛtɔs]) — [[горны хрыбет]] працягласцю 75 км. Найвышэйшы пункт — 2404 м, гара Аёс-Іліяс. Знаходзіцца на [[Балканы|Балканах]] у [[Грэцыя|Грэцыі]] на поўдні паўвострава [[Пелапанес]]. Складаецца пераважна з [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]] і [[вапняк]]оў. Найбольш высокія вяршыні зімой пакрываюцца [[снег]]ам. Ля ўсходніх схілаў знаходзіцца [[горад Спарта]]. {{зноскі}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] fdael08xkdgkcq24hs27gklxqvswbj5 Парнон 0 209740 5198669 4195571 2026-09-14T07:50:18Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198669 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = el/Πάρνωνας |Выява = 20090729_parnonas06.jpg |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1935 |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Парнон''' (стар.-грэч. Πάρνον, {{lang-el|Πάρνωνας}}) — [[горны хрыбет]] у [[Грэцыя|Грэцыі]]. Знаходзіцца на паўднёвым усходзе паўвострава [[Пелапанес]]. Даўжыня каля 100 км, вышыня да 1935 м. Усходні схіл круты, заходні спадзісты. Схілы пакрытыя хмызнякамі. На вяршынях расце хваёвы і піхтавы лес. {{зноскі}} {{Commonscat|Parnonas}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] 66pn15rzykrv6qao8n7pa84acmebovc Фенаскандыя 0 210025 5198326 4971882 2026-09-13T19:11:29Z Ueschar 151377 шаблон 5198326 wikitext text/x-wiki {{Геаграфічны рэгіён |Карта = Fennoscandia.jpg }} '''Фенаска́ндыя''' — [[фізіка-геаграфічная краіна]] на паўночным захадзе [[Еўропа|Еўропы]] (агульнай плошчай каля 1,88 млн км², уключаючы плошчу мора, плошча сушы звыш 1,5 млн км²). Пад гэтай назвай аб’ядноўваюць паўночныя раёны Еўропы — [[Скандынаўскі паўвостраў]], [[Фінляндыя|Фінляндыю]], [[Карэлія|Карэлію]] і [[Кольскі паўвостраў]]. Фенаскандыя аддзелена ад іншых фізіка-геаграфічных краін Еўропы [[Белае мора|Белым]], [[Баранцава мора|Баранцавым]], [[Нарвежскае мора|Нарвежскім]], [[Паўночнае мора|Паўночным]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]] морамі. На тэрыторыі Расіі мае сухапутную мяжу з [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўнінай]]. Вылучана фінскім геолагам [[Вільгельм Рамзай|Вільгельмам Рамзаем]] у [[1898]] годзе<!--ў складзе [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і заходняй часткі былых [[Алонецкая губерня|Алонецкай]] і [[Архангельская губерня|Архангельскай]] губерняў Расіі-->. Названа па пераважным на тэрыторыі гістарычным рассяленні [[Скандынавія|скандынаваў]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх народаў]]<!--не вельмі ўдалая будова сказа--><ref>Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: «ПетроПресс», 2011. — 384 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3) — стр. 204</ref>. <!--Да расійскай Фенаскандыі адносяцца тэрыторыі [[Карэлія|Карэліі]] і [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]], левабярэжжа рэк [[Анега (рака)|Анега]] і [[рака Кена, прыток Анегі|Кена]] ў [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]], паўночная частка [[Андамскае ўзвышша|Андамскага ўзвышша]], правабярэжжа рэк [[Свір (рака)|Свір]] і [[Нява]] ў [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], а таксама моры, якія абмываюць гэтыя тэрыторыі. Агульная плошча расійскай Фенаскандыі складае каля 400 тыс. кв. км, насельніцтва — каля 4,5 млн чалавек, уключаючы правабярэжную частку [[Санкт-Пецярбург]]а. --> == Геалогія == Тэрыторыя размешчана ў межах найстаражытнейшых тэктанічных структур Еўропы. Яе складаюць дакембрыйскія крышталічныя ўтварэнні [[Балтыйскі шчыт|Балтыйскага шчыта]]. Аднак прырода рэгіёна даволі маладая, паколькі тут знаходзіўся цэнтр чацвярцічнага зледзянення. Апошні ледавік пакінуў тэрыторыю ўсяго некалькі тысяч гадоў назад, таму ландшафтаўтваральныя працэсы дзейнічалі тут параўнальна кароткі час, накладваючыся на больш старажытную аснову. [[Скандынаўскі паўвостраў]] — самы вялікі ў Еўропе (800 тыс. км²). Ён выцянуты з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і акружаны астравамі. На поўначы паўвостраў мае шырокую сувязь з мацерыком, на поўдні ад раўнін Сярэдняй Еўропы яго аддзяляе сістэма праліваў паміж Паўночным і Балтыйскім морамі. На большай частцы тэрыторыі на паверхню выходзяць крышталічныя пароды Балтыйскага шчыта. Па берагах Балтыйскага мора распаўсюджаны адкалады пасляледавіковых марскіх трансгрэсій. На паўночным захадзе складкавыя структуры каледанідаў Скандынавіі насунутыя на крышталічныя пароды. У паўднёвым і паўднёва-ўсходнім напрамку метамарфічныя пароды апускаюцца пад [[асадкавы чахол]] Рускай пліты. Паўднёва-ўсходні ўскраек Скандынаўскага паўвострава знаходзіцца на схіле шчыта, дзе старажытныя пароды паступова знікаюць пад покрывам марскіх адкладаў сілурыйскага ўзросту. [[Балтыйскі шчыт]] складзены з моцна метамарфізаваных парод архею і пратэразою, прарваных шматлікімі інтрузіямі (у т.л. фанітаў, што ўтвараюць вялікія масівы). У пародах фундамента вылучаецца шэраг комплексаў, якія адпавядаюць дакембрыйскім этапам тэктагенезу: беламорскі (узрост больш за 2,6—2,7 млрд гадоў), свекафена-карэльскі (каля 1,75 млрд гадоў), гоцкі (1,75—1,2 млрд гадоў, калі большая частка тэрыторыі шчыта прайшла этап платформавага развіцця), дальсландскі (каля 1 млрд гадоў) і байкальскі, калі складкавасць закранула крайні паўночны ўсход. У межах Балтыйскага шчыта метамарфізаваныя складкавыя комплексы [[архей]]скага і ніжне- сярэднепратэразойскага ўзросту, а таксама рознаўзроставыя інтрузіі ўтвараюць шэраг тэктанічных зон. На ўсходзе выдзяляюцца Кольская і Карэльская зоны карэльскай складкаватасці, падзеленыя Беламорскім масівам — беламарыдамі. Найбольш характэрныя асаблівасці гэтага масіва — складаныя глыбінныя структурныя формы гнейсаў, купалы, авалы рознай арыенціроўкі, што выдзяляюць масіў сярод лінейных складкавых зон карэлід. Карэльская і Кольская зоны адрозніваюцца складанай, шматяруснай будовай. У іх межах выдзяляюцца палосы сінклінорных структур, складзеных дыслакаванымі асадкава-вулканагеннымі пародамі пратэразоя, і буйныя антыклінальныя падняцці архейскіх і ніжнепратэразойскіх граніта-гнейсаў і гранітоідаў. У цэнтры і на захадзе (Паўднёвая Фінляндыя, Швецыя) выдзяляецца складкавая сістэма свекафенід, складзеных магутным комплексам гнейсаў, сланцаў і інш. На крайнім паўднёвым захадзе, у Паўднёвай Швецыі, развіты сваеасаблівыя ўтварэнні гоцкага комплекса, прадстаўленыя рознымі гранітамі (часта тыпу рапаківі) і тоўшчамі асадкава-вулканагенных пород. Апошняму платформаваму этапу развіцця ўласцівы разломна-глыбавыя тэктанічныя рухі, каледонская інтрузіўная дзейнасць, узнікненне грабена Осла, Батнічнай і Беламорскай дэпрэсій, упадзін Ладажскага і Анежскага азёр, глыбокая дэнудацыя. Паўднёва-Скандынаўскі сегмент падзелены на два (захад і ўсход) блокі мерыдыянальна арыентаваным грабенам Осла, які запоўнены пермскімі шчалачнымі эфузівамі. Архейскі [[гнейс]]авы фундамент заходняга блока ў вобласці плато [[Тэлемарк]] перакрыты магутнай (каля 4 км) тоўшчай пратэразойскіх метамарфічных парод зялёнасланцавай фацыі. Ва ўсходнім блоку на архейскіх гнейсах залягаюць аналагі верхняга карэлія, парваныя гранітнымі інтрузіямі. Радовішчы металічных руд звязаны з выхадамі магматычных і метамарфічных парод. Абмежаванае распаўсюджанне асадкавых парод абумовіла практычную адсутнасць гаручых карысных выкапняў. Здабываюцца жалезныя і медна-нікелевыя руды, апатыты, слюды, разнастайны будаўнічы і абліцовачны матэрыял. На тэрыторыі Фенаскандыі знаходзяцца буйныя радовішчы жалезных руд — [[Кастамукшскае жалезаруднае радовішча|Кастамукшскае]], [[Кіруна|Кірунскае]] і [[Кіркенес]]кае, медна-нікелевых руд — [[Пячэнганікель]], [[Апатыт, прадпрыемства|апатытаў]], храмітаў і іншых карысных выкапняў. == Рэльеф == У рэльефе характэрны нагор’і (напр. [[Хібіны]], да 1191 м) і пласкагор’і, вялікія раўніны з найбуйнейшымі азёрамі Еўропы: [[Ладажскае возера|Ладажскім]], [[Анежскае возера|Анежскім]], [[Венерн]] і інш. Зледзяненне вызначыла шырокае распаўсюджванне ледавіковых формаў рэльефу — [[марэна|марэнных град]], [[Шхеры|шхерных]] і [[фіёрд]]авых тыпаў берагоў. Нягледзячы на ўзроставыя і літалагічныя адрозненні, гісторыя фарміравання рэльефу Фенаскандыі больш-менш адзіная. Асноўная асаблівасць яе развіцця працяглая інтэнсіўная дэнудацыя паверхні, складзенай пераважна шчыльнымі крышталічнымі і метамарфічнымі пародамі. Дэнудацыя працякала на фоне падняццяў сушы і дыферэнцыраваных дыз’юнктыўных рухаў. Гэта прывяло да ўтварэння серыі рознаўзроставых і рознавышынных пенепленаў, рассечаных на горставыя і скляпеністыя падняцці, падзеленых зонамі пагружэнняў. Старажытныя дэнудацыйныя паверхні складаюць найбольш характэрную морфаструктурную асаблівасць Фенаскандыі. Паверхня складзена крышталічнымі пародамі. Толькі ў Цэнтральна-Шведскай нізіне маюцца рэшткі асадкавага чахла з пескавікоў і кембра-сілурыйскіх сланцаў і вапнякоў. Характэрна расчляненне паверхні на невысокія ўзвышшы і нізіны. Гэтыя асаблівасці рэльефу абумоўлены глыбавай тэктонікай, што ператварыла старажытныя пенеплены ў сістэму невялікіх паводле размаху вышынь дэпрэсій і падняццяў, якія надаюць раўнінам мазаічную сеткавата-глыбавую структуру. Узвышшы адпавядаюць пераважна горстам, скляпенням (Смоланд), паніжэнні — галоўным чынам зонам тэктанічных пагружэнняў (Цэнтральна-Шведская нізіна). Фарміраванне рэльефа адбывалася на працягу доўгага перыяду кантынентальнага развіцця. Інтэнсіўныя дэнудацыйныя працэсы працякалі тут сумесна з працэсамі тэктанічнымі, што выразіліся ва ўтварэнні разломаў, пранікненні інтрузій і вертыкальных вагальных рухах, а прадукты разбурэння адносіліся за межы шчыта. Вынікам гэтага стала фарміраванне паверхні выраўноўвання і панаванне дэнудацыйна-тэктанічнага, структурна-дэнудацыйнага і дэнудацыйнага рэльефа, прадстаўленага пласковерхімі горнымі масівамі, узгорыстымі мясцовасцямі, невысокімі градамі, плато, нізіннымі цокальнымі раўнінамі. У антрапагенавы перыяд Фенаскандыя была цэнтрам мацерыковага зледзянення і далёкага ледавіковага разносу крышталічных парод. [[Ледавікі]] і іх расталыя воды стварылі класічна выражаныя комплексы рэльефу. Асаблівасцю тэрыторыі з’яўляецца маладосць ландшафтаў. Паверхня цяпер паступова ўздымаецца, што звязана між іншым і са знікненнем ледавікоў. == Клімат, унутраныя воды == Клімат на большыя часткі Фенаскандыі [[Умераны клімат|умераны]] з халаднаватай улетку і значнай колькасцю ападкаў, якія перавышаюць выпаральнасць, што вызначае багацце азёр, балот і мнагаводнасць рэк. Большая частка рэк і азёр закладвалася ў тэктанічных трэшчынах, утвораных у неагене і пазней апрацаваных ледавіком. Напрамкам тэктанічных ліній вызначаецца пануючы напрамак рачных далін і азёрных катлавін — з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Характэрна маладосць гідраграфічнай сеткі, што выражаецца ў багацці азёр, слабой урэзанасці рэк і невыпрацаванасці профіляў рэчышчаў. Азёры хоць і ўключаны ў разгалінаваную азёрна-рачную сетку, але не спушчаны. Мала зменена і сама форма іх катлавін, што засталіся ў спадчыну ад ледавіковага перыяду. Рэкі як правіла звілістыя і парожыстыя, з перакатамі, сустракаюцца вадаспады. Азёры часта ўяўляюць сабой расшырэнні рачных далін, а многія рэкі служаць пратокамі між буйнымі азёрамі. Разнастайнасць кліматычных умоў вызначаецца вялікай працягласцю тэрыторыі, а таксама становішчам [[Скандынаўскія горы|Скандынаўскіх гор]] на шляху паветраных мас. Размяшчэнне Фенаскандыі паміж 56° і 71° пн.ш. абумоўлівае адносна суровы клімат з вялікай воблачнасцю і туманамі, моцнымі вятрамі. Блізкасць да Атлантыкі з яе цёплым цячэннем і цыкланальнай цыркуляцыяй вызначае дастатковае ўвільгатненне і адносную мяккасць зім. Лета кароткае і халаднаватае (выключаючы самы поўдзень), з сярэднімі тэмпературамі ліпеня ад 17 °С на поўдні да 10…12 °С на поўначы. Ападкі пераўзыходзяць выпаральнасць, што вызначае высокую забалочанасць паверхні, паўнаводнасць рэк. Працягласць вегетацыйнага перыяду ў большасці раёнаў не дасягае 120 дзён. Акіянічнае паветра пранікае цераз паніжэнні Скандынаўскіх гор, а таксама з поўначы і поўдня, у абыход нагор’я, і паступова трансфармуецца. Паўднёвая частка Скандынаўскага паўвострава знаходзіцца пад непасрэдным уплывам акіяна. Клімат усходняй Фенаскандыі значна кантынентальней і суровей. Для ўсходніх раёнаў большае значэнне ва ўсе поры года, асабліва зімой, маюць мерыдыянальныя пранікненні арктычнага паветра з поўначы і паўночнага ўсходу. Ва ўнутраных раёнах сярэдняя студзеньская тэмпература ніжэй за −8…-10 °С. Асабліва працяглая і марозная зіма бывае на поўначы. Яна доўжыцца там 6-7 месяцаў. На поўначы Швецыі і Фінляндыі сярэдняя тэмпература студзеня ад −14 да −16&nbsp;°C. Кліматычныя адрозненні паміж захадам і ўсходам яшчэ выразней праяўляюцца ў раазмеркаванні ападкаў. Ва ўнутраных і ўсходніх раёнах ападкаў менш за 1000 мм, а на паўночным усходзе — менш за 500 мм. Максімум ападкаў ва ўсходніх раёнах перемешчаецца на лета, зімой яны выпадаюць у выглядзе снегу. У паўночна-ўсходніх раёнах снег ляжыць да сямі месяцаў у годзе. Залішняе ўвільгатненне вызначае вялікую абводненасць тэрыторыі. Жыўленне рэк галоўным чынам снегавое, на захадзе — снегавое і дажджавое і часткаю ледавіковае. У падтрыманні расходу вады вялікая роля азёр, цераз якія працякае большая частка рэк. Максімум расходу прыпадае на познюю вясну і пачатак лета. Рэкі замярзаюць на больш ці менш працяглы час. У іх вялікае гідраэнергетычнае значэнне. == Расліннасць, жывёльны свет == У раслінным покрыве Фенаскандыі дамінуюць хвойныя лясы. Асноўная частка пакрыта таежнымі хваёвымі і яловымі лясамі. Характэрны буйныя масівы балот, тарфянішчаў і верасоўнікаў. Кліматычныя ўмовы мала спрыяльныя для земляробства. Гэта ў многім абумовіла добрую захаванасць прыродных ландшафтаў. Раўнінная Фенаскандыя самая аблесеная вобласць Заходняй Еўропы. Пануючым тыпам расліннасці з’яўляецца хваёва-яловая [[тайга]]. На крайняй поўначы ёсць участкі тыповых раўнінных [[тундра]]ў і [[лесатундра]]ў з імхамі, лішайнікамі, ягаднымі кусцікамі, [[карлікавая бяроза|карлікавай бярозай]], ядлоўцам. Але ўжо крыху паўднёвей 70-й паралелі лесатундра саступае месца паўночнай тайзе, а тундра пераходзіць у горныя мясцовасці. Пласкагор’і і раўніны ўсходняй Скандынавіі і Фінляндыі пакрытыя хвойнымі лясамі. Лясы гэтыя даходзяць прыкладна да 60° пн.ш., а ў некаторых раёнах заходзяць паўднёвей. У лясах Скандынавіі шырока прадстаўлены елка і хвоя, хоць рэдка яны ўтвараюць мяшаны дрэвастой, а ў Фінляндыі і Карэліі хвоя пануе. З драбналістых найбольш распаўсюджана бяроза. Прысутнічае мохавае покрыва або падлесак з розных кусцікаў — вереса, чарнічніка, бруснічніка і інш. Для таежнай вобласці характэрны падзолістыя і глеева-падзолістыя глебы і балоты, якія займаюць значныя плошчы, асабліва на ўсходзе. На крайнім поўдні Нарвегіі ў абароненых ад вятроў месцах, напр., у вусцях буйных [[фіёрд]]аў, з’яўляюцца шыракалістыя лясы, лугі і сады. Паміж 61 і 60° пн.ш. хвойныя лясы пераходзяць у мяшаныя. У іх акрамя елкі і хвоі растуць вяз, клён, ліпа і розныя віды дубоў. На крайнім поўдні — на паўвостраве Сконе — з’яўляецца бук. Глебу пакрывае багатая травяная расліннасць са злакаў і разнатраўя. На Сярэднешведскай нізіне і прыморскай раўніне Паўднёвай Фінляндыі лясы амаль поўнасцю вырубаны і заменены раллёй, садамі і штучнымі лесанасаджэннямі. На бурых глебах тут вырошчваюць бабовыя, карэняплоды, ячмень, авёс, яравую пшаніцу. Жывёльны свет прадстаўлены тундравымі і ляснымі формамі. У арктычным раёне звычайна сустракаюцца [[паўночны алень]], лемінг, [[пясец]], з птушак гага, тундравая курапатка, [[белалобая гусь]]. У лясах да самага поўдня водзяцца [[гарнастай]], заяц, [[лось]], ліс, [[расамаха]], вавёрка, сустракаюцца воўк, [[буры мядзведзь]] і рысь. [[Высакародны алень]] распаўсюджаны ўздоўж паўднёвага ўзбярэжжа, ёсць казуля. На ўзбярэжжах шмат птушак. Шэраг з іх мае прамысловае значэнне: рабкі, глушцы і цецерукі. Шмат вадаплаўных птушак (качак, гусей, лебядзяў) водзіцца на ўнутраных вадаёмах. У моры распаўсюджана прамысловая рыба (траска, селядзец, макрэль і інш.). {{зноскі}} == Літаратура == * [[Вільгельм Рамзай|Ramsai W.]] Uber die geologische Entwicklung der Halbinsel Kola in der Quarterarz // Fennia. 1898. № 16 * Ерамов Р. А. Фенноскандия // БСЭ. — М., 1977. Т.27 * Великий Андомский водораздел / Карельский научный центр РАН; научн. ред. В. С. Куликов. — Петрозаводск, 2000 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Еўропы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Швецыі]] kf9mi6qwe5cyw2l3dfdrgsjlxv2oufu Заалайскі хрыбет 0 211663 5198626 4639810 2026-09-14T07:48:47Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198626 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Заалайскі хрыбет |Нацыянальная назва = ky/Чоң Алай кырка тоосу |Выява = Alai Valley 1.jpg |Подпіс = Заалайскі хрыбет і даліна |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 23|lat_sec = 33 |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 41|lon_sec = 00 |CoordScale = |Горная сістэма = 3 |Плошча = |Даўжыня = 250 |Шырыня = 40 |Найвышэйшая вяршыня = пік Леніна |Вышыня = 7134 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Заалайскі хрыбет''' ({{lang-ky|Чоң Алай кырка тоосу}}) — [[горны хрыбет]] на поўначы Паміра, атачае з поўдня [[Алайская даліна|Алайскую даліну]], пераважна на мяжы [[Кыргызстан]]а і [[Таджыкістан]]а. Даўжыня 240 км, вышыня да 7134 м ([[пік Леніна]]). Паўночныя схілы хрыбта, складзеныя [[сланцы|сланцамі]], [[вапняк]]амі, [[пясчанік]]амі, кангламератамі, больш доўгія, чым паўднёвыя. У ніжняй частцы схілаў Заалайскага хрыбта горна-стэпавая і горна-лугавая расліннасць, вышэй — вечны снег і [[ледавік]]і; агульная плошча абляднення 1436 км². Праз Заалайскі хрыбет па перавале Кызыларт (4280 м) праходзіць аўтамабільны тракт [[Ош]] — [[Харог]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Памір]] 2xgt2t6hv9dqxmwx55e1gufqj3pniu0 Заганскі хрыбет 0 211697 5198627 4151839 2026-09-14T07:48:48Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198627 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Заганскі хрыбет |Нацыянальная назва = bxr/Заганай дабаан |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 57|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 105|lon_min = 56|lon_sec = 06 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 130 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1382 |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація |Катэгорыя на Вікісховішчы = }}'''Заганскі хрыбет''' ({{lang-bxr|Заганай дабаан}}) — [[горны хрыбет]] на паўднёвым захадзе [[Забайкалле|Забайкалля]]. Выцягнуты на усход і паўночны ўсход, у асноўным на правым беразе ракі [[Хілок (рака)|Хілок]]. Даўжыня 130 км, вышыня да 1348 м. Складзены [[граніт]]амі, гранадыярытамі, гранасіенітамі і [[крышталічныя сланцы|крышталічнымі сланцамі]]. Водападзелы шырокія. На паўднёвым схіле — [[сасновыя лясы|сасновыя бары]], на паўночным — пераважна лістоўічная [[тайга]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] qddjkugjirb0zyxtek5buaa52jfg70r Сноўка (прыток Даколькі) 0 214011 5198367 5030184 2026-09-13T21:09:00Z Peisatai 111348 /* Назва */ Спарадкавана, без хаатызацыі і нагрувашчанасці. 5198367 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = |Басейн = Даколька/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Даколька |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 140,9 |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 30 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 27|m_lon_sec = 32 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Старадарожскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сноўка''' — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток ракі [[Даколька]]. Даўжыня 11 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}</ref>. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі [[Глядавічы (Старадарожскі раён)|Глядавічы]], вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Стражы (Старадарожскі раён)|Стражы]]. Рэчышча каналізаванае. == Назва == У XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу "Сновь" (жаночага роду): у дакуменце 1567 г. — "зъ Снови". Літоўскі лінгвіст [[Казімерас Буга|К. Буга]] першым звярнуў увагу, што назва нёманскай Снові зусім ідэнтычная назве Снові ў басейне [[Дзясна|Дзясны]] (цяпер [[Сноў (рака)|Сноў]], але раней таксама "Сновь"), а таксама блізкая назве рэчкі Сновы, што яшчэ далей на ўсходзе, за Курскам, і таксама ў басейне Дзясны. Следуючы за сваёй міграцыйнай тэорыяй, ён аднёс назву нёманскай Снові да назваў, якія мелі былі быць прынесеныя з-за Прыпяці, "са славянскай прарадзімы"<ref>''K. Būga''. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.</ref>. Яшчэ адна Снова - далей за Курск, прыток Верхняга Дона. На Ніжнім Павоччы ёсць рака [[:ru:Сноведь_(река)|Сноведзь]]. Украінскія даследчыкі летапісных геаграфічных назваў Паўднёвай Русі ў назвах дзесенскага Снова, нёманскай Сноўкі і іншых бачылі або элемент -''сн''- (як у гідронімах [[Дзясна]], Туросна, Снежаць), або індаеўрапейскі корань *''(s)nāu-'' «плысці, цячы»<ref>Етимологічний словник літописних географічних назв Південної Русі. Київ, 1985. С. 144.</ref>. Паводле індаеўрапеіста [[Юліус Покарны|Ю. Покарнага]], корань *''snāu-'' гэта варыянт індаеўрапейскага *''snā-'' з развітым кустом вытворных<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 105.</ref>. Лексікі ад гэтага кораня, уключаючы паўдзясятка яго варыяцый, у вядомых на сёння [[Балты|балцкіх]] мовах не захавалася. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} == Спасылкі == * [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Пцічы]] [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] t5bz3vtwa4nlwwudt436i7kz42qj63l 5198382 5198367 2026-09-13T21:52:17Z JerzyKundrat 174 неадназначнасць 5198382 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = |Басейн = Даколька/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Даколька |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 140,9 |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 30 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 27|m_lon_sec = 32 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Старадарожскі раён }} '''Сноўка''' — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток ракі [[Даколька]]. Даўжыня 11 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}</ref>. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі [[Глядавічы (Старадарожскі раён)|Глядавічы]], вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Стражы (Старадарожскі раён)|Стражы]]. Рэчышча каналізаванае. == Назва == У XVI ст. ужывалася форма назвы тыпу «Сновь» (жаночага роду): у дакуменце 1567 г. — «зъ Снови». Паходжанне назвы [[Сноўка]] дыскусійнае. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} == Спасылкі == * [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Пцічы]] [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] n87avw0hmwlcvw62at4wg8rmhmtydjm 5198391 5198382 2026-09-13T22:04:30Z Peisatai 111348 /* Назва */ гэта ж да нёманскай Сноўкі адносіцца "Сновь" 5198391 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сноўка}} {{Рака |Назва = Сноўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 11 |Плошча басейна = |Басейн = Даколька/Пціч (рака)/Прыпяць/Дняпро/Чорнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir =N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir =E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = Даколька |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 140,9 |m_lat_dir =N |m_lat_deg = 52|m_lat_min = 52|m_lat_sec = 30 |m_lon_dir =E |m_lon_deg = 28|m_lon_min = 27|m_lon_sec = 32 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Старадарожскі раён }} '''Сноўка''' — рака ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], правы прыток ракі [[Даколька]]. Даўжыня 11 км<ref>[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Агульная характарыстыка рачной сеткі Мінскай вобласці / Даведнік «Водныя аб’екты Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}</ref>. Пачынаецца за 2 км на паўночны захад ад вёскі [[Глядавічы (Старадарожскі раён)|Глядавічы]], вусце за 0,5 км на ўсход ад вёскі [[Стражы (Старадарожскі раён)|Стражы]]. Рэчышча каналізаванае. == Назва == Паходжанне назвы [[Сноўка]] дыскусійнае. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область. Стародорожский район: карта. Старые Дороги: план|адказны=Ред. И.И. Шилай.|месца=Минск|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2013|тыраж=3000}} == Спасылкі == * [http://stardorlib.ucoz.ru/publ/kraevedenie/starodorozhskij_rajon/rehki_staradarozhchyny/28-1-0-389 Рэкі Старадарожчыны] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Пцічы]] [[Катэгорыя:Рэкі Старадарожскага раёна]] 1cupplj7ugdk7hf4fthfwpi3fdexjn8 Малы Балхан 0 214614 5198657 5181259 2026-09-14T07:49:53Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198657 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет|Нацыянальная назва=tk/Kiçi Balkan dagy|Вышыня=777|Назва=Малы Балхан}} '''Малы Балхан''' — нізкагорнае ўзняцце паміж заходнім ускрайкам [[Капетдаг]]а і [[Вялікі Балхан|Вялікім Балханам]]. Вышыня да 777 м. Даўжыня каля 30 км. Складзены [[вапняк]]амі і [[мергель|мергелямі]]. У моцна расчлянённых перадгор'ях з мергеляў і гіпсаносных глін праяўляюцца карстава-суфазійны рэльеф і формы падземнай [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]] (так званы гліністы карст). На схілах — палыновая і палынова-салянкавая пустыня. {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Геаграфія Туркменістана]] 4fym4p6vaeup3epkd6dpob5257ppcoz Сярэдзінны хрыбет 0 214741 5198709 4746993 2026-09-14T07:53:19Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198709 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сярэдзінны хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 158|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 1200 |Шырыня = да 120 |Найвышэйшая вяршыня = Ічынская Сопка |Вышыня = 3621 |Краіна = Расія |Рэгіён = Камчацкі край |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сярэ́дзінны хрыбет, Заходні хрыбет'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Срединный хребет, Западный хребет}}{{sfn|ВСЭ|1976}}{{sfn|ГЭС|1989}}) — [[горны хрыбет]] у [[Камчацкі край|Камчацкім краі]] [[Расія|Расіі]], галоўны [[водападзел]]ьны хрыбет паўвострава [[Камчатка]]. Даўжыня хрыбта каля 1200 км, шырыня да 120 км. Найвышэйшы пункт — вулкан [[Ічынская Сопка]] (3621 м). З’яўляецца сістэмай ланцугоў вулканаў, лававых [[плато]], асобных горных масіваў і ізаляваных гор, пакрытых [[ледавік]]амі (плошча 866 км²{{sfn|ВСЭ|1976}}{{sfn|ГЭС|1989}}). Складзены з крышталічных [[Сланец|сланцаў]], [[гнейс]]аў, [[пясчанік]]аў і вулканічных парод. Вылучаюцца хрыбты Малкінскі, Казырэўскі, Быстрынскі. У ніжняй частцы схілаў лясы [[Бяроза Эрмана|каменнай бярозы]], вольхавага сланіку і [[Кедравы сланік|кедравага сланіку]], вышэй — горная [[тундра]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сярэ́дзінны хрыбет, Заходні хрыбет||359}} * {{ВСЭ3|Среди́нный хребе́т, Западный хребет|том=23|старонкі=365}} * {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Среди́нный хребе́т, Западный хребет|451}} * {{Крыніцы/ЭГС|Среди́нный хребе́т|636}} == Спасылкі == * [http://www.geokniga.org/labels/7911 Інфармацыя на партале GeoKniga] {{ref-ru}} * [http://www.kamchatsky-krai.ru/ Камчатский край] {{ref-ru}} * [http://www.outdoors.ru/abc/abc1725.php Срединный хребет] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Камчацкага края]] q9r1yk3wjw18vtwxpzz721mchye4tbc Пай-Хой 0 214807 5198667 4151723 2026-09-14T07:50:14Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198667 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Пай-Хой |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 423 |Краіна = Расія |Рэгіён = Ненецкая аўтаномная акруга |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пай-Хой''' — стары, моцна разбураны горны краж у цэнтры [[Югорскі паўвостраў|Югорскага паўвострава]], працягваецца каля 200 км ад паўночнай часткі Палярнага Урала да праліва [[Югорскі Шар]]. Частка кража знаходзіцца на [[востраў Вайгач|востраве Вайгач]], які падзяляе [[Баранцава мора]] і [[Карскае мора]]. Найвышэйшы пункт кража — гара Марэіз (467 м над узроўнем мора). Пай-Хой складзены крамяністымі і гліністымі сланцамі, [[вапняк]]амі, [[пясчанік]]амі. Расліннасць прадстаўлена камяністай горнай тундрай, ніжэй на схілах — імшыста-лішайнікавая, травяністая, радзей — кустоўнічная тундра. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ненецкай аўтаномнай акругі]] pfdk9mo5ye4sm0e59h104hdidb5eok1 Нізкія Бяскіды 0 215002 5198663 4151631 2026-09-14T07:50:05Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198663 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Нізкія Бяскіды |Нацыянальная назва = |Выява = Busov cm01.jpg |Подпіс = гара Бусаў, 1002 м |Горная сістэма = Карпаты |Плошча = 7000 |Даўжыня = 120 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1002 |Краіна = Польшча/Славакія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Карпаты |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Нізкія Бяскіды''' ({{lang-sk|Nízke Beskydy}}, {{lang-pl|Beskid Niski}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Славакія|Славакіі]] і паўднёва-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з [[Бяскідскае Перадгор’е|Бяскідскага Перадгор’я]], [[Ондаўска Врховіна|Ондаўскай Врховіны]], [[Лабарацка Врховіна|Лабарацкай Врховіны]] і [[Бусаў|Бусава]]. Масіў распасціраецца дугой з захаду на ўсход і з’яўляецца водападзелам паміж рэкамі Дунайскага басейна на поўдні ([[Топля]], [[Ондава]], [[Лабарац]]) і рэкамі [[Вісла|Віслінскага]] басейна на поўначы ([[Віслак]], [[Віслака]], Белая). Найвышэйшы пункт — 835 м знаходзіцца на тэрыторыі Польшчы. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Карпаты]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] cx7kdcw1wb7r3xhdewdwbcwfzcp75p4 5198907 5198663 2026-09-14T11:22:09Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198907 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Нізкія Бяскіды |Выява = Busov cm01.jpg |Подпіс = гара Бусаў, 1002 м |Горная сістэма = Карпаты |Плошча = 7000 |Даўжыня = 120 |Вышыня = 1002 |Краіна = Польшча/Славакія |Пазіцыйная карта = Карпаты }} '''Нізкія Бяскіды''' ({{lang-sk|Nízke Beskydy}}, {{lang-pl|Beskid Niski}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Славакія|Славакіі]] і паўднёва-ўсходняй [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з [[Бяскідскае Перадгор’е|Бяскідскага Перадгор’я]], [[Ондаўска Врховіна|Ондаўскай Врховіны]], [[Лабарацка Врховіна|Лабарацкай Врховіны]] і [[Бусаў|Бусава]]. Масіў распасціраецца дугой з захаду на ўсход і з’яўляецца водападзелам паміж рэкамі Дунайскага басейна на поўдні ([[Топля]], [[Ондава]], [[Лабарац]]) і рэкамі [[Вісла|Віслінскага]] басейна на поўначы ([[Віслак]], [[Віслака]], Белая). Найвышэйшы пункт — 835 м знаходзіцца на тэрыторыі Польшчы. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Карпаты]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] ontvtc4iijdh6wexyi6x9vym2r4vb5i Этбай 0 216119 5198744 5128272 2026-09-14T07:57:02Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198744 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Этбай |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 39|lat_sec = 40.0 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 57|lon_sec = 12.0 |CoordScale = |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = каля 1500 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = гара Ода |Вышыня = 2259 |Краіна = Егіпет |Краіна 1 = Судан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Этба́й''' — [[горны хрыбет]] на паўночным усходзе [[Афрыка|Афрыкі]], у [[Егіпет|Егіпце]] і [[Судан]]е. Даўжыня хрыбта каля 1500 км. Працягваецца ўздоўж узбярэжжа [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] ад [[Дэльта (рака)|дэльты]] [[Ніл]]а да адгор'яў [[Эфіопскае нагор’е|Эфіопскага нагор'я]]. Вышыні каля 1000 м. Найбольшая вышыня — гара Ода (2259 м). Складзены з [[дакембрый]]скіх крышталічных [[Сланцы|сланцаў]] і [[гнейс]]аў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||175}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Этбай/}} [[Катэгорыя:Горы Егіпта]] [[Катэгорыя:Геаграфія Судана]] 2gd7tyf6vislysanb93ryfo1ho24n4v Калумбія (горы) 0 216264 5198300 4427856 2026-09-13T16:36:37Z Ueschar 151377 афармленне 5198300 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Выява = MtSirSandfordbyTrevor.jpg |Подпіс = гара Сэр-Сандфард |Найвышэйшая вяршыня = Сэр-Сандфард |Вышыня = 3519 }} '''Калумбія''' ({{lang-en|Columbia Mountains}}) — горны масіў у [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. 75 % тэрыторыі гор знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы правінцыі [[Брытанская Калумбія]], 17 % — у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]], 5 % — у [[Айдаха]], 3 % — у [[Мантана|Мантане]]. Горы складаюцца з чатырох асноўных хрыбтоў — гор Монашы, Селкерк, Персел і Карыбу, якія працягнуліся з поўначы на поўдзень на 741 км і з усходу на захад — на 493 км. Горы размешчаны ў інтэрвале ад 48° да 54° паўночнай шыраты паміж [[Берагавы хрыбет|Берагавым хрыбтом]] і [[Канадскія Скалістыя горы|Канадскімі Скалістымі гарамі]]. Складзены пераважна дакембрыйскімі крышталічнымі пародамі. Раздзелены далінамі рэк, шмат запрудных азёраў. Многія вяршыні падымаюцца на вышыню звыш 3000 метраў. Вышэйшым пунктам гор Калумбія з’яўляецца гара [[Сэр-Сандфард]] (3519 м). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горы Брытанскай Калумбіі]] fk6sdqd9i9gx5ch23l5q5pluefmej9u 5198937 5198300 2026-09-14T11:56:50Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198937 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Выява = MtSirSandfordbyTrevor.jpg |Подпіс = гара Сэр-Сандфард |Найвышэйшая вяршыня = Сэр-Сандфард |Вышыня = 3519 }} '''Калумбія''' ({{lang-en|Columbia Mountains}}) — горны масіў у [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. 75 % тэрыторыі гор знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы правінцыі [[Брытанская Калумбія]], 17 % — у [[Вашынгтон (штат)|штаце Вашынгтон]], 5 % — у [[Айдаха]], 3 % — у [[Мантана|Мантане]]. Горы складаюцца з чатырох асноўных хрыбтоў — гор Монашы, Селкерк, Персел і Карыбу, якія працягнуліся з поўначы на поўдзень на 741 км і з усходу на захад — на 493 км. Горы размешчаны ў інтэрвале ад 48° да 54° паўночнай шыраты паміж [[Берагавы хрыбет|Берагавым хрыбтом]] і [[Канадскія Скалістыя горы|Канадскімі Скалістымі гарамі]]. Складзены пераважна дакембрыйскімі крышталічнымі пародамі. Раздзелены далінамі рэк, шмат запрудных азёраў. Многія вяршыні падымаюцца на вышыню звыш 3000 метраў. Вышэйшым пунктам гор Калумбія з’яўляецца гара [[Сэр-Сандфард]] (3519 м). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горы Брытанскай Калумбіі]] 1z38lv9t3p08652xdphfdytt3232m5k Баргузінскі хрыбет 0 218732 5198573 4568491 2026-09-14T07:34:38Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198573 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Баргузінскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Баргузинский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 42|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 110|lon_min = 24|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 280 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2841 |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Баргузінскі хрыбет'''({{lang-ru|Баргузинский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Забайкалле|Забайкаллі]], у [[Бурація|Бураціі]]. Працягваецца на 280 км уздоўж паўночна-ўсходняга ўзбярэжжа возера [[Байкал]]. Вышыня да 2841 м. Складзены з [[граніт]]аў і [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]]. У рэльефе выдзяляюцца вострыя скалістыя вяршыні, стромкія схілы, раздзеленыя цяснінамі і ускладненыя карамі. Маюцца выхады тэрмальных мінеральных крыніц. На заходнім схіле хваёва-лістоўнічная і цемнахвойная тайга, на ўсходнім схіле да вышыні 1400 м пераважае лістоўнічная тайга, вышэй — рэдкалессі з зараснікамі кедравага стланіка, якія змяняюцца горнымі тундрамі і ўчасткамі альпійскіх лугоў. На заходнім схіле знаходзяцца [[Баргузінскі запаведнік]], паўднёвей [[Забайкальскі нацыянальны парк]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забайкалле]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] 2x5hpiujrs5b3qp4f849hdjoclwboc3 Баргушацкі хрыбет 0 218740 5198574 4146649 2026-09-14T07:34:40Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198574 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Арамазд |Вышыня = 3399 |Краіна = Арменія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Баргушацкі хрыбет''' ({{lang-hy|Բարգուշատի լեռնաշղթա}}) — усходняе адгор'е [[Зангезурскі хрыбет|Зангезурскага хрыбта]], у [[Арменія|Арменіі]]. Вышыня да 3399 м (гара Арамазд). Складзены пераважна з вулканагенна-асадкавых парод з [[інтрузія]]мі [[граніт]]аў. На схілах дубовыя і дубова-грабавыя лясы, вышэй — субальпійскія і альпійскія лугі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Арменіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Армянскага нагор’я]] 2focqt4wkioyyh1tpkjgb2l14yzr4u3 Электронная дэмакратыя 0 219458 5198329 5061694 2026-09-13T19:27:23Z ~2026-49683-27 174023 5198329 wikitext text/x-wiki '''Электронная дэмакратыя''' (лічбавая дэмакратыя, Інтэрнэт-дэмакратыя; {{lang-en|digital democracy, e-democracy, Internet democracy}}) — тэхналогія інфармацыі і камунікацыі XXI стагоддзя для прасоўвання дэмакратыі. Яна азначае форму праўлення, у якой мяркуецца, што ўсе дарослыя грамадзяне могуць на роўных умовах удзельнічаць у прапанове, развіцці і сварэнні законаў.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://reference-global.com/article/10.2478/iclr-2024-0020|аўтар=Hovsep Kocharyan, Ondrej Hamuľák, Lusine Vardanyan|загаловак=E-democracy and Internet Access in EU Law: Strengthening Democratic Participation in the Digital Age|год=2025-03-05|мова=English|выданне=International and Comparative Law Review|выдавецтва=Palacký University Olomouc|том=24|выпуск=2|старонкі=106–123|issn=2464-6601|doi=10.2478/iclr-2024-0020}}</ref> Э-дэмакратыя стварае сацыяльныя, эканамічныя і культурныя падставы для свабоднага палітычнага самавызначэння. Варта адрозніваць электронную дэмакратыю (удзел ў кіраванні краінай) і электронны ўрад — дыялог грамадзян з урадам і дзяржаўныя сэрвісы ў электронным фармаце<ref>[https://www.imemo.ru/index.php?page_id=1248&file=https://www.imemo.ru/files/File/magazines/meimo/12_2013/9-Rovinskaya.pdf Электронная демократия в теории и на практике]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://human.snauka.ru/2013/01/2145 Электронная демократия в Росии]{{ref-ru}}</ref>. == Спасылкі == {{Commons|Category:E-democracy}} * [http://e-gov.by/ Партал пра электронны ўрад і анлайн дзяржпаслугах у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200711002142/http://e-gov.by/ |date=11 ліпеня 2020 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітыка}} [[Катэгорыя:Палітыка]] 2oije0ndn3o67w21re5vrp4e4qltuyo Сымен 0 219903 5198700 5192679 2026-09-14T07:53:01Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198700 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сымен |Нацыянальная назва = am/ሰሜን ተራራ |Выява = Simienské hory.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Рас-Дашэн |Вышыня = 4623 |Краіна = Эфіопія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сымен''' ({{lang-am|ሰሜን ተራራ}}) — [[горны хрыбет]] у паўночнай частцы [[Эфіопскае нагор’е|Эфіопскага нагор’я]] на паўночны ўсход ад [[Гондэр]]а. Назва мясцовасці на [[амхарская мова|амхарскай мове]] азначае «поўнач». Найвышэйшы пункт — гара [[Рас-Дашэн]] вулканічнага паходжання. Яе вышыня над узроўнем мора па розных крыніцах ацэньваецца ад 4533 м да 4620 м. Гэта найвышэйшы пункт [[Эфіопія|Эфіопіі]] і чацвёрты ў [[Афрыка|Афрыцы]]. З-за вышыннасці Сыменскія горы — адно з нямногіх месцаў у Афрыцы, дзе снег выпадае рэгулярна. Сымен складаецца з плато, падзеленых далінамі і з узвышанымі вяршынямі. Падобную геалагічную будову ў Афрыцы маюць [[Драконавыя горы]] на поўдні кантынента. Частка тэрыторыі плошчай 22,5 тыс. га ў [[1969]] годзе была адведзена пад нацыянальны парк Горы Сымен, які ў [[1978]] г. стаў аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Спасылкі == * [https://simienpark.org Simien Mountains National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200331174646/https://simienpark.org/ |date=31 сакавіка 2020 }} * [https://www.independent.co.uk/travel/africa/simien-mountain-trekking-tourism-ethiopia-dying-unesco-site-world-heritage-endangered-danger-travel-a7517376.html TREKKING THE SIMIEN MOUNTAINS: INSIDE ETHIOPIA’S DYING WORLD HERITAGE SITE] {{Сусветная спадчына|9}} [[Катэгорыя:Горы Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Эфіопіі]] a83dfibp2ryu8vvmhfdkyo0y9wd8uth Грампіянскія горы 0 221959 5198612 4829786 2026-09-14T07:40:10Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198612 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Грампіянскія горы |Краіна = Вялікабрытанія }} '''Грампіянскія горы''', ''Грампіяны'' — адзін з трох галоўных горных хрыбтоў [[Шатландыя|Шатландыі]], які займае паўднёва-ўсходнюю частку [[Паўночна-Шатландскае нагор’е|Паўночна-Шатландскага накагор'я]]. [[Файл:Beinn a ghlo 012.jpg|left|thumb|Грампіянскія горы]] Грампіянскія горы — самыя высокія горы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. У гарах знаходзяцца дзве найвышэйшыя вяршыні Вялікабрытаніі — [[гара Бен-Невіс|Бен-Невіс]] (1344 метра) і [[Бен-Макдуі]] (1309 метраў). Горы складаюцца з [[граніт]]у, [[гнейс]]у, сланцаў, [[мармур]]у і [[кварцыт]]у. На паўночным захадзе аддзеленыя ад Паўночна-Заходняга нагор'я (англ. Northwest Highlands) вузкай далінай [[Глен-Мор]] з глыбокімі вузкімі азёрамі [[Лох-Нес]], [[Лох-Лохі]]. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Шатландыі]] 2fp779o05b8maf6qwb04o40kemgcwxo Віктар Іванавіч Струеў 0 225121 5198203 4510007 2026-09-13T12:00:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198203 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |імя =Віктар Іванавіч Струеў |арыгінальнае імя = {{lang-ru|Виктор Иванович Струев}} |вікісховішча = Viktar Strujeŭ }} {{цёзкі2|Струеў}} '''Віктар Іванавіч Стру́еў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виктор Иванович Струев}}; {{ДН|4|4|1864}} — {{ДС|12|7|1924}}) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Масква|Маскве]]. Скончыў {{нп3|Маскоўская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя С. Р. Строганава|Строганаўскае вучылішча|ru|Московская государственная художественно-промышленная академия имени С. Г. Строганова}} і [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства|Вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства]] ў 1892 годзе ў Маскве{{sfn|БелЭн|2002}}. З 1893 года працаваў у [[Мінск]]у, у тым ліку ў [[1909]]—[[1917]] гадах [[Мінскі епархіяльны архітэктар|Мінскім епархіяльным архітэктарам]]. З 1914 выкладчык малюнка ў [[Мінскае епархіяльнае вучылішча|Мінскім епархіяльным вучылішчы]] і інжынер будаўнічага аддзялення губернскага праўлення. З 1915 года — {{нп3|губернскі архітэктар||ru|Губернский архитектор}}{{sfn|БелЭн|2002}}. З 1920 года архітэктар рэспубліканскага пададдзела Камітэта дзяржаўнага будаўніцтва. З 1921 года — дэкан архітэктурнага аддзялення [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] і адначасова архітэктар Камісарыята народнай асветы. З 1923 года — архітэктар Заходняй акругі, а з 1924 года — архітэктар горада Мінска{{sfn|БелЭн|2002}}. == Творчасць == [[Файл:Belarus-Minsk-Church of Alexander Nevsky-8.jpg|250px|міні|[[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|Царква Аляксандра Неўскага]]]] [[Файл:Belarus-Minsk-House of Artists-2.jpg|250px|міні|[[Юбілейны дом|Будынак царкоўна-археалагічнага музея]] ў Мінску]] У 1896—1898 гадах на тэрыторыі [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|вайсковых могілак]] горада Мінска па праекце В. Струева была пабудавана [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Мінск)|Царква Аляксандра Неўскага]]. Гэта адзіны храм Мінска, які амаль цалкам захаваў сваё першапачатковае аблічча. ({{ГККРБ 4|712Г000046}}) У пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] архітэктарам перабудавана [[Свята-Пакроўская царква (Асінагарадок)|Свята-Пакроўская царква]] ў вёсцы [[Асінагарадок]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]. ({{ГККРБ 4|213Г000582}}) У 1905 годзе па праекце В. Струева пабудавана [[Свята-Троіцкая царква (Белавуша)|Свята-Троіцкая царква]] ў в. [[Белавуша]] [[Столінскі раён|Столінскага раёна]]<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. - Спб., 1864.</ref>. ({{ГККРБ 4|113Г000670}}) Па праекце архітэктара Струева ў [[1907]]<ref name="Комм">Часам у якасці даты прыводзіцца 1913 год. Гл.: {{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том = 3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}</ref> годзе перад [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|Васкрасенскім саборам]] у [[Барысаў|Барысаве]] на адной восі з ім узведзена цагляная [[Свята-Васкрасенскі сабор (Барысаў)|званіца]], створаная з цэглы ў стылі самога храма. У ліку іншых званіца сведчыць аб добрым веданні Струевым народнага дойлідства і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі<ref name="ГісторыяМаст3">{{кніга|аўтар = |загаловак = Гісторыя беларускага мастацтва|адказны= Рэдкал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш.; Рэд. тома Л. М. Дробаў, П. А. Карнач |месца =Мн.|выдавецтва= Навука і тэхніка |год = 1989|том = 3: Канец XVIII — пач. XX ст.|старонкі = 285|старонак = 448|isbn =5-343-00319-2 }}</ref>. Распрацаваў 5 тыпавых праектаў школьных будынкаў ([[1912]]). У [[1909]]—[[1910]] гадах выканаў праекты мураваных будынкаў школ для [[Тураў|Турава]], [[Ракаў|Ракава]] і [[Заслаўе|Заслаўя]] (узорныя), вёсцы [[Даманавічы (Салігорскі раён)|Даманавічы]] [[Салігорскі раён|Салігорскага раён]]а, у [[1912]] — вёсцы [[Бабчын]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раён]]а<ref name="АБ"/>. У 1913 годзе архітэктар збудаваў (з архітэктарам [[Іван Аляксандравіч Фамін|Iванам Фаміным]]) [[Царкоўна-археалагічны музей, Мінск|будынак]] [[Юбілейны дом|царкоўна-археалагічнага музея]] паводле загаду мінскага архірэя [[Мітрафан (Краснапольскі)|Мітрафана]] і па ініцыятыве [[Мінскі царкоўны гісторыка-археалагічны камітэт|Мінскага царкоўна-археалагічнага камітэта]]{{sfn|БелЭн|2002}}. ({{ГККРБ 4|713Г000175}}) В. Струеў распрацаваў праект і каштарыс [[Спаса-Праабражэнская царква (Язвінкі)|Праабражэнскай царквы]] ў вёсцы [[Язвінкі]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]]. ({{ГККРБ 4|113Г000471}}) Паводле яго праектаў узведзены мураваныя цэрквы ў [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Лунінец)|Лунін]]цы ([[1907]]), [[Свята-Ільінская царква (Любча)|Любч]]ы ([[1908]]), вёсках [[Свята-Міхайлаўская царква (Зембін)|Зембін]] [[Барысаўскі раён|Барысаўск]]ага (1901), [[Камень (Валожынскі раён)|Камень]] [[Валожынскі раён|Валожынск]]ага, [[Мядзведзічы]] [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага]] ([[1904]]), [[Латыгалічы|Латыгаліч]]ах [[Чашніцкі раён|Чашніцк]]ага ([[1906]]) і [[Тарасава (Мінскі раён)|Тарасава]] [[Мінскі раён|Мінск]]ага ([[1908]]) раёнаў<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Струеў Віктар Іванавіч}}</ref>, [[храм прападобнага Сімяона Стоўпніка]] ў вёсцы [[Барок (Слуцкі раён)|Барок]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]<ref name="Храм">[https://hram.by/Aрхітэктар-Струеў_Віктар_Іванавіч Aрхітэктар: Струеў Віктар Іванавіч // Праект HRAM.BY]{{v|4|6|2023}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Стру́еў Віктар Іванавіч|[[Вячаслаў Міхайлавіч Чарнатаў |Чарнатаў В. М.]]|209}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Струеў Віктар Іванавіч}} == Спасылкі == * [https://hram.by/Aрхітэктар-Струеў_Віктар_Іванавіч Aрхітэктар: Струеў Віктар Іванавіч // Праект HRAM.BY]{{v|4|6|2023}} * [https://zembin.by/novosti/iz-istorii-minskih-zdaniy-kto-postroil-tserkov-aleksandra-nevskogo-i-gde-nahoditsya-yubileynyiy-dom.html Из истории минских зданий. Кто построил церковь Александра Невского и где находится Юбилейный дом? // Православный Зембин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230604174005/https://zembin.by/novosti/iz-istorii-minskih-zdaniy-kto-postroil-tserkov-aleksandra-nevskogo-i-gde-nahoditsya-yubileynyiy-dom.html |date=4 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|4|6|2023}} {{commonscat|Viktar Strujeŭ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Струеў Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Мінскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] sniiu54hidkkck33f7rerhvjp4qsvmb Капаонік 0 226248 5198640 4686164 2026-09-14T07:49:16Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198640 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Капаонік |Нацыянальная назва = sq/Kopaoniku/sr/Копаоник |Выява = Pančićev vrh during winter.jpg |Подпіс = Панчычаў Врх зімою |Горная сістэма = |Плошча = 2700 |Даўжыня = 83 |Шырыня = 63 |Найвышэйшая вяршыня = пік Панчыча |Вышыня = 2017 |Краіна = Сербія/Косава |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Сербія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Капаонік''' ({{lang-sr|Копаоник}}) — [[горны масіў]] у Цэнтральнай [[Сербія|Сербіі]]. Знаходзіцца ў акрузе Рашка і Расінскай акрузе. Даўжыня масіва — 83 км, шырыня — 63 км, плошча — каля 2700 км². Найвышэйшы пункт — [[Панчычаў Врх]] (2017 м). Масіў складзены крышталічнымі сланцамі, гранітамі і серпентынітамі. Цэнтральную частку масіва займае аднайменны нацыянальны парк (плошча 118 км²). Сярэднегадавая тэмпература +3,7&nbsp;°C, што ніжэй, чым у сярэднім па Сербіі. Каля 200 дзён у годзе з’яўляюцца сонечнымі, але колькасць ападкаў перавышае 1000 мм у год. Снег ляжыць прыкладна 160 дзён у год, з канца лістапада па красавік. У гарах Капаоніка знаходзіцца вялікая колькасць тэрмальных крыніц (36—78&nbsp;°C). На тэрыторыі масіва знаходзіцца найвышэйшы [[вадаспад]] Сербіі [[Елаварнік]] (71 м). Зімой Капаонік выкарыстоўваецца ў якасці гарналыжнага курорта. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Сербіі]] qhhszqdg7qaha7zl5ebu7jmmz9ij91a 5198932 5198640 2026-09-14T11:52:46Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198932 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Капаонік |Нацыянальная назва = sq/Kopaoniku/sr/Копаоник |Выява = Pančićev vrh during winter.jpg |Подпіс = Панчычаў Врх зімою |Горная сістэма = |Плошча = 2700 |Даўжыня = 83 |Шырыня = 63 |Найвышэйшая вяршыня = пік Панчыча |Вышыня = 2017 |Краіна = Сербія/Косава |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Сербія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Капаонік''' ({{lang-sr|Копаоник}}) — [[горны масіў]] у Цэнтральнай [[Сербія|Сербіі]]. Знаходзіцца ў акрузе Рашка і Расінскай акрузе. Даўжыня масіва — 83 км, шырыня — 63 км, плошча — каля 2700 км². Найвышэйшы пункт — [[Панчычаў Врх]] (2017 м). Масіў складзены крышталічнымі сланцамі, гранітамі і серпентынітамі. Цэнтральную частку масіва займае аднайменны нацыянальны парк (плошча 118 км²). Сярэднегадавая тэмпература +3,7&nbsp;°C, што ніжэй, чым у сярэднім па Сербіі. Каля 200 дзён у годзе з’яўляюцца сонечнымі, але колькасць ападкаў перавышае 1000 мм у год. Снег ляжыць прыкладна 160 дзён у год, з канца лістапада па красавік. У гарах Капаоніка знаходзіцца вялікая колькасць тэрмальных крыніц (36—78&nbsp;°C). На тэрыторыі масіва знаходзіцца найвышэйшы [[вадаспад]] Сербіі [[Елаварнік]] (71 м). Зімой Капаонік выкарыстоўваецца ў якасці гарналыжнага курорта. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Сербіі]] r9f1rh499i7m6ooxrn0pg18n2qz251m Зангезурскі хрыбет 0 226275 5198629 4146708 2026-09-14T07:48:52Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198629 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Армянскае нагор’е |Плошча = |Даўжыня = 130 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Капутджух |Вышыня = 3904 |Краіна = Арменія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Зангезурскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]], на мяжы [[Арменія|Арменіі]] і [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай аўтаномнай рэспублікі]]. Працягваецца мерыдыянальна ад верхняга цячэння рэк [[Тэртэр]] і [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] да ракі [[Аракс]]. Даўжыня хрыбта каля 130 км. Вышыня да 3904 км (гара Капутджух). Складзены пераважна з [[граніт]]аў і гранадыярытаў. На заходніх схілах [[стэп]]авыя і [[Паўпустыня|паўпустынныя]] ландшафты, на ўсходніх — часткова шыракалістыя лясы і субальпійскія [[луг]]і. Радовішчы [[Медзь|медных]] руд. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Арменіі]] pq61d2jpe4brtc8cem6d8hbcegrwwyd Акракераўнскія горы 0 226536 5198886 3690330 2026-09-14T11:15:05Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: З'яўляюцца → З’яўляюцца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198886 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }}'''Акракераўнскія горы''' — горны масіў на крайнім паўночным захадзе сучаснай [[Албанія|Албаніі]], які спускаецца адхонамі прама ў [[Іанічнае мора]]. Крайняя паўднёвая кропка масіва, мыс Лінгвета, задае вузкую кропку [[Праліў Атранта|праліва Атранта]]. З’яўляюцца заходняй часткай {{нп5|Кераўнскія горы|Кераўнскіх гор|en|Ceraunian Mountains}} ({{lang-sq|Mali Kanalit}}), якія раздзяляе высакагорны {{нп5|Лагара, праход|праход Лагара|en|Llogara Pass}} на заходнюю і ўсходнюю частку. == Літаратура == * {{кніга | аўтар = | частка = Восточно-Альпийская горная система | спасылка частка = http://www.runivers.ru/bookreader/book9636/#page/283/mode/1up | загаловак = Военный энциклопедический лексикон | месца = СПб. | выдавецтва = | год = 1857 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Албаніі]] 55jhjwa6f2tkob1n1wp8czb41tp1gcq Аркатаг 0 226640 5198565 4724437 2026-09-14T07:34:24Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198565 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 36.4167|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 87.3833|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Куньлунь |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Улугмузтаг |Вышыня = 7723 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Кітай |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Аркатаг''', '''Хрыбет Пржавальскага''' — [[горны хрыбет]] на захадзе [[Кітай|Кітая]], у цэнтральнай частцы [[Куньлунь|Куньлуня]]. Даўжыня каля 650 км. Вышыня да 7723 м ([[гара Улугмузтаг]]). Складзены пераважна з [[граніт]]аў, [[гнейс]]аў, [[пясчанік]]аў. Выраўнаваныя вяршыні, каменныя восыпы, галечнікава-друзавыя пустыні, азёрныя ўпадзіны, рачныя даліны. Невялікія ледавікі. Адкрыты ў 1884 годзе падарожнікам [[Мікалай Міхайлавіч Пржавальскі|М. М. Пржавальскім]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] fk1fti9zf3xqvc1mgz9e5tjvmyt190d Віленскі край 0 230415 5198264 5161643 2026-09-13T15:04:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198264 wikitext text/x-wiki '''Віленскі край''' або '''Віленшчына''', ({{lang-lt|Vilniaus kraštas}}, {{lang-pl|Wileńszczyzna}}) — усходняя і паўднёва-ўсходняя частка сучаснай [[Літва|Літвы]] з [[Вільнюс|Вільняй]], а таксама прылеглыя да яе раёны [[Беларусь|Беларусі]], якія ў 1920-1939 гадах належалі [[Польшча|Польшчы]], і вылучаліся асаблівасцямі нацыянальнага складу насельніцтва, культуры, палітычнай арыентацыі. Тэрыторыя Віленскага краю дэ-юрэ належала [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]], планавалася ўключэнне ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (верасень-кастрычнік 1939 года). == Гісторыя == {{Гл. таксама|Віленскае пытанне}} [[Файл:Russia ethnic.JPG|thumb|250px|Этнічная карта Еўрапейскай Расіі ў 1898 г.]] Да 1917 года Віленскі край у складзе [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] Расійскай імперыі як [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]] і [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]] паветы. Палову насельніцтва складалі беларусы, за імі — літоўцы, асаблівае месца займала [[Вільня]]. Згодна з Усерасійскім перапісам насельніцтва 1897 года нацыянальны (моўны) склад губерні быў наступны<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=87 Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей]</ref>: {| class="wikitable sortable" |- ! Павет ! [[беларусы]] ! [[літоўцы]] ! [[яўрэі]] ! [[палякі]] ! [[рускія|вялікаросы]] |- | Губерня цалкам | 59,1 % | 17,6 % | 12,7 % | 8,2 % | 4,9 % |- | [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі]] | 86,9 % | … | 9,5 % | 2,5 % | … |- | [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі]] | 59,8 % | 17,9 % | 12,3 % | 10,1 % | 10,4 % |- | [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскі]] | 81,1 % | … | 10,1 % | 2,4 % | 5,9 % |- | [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі]] | 73,2 % | 8,7 % | 12,0 % | 4,7 % | 1,2 % |- | [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі]] | 80,0 % | 3,7 % | 12,1 % | 1,7 % | 2,3 % |- | [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі]] | 49,5 % | 20,8 % | 17,1 % | 6,0 % | 5,4 % |- | [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкі]] | 17,7 % | 49,1 % | 9,5 % | 11,3 % | 4,6 % |} {{-}} <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150" caption="Перапіс 1897 года"> Файл:Віленская губерня. Першая па колькасці нацыянальнасць. 1897.svg|Першая па колькасці нацыянальнасць. Зялёным — беларусы, жоўтым — літоўцы Файл:Віленская губерня. Доля беларусаў. 1897.svg|Доля беларусаў Файл:Віленская губерня. Доля літоўцаў. 1897.svg|Доля літоўцаў Файл:Віленская губерня. Доля яўрэяў. 1897.svg|Доля яўрэяў Файл:Віленская губерня. Доля палякаў. 1897.svg|Доля палякаў Файл:Віленская губерня. Доля вялікарускаў (рускіх). 1897.svg|Доля вялікарусаў (рускіх) </gallery> === Першая сусветная вайна і Обер-Ост === У верасні 1915 года падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Віленскі край быў акупаваны войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] і ўвайшоў у склад ваенна-адміністрацыйнай адзінкі [[Обер-Ост]]. Паводле даследаванняў, праведзеных нямецкай ваеннай адміністрацыяй 10-й арміі ў гэты перыяд (апублікаваных у выданні «Das Litauen-Buch», 1918), агульная колькасць насельніцтва былой Віленскай губерні ацэньвалася ў 1 861 200 чалавек. Немцы пацвярджалі абсалютную перавагу на гэтай тэрыторыі беларусаў (891 771 чалавек, або 56,1 %). У самой Вільні ў той час налічвалася каля 200 тысяч чалавек, з якіх найбуйнейшымі групамі былі яўрэі (47 %) і каталікі (34 %). Нямецкія даследчыкі звярталі ўвагу на тое, што ў краі гістарычна дамінаваў і яскрава вылучаўся «польска-літоўска-беларускі элемент», у той час як расійскі (велікарускі) успрымаўся як вынік штучнай русіфікацыі і складаў усяго каля 4,9 % насельніцтва<ref name="Litauen-Buch">{{cite web|url=https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/litauen_buch/0014/image,info|title=Zur Landeskunde des ethnographischen Litauens. Von Dr. W. Gaigalat // Das Litauen-Buch: eine Auslese aus der Zeitung der 10. Armee|publisher=Wilna: Druck und Verlag: Zeitung der 10. Armee|date=1918|lang=de|accessdate=15 студзеня 2025}} — S. 8.</ref>. У перыяд нямецкай акупацыі Віленшчына стала арэнай змагання розных нацыянальных рухаў. Нямецкая ваенная ўлада, імкнучыся аслабіць як расійскі, так і моцны польскі ўплыў, дазволіла пэўную нацыянальна-культурную дзейнасць карэннага насельніцтва. У краі ўпершыню былі адкрыты легальныя беларускія і літоўскія школы (хаця вывучэнне нямецкай мовы было абавязковым), пачалося выданне нацыянальнай прэсы (напрыклад, у Вільні выходзіла беларуская газета «[[Гоман (1916)|Гоман]]»)<ref>{{артыкул |аўтар=Hermann Bieder |загаловак=Weißrussland unter deutscher Militärverwaltung im Ersten Weltkrieg (Sprach- und Kulturpolitik im Gebiet „Ober Ost” in den Jahren 1915–1918) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2015 |том=9 |нумар= |старонкі=217-235 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/49550/PDF/tom7.pdf}}</ref>. Менавіта ў канцы 1918 года, пасля ліквідацыі Обер-Оста, гэты нацыянальны ўздым прывёў да адкрытага сутыкнення інтарэсаў вакол лёсу Віленскага краю. Пад канец снежня 1918 года немцы пакінулі Вільню і яе ваколіцы. === Міжваенны перыяд === У пачатку студзеня 1919 года Віленскі край (Вільню 5 студзеня) заняла [[Чырвоная Армія]], супраціўленне якой мясцовыя польскія ўзброеныя фарміраванні аказаць не здолелі. Падчас [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] польская армія заняла Вільню [[19 красавіка|19]]—[[21 красавіка]] [[1919]] года. Падчас наступлення Чырвонай Арміі ў ліпені 1920 года палякі адступілі ад Вільні. [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|злева|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца Алойзаса Відугірыса. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] Падчас савецка-літоўскіх перамоў у маі 1920 года асноўным пытаннем, якое вызначала межы Літвы, было ваеннае супрацоўніцтва супраць Польшчы, потым, пры пагаршэнні ваеннай сітуацыі, — нейтралітэт Літвы. [[12 ліпеня]] [[1920]] года ў [[Масква|Маскве]] быў падпісаны дагавор паміж [[РСФСР]] і [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвой]], які прызнаваў незалежнасць Літвы ў межах былой [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], часткі [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Сувалкаўская губерня|Сувалкаўскай]] губерняў, уключаючы [[Відзы]], [[Вільня|Вільню]], [[Ашмяны]], [[Ліда|Ліду]], [[Шчучын]], [[Гродна]]. Дагавор набываў юрыдычную моц [[14 кастрычніка]]. [[26 жніўня]] [[1920]] года Вільню перадалі пад кантроль Літвы. Іншыя тэрыторыі, якія адыходзілі згодна з савецка-літоўскім дагаворам Літве, таксама перадаваліся пад кіраўніцтва літоўскай адміністрацыі падчас польскага наступу пасля «[[Цуд на Вісле|Цуду на Вісле]]». З уварваннем у жніўні 1920 года польскіх войскаў на тэрыторыі, на якія прэтэндавала Літва, яны сутыкнуліся з літоўскім супрацівам. Савет [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] [[20 верасня]] прыняў рэкамендацыю, якая пацвярджае ў якасці ўсходняй мяжы Польшчы «[[Лінія Керзана|лінію Керзана]]», на захад ад якой ляжалі землі з «перавагай польскага насельніцтва» (на самай справе этнічна польскімі былі толькі заходнія воласці [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкага]] і [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскага]] паветаў), на ўсход — тэрыторыі з перавагай беларускага, украінскага, літоўскага насельніцтва, і прапанаваў Польшчы лічыцца з нейтралітэтам Літвы з усходняга боку лініі. Літва і Польшча афіцыйна прынялі гэтую рэкамендацыю. Пад ціскам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] пад канец верасня 1920 года ў [[Сувалкі|Сувалках]] пачаліся польска-літоўскія перамовы. [[7 кастрычніка]] быў падпісаны дагавор, які размяжоўваў польскую і літоўскую зоны ([[План Гіманса]]). У адпаведнасці з дамовай [[Вільня]] і прылеглыя тэрыторыі адыходзілі да Літвы. Дагавор павінен быў уступіць у дзеянне [[10 кастрычніка]] 1920 года. [[Файл:Rzeczpospolita Lithuania claims.png|thumb|250px|[[Сярэдняя Літва]] і тэрыторыі, на якія прэтэндавала Літва]] За два дні да ўступлення Сувалкаўскага дагавора ў сілу па сакрэтным распараджэнні [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] часткі польскай арміі ([[1-я Літоўска-Беларуская дывізія]]) пад камандаваннем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], імітуючы непадпарадкаванне вярхоўнаму камандаванню, пачалі наступ і занялі [[Вільня|Вільню]] ([[9 кастрычніка]]) і Віленскі край. Занятыя тэрыторыі былі абвешчаны дзяржавай [[Сярэдняя Літва]], пад часовым кіраваннем Вярхоўнага галоўнакамандуючага і Часовай кіруючай камісіі. Выбары, праведзеныя [[8 студзеня]] [[1922]] года, сфарміравалі прадстаўнічы орган насельніцтва Сярэдняй Літвы — [[Віленскі сойм]]. Сойм [[20 лютага]] [[1922]] года большасцю галасоў прыняў рэзалюцыю аб уключэнні Віленскага краю ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. [[22 сакавіка]] [[1922]] года Устаноўчы сойм у [[Варшава|Варшаве]] прыняў Акт уз'яднання Віленскага краю з Польскай Рэспублікай. У красавіку 1922 года Віленскі край увайшоў у склад Польшчы. У 1926 годзе на тэрыторыі краю было сфарміравана [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]]. Аднак Літва не адмаўлялася ад правоў на Віленскі край і вяла за яго актыўную прапагандысцкую і дыпламатычную барацьбу. Толькі ў 1938 годзе, калі пасля ўзброеных інцыдэнтаў на мяжы і ўльтыматуму Польшчы, Літва была вымушана пагадзіцца з аднаўленнем дыпламатычных адносін, былі адкрыты межы. Падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|уварвання ў верасні 1939 года савецкіх войск на тэрыторыю Польшчы]] Віленскі край перайшоў пад кантроль [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Згодна з «[[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Дамовай аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільня і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой]]» ад [[10 кастрычніка]] [[1939]] года частка Віленскага краю перададзена Літве. Гэтая частка складала тэрыторыю ў 6909 км² з 490 тыс. чалавек. Пасля акупацыі краін [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] СССР і з'яўлення [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] да новастворанай савецкай рэспублікі ў кастрычніку 1940 года дадаткова адышла тэрыторыя Беларусі плошчай 2637 км². Ідэя праекта рэспублікі, якая магла быць утворана на тэрыторыі Віленскага краю і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з’явілася ў пачатку 1990-х гадоў сярод актывістаў польскага руху ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. Ідэю падтрымала польская партыя правоў чалавека са старшынёй [[Ян Цехановіч|Янам Цехановічам]]. == Гл. таксама == * [[Сярэдняя Літва]] * [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства, 1926—1939]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.youtube.com/watch?v=jJP30rCDgCE Савецкая армія перадае Віленскі край Літве] * {{Cite web|lang=pl|url=http://www.mowiawieki.pl/index.php?page=artykul&id=516|title=„Okupacja Wilna” — rzecz o historii drugiego stopnia|author=Дангирас Мачюлис, Римас Микнис, Альвидас Никжентайтис|website=Mówią Wieki - Czasopismo Historyczne|date=2012|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-25|quote=}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://kresy24.pl/wielu-chce-polskiej-autonomii-na-wilenszczyznie-wielu-czyli-kto-polacy-z-litwy-tez/|title=„Wielu chce polskiej autonomii na Wileńszczyźnie”. Wielu, czyli kto? Polacy z Litwy też?|website=Kresy24.pl – Wschodnia Gazeta Codzienna|date=2015-09-11|publisher=|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-25|quote=}} * {{Cite web|lang=pl|url=https://wpolityce.pl/polityka/234678-wschodniopolska-republika-ludowa-na-litwie-i-bialorusi-tej-prowokacji-wojennej-juz-probowano-a-polska-sie-uodpornila|title=Wschodniopolska Republika Ludowa na Litwie i Białorusi? Tej prowokacji wojennej już próbowano, a Polska się uodporniła|author=Grzegorz Kostrzewa-Zorbas|website=wPolityce.pl – wiadomości z Polski i ze świata|date=2015-02-21|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101203519/https://wpolityce.pl/polityka/234678-wschodniopolska-republika-ludowa-na-litwie-i-bialorusi-tej-prowokacji-wojennej-juz-probowano-a-polska-sie-uodpornila|archive-date=1 студзеня 2022|access-date=2020-07-25|quote=|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Віленшчына| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны]] g76ervdhwos8072l6datxfdoofbaf4q Радван (герб) 0 230658 5198833 3615890 2026-09-14T10:37:46Z BasiliusNorr 164739 удакладненне, ілюстрацыя 5198833 wikitext text/x-wiki [[Файл:Herb Radwan.svg|міні|200пкс|Герб «Радван»]] '''Радван''' ({{lang-pl|Radwan}}) — прыватны шляхецкі [[герб]], якім карысталася больш за 150 родаў Беларусі, Літвы, Польшчы і Украіны<ref name="ЭнцВКЛ">Радван // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. Т. 2. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — С. 485—486. — ISBN 985-11-0378-0.</ref>. Паводле гербоўніка Тадэвуша Гайля, герб прыпісваецца больш чым 500 прозвішчам<ref name="Gajl">Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. — Gdańsk, 2007. — ISBN 978-83-60597-10-1.</ref>. == Апісанне == У чырвоным полі залатая царкоўная [[харугва]] з трыма канцамі, з махрамі, звісаючымі ўнізе; зверху размешчаны залаты кавалерскі крыж. Клейнод: над прылбіцай з каронай тры (радзей пяць) страусавых пёраў. Намёт чырвоны, падбіты золатам<ref name="ЭнцВКЛ" />. == Гісторыя == [[Файл:Seal of the marshal of nobility of Lutsk uyezd, 1827.jpg|міні|200пкс|Гербавая пячатка Тадэвуша Мікуліча, [[Павятовы маршалак|павятовага маршалка]] шляхты [[Луцкі павет|Луцкага павета]], на рэвізскай ведамасці ад 20 чэрвеня 1827 года<ref name="DAZhO">Дзяржаўны архіў Жытомірскай вобласці. Ф. 146. Воп. 1. Спр. 3049. Арк. 4.</ref>]] Герб вядомы з пачатку [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]<ref name="ЭнцВКЛ" />. Найбольш ранні судовы запіс пра карыстанне гербам адносіцца да 1407 года, гербавы кліч (проклямацыя) ''Radwan'' занатаваны ў 1409 годзе. Сярод найстарэйшых вядомых адбіткаў — пячаткі Пятра з Цікавіц, падсудка кракаўскай зямлі (1443 і 1446 гады)<ref name="Piekosinski">Piekosiński F. Heraldyka polska wieków średnich. — Kraków, 1899.</ref>. Поўная рэканструкцыя гербоўнай генеалогіі ўскладнена стратамі архіваў у часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у прыватнасці падчас [[Варшаўскае паўстанне (1944)|Варшаўскага паўстання 1944 года]]<ref name="Gajl" />. == Адмены == Вылучаюць некалькі адмен герба (Радван I—VIII), сярод якіх<ref name="Ostrowski">Ostrowski J. Księga herbowa rodów polskich. — Warszawa, 1903—1906.</ref>: * '''Кананович''' — пад двухпольнай харугвай змешчана шасціпрамянёвая срэбная зорка; * '''Радван V''' — з паўстралой зверху; * '''Радван VIII''' — з паўмесяцам; ужываўся некаторымі татарскімі родамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вядомыя таксама адмены Багінскі, Дастаеўскі, Глушанін, Яскалецкі і Юдыцкі<ref name="Ostrowski" />. == Гербоўныя роды == Сярод родаў Беларусі, Літвы і Украіны, якія карысталіся гербам або яго адменамі, — Багінскія, Глушаніны, Дастаеўскія, Кананавічы, Юдыцкія<ref name="Gajl" /><ref name="Ostrowski" />. == Галерэя == <gallery mode="nolines" widths="230" heights="165"> Файл:Zamek Grodziec herb Radwan 1.jpg|Радван у замку Гродзец Файл:Jan Michałowicz z Urzędowa Uchański.JPG|Надмагілле Якуба Уханьскага з біскупскім гербам Радван Файл:Києво-Могилянська академія та її спудеї.png|Герб Радван на гравюры [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]], XVIII ст. Файл:Kościół uchański (4).JPG|Адмена герба Радван над уваходам у касцёл ва Уханях Файл:Oswiecim de Kunova 0743, Krosno.JPG|Адмена герба роду Асвенцімаў: у першым полі — герб Радван Файл:Stone Cresting With Herby (Coats of Arms) Radwan and Nałęcz From Dąbrowski Manor in Michałowice, POLAND.jpg|Гербы Радван і [[Наленч (герб)|Наленч]] на сядзібе роду Дамброўскіх у Міхалавіцах </gallery> == Гл. таксама == * [[Гербоўнік]] * [[Наленч (герб)]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=485—486|артыкул=Радван|аўтар=}} * Gajl T. Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. — Gdańsk, 2007. — ISBN 978-83-60597-10-1. * Ostrowski J. Księga herbowa rodów polskich. — Warszawa, 1903—1906. * Piekosiński F. Heraldyka polska wieków średnich. — Kraków, 1899. [[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы|Радван]] mlwo5hm1p2ytrh4ih3fw4kjlj9qlqly Іўдзейскія горы 0 232350 5198636 1977281 2026-09-14T07:49:08Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198636 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Іўдзейскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = JerusalemMountains.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 31|lat_min = 40|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 10|lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Ізраіль |Краіна 1 = Палесціна |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Пазіцыйная карта = Палесцінская нацыянальная адміністрацыя |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Іўдзейскія горы''' ({{lang-he|הרי יהודה}}, ''Harei Yehuda''; {{lang-ar|جبال الخليل}}, ''Jibal al-Khalil'') — горы на ўсходзе [[Ізраіль|Ізраіля]], размешчаны вакол [[Іерусалім]]а да [[Іўдзейская пустыня|Іўдзейскай пустыні]], якая спускаецца да [[Мёртвае мора|Мёртвага мора]]. Вышыня гор складае 800-900 м над узроўнем мора [[Выява:Judean.momt.jesusalem.JPG|thumb|left|Іўдзейскія горы, від пры пад'ездзе да [[Іерусалім]]а з [[Тэль-Авіў|Тэль-Авів]]а]] [[Выява:Judean.mont.deadsea.JPG|thumb|left|Іўдзейскія горы і Іўдзейская пустыня, від з боку [[Мёртвае мора|Мёртвага мора]].]] Назва Іўдзейскія горы паходзіць ад [[Іудзіна пакаленне|калена Іуды]], аднаго з дванаццаці [[Калены Ізраілевы|каленаў Ізраілевых]], якое атрымала гэтыя землі пры заваяванні [[Ханаан|Ханаанскай зямлі]] яўрэямі пасля [[Зыход|выхаду з Егіпта]]. Праз Іўдзейскія горы праходзіць лінія ізраільскай чыгункі, якая з [[Бейт-Шэмеш]]а праз [[рака Сарэк|раку Сарэк]] і даліну Рэфаім ідзе да [[Іерусалім]]скай паўднёвай чыгуначнай станцыі Малха. У наш час распрацоўваецца план развіцця рэгіёна Іўдзейскіх гор. З палітычнага пункта гледжання, у наш час тэрыторыя, на якой размешчаны Іўдзейскія горы, кіруецца часткова дзяржавай [[Ізраіль]] і адміністрацыяй [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берага ракі Іардан]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Горы Ізраіля]] [[Катэгорыя:Біблейскія месцы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Евангелляў]] [[Катэгорыя:Іўдзея]] [[Катэгорыя:Горы Палесціны]] 2l9efkaxdrcmq4lthdm0d2w1c1hepar Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён) 0 239798 5198436 5167399 2026-09-13T23:29:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198436 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадзец}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра.JPG |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 20|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021087 |ранейшыя назвы=Дзіўная}} '''Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradziec}}, {{lang-ru|Городец}}, з 1969 да 1994 — '''Дзіўная<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v39402983&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 26 апреля 1994 года № 2983-XII "О переименовании деревни Дивная Лужковского сельсовета Шарковщинского района Витебской области в деревню Городец"|url-status=dead}}</ref>''') — [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Даныя раскопак дазваляюць сцвярджаць, што ў VІІІ—ІХ стст. на беразе р. Мнюта знаходзілася ўмацаванае паселішча [[палачане|полацкіх крывічоў]], росквіт якога прыпадае на Х — першую палову ХІ стст. Доказаў існавання горада ў ХІІ—ХІІІ стст. не выяўлена. У ХV—ХVІІІ стст. тут знаходзілася сядзіба феадала. У 1921—1939 гадах маёнтак у складзе [[Лужкі (гміна)|гміны Лужкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 207 жыхароў, 31 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 56.</ref>. * 1931 год — 215 жыхароў, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 19</ref>. == Культура == У вёсцы дзейнічаў [[Гарадзецкі музей мастацтва і этнаграфіі]], філіял [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкага музея культуры і побыту]]. == Славутасці == * [[Гарадзішча]] знаходзіцца каля вёскі, на высокім беразе р. [[Мнюта]]<ref>[http://vlib.by/pridvinie/index.php/sharkayshchinski-raion/145-pomniki-gistoryi-i-arxitektyre-sharkovshchinskiiy-raion/1502-pomniki-arxeologii-sharkavshchinskiy-raion Помнікі гісторыі і архітэктуры Шаркаўшчынскага раёна. Помнікі археалогіі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Зіберг-Плятэраў (Гарадзец)|Сядзібна-паркавы комплекс Зіберг-Плятэра]]: палац, капліца, гаспадарчыя пабудовы, уязная брама, парк (XVIII—XIX стст.). {{ГККРБ 4|212Г000836}} ** Брацкая магіла (1941—1944) па вул. Зарэчнай, у скверы каля палаца, знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Пахаваны 9 савецкіх ваеннапалонных, расстраляных нямецка-фашысцкімі акупантамі ў 1942 годзе, і партызанская разведчыца А. Д. Бельская. У 1957 годзе на магіле пастаўлены стэла, 2 абеліскі, побач гармата. {{ГККРБ 4|213Д000837}}. ** [[Гармата]] па вул. Зарэчнай, у скверы каля палаца — {{ГККРБ 4|213Д000939}}. * Прыдарожная капліца (кан. XVIII ст.). <gallery> Файл:Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра 1.JPG|Капліца Файл:Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра 4.JPG|Палац Файл:Капліца ў в. Гарадзец.jpg|Прыдарожная капліца </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. [[Віцебская вобласць]] / рэдкал.: [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] і інш. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ імя П. Броўкі]], 1985. * Памяць: [[Шаркаўшчынскі раён]]: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Л. М. Драбовіч і інш.; уклад. Л. М. Лабачэўская; мастак Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]], 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/gorodec_sh/index.htm}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён)| ]] f21he3fy3lduncvba09fco39f125gnd Рыла (горны масіў) 0 241739 5198861 4449769 2026-09-14T10:58:14Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198861 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Рыла |Нацыянальная назва = bg/Рила, Рила-Планина |Выява = Rots met kruis bij Rila klooster.jpeg |Подпіс = Паўднёва-заходняя Рыла (па дарозе ў [[Рыльскі манастыр]]) |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 11|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 35|lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Краіна = Балгарыя |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Ры́ла''', ці '''Рыла-Планіна''' ({{lang-bg|Рила, Рила-Планина}}) — [[горны масіў]] на паўднёвым захадзе [[Балгарыя|Балгарыі]], самы высокі на [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостраве]] (2925 м, [[гара Мусала|Мусала]]). Даўжыня каля 80 км. Складзены са старажытных крышталічных і метамарфічных парод. Характэрны востраканцовыя вяршыні, {{нп4|ледніковы цырк|цыркі|ru|Ледниковый цирк}}, [[трог]]і. З Рылы бяруць пачатак рэкі [[Іскыр]], [[Марыца]], [[рака Места|Места]]. На вышыні 2100—2500 м ледніковыя азёры, на схілах шыракалістыя і хвойныя лясы, вышэй за 2000—2100 м субальпійскія і альпійскія лугі. У гарах развіты турызм і зімні спорт. Акрамя таго, у Рыле размешчана некалькі курортаў з мінеральнымі крыніцамі. У паўднёва-заходніх адгор'ях — [[Рыльскі манастыр]]. == Галерэя == <gallery> Image:Musala.jpg|Помнік на гары [[гара Мусала|Мусале]] Image:Malyovitsa-winter-ifb.JPG|Гара [[Мальёвіца]] зімой Image:Maritsaorigin.JPG|Вытокі ракі [[Марыца|Марыцы]] Image:Ez okoto IMG 3802.jpg|Адно з [[Сем Рыльскіх азёр|Сямі Рыльскіх азёр]] </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рыла, Рыла-Планіна||497}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Балгарыі]] i20367a2n4dqbwu2s4i28qeixzlslds Красны Вугал (Веткаўскі раён) 0 245309 5198387 4905549 2026-09-13T22:01:50Z Siliyiw 169172 5198387 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Красны Вугал}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Пасёлак |беларуская назва = Красны Вугал |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 35|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 17|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044535 }} '''Кра́сны Ву́гал'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ны Кут'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasny Vuhal}}, {{lang-ru|Красный Угол}}) — былы [[пасёлак]] ў [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзілася ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта. Ліквідавана ў 2011 годзе<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf Решение Ветковского районного Совета депутатов от 27 декабря 2011 г. № 74 Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210605020803/http://www.pravo.by/pdf/2012-14/2012_14_9_47257.pdf |date=5 чэрвеня 2021 }} {{Ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Знаходзіўся ў складзе Сівенскага сельсавета Веткаўскага раёна, ў калгасе імя У. І. Леніна<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 3nqetffherlll7kmtxn3d8ekg5hgrni Красны Пуць 0 245310 5198423 4905550 2026-09-13T22:23:52Z Siliyiw 169172 5198423 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Красны Пуць |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 35|lat_sec = 45 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 18|lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Веткаўскі |сельсавет = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243044537 }} '''Кра́сны Пуць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Чырво́ны Шлях'''</ref> ({{lang-be-trans|Krasny Puć}}, {{lang-ru|Красный Путь}}) — былы [[пасёлак]] у [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Знаходзіўся ў падпарадкаванні Веткаўскага раённага Савета дэпутатаў і выканаўчага камітэта. Ліквідаваны ў 2009 годзе<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf «Об упразднении сельских населенных пунктов на территории Ветковского района». Решение Ветковского районного Совета депутатов от 29 декабря 2009 г. № 125] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122202017/https://pravo.by/pdf/2010-49/2010_49_9_29083.pdf |date=22 студзеня 2021 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Знаходзіўся ў складзе Сівенскага сельсавета Веткаўскага раёна, ў калгасе імя У. І. Леніна<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} {{ізаляваны артыкул}} rxw41moybv3hdwuk2rx7qenxtg9519y Горваль 0 248073 5198817 5158616 2026-09-14T10:25:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198817 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Горваль |выява = Horvaĺ_(3).jpg |подпіс = |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет2 = Глыбаўскі |дата заснавання = XII ст. |першае згадванне = XV ст. |нацыянальны склад = [[беларусы]] |канфесійны склад = [[Праваслаўе|праваслаўныя]] |add1n = [[Рака]] |add1 = [[Бярэзіна]] |add2n = [[Аўтобусны прыпынак]] |add2 = Горваль |add3n = Аддзяленне [[Пошта|паштовай]] [[Сувязь (тэхніка)|сувязі]] |add3 = перасоўнае-6 ([[Горад|г.]] [[Рэчыца]]) |OpenStreetMap = 243043183 }} '''Го́рваль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Horvaĺ}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)|Глыбаўскага сельсавета]]. Старадаўняе [[мястэчка]] Рэчыччыны. == Геаграфія == Размешчана на правым беразе Бярэзіны, за 30 км на паўночны захад ад [[Рэчыца|Рэчыцы]] і чыгуначнай станцыі [[Рэчыца (станцыя)|Рэчыца]] (лінія [[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Калінкавічы (станцыя)|Калінкавічы]]). Асфальтаваная [[дарога]] злучае вёску з [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|шашой]] {{Таблічка-by|Р|82}} [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] — [[Парычы]] — [[Рэчыца]]. Забудова складаецца з простай вуліцы з 3 завулкамі, арыентаванай з паўднёвага ўсходу на паўночны захад (уздоўж ракі) і забудаванай драўлянымі сядзібамі. == Назва == Паводле слоўнікаў XVIII—XIX стст., ''горваль'' (наз. муж. роду) — бурбалка на [[Вада|вадзе]]<ref>Церковный словарь. — [[Масква|Москва]]: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Императорский московский университет]], [[1773]]. — С. [https://books.google.by/books?id=XXNpAAAAcAAJ&pg=PA67&lpg=PA67&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+%D0%BF%D1%83%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8C&source=bl&ots=k0LBUYkqwW&sig=4tLWIHICcBu-S04oLguaKdXpbX8&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwiR1riQz93TAhXMkiwKHWUQAOMQ6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 67]. {{ref-ru}}</ref>. У канцы XVIII ст. слова ўжо пазначалася як старадаўняе. == Гісторыя == === Старажытнасць === Вынікі [[Археалогія Беларусі|археалагічных]] даследаванняў паказваюць, што першыя паселішчы [[Чалавек|людзей]] на месцы вёскі існавалі ў [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынным часе]], задоўга да ўтварэння Горвалі. У цэнтры вёскі выяўлена стаянка, якая адносіцца да позняга перыяду [[Каменны век|каменнага веку]] — [[неаліт]]у (4-е — 2 тысячагоддзі да н. э.). У вёсцы маюцца 2 [[Гарадзішча|гарадзішчы]]. Больш раннім з іх з’яўляецца тое, якое абазначаюць як гарадзішча-2. Яно знаходзіцца на заходняй ускраіне вёскі. Першапачаткова гэта гарадзішча было заселена ў [[Жалезны век|жалезным веку]] — у часы [[Мілаградская культура|мілаградскай]] ([[VII стагоддзе да н.э.|VII]] — [[II стагоддзе да н.э.|II]] [[Стагоддзе|стагоддзі]] да н. э.) і [[зарубінецкая культура|зарубінецкай]] (II ст. да н. э. — [[II стагоддзе|II ст. н. э.]]) [[Археалагічная культура|культур]]<ref name="К.">''Ксяндзоў, У.'' Горваль, група археалагічных помнікаў / У. Ксяндзоў, Г. Штыхаў // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 88. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. === У Сярэднявеччы === Гарадзішча-2 было паўторна заселена ў перыяд Высокага Сярэднявечча (X—XIII ст.). Паводле археалагічных звестак, умацаванае паселішча на гарадзішчы і побач з ім існавала ўжо ў XII—XIII ст. Верагодна, уваходзіла ў [[Рэчыцкая воласць|Рэчыцкую воласць]] [[Чарнігаўскае княства|Чарнігаўскага княства]]. У 1239 г. Чарнігаўскае княства было спустошана [[Мангола-татарскае нашэсце|татара-мангольскімі заваёўнікамі]], яго землі трапілі пад уладу [[Залатая Арда|Арды]]. За 0,3 км на ўсход ад вёскі існуе курганны могільнік X—XIII ст. У сярэдзіне XIV ст. землі Чарнігаўскага княства былі далучаны да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У [[Пісьмовасць|пісьмовых]] [[Гістарычная крыніца|крыніцах]] Горваль упершыню згадваецца ў «[[Спіс рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх|Спісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх]]», які складзены ў канцы XIV ст., верагодна, у [[Кіеў|Кіеве]] (захаваўся ў летапісах XV ст.): {{Пачатак цытаты}} А се [[Вялікае Княства Літоўскае|Литовьскыи]]: […] [[Орша|Рша]] камен. Горволь. [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свислочь]]. [[Лукомль]]. [[Лагойск|Логоско]]. […] <small>([[Старажытнаруская мова|Ст-руск.]])</small> {{Канец цытаты|крыніца=''[[Археаграфія|Археаграфічны]] спіс [[Вялікі Ноўгарад|Навагародскага]] I-га [[летапіс]]у малодшага зводу''<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — [[Масква|Москва]]: Наука, [[1979]]. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 95.] {{ref-ru}}</ref>.}} «[[ВКЛ|Літоўскімі]]» гэты [[дакумент]] называе гарады [[ВКЛ]] — [[Беларусы|беларускія]], а таксама ўласна [[Літва|літоўскія]] са значнай колькасцю [[Усходнія славяне|усходнеславянскага]] [[насельніцтва]]<ref>''Тихомиров, М. Н.'' Русское летописание. — Москва: Наука, 1979. — С. [http://www.russiancity.ru/books/b72.htm 110.] {{ref-ru}}</ref>. У канцы XIV — пачатку XV ст. Горваль вылучаны ў якасці цэнтра асобнай воласці, якая ахоплівала абодва берагі [[Дняпро|Дняпра]] і Бярэзіны<ref name=Н.>''[[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Насевіч, В.]]'' Горваль, вёска // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 88.</ref>. [[Файл:POL COA Leliwa.svg|thumb|80px|left|[[Герб]] Манівідаў «[[Ляліва (герб)|Ляліва]]».]] Пры вялікім князе [[Вітаўт|Вітаўце]] горвальскім [[Маёнтак|маёнткам]] валодаў першы [[Ваяводы віленскія|намеснік віленскі]] [[Войцех Манівід]] (удзельнік [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]). Каля 1424 г. уладальнікам становіцца, відаць, яго сын — [[Ваяводы троцкія|намеснік троцкі]], затым [[Віленскае ваяводства|віленскі]] [[Івашка Манівідавіч|Іван]], а ў [[1458]] — адзін з унукаў: [[Войцех Янавіч Манівід|Войцех]] ([[Ваяводы новагародскія|намеснік навагародскі]]), альбо Ян<ref>''Кондратьєв, І.'' В. [http://shron.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Rozumovski_zustrichi_zbirnyk_naukovykh_prats.pdf Володарі Любеча за часів Великого Князівства Литовського]{{Недаступная спасылка}} // Розумовські зустрічі. № 3. — [[Чарнігаў|Чернігів]]: Сіверський центр післядипломної освіти, [[2016]]. — С. 194—203. ISSN 2409—2037. {{ref-ua}}</ref>. Па згасанні роду Манівідаў Горваль — [[Дзяржаўная ўласнасць|дзяржаўнае ўладанне]]. === У Новы час === [[Файл:Herb Swiat.jpg|thumb|left|80px|Герб Шалухаў «Свет».]] [[Файл:POL COA Giedroyć.svg|thumb|80px|Герб [[Род Гальшанскіх|Гальшанскіх]] «[[Гіпацэнтаўр (герб)|Гіпацэнтаўр]]».]] [[Файл:Arms of the House of Sforza.svg|thumb|left|80px|Герб роду [[Дынастыя Сфорца|Сфорца]].]] [[Файл:POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg|thumb|80px|Герб Сангушкаў «[[Герб «Пагоня»|Пагоня]] [[ВКЛ|літоўская]]».]] [[Файл:Banner of Rečyca paviet.svg|thumb|100px|[[Харугва]] [[Рэчыца|Рэчыцкага]] [[павет]]у.]] У 1500—1537 гг., у час знаходжання суседняй Гомельскай воласці ў складзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]], Горваль меў важнае абарончае значэнне на мяжы з апошняй. У [[1503]] у дамове паміж [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княствам Маскоўскім]] паселішча называецца мястэчкам. Пад [[1510]] Горваль значыцца як цэнтр воласці на гасцінцы [[Бабруйск]] — [[Чарнігаў]]. Паводле дакументальных звестак, за гэтыя гады Горвальская воласць 5 разоў падверглася маскоўскім набегам, напрыклад, у [[1525]] «многія сёлы [[Мазыр]]скія і воласці [[Стрэшын]]скую і Горвальскую зваявалі, статкі людзей парабавалі, людзей пакатавалі а іншых пасяклі а многіх у [[палон]] павялі»<ref>[http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10296-t-35-1882#page/732/mode/flip-book/zoom/6 Сборник Императорского Русского исторического общества. — Санкт-Петербург: тип. Ф. Елеонского и К°, 1882. — Т.35. — С. 697—698. {{ref-ru}}]</ref>. Здараліся таксама напады [[Крымскае ханства|крымска-татарскіх]] войск. Для абароны быў пабудаваны [[Горвальскі замак]]. Ён існаваў у [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст., размяшчаўся на [[Усход|ўсходняй]] ускраіне паселішча, на правым беразе [[Бярэзіна|ракі]]. Ад яго захавалася горвальскае гарадзішча-1 (замчышча). Горвальскі маёнтак, які з’яўляўся дзяржаўнай уласнасцю, даваўся ў валоданне [[дзяржаўца]]м (вялікакняжацкім намеснікам). З [[1528]] дзяржаўцам горвальскім быў [[баяры]]н Багдан Шалуха, з [[1531]] — [[князь]] [[Януш Юр’евіч Гальшанскі-Дубровіцкі|Я. Ю. Гальшанскі-Дубровіцкі]], потым уладальніцай маёнтку была [[Вялікі князь ВКЛ|вялікая княгіня]] [[Бона Сфорца]]. Падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Вялікім Княствам Маскоўскім 1534—1537 гадоў]] Горваль у [[1535]] зруйнавалі і спалілі [[Вялікае Княства Маскоўскае|маскоўскія]] захопнікі. У [[1543]] князь ковельскі Васіль Міхайлавіч Сангушка атрымаў у Боны Сфорцы маёнткі Горваль, [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] і [[Смальяны|Смаляны]] ў абмен на [[Ковель]]; з гэтага часу Горваль знаходзіўся ў валоданні [[Сангушкі|Сангушкаў]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай [[1565]]—[[1566]] мясцовасць увайшла ў [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. З [[1 ліпеня]] [[1569]] года Горваль у выніку [[Люблінская унія|аб’яднання]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім Каралеўствам]] — у створанай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У час [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны 1648—1651 гг.]] атрад [[Узброеныя сілы|войск]] ВКЛ пад камандаваннем [[Стражнік вялікі літоўскі|стражніка вялікага літоўскага]] Рыгора Лукашавіча [[Святаполк-Мірскія|Мірскага]] ў [[1648]] г. пацярпеў паражэнне пад Горвалем на пераправе праз Бярэзіну ад казацкага [[Полк|палка]] [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], якім камандаваў [[палкоўнік]] [[Філон Гаркуша|Ф. Гаркуша]]. Напачатку [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускім царствам 1654—1667 гг.]] Горваль ў [[лістапад]]зе [[1654]] спалілі войскі наказнога [[гетман]]а [[Запарожскія казакі|запарожскага]] [[Іван Нікіфаравіч Залатарэнка|І. Н. Залатарэнкі]] (знаходзіліся на службе ў маскоўскага цара). У [[1661]] Горваль згадваецца ў [[Геаграфія|геаграфічным]] трактаце «Падарожжа ў [[Рускае царства|Масковію]]» [[барон]]а Аўгустына Майерберга і Гарацыя Вільгельма Кальвуччы, [[Пасол|паслоў]] [[Імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі|Рымскага імператара]] — хоць [[шлях]] [[пасольства]] не пралягаў праз [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыччыну]], аўтары адзначылі Горваль як паселішча ля ўпадзення Бярэзіны ў Дняпро<ref>[http://www.runivers.ru/lib/book4754/58863/ Путешествiе въ Московiю барона Августина Майерберга и Горацiя Вильгельма Кальвуччи, пословъ Августѣйшега Римскаго Императора Леопольда къ Царю и Великому Князю Алексѣю Михайловичу въ 1661 году, описанное самимъ барономъ Майербергомъ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200930161052/https://runivers.ru/lib/book4754/58863/ |date=30 верасня 2020 }}. — Москва: [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Университетская]] [[Друкарня|типография]], [[1874]]. — 260 с. {{ref-ru}}</ref>. З [[1698]] г. мясцовасць згадваецца як [[маёнтак]] [[Віленскі капітул|Віленскага капітула]] (калегіі пры [[Каталіцтва|каталіцкім]] [[епіскап]]е). У [[1731]] г. маёнтак Горваль налічваў 294 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымы]]. Пад [[1784]] г. у мястэчку згадваецца [[Царква (збудаванне)|царква]], маёнтак уключаў 13 вёсак і 5 [[Слабада (паселішча)|слабод]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Горваль апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]], у Рэчыцкім павеце Чарнігаўскай, з [[1796]] — [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Стаяў на шляху [[Віцебск]] — [[Магілёў]] — Кіеў<ref>''Бутурлин, Д. П.'' История нашествия императора Наполеона на Россию в 1812-м году. — Ч. 1. — [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]]: Военная [[Друкарня|типография]], [[1837]]. — С. [https://books.google.by/books?id=CwWPBQAAQBAJ&pg=PA114&lpg=PA114&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=SlltTxAWNU&sig=6D_5JShXIsdt0zQuOlDlIugEsvc&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIKzAC#v=onepage&q&f=false 114], [https://books.google.by/books?id=VKRKAQAAMAAJ&pg=PA116&lpg=PA116&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=wbXMX2y-wh&sig=QHksdbRNU3quB77_Lsh04pVBDsQ&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjIxbvgwOLTAhWFJZoKHeSBAR0Q6AEIJjAB#v=onepage&q&f=false 116]. {{ref-ru}}</ref>. Пасля [[Вайна 1812 года|вайны паміж Францыяй і Расійскай Імперыяй 1812 г.]] згадваецца ў [[Снежань|снежні]] [[1813]] сярод пунктаў, у якіх былі размешчаны [[Руская імператарская армія|расійскія войскі]]<ref>Акты, документы и материалы для политической и бытовой истории 1812 г., собранные и изданные по поручению Его Императорского Высочества Великого князя Михаила Александровича / под ред. К. А. Военского. — Санкт-Петербург: [[Друкарня|тип.]] Штольценбурга, [[1909]]. — Т. 1. — 582, IX с. — (Сб. Императ. ист. о-ва. Т. 128). — С. [https://books.google.by/books?id=CIkVAwAAQBAJ&pg=PA98&lpg=PA98&dq=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8C+1812&source=bl&ots=Rb_xlZdcys&sig=g55onxWa_424KngMPZ-fxq4OgOA&hl=be&sa=X&ved=0ahUKEwjo-rC6y-LTAhWiApoKHfMlAwUQ6AEIITAA#v=onepage&q&f=false 98.] {{ref-ru}}</ref>. Горвальскі маёнтак быў канфіскаваны ў ліку маёнткаў [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкай]] царквы, з [[1835]] г. знаходзіўся ў валоданні паноў Халадоўскіх. У мястэчку дзейнічала драўляная царква [[Тройца|Прасвятой Тройцы]] (у ёй захоўваліся метрычныя [[Кніга|кнігі]] з [[1792]]), капітальна адрамантаваная ў [[1851]]. Станам на [[1858]] у мястэчку было 126 двароў, на [[1859]] — 85<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} — С. 379.</ref>. 3 [[1861]] Горваль — цэнтр воласці. У [[1864]] тут адкрылася народнае вучылішча. У [[1882]] маёнтак набыў Г. Ф. Менгдэн, праз 6 гадоў — П. А. Зубаў. На 1882 г. у Горвалі каля 100 двароў, насельніцтва працавала на лесасплаве і ў [[Гандаль|гандлі]] — уніз па рацэ прадавалася [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і лесаматэрыялаў на 500 тыс. [[Расійскі рубель|руб.]] [[серабро]]м у год, меліся [[Сяло|сельская]] школа і валасная бальніца, праз мястэчка праходзіў [[Пошта|паштовы]] тракт Бабруйск — Рэчыца; у воласці 12 вясковых старостваў, 25 вёсак, 1087 жыхароў [[Мужчына|мужчынскага]] полу<ref name=H.>Horwal // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} — S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/157 157] {{ref-pl}}</ref>. У [[1885]] у склад Горвальскай воласці ўваходзіла 15 паселішчаў з 471 дваром; працавала паштовая кантора. Паводле вынікаў [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[1897]] існавалі царква, 2 [[Малітва|малітоўныя]] дамы, народнае вучылішча, прыстань, [[хлеб]]азапасны [[магазін]], 21 [[крама]], гандлёвы рад, заезны двор, [[карчма]]. На стромкім беразе Бярэзіны размяшчалася сядзіба маёнтка, якую ад мястэчка аддзялялі [[парк]] і [[Садавіна|пладовы]] [[сад]]. [[Файл:Horval._Горваль_(I._Sierbaŭ,_1912).jpg|thumb|Царква ў Горвалі. <small>[[Фатаграфія|Фота]]: [[І. Сербаў]], [[1912]].</small>]] Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг. у Расійскай імперыі]] у [[Снежань|снежні]] [[1905]] адбылося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. З [[25 сакавіка]] [[1918]] года Горваль — у абвешчанай [[БНР|Беларускай Народнай Рэспубліцы]]. [[Файл:Horval. Горваль (1918).jpg|thumb|Выгляд на Горваль з боку ракі. <small>1918.</small>]] У ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[сакавік]]у — снежні [[1918]] г. мястэчка было [[Акупацыя|акупавана]] [[Германская імперыя|германскімі]] войскамі. Згодна германа-украінскай дамове ад [[2 студзеня]] 1918, Рэчыцкі павет пад канец сакавіка 1918 германскія ўлады перадалі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]], ён быў уключаны ў [[Дрыгавіцкая зямля|Дрыгавіцкую зямлю]] [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref>''Голубева, В.'' [http://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ К 150-летию Белорусской железной дороги. Баста! Год 1918: дорога как объект противоречий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301234118/https://www.rw.by/corporate/press_center/reportings_interview_article/2012/09/k_150_letiju_belorusskoj_zhel6/ |date=1 сакавіка 2021 }} / В. Голубева, В. Мазец // rw.by. — [[2012]]. — [[13 верасня|13 сентября]]. {{ref-ru}}</ref> (з [[29 красавіка]] — [[Украінская Дзяржава]], альбо Гетманат, у якой падзел на землі быў адменены і вернуты падзел на губерні, Рэчыцкі павет быў уключаны ў Кіеўскую губерню, а [[14 жніўня]] — у новаўтвораную [[Палеская акруга|Палескую акругу]]; [[14 снежня]] адноўлена УНР). Супраць германскай акупацыі дзейнічаў Горвальскі [[Партызаны|партызанскі]] атрад, які быў адным з самых значных у [[Гомельскае Палессе|Гомельскім Палессі]]. У жніўні 1918 ён першым з партызанскіх атрадаў гэтага краю пачаў наступленне ў бок [[Гомель|Гомеля]]<ref>''Шекун, О.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1447839607&archive=&start_from=&ucat=& Изгнание немецких захватчиков из Белоруссии в 1918 году] // [[Гісторыя|Исторический]] [[Часопіс|журнал]]. — [[1944]]. — № 1. — С. 39—46. {{ref-ru}}</ref>. [[30 жніўня]] ў мястэчку пры рэквізіцыі хлеба і фуража былі забіты нямецкі [[афіцэр]] і 3 [[салдат]]а<ref>''Жибарев, П.'' [http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1441922840&archive=&start_from=&ucat=& Борьба партизан Белоруссии против немецких захватчиков в 1918 году] // Исторический журнал. — [[1942]]. — № 5. — С. 19—26. {{ref-ru}}</ref>. У пачатку [[Верасень|верасня]] атрад разграміў нямецкі [[гарнізон]]<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=119226 Сопротивление оккупации] // archives.gov.by. {{ref-ru}}</ref> і [[Украінская Дзяржава|украінскую]] варту ў Горвалі. === У Найноўшы час === [[1 студзеня]] [[1919]] года Горваль у складзе Горвальскай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні ўвайшоў ва ўтвораную [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]. Пры ўтварэнні [[27 лютага]] 1919 г. [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўска-Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]], ва [[Беларусь у польска-савецкай вайне|ўмовах савецка-польскай вайны]] і наступлення [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскіх]] войск, усходнія [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускія землі]], у тым ліку Рэчыцкі павет, не былі ўключаны ў [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛБССР]], а перададзены ў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], дзе Рэчыцкі павет увайшоў ва ўтвораную [[20 красавіка]] 1919 [[Гомельская губерня|Гомельскую губерню]]. У час [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]] 1919—[[1921]] гг. частку Рэчыцкага павета, у т. л. Горваль, у [[1920]] займалі [[Узброеныя сілы Польшчы|польскія войскі]]. [[10 красавіка]] 1920 г. гэта частка Рэчыцкага павета была ўключана польскай Грамадзянскай управай усходніх зямель ва ўзноўлены ёю [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскі павет]], які знаходзіўся ва ўтворанай польскімі ўладамі Брэсцкай акрузе. [[8 снежня]] [[1926]] г. Рэчыцкі павет, у т. л. Горваль, [[Узбуйненне БССР|вернуты]] [[БССР|Беларускай ССР]] (якая была адноўлена [[31 ліпеня]] 1920, уваходзіла з [[30 снежня]] [[1922]] да [[26 снежня]] [[1991]] у [[СССР]], з [[19 верасня]] [[1991]] — [[Рэспубліка Беларусь]]). З [[8 снежня]] 1926 Горваль — цэнтр утворанага [[Горвальскі раён|Горвальскага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] і [[Горвальскі сельсавет|Горвальскага сельсавета]]; [[9 чэрвеня]] [[1927]] у сувязі са скасаваннем Рэчыцкай акругі Горвальскі раён быў уключаны ў [[Гомельская акруга|Гомельскую акругу]]. [[4 жніўня]] [[1927]] Горвальскі раён скасаваны, Горваль — цэнтр сельсавета ў Рэчыцкім раёне Гомельскай акругі ([[26 ліпеня]] [[1930]] акругі былі скасаваны). Пры ўтварэнні абласцей [[15 студзеня]] [[1938]] Горваль у складзе Рэчыцкага раёна быў уключаны ў Гомельскую вобласць. [[27 верасня]] 1938 мястэчкі, як тып населеных пунктаў, былі скасаваны, і Горваль аднесены да вёсак. Працавалі пачатковая школа і школа-сямігодка, хата-чытальня, бальніца, аддзяленне [[Спажывецтва|спажывецкай]] [[Кааперацыя|кааперацыі]], [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскагаспадарчае]] [[крэдыт]]нае таварыства, [[Парасілавая ўстаноўка|паравы]] [[млын]]. У [[Другая сусветная вайна|II сусветную вайну]] ў [[Ліпень|ліпені]] [[1943]] г. вёска [[Пажар|спалена]] [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкімі захопнікамі]], якія загубілі 93 яе жыхароў. [[19 лістапада]] 1943 партызаны разграмілі каля вёскі нямецкую часць і ўтрымлівалі вёску да падыходу [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ([[Горвальская аперацыя]] 1943 г.). Пасля [[Вайна|вайны]] адноўлена. З [[2 красавіка]] [[1959]] года — у Глыбаўскім сельсавеце. Дзейнічалі клуб, [[бібліятэка]], аддзяленне сувязі, [[аптэка]], 2 крамы. == Інфраструктура == Працуе фельчарска-[[Акушэрства|акушэрскі]] пункт. == Насельніцтва == * XIX стагоддзе: 1870 год — 186 Рэвізская душа|рэвізскіх муж. душ; 1882 год — каля 1000 Жыхары|жых.<ref name=H. />; 1892 год — 2146 жых.; 1897 год — 1589 жых. * XX стагоддзе: 1908 год — 1673 жых.; 1940 год — 360 двароў, 1563 жых.; 1959 год — 759 жых.; 1993 год — 138 дв., 250 жых.<ref name=Н. />; 1997 год — 130 дв., 240 жых.; 2004 год — 101 дв. * XXI стагоддзе: 2004 год — 161 жых.<ref>{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|2-2к}}</ref> == Славутасці == === Археалагічныя помнікі === * Стаянка перыяду неаліту, 4 — 2 [[Тысячагоддзе|тыс.]] да н. э. — у цэнтры вёскі, каля могілак (з навакольнай мясцовасці не вылучаецца). Выявіў і абследаваў у [[1977]] г. У. П. Ксяндзоў. [[Культурны пласт]] на большай частцы разбураны [[Вецер|ветравой]] [[Эрозія (геалогія)|эрозіяй]]. Знойдзены [[Крэмень|крамянёвыя]] [[Скрабок|скрабкі]], наканечнікі [[Страла|стрэл]], [[нож]]ападобныя пласціны, [[адшчэп]]ы, фрагменты [[Гліна|гліняных]] вырабаў, упрыгожаных грабеньчата-ямачным [[арнамент]]ам. {{ГККРБ|313В000696}} * Гарадзішча-2 перыяду жалезнага веку і Сярэднявечча, 1-ае тыс. да н.э. — ІI ст. н.э. і XI—XIII ст., катэгорыя 3 (гісторыка-культурныя каштоўнасці [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|рэгіянальнага]] значэння) — на заходнім ускрайку вёскі. Пляцоўка [[Трохвугольнік|трохвугольная]], [[Плошча|пл.]] 600 [[Квадратны метр|м²]]. З боку поля [[Умацаванне|ўмацавана]] [[Вал (фартыфікацыя)|валам]] і [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]]. Даследавала ў [[1958]] г. [[Вольга Мікалаеўна Мельнікоўская|В. М. Мельнікоўская]], у [[1976]] [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. В. Штыхаў]]. Культурны пласт 0,6 м. Знойдзены рэшткі ляпнога [[посуд]]у, [[Ганчарства|ганчарнай]] [[Кераміка|керамікі]] [[XI стагоддзе|XI]]—XIII ст. (у верхняй частцы). {{ГККРБ|313В000697}} * Курганны могільнік перыяду Сярэднявечча, X—XIII ст., катэгорыя 3 — за 300 м на ўсход ад вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. 30 насыпаў вышынёй 0,5 — 2 м, [[дыяметр]]ам 9 — 12 м<ref name=К./>. {{ГККРБ|313В000695}} * Гарадзішча-1 перыяду Сярэднявечча і Новага часу (замчышча), XIII—XVIII ст., катэгорыя 3 — на ўсходнім ускрайку вёскі, на правым беразе р. Бярэзіны. Мае форму, блізкую да [[Чатырохвугольнік|чатырохвугольнай]] (40 × 20 м), з [[Усход|усх.]] боку — сляды земляных [[бастыён]]аў. З [[Поўнач|поўн.]] і [[Поўдзень|поўд.]] ахаваны прыроднымі [[яр]]амі, з усх. — высокім (да 13 м) [[схіл]]ам берага ракі, з напольнага боку — штучнымі ровам і валам. Даследаваў у [[1981]] [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]<ref>''Ткачоў, М.'' Горвальскі замак // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]. У 6 т. Т. 3: Гімназіі — Кадэнцыя / [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларус. Энцыкл.]]; Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.; [[Мастак|Маст.]] Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], [[1996]]. — С. 89. ISBN 985-11-0041-2.</ref>. Статус гісторыка-культурных каштоўнасцей нададзены Пастановай [[Савет міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад [[14 мая|14.05.]][[2007]] № 578<ref name=Г.>[http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts Гомельская вобласць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170925012200/http://icomos.by/belaruskiya-narmatynyya-akty/20-spis-pomnikau/50-gomelskaya-voblasts |date=25 верасня 2017 }} // http://icomos.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170607081723/http://icomos.by/ |date=7 чэрвеня 2017 }}.</ref>. Уласнік матэрыяльных аб’ектаў, якім нададзены статус [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] — Глыбаўскі сельскі выканаўчы камітэт<ref>[http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf Звесткі аб матэрыяльных аб’ектах Рэчыцкага раёна, якім нададзены статус гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706235616/http://www.files.rechitsa.by/kultura/spisok_kulture.pdf |date=6 ліпеня 2017 }} // rechitsa.by.</ref>. {{ГККРБ|313Д000698}} === Мемарыялы === * Брацкая магіла, 1941—1944 г., катэгорыя 3. Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці нададзены Пастановай Савета міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.05.2007 № 578<ref name=Г./>. === Страчаная спадчына === * [[Царква Прасвятой Тройцы, Горваль|Царква Прасвятой Тройцы]] XVIII ст. === Цікавыя факты === * Падобную назву (Горваль, {{lang-fr|Gorouol}}) маюць: рака ў [[Буркіна-Фасо]] і [[Нігер]]ы (правы [[прыток]] [[Нігер (рака)|р. Нігер]]), вёска і камуна ля гэтай ракі (у [[дэпартамент|дэпартаменце]] Тэра, [[правінцыя]] Цілаберы, Нігер). * Рускі пісьменнік [[Леў Мікалаевіч Талстой|Леў Талстой]] 2 студзеня 1910 года даслаў адказ жыхару Горваля М. Г. Рабкіну на яго ліст, у якім Рабкін пытаў, чаму Л. Талстой у рамане «[[Вайна і мір]]» 2 разы ўжыў зняважліва слова «[[Жыды|жыд]]». Талстой патлумачыў, што слова не мае па сутнасці ніякага іншага значэння, як вызначэнне нацыянальнасці, як ''[[Французы|француз]]'' і т. п., і калі гэта слова, на жаль, атрымала ў апошні час нейкае зняважлівае значэнне, то пісьменнікам ні ў якім выпадку не магло быць ужыта ў гэтым значэнні<ref>[http://tolstoy-lit.ru/tolstoy/pisma/1910-yanvar-aprel/letter-2.htm Толстой Л. Н. — Рабкину М. Г., 2 января 1910 г.]{{Недаступная спасылка}} // tolstoy-lit.ru {{ref-ru}}</ref>. * Горваль — адно з месцаў дзеянняў у рамане сучаснага аўтара Р. З. Святаполк-Мірскага (г. [[Брэст]]) «Служыцелі таемнай веры», дзеянне адбываецца ў XV ст. == Вядомыя асобы == * [[Ізраіль Веніямінавіч Герчыкаў]] (1889 — ?) — беларускі і расійскі гісторык. * [[Андрэй Якаўлевіч Варанчук|Варанчук Андрэй Якаўлевіч]] (1915—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]], камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Анатоль Фёдаравіч Дзюбко|Дзюбко Анатоль Фёдаравіч]] (1923—2009) — Герой Савецкага Саюза, камандзір артылерыйскай батарэі, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Горваль||359}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Cite web|url=https://www.belhistory.eu/archives/4011|title=Юрый Мыцык. Інвентар і люстрацыі Лоева і Горваля XVII — сярэдзіны XVIII ст. {{!}} Беларускі Гістарычны Агляд|access-date=2023-10-11}} {{Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Глыбаўскі сельсавет (Рэчыцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Горваль| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] tvahweoyquczj0ykdmdupkfg5yjjspn Града (Хойніцкі раён) 0 248484 5198873 5009321 2026-09-14T11:05:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198873 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Града |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 37|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 54|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Хойніцкі |сельсавет = Стралічаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243040746 }} {{значэнні|Спасылка=Града}} '''Града́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hrada}}, {{lang-ru|Гряда}}) — былы [[пасёлак]] у [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Стралічаўскі сельсавет|Стралічаўскага сельсавета]]. Да 1987 года Града ўваходзіла ў склад [[Аравіцкі сельсавет|Аравіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 8 студзеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} == Літаратура == * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 115. {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Стралічаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] q2xwoz7xlm6mhlj6my4snaynpyroesl Рэтыйскія Альпы 0 249629 5198682 5064701 2026-09-14T07:50:45Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198682 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Рэтыйскія Альпы |Нацыянальная назва = de/Rätische Alpen |Выява = Piz Bernina.JPG |Подпіс = Найвышэйшы пункт — гара Берніна (4049 м). |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 34|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 56|lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Швейцарыя |Рэгіён = Граўбюндэн |Краіна 1 = Італія |Рэгіён 1 = Ламбардыя |Рэгіён 2 = Трэнціна — Альта-Адыджэ |Перыяд утварэння = |Горная сістэма = Усходнія Альпы |Плошча = 5 958 |Даўжыня = 92 |Шырыня = 93 |Найвышэйшая вяршыня = гара Берніна |Вышыня = 4049 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/range.aspx?rid=3322 Peakbagger.com]</ref> |Карта = |Пазіцыйная карта 1 = Альпы |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Рэтыйскія Альпы''' ({{lang-de|Rätische Alpen}}) — цэнтральная частка [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] у [[Італія|Італіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]], паміж пераваламі [[перавал Шплюген|Шплюген]] і [[перавал Рэзія|Рэзія]]. Даўжыня горнага ланцуга складае звыш 90 км. У Рэтыйскія Альпы часта ўключацца 3 ізаляваныя масівы: [[Ортлер, горны масіў|Ортлер]], [[Адамела]] і [[Берніна, горны масіў|Берніна]]. Найвышэйшы пункт — гара [[гара Берніна|Берніна]] (4049 м). [[Файл:Stelvio Pass Bolzano side 1.jpg|злева|thumb|Горны серпанцін у Рэтыйскіх Альпах]] Рэтыйскія Альпы складзены [[даламіт]]амі і [[вапняк]]амі. Рэльеф — горна-[[ледавік]]овы. Шырока развіты горналыжны турызм і [[альпінізм]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.peakware.com/areas.html?area=695 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150920230039/http://www.peakware.com/areas.html?area=695 |date=20 верасня 2015 }} * [http://www.summitpost.org/rhaetian-alps/178558 Summitpost.org] [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] 85m30g728codohm33eqd00paov8zaqg Гайна (аграгарадок) 0 280536 5198335 5183624 2026-09-13T19:52:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198335 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гайна, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Гайна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = 54 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 42|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет = Гайненскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017538 }} '''Га́йна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hajna}}, {{lang-ru|Гайна}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014324&q_id=6577173|title=Решение Логойского районного Совета депутатов от 4 марта 2008 года № 69 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У складзе [[Гайненскі сельсавет|Гайненскага сельсавета]] (раней яго цэнтр). Насельніцтва 551 чал. ([[2010]]). Знаходзіцца за 10 км ад [[Лагойск]]а, за 40 км ад [[Мінск]]а, за 45 км ад чыгуначнай станцыі [[Смалявічы]]. == Этымалогія == Найбольш імаверным з'яўляецца паходжанне тапоніма «Гайна» ад беларускага слова [[гай]], менш імаверна супастаўленне з дзеясловам гаіць — абараняць. Беларуская форма Гайна перайшла ў [[літоўская мова|літоўскую мову]] як Айна (пры такой асіміляцыі звычайна знікае пачатковае «г»)<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 66.</ref>, што дае падставы некаторым даследчыкам прыпісваць тапоніму літоўскае паходжанне (ад ''ainis'' — унук або ''ainija'' — патомства). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню Гайна згадваецца гісторыкам [[XV стагоддзе|XV ст.]] [[Ян Длугаш|Янам Длугашам]] сярод уладанняў [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў]]. Ад пачатку паселішча ўваходзіла ў склад [[Лагожскае княства|Лагожскага княства]]<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. Гайна // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 451.</ref>. У [[1514]] годзе мясцовы касцёл наведаў вялікі князь [[Жыгімонт I Стары]] ў сувязі са святкаваннем перамогі над [[Масковія|маскоўскімі]] захопнікамі ў [[Бітва пад Оршай|Бітве пад Оршай]]. У [[1522]] годзе адкрылася манастырская школа<ref>LVIA, f. 8, ap. 1, b. 155, l. 324</ref>. З [[1560]] года мястэчка, цэнтр [[Гайненскае староства|Гайненскага староства]]. З [[1566|1565/66]] гг. у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У [[1789]] годзе на месцы струхнела драўлянага ўзвялі мураваны касцёл. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Hajna. Гайна (N. Orda, 29.06.1876).jpg|міні|злева|Мястэчка на акварэлі [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 2-я палова [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] годзе апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]; у [[Докшыцкі павет|Докшыцкім]], з [[1796]] [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]] паветах. У [[1863]] годзе адкрылася народнае вучылішча. У [[1867]] годзе пасля здушэнні [[паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі касцёл на праваслаўную царкву<ref>[[Вячаслаў Насевіч]]. [http://vn.belinter.net/kraeved/16-4.html У складзе Расійская імперыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105221512/http://vn.belinter.net/kraeved/16-4.html |date=5 студзеня 2009 }} // {{Крыніцы/Памяць/Лагойскі раён|1}}</ref>. У [[1891]] годзе пачалі працаваць мукамольнае і крупяное прадпрыемствы. === Найноўшы час === З [[20 жніўня]] [[1924]] года цэнтр [[Гайненскі сельсавет|аднайменнага сельсавета]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]. У 2010-я цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Лагаза]]. == Насельніцтва == * '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1795]] — 450 чал., 61 двор. * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1897]] — 818 чал., 131 двор. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1909]] — 889 чал., 116 двароў; [[1970]] — 915 чал., 256 двароў; [[1992]] — 792 чал., 214 двароў; [[1996]] — 710 чал.<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4}} — С. 439.</ref>; [[1999]] — 673 чал.; [[2000]] — 653 чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2010]] — 551 чал. === Інфраструктура === У Гайне працуюць сярэдняя школа, дзіцячы садок, бальніца, бібліятэка, дом культуры. == Славутасці == [[Файл:Гайна. Месца касцёла (02).jpg|thumb|Месца колішняга касцёла]] [[Файл:Гайна. Царква.jpg|міні|злева|Свята-Міхайлаўская царква]] * Месца колішняга касцёла * [[Свята-Міхайлаўская царква (Гайна)|Свята-Міхайлаўская царква]] === Страчаная спадчына === [[Файл:Hajna, Uniebaŭziaćcia. Гайна, Унебаўзяцьця (1900).jpg|thumb|[[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гайна)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]]] * Капліца * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гайна)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі, Гайна]] == Вядомыя асобы == * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі]] (1784–1825) — археолаг і этнограф. * [[Іосіф Робертавіч Варановіч]] (нар. [[1928]]) — беларускі вучоны ў галіне траўматалогіі і артапедыі. * [[Леанід Мікалаевіч Пунтус]] — Герой Сацыялістычнай Працы, заслужаны аграном БССР (1962). * [[Ігнат Іосіфавіч Шыдлоўскі]] (1793—1846) — беларускі і польскі паэт, перакладчык, выдавец, фалькларыст. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лагойскі раён|1}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * Hajna // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/9 9]—10. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/gayna.html м. Гайна] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/gajna/index.htm }} {{Гайненскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гайненскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Гайна (аграгарадок)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] b0esn2d0dhh2adxn5zgbk54kdhb83rb Мышкавічы (Лагойскі раён) 0 280748 5198878 4246528 2026-09-14T11:05:57Z Peisatai 111348 5198878 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мышкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мышкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 16|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 32|lon_sec = 04 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет = Янушкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012654 }} '''Мы́шкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Myškavičy}}, {{lang-ru|Мышковичи}}) — [[вёска]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Янушкавіцкі сельсавет|Янушкавіцкага сельсавета]]. Да 14 красавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Калачоўскі сельсавет|Калачоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 5.</ref>. == Назва == Ад рэчкі [[Мышкоўка|Мышкоўкі]] (раней Мышыца), на вярхах якой Мышкавічы стаяць. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Янушкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Янушкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] h4v1xkzwqmko0ygse6pxphoztcdqvja Георгій Паўлавіч Гурыновіч 0 305309 5198450 4766313 2026-09-14T03:55:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198450 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{Цёзкі2|Гурыновіч}} '''Георгій Паўлавіч Гурыновіч''' ({{ДН|26|4|1933}}, [[Барысаў]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|26|2|1994}}) — беларускі [[фізік]]. [[Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994; член-карэспандэнт з 1970), [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1969), [[прафесар]] (1970). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1956). З 1959 года ў [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі]] Акадэміі навук БССР, з 1965 года загадчык лабараторыі гэтага інстытута, у 1992—1994 гадах загадчык лабараторыі Інстытута малекулярнай і атамнай фізікі Акадэміі навук Беларусі. Адначасова з 1963 года вёў выкладчыцкую працу ў Белдзяржуніверсітэце. У 1992—1994 гадах галоўны рэдактар "Часопіса прыкладной спектраскапіі". Даследаванні ў галіне [[спектраскапія|спектраскапіі]] і [[люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]]. Найважнейшыя навуковыя дасягненні звязаны з даследаваннямі элементарных фотапрацэсаў у шматамных малекулах, палярызацыі люмінесцэнцыі, эфектыўнасці пераўтварэнні светлавой энергіі рэчывам, інтэрпрэтацыяй электронна-вагальных спектраў, ужываннем атрыманых вынікаў у хіміі, біялогіі, медыцыне. Выявіў залежнасць ступені палярызацыі свячэння раствораў арганічных злучэнняў ад даўжыні хвалі ўзбуджальнага выпраменьвання і па спектры люмінесцэнцыі. Распрацаваў метады спектраскапічнага даследавання і вызначыў квантавыя выхады ўсіх стадый асноўнай фотарэакцыі хларафілападобных злучэнняў. Аўтар больш за 280 навуковых прац, у тым ліку [[Манаграфія|манаграфіі]], 25 вынаходстваў. == Прэміі і ўзнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] 1980 года за цыкл работ «Фатоніка біялагічна важных пігментаў і іх аналагаў». == Навуковыя працы == * Спектроскопия хлорофилла и родственных соединений. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1968 (разам [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|А. Сеўчанкам]], [[Канстанцін Мікалаевіч Салаўёў|К. Салаўёвым]]). * Квантовая эффективность элементарных стадий фотохимических реакций хлорофилла // Молекулярная фотоника. — Л., 1970. * Первичные физические процессы фотосинтеза (разам з А. П. Лосевым, Э. І. Зенькевічам) // Хлорофилл. — Мн., 1974. * Радиофотолюминесцентный дозиметр с миниатюрными детекторами (у суаўтарстве) // Изв. АН СССР. Сер. физич. 1977. Т.41, № 7. * Промежуточные продукты реакции посстановления порфиринов и их строение (разам з А. М. Шульгой і [[Генадзь Мікалаевіч Сінякоў|Г. М. Сіняковым]]) // Биофизика. 1978. Т. 23. № 1. == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Гурыновіч Георгій Паўлавіч|256}} * Академик Георгий Павлович Гуринович: (К 70-летию со дня рождения). — Минск: ИМАФ НАН Беларуси, 2003.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/69728/gurinovich-georgiy-pavlovich/ Георгій Паўлавіч Гурыновіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * {{bis.nlb.by|129728|Гурыновіч Георгій Паўлавіч}} * [https://patentdb.ru/author/883785 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220911124927/https://patentdb.ru/author/883785 |date=11 верасня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурыновіч Георгій Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] cnq0gapdur8z5d1r53rol1jz3yng133 Горы Вярнадскага 0 305323 5198608 5128683 2026-09-14T07:40:02Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198608 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Горы Вярнадскага |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 400 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = больш за 1600 |Краіна = Антарктыда |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Вярна́дскага''' — падлёдавы [[горны хрыбет]] ва [[Усходняя Антарктыда|Усходняй Антарктыдзе]], усходняя частка [[Зямля Каралевы Мод|Зямлі Каралевы Мод]]. Адкрыты ў 1964 годзе 9-й савецкай антарктычнай экспедыцыяй і названыя ў гонар расійскага гісторыка [[Георгій Уладзіміравіч Вярнадскі|Г. У. Вярнадскага]]. Даўжыня хрыбта каля 400 км, вышыні больш за 1600 м. Таўшчыня ледавіковага покрыва да 1 км. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|||394}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды]] p0tnnfz82d3s8szkjhukb3ar9uhlxax Горы Гамбурцава 0 306549 5198609 5128735 2026-09-14T07:40:04Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198609 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Горы Гамбурцава |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = 80|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 76|lon_min = 00|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 1300 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = да 3390 |Краіна = Антарктыда |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Га́мбурцава''' — падледавіковы [[горны хрыбет]] у цэнтральнай частцы [[Усходняя Антарктыда|Усходняй Антарктыды]], у раёне [[плато Савецкае]]. Адкрыты ў 1958 годзе 3-яй савецкай антарктычнай экспедыцыяй. Названыя ў гонар савецкага геафізіка [[Рыгор Аляксандравіч Гамбурцаў|Р. А. Гамбурцава]] Даўжыня горнага масіву каля 1300 км. Вышыні да 3390 м. Таўшчыня ледавіковага покрыва да 0,6 км. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||13}} == Спасылкі == * [http://news-mining.ru/news/gory_gamburtseva/ Горы Гамбурцева // Горная энциклопедия]{{ref-ru}} * [http://www.nature.com/nature/journal/v479/n7373/full/nature10566.html East Antarctic rifting triggers uplift of the Gamburtsev Mountains // Nature Publishing Group (NPG)]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20120415120958/http://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=2515 Gamburtsev Subglacial Mountains // Australian Antarctic Data Centre]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Антарктыды]] ajdhbme1m6e04qohg97dvu6nkflfy0v Баршчовачны хрыбет 0 306952 5198575 4412991 2026-09-14T07:34:42Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198575 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Баршчовачны хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Борщовочный хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 51|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 117|lon_min = 00|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 450 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1498 |Краіна = Расія |Рэгіён = Забайкальскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Баршчо́вачны хрыбет''' ({{lang-ru|Борщовочный хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] (у былой [[Чыцінская вобласць|Чыцінскай вобласці]]) [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на правабярэжжы ракі [[Шылка (рака)|Шылка]]. Даўжыня каля 450 км. Вышыня да 1498 м. Складзены пераважна з [[граніт]]аў. Грэбень плоскі, слаба расчлянёны, схілы спадзістыя. На схілах [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы з участкамі міжмавых [[стэп]]аў і [[луг]]оў, вышэй — зараснікі [[кедравы сланік|кедравага сланіку]]. Здабыча [[золата]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} — С. 324. * Малая энциклопедия Забайкалья: Природное наследие / гл. ред. Р. Ф. Гениатулин. — Новосибирск: Наука, 2009. — 698 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=802 Борщовочный хребет // Энциклопедия Забайкалья]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] mw70kxd2rr60f3xy6356jssqkoj4zwf Сколіўскія Бяскіды 0 308670 5198698 4579869 2026-09-14T07:52:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198698 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сколіўскія Бяскіды |Нацыянальная назва = |Выява = Skolivski Beskydy.jpg |Подпіс = Сколіўскія Бяскіды каля горада Сколэ |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Парашка |Вышыня = 1268,5 |Краіна = Украіна |Рэгіён = Львоўская вобласць/Івана-Франкоўская вобласць |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Украіна Львоўская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сколіўскія Бяскіды''' ({{lang-uk|Сколівські Бескиди}}) — частка горнага масіву [[Усходнія Бяскіды|Усходніх Бяскідаў]] на тэрыторыі [[Львоўская вобласць|Львоўскай]], часткова [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] абласцей. Назву масіў атрымаў ад размешчанага побач горада [[Сколэ]]. Найвышэйшы пункт масіву — гара [[Гара Парашка|Парашка]] (1268,5 м). == Будова == Масіў Сколіўскіх Бяскідаў складзены ў асноўным з [[Фліш, геалогія|флішу]]. У рэльефе пераважаюць паралельныя асіметрычныя хрыбты з вяршынямі [[Гара Парашка|Парашка]], [[гара Высокі Верх|Высокі Верх]], [[Гара Магура|Магура]], [[Трасцян]] і г. д. == Прырода == У лясным покрыве дамінуюць [[Яловыя лясы|ялова]]-[[піхтавыя лясы]], пашыраюцца плошчы другасных [[луг]]оў, на верхнім ярусе гор захаваліся фрагменты карэнных [[субальпійскія лугі|субальпійскіх лугоў]]. Рачныя даліны [[тэраса]]ваныя, даліны большай часткай разараныя. На тэрыторыі Сколіўскіх Бяскідаў у [[1999]] годзе створаны [[Сколіўскія Бяскіды (нацыянальны парк)|Нацыянальны прыродны парк «Сколіўскія Бяскіды»]]. Сколіўскія Бяскіды з’яўляюцца раёнам пешаходнага, воднага і лыжнага турызму. == Галерэя == <center> <gallery> Файл:Skole Beskids. Mountain road..JPG|Сколіўскія Бяскіды. Горная дарога. Файл:The landscape of Skole Beskids..JPG|Ландшафты Сколіўскіх Бяскідаў. Файл:Сколівські Бескиди. Вид на Тухольку..JPG|Сколіўскія Бяскіды. Выгляд на Тухольку. Файл:Сколівські Бескиди 17.jpg| </gallery> </center> == Літаратура == * Географічна енциклопедія України: в 3-х томах / Ред. О. М. Маринич. — К. : «Українська Радянська Енциклопедія» імя М. П. Бажана, 1989 — ISBN 5-88500-015-8 == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Геаграфія Львоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Украіны]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] 6zg1dy9uxreyozsavpynbqvzsmnd878 Уданшань 0 311459 5198722 5141934 2026-09-14T07:53:55Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198722 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны | WHS = Комплекс старажытных будынкаў у гарах Удан | Name = {{lang-zh|武当山古建筑群}} | Image = [[File:Wudangshan pic 2.jpg|250px]] | State Party = [[Кітай]] | Type = Культурны | Criteria = i, ii, vi | ID = 705 | Region = [[Азія]] | Year = 1994 | Session = 18-я | Link = http://whc.unesco.org/en/list/705 | map_width = 250 | locmapin = Кітай | latitude = 32.400833 | longitude = 111.003889 }} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Уданшань |Нацыянальная назва = |Выява = Wu Tang.JPG |Подпіс = Храм Наньян на скале |Кааррдынаты = 32/24/3/N/111/0/14/E |CoordScale = |Краіна = Кітай |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Уданшань''' ({{кітайская|武當山|武当山|Wǔdāng Shān|Удан-Шань}}), '''гара Удан''' — невялікі [[горны хрыбет]] у правінцыі [[Хубэй]], які знаходзіцца недалёка ад прамысловага горада [[Шыянь]] і каля 120 км ад горада [[Сянфань]]. Горы Уданшань знакамітыя сваімі [[даасізм|даоскімі]] манастырамі і храмамі, тут быў даоскі ўніверсітэт, у якім даследавалася медыцына, фармакалогія, сістэмы харчавання, [[медытацыя]] і баявыя мастацтвы. == Геаграфія == На кітайскіх картах назва «Уданшань» ({{кітайская||武当山}}) адносіцца як да ўсяго горнага хрыбта (які цягнецца з усходу на захад уздоўж паўднёвага берага ракі [[Ханьшуй]], перасякаючы некалькі раёнаў Шыяня), так і да невялікай групы вяршынь гэтага хрыбта ў межах гарадскога павета Даньцзянкоу, [[Шыянь]]. Апошняя група гор вядома як асяродак даасізму<ref name=maps>Road Atlas of Hubei (湖北省公路里程地图册; ''Hubei Sheng Gonglu Licheng Dituce''), published by 中国地图出版社 ''[[SinoMaps Press]]'', 2007, ISBN 978-7-5031-4380-9. Page 11 (Shiyan City), і карта тэрыторыі Сусветнай спадчыны Уданшань на задняй вокладцы.</ref>. Па сучасных картах найвышэйшыя пікі гор Удан дасягаюць каля 1612 метраў<ref name=maps/><ref name="Atlas of World Heritage: China"/>. Часам горы Удан разглядаюцца як «адгалінаванне» хрыбта [[Дабашань]]<ref name="Atlas of World Heritage: China">{{cite book|title=Atlas of World Heritage: China|url=http://books.google.com/books?id=tFRgajxu3wIC&pg=PT99|accessdate=9 August 2012|date=1 January 2005|publisher=Long River Press|isbn=978-1-59265-060-6|pages=99–100}}</ref>, які з’яўляецца галоўнай горнай сістэмай заходняй Хубэй, [[Шэньсі]], [[Чунцын]]а і [[Сычуань|Сычуані]]. == Гісторыя == [[File:Wudangshan pic 12.jpg|300px|left|thumb|{{нп4|Храм Пурпурных Аблокаў|Манастыр Пурпурных Аблокаў|en|Purple Cloud Temple}} у гарах Удан]] [[File:武当山玄武门.JPG|300px|left|thumb|Брама Юань У ў гарах Удан]] Вякамі горы Удан былі вядомы як важны асяродак [[даасізм]]у, славуты сваімі даоскімі варыянтамі баявых мастацтваў {{нп4|тайцзіцюань|тайчы|ru|Тайцзицюань}}<ref name="Wang">{{cite news |last= Wang |first= Fang |url= http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-05/11/content_329676.htm |title= Pilgrimage to Wudang |publisher= Beijing Today |date= May 11, 2004 |accessdate=2008-04-19}}</ref>. Першае месца пакланення — Храм Пяці Драконаў — было пабудавана па распараджэнні імператара [[Тай-цзун, дынастыя Тан|Тай-цзуна]] з дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]]<ref name=unesco>[http://whc.unesco.org/en/list/705 Ancient Building Complex in the Wudang Mountains]</ref>. Пазней дабавіліся збудаванні дынастый [[Сун]] і [[Юань (імперыя)|Юань]]. Найбуйнейшы комплекс на гары быў пабудаваны пры дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] (14—17 стст.), калі імператар [[Юнлэ]] распачаў тут вялікае будаўніцтва каб заручыцца падтрымкай бажаства [[Сюань У, бажаство|Сюань У]] і даосцаў<ref name=unesco/>. Храмы час ад часу прыходзілася перабудоўваць, і не ўсе з іх захаваліся. Самыя даўнія захаваныя збудаванні — Залаты Храм і Старажытны Бронзавы Храм, створаныя ў 1307<ref name=unesco/>. Іншыя адметныя збудаванні ўключаюць Палац Наньян (збудаваны ў 1285—1310 і пашыраны ў 1312), абгароджаны каменнаю сцяной Забаронены Горад на вяршыні (збудаваны ў 1419) і [[Храм Пурпурных Аблокаў]] (збудаваны ў 1119—26, перабудаваны ў 1413 і пашыраны ў 1803—20)<ref name=unesco/>. Манастыры, такія як [http://www.wudanglife.com/index.php?route=info&id=2 Сад Удан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211130111109/http://wudanglife.com/index.php?route=info&id=2 |date=30 лістапада 2021 }}, былі ўключаны ў спіс Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]] ў 1994<ref name=unesco/>. 19 студзеня 2003 года 600-гадовы Палац Ючжэньгун у гарах Удан быў ненаўмысна спалены супрацоўнікам школы баявых мастацтваў<ref>{{cite news |url= http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-12/22/content_765749.htm |title= China's world heritage sites over-exploited |publisher= China Daily |date= December 22, 2006 |accessdate=2008-04-19}}</ref>. Агонь прарваўся ў зал, ператварыўшы ў попел тры пакоі агульнай плошчай 200 м². Пазалочаная статуя {{нп4|Чжан Саньфэн|Чжан Саньфэна|ru|}}, якая звычайна размяшчалася ў Ючжэньгуне, была перанесена ў іншы будынак якраз перад пажарам і дзякуючы гэтаму пазбегла знішчэння ў агні<ref name="Wang"/>. == Архітэктура == Архітэктура комплексу спалучае ў сабе найлепшыя дасягненні кітайскай традыцыйнай архітэктуры за апошнія паўтары тысячы гадоў. Найбольш знамянальныя збудаванні: * ''Забаронены горад'', пабудаваны на самай вяршыні гары Цяньчжу (калона, якая падпірае Неба). Горад будуецца ў той жа час, што і [[Забаронены горад]] у [[Пекін]]е, ён акружаны тоўстай каменнай сцяной і мае чатыры ўваходы. За сцяной — некалькі храмаў і на самай вяршыні — Залаты павільён. * Храм Наньян * Храм Пурпурных Аблокаў * Храм Сына Неба == У масавай культуры == Па легендах, гара Уданшань — месца ўзнікнення баявых мастацтваў, і ў прыватнасці [[тайцзіцюань|тайцзіцюаня]], хоць крытычныя даследаванні ставяць гэта пад сумненне. З манастыром звязана хваля папулярнай культуры — фільмаў жанру ушу і літаратуры аб баявых мастацтвах. Па папулярнасці ў масавай культуры Уданшань стаіць на другім месцы пасля [[Шаалінь|Шааліня]]. == Галерэя == <gallery> File:Wudangshan pic 11.jpg| File:武当山紫霄宫.JPG|Уваход у манастыр Пурпурных Аблокаў File:琼台中观.JPG| File:Wudangshan pic 8.jpg| </gallery> == Гл. таксама == * {{нп4|Чжан Саньфэн||ru|}} * {{нп4|Клан Удан||en|Wudang Sect}} * {{нп4|Сюань У, бажаство|Сюань У|en|Xuan Wu (god)}} * {{нп4|Храм Пяці Бессмяротных||en|Five Immortals Temple}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Pierre-Henry de Bruyn, ''Le Wudang Shan : Histoire des récits fondateurs'', Paris, Les Indes savantes, 2010, 444 pp. == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|705}} {{Commons category|Wudang Mountains}} * [http://wudangkungfu.net/ Wudang Mountain Academy] * [http://whc.unesco.org/en/list/705 UNESCO World Heritage Sites descriptions] * [http://en.wudang.org International Wudang Federation (including training in Wudangshan)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160718025605/http://en.wudang.org/ |date=18 ліпеня 2016 }} * [http://wudang.eu Wudang Global Federation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110504023855/http://www.wudang.eu/ |date=4 мая 2011 }} {{Сусветная спадчына ў Кітаі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] [[Катэгорыя:Даоскія храмы і манастыры Кітая]] [[Катэгорыя:Хубэй]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кітаі]] du1eo48vkai0r0cmrmcrnd6rd0m7uy3 Славацкі Карст 0 322051 5198880 4664142 2026-09-14T11:10:27Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198880 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = горная сістэма }} '''Слава́цкі Карст'''<ref>[http://knowledge.su/z/zapadnye-karpaty БРЭ/Западные Карпаты]</ref> ({{Lang-sk|Slovenský kras, Slovenský kras}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Славакія|Славакіі]] і часткова ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. З [[1973]] года ахоўваецца як унікальная форма рэльефу, з [[1 сакавіка]] [[2002]] года аб’яўлены нацыянальным паркам. Акрамя таго, тэрыторыя парку з’яўляецца [[Біясферны запаведнік|біясферным запаведнікам]], а [[Пячора|пячоры]] Славацкага карста — помнікам [[ЮНЕСКА]]. Масіў складзены [[вапняк]]амі і [[даламіт]]амі, прадстаўляе сабой вялікія [[плато]] і карставыя даліны. Пакрыты [[дуб]]овымі і [[Грабавыя лясы|грабавымі]] лясамі. Найвышэйшы пункт — 947 м [[Узровень мора|н.у.м.]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sopsr.sk/slovkras/ Старонка запаведніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101218160747/http://www.sopsr.sk/slovkras/ |date=18 снежня 2010 }} {{Сусветная спадчына ў Славакіі}} {{Нацыянальныя паркі Славакіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Славакіі]] [[Катэгорыя:Заходнія Карпаты]] [[Катэгорыя:Біясферныя рэзерваты Славакіі]] [[Катэгорыя:Карставыя масівы]] ttjx07959468ezt0cvejf6n1xzdorxo Горны хрыбет Арльберг 0 323394 5198805 4151724 2026-09-14T10:05:48Z Ueschar 151377 шаблон 5198805 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет |Пазіцыйная карта = Аўстрыя }} '''А́рльберг''' — [[горны хрыбет]] на стыку федэральных зямель [[Форарльберг]] і [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціроль]] у [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Найвышэйшы пункт — гара Валуга (2809 м). Хрыбет вядомы сваімі гарналыжнымі курортамі: [[Лех (Аўстрыя)|Лех]], [[Цюрс]], [[Санкт-Крыстоф]], [[Санкт-Антон]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Альпы]] o2ph1tmacytxe208a03nc0dcfr92jkj Магліч 0 323634 5198656 4435222 2026-09-14T07:49:51Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198656 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Магліч |Нацыянальная назва = sr/Маглић |Выява = Maglic.jpg |Подпіс = Пік горнага хрыбта |Каардынаты = 43/16/52/N/18/44/13/E |CoordScale = |Горная сістэма = Дынарскае нагор'е |Вышыня = 2387 |Крыніца вышыні = <ref>[http://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10327 Peakbagger.com]</ref> |Краіны = Боснія і Герцагавіна/Чарнагорыя }} '''Магліч''' ({{lang-sr|Маглић}}) — горны хрыбет з самім высокім пікам у канфедэратыўнай дзяржаве [[Боснія і Герцагавіна]], знаходзіцца на мяжы з [[Чарнагорыя]]й. Уваходзіць у склад горнай сістэмы [[Дынарскае нагор’е]]. Вышыня піка — 2387 м. Магліч — адна з трох гор, што атачаюць [[Трновацка возера|возера Трновацка]]. Усходні бок Магліча знаходзіцца ў [[Нацыянальны парк Суцьеска|Нацыянальным парку Суцьеска]], каля заходняга працякае [[рака Суцьеска]], каля паўночна-ўсходняга — [[Дрына]], блізка паўднёва-заходняй часткі гары знаходзіцца [[гара Валуяк]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=2550 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305074447/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=2550 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.summitpost.org/magli-263-bio-269-volujak-trnova-269-ki-durmitor-vlasulja/152180 Summitpost.org] * [http://www.zelengora.net/mape/maglic_karta.html Карта походов в Маглич] lpd28ch0l5p8yb9snkhfptiunve9c0z Юрык Варданян 0 327441 5198823 5059373 2026-09-14T10:32:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Юрый Нарайравіч Варданян]] у [[Юрык Варданян]] 5059373 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Варданян}} {{Спартсмен |імя = [[Файл:Weightlifting pictogram.svg|25 px]] Юрый Варданян |выява = Yurik Vardanian.jpg |шырыня = 240px |апісанне выявы = На пастаменце Алімпіяды-1980 |поўнае імя = |арыгінал імя = |грамадзянства = {{USSR}} → {{ARM}} |спецыялізацыя = |клуб = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |рабочы бок = |трэнеры = {{comment|С. А. Варданян|Сяргей Андронікавіч Варданян}} |вага = |медалі = {{АГ-спорт|[[Цяжкая атлетыка]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Масква-1980]]|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 1980|да 82,5 кг.]]}} {{турнір|[[Сяброўства-84]]}} {{медаль|Золата|[[Спаборніцтвы «Сяброўства-84» па цяжкай атлетыцы|Варна-1984]]|да 82,5 кг.}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы|Чэмпіянаты свету]]<ref>У 1964–1984 гадах у гады правядзення Алімпійскіх гульняў тытул чэмпіёна свету прысвойваўся па выніках гэтых спаборніцтваў.</ref>}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1977|Штутгарт-1977]]| да 75 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1978|Гетысберг-1978]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1979|Салонікі-1979]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1980|Масква-1980]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1981|Ліль-1981]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1982|Любляна-1982]]| да 90 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1983|Масква-1983]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1985|Сёдэртэлье-1985]]| да 82,5 кг.}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]<ref>У 1977, 1981–1983 гадах тытул чэмпіёна Еўропы прысвойваўся паводле вынікаў чэмпіянатаў свету.</ref>}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1977|Штутгарт-1977]]| да 75 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1978|Гавіржаў-1978]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1980|Бялград-1980]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1981|Ліль-1981]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1982|Любляна-1982]]| да 90 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1983|Масква-1983]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1984|Віторыа-1984]]| да 82,5 кг.}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Святога Месропа Маштоца|2008}} {{!!}} {{Ордэн Леніна|1985}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1980}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Заслужаны майстар спорту СССР|1977}} {{!}}} }} '''Юрый (Юрык) Нарайравіч Варданян''' ({{lang-hy| Յուրի (Յուրիկ) Վարդանյան}}; [[13 чэрвеня]] [[1956]], [[Ленінакан]], [[Армянская ССР]] — [[1 лістапада]] [[2018]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]<ref>[https://rusarminfo.ru/2018/11/02/ne-stalo-legendarnogo-armyanskogo-tyazheloatleta-yuriya-vardanyana/ Не стало легендарного армянского тяжелоатлета Юрия Варданяна]</ref>) — [[СССР|савецкі]] [[Цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], чатырохразовы чэмпіён СССР (1977, 1979, 1981, 1982), пяціразовы [[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы|чэмпіён Еўропы]] (1977, 1978, 1980, 1981, 1983), сяміразовы [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы|чэмпіён свету]] (1977—1981, 1983, 1985), чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў (1980)]], 43-разовы [[Сусветныя рэкорды ў цяжкай атлетыцы|рэкардсмен свету]]. [[Заслужаны майстар спорту СССР]] (1977). У 1994 годзе імя Юрыя Варданяна ўлучана ў [[Зала славы цяжкай атлетыкі|Залу славы цяжкай атлетыкі]]<ref>[http://www.iwf.net/focus-on-iwf/hall-of-fame/members/ Weightlifting Hall of Fame:List of Members]{{ref-en}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Г. Григорян, С. Варданян'' Юрий Варданян: Реальность или фантастика? — Ереван: Айастан, 1986. — 120с. 20 илл.{{Ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.chidlovski.net/liftup/l_athleteResult.asp?a_id=285 Юрий Варданян на сайте Chidlovski.net{{ref-en}}] * [http://wsport.free.fr/2007/Janvier/Vardanyan.htm Интервью Юрия Варданяна газете «Россія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090212060820/http://wsport.free.fr/2007/Janvier/Vardanyan.htm |date=12 лютага 2009 }} * [http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=98&a=2 Интервью Юрия Варданяна газете «Ноев ковчег»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210115415/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=98&a=2 |date=10 лютага 2009 }} * [http://www.sport-express.ru/newspaper/2007-06-05/16_1/ Интервью Юрия Варданяна газете «Спорт-Экспресс»] * [http://temych2000.narod.ru/sports/liter/Vardanyan.html Игорь Сосновский «Герои олимпийских игр. Юрик Варданян», Москва, 1984.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Цяжкаатлеты СССР]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па цяжкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па цяжкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па цяжкай атлетыцы]] {{DEFAULTSORT:Варданян Юрый Нарайравіч}} 0v1t27fby3gmqvf6j7cb0uowz9g3cb8 5198828 5198823 2026-09-14T10:33:22Z Autumndancer 168015 5198828 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Варданян}} {{Спартсмен |імя = [[Файл:Weightlifting pictogram.svg|25 px]] Юрый Варданян |выява = Yurik Vardanian.jpg |шырыня = 240px |апісанне выявы = На пастаменце Алімпіяды-1980 |поўнае імя = |арыгінал імя = |грамадзянства = {{USSR}} → {{ARM}} |спецыялізацыя = |клуб = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |гады кар'еры = |рабочы бок = |трэнеры = {{comment|С. А. Варданян|Сяргей Андронікавіч Варданян}} |вага = |медалі = {{АГ-спорт|[[Цяжкая атлетыка]]}} {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Масква-1980]]|[[Цяжкая атлетыка на летніх Алімпійскіх гульнях 1980|да 82,5 кг.]]}} {{турнір|[[Сяброўства-84]]}} {{медаль|Золата|[[Спаборніцтвы «Сяброўства-84» па цяжкай атлетыцы|Варна-1984]]|да 82,5 кг.}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы|Чэмпіянаты свету]]<ref>У 1964–1984 гадах у гады правядзення Алімпійскіх гульняў тытул чэмпіёна свету прысвойваўся па выніках гэтых спаборніцтваў.</ref>}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1977|Штутгарт-1977]]| да 75 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1978|Гетысберг-1978]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1979|Салонікі-1979]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1980|Масква-1980]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1981|Ліль-1981]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1982|Любляна-1982]]| да 90 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1983|Масква-1983]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы 1985|Сёдэртэлье-1985]]| да 82,5 кг.}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]<ref>У 1977, 1981–1983 гадах тытул чэмпіёна Еўропы прысвойваўся паводле вынікаў чэмпіянатаў свету.</ref>}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1977|Штутгарт-1977]]| да 75 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1978|Гавіржаў-1978]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1980|Бялград-1980]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1981|Ліль-1981]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1982|Любляна-1982]]| да 90 кг.}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1983|Масква-1983]]| да 82,5 кг.}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы 1984|Віторыа-1984]]| да 82,5 кг.}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} {{!}} {{Ордэн Святога Месропа Маштоца|2008}} {{!!}} {{Ордэн Леніна|1985}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1980}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Заслужаны майстар спорту СССР|1977}} {{!}}} }} '''Юрый (Юрык) Нарайравіч Варданян''' ({{lang-hy| Յուրի (Յուրիկ) Վարդանյան}}; [[13 чэрвеня]] [[1956]], [[Ленінакан]], [[Армянская ССР]] — [[1 лістапада]] [[2018]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]<ref>[https://rusarminfo.ru/2018/11/02/ne-stalo-legendarnogo-armyanskogo-tyazheloatleta-yuriya-vardanyana/ Не стало легендарного армянского тяжелоатлета Юрия Варданяна]</ref>) — армянскі [[Цяжкая атлетыка|цяжкаатлет]], чатырохразовы чэмпіён СССР (1977, 1979, 1981, 1982), пяціразовы [[Чэмпіянат Еўропы па цяжкай атлетыцы|чэмпіён Еўропы]] (1977, 1978, 1980, 1981, 1983), сяміразовы [[Чэмпіянат свету па цяжкай атлетыцы|чэмпіён свету]] (1977—1981, 1983, 1985), чэмпіён [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў (1980)]], 43-разовы [[Сусветныя рэкорды ў цяжкай атлетыцы|рэкардсмен свету]]. [[Заслужаны майстар спорту СССР]] (1977). У 1994 годзе імя Юрыя Варданяна ўлучана ў [[Зала славы цяжкай атлетыкі|Залу славы цяжкай атлетыкі]]<ref>[http://www.iwf.net/focus-on-iwf/hall-of-fame/members/ Weightlifting Hall of Fame:List of Members]{{ref-en}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Г. Григорян, С. Варданян'' Юрий Варданян: Реальность или фантастика? — Ереван: Айастан, 1986. — 120с. 20 илл.{{Ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.chidlovski.net/liftup/l_athleteResult.asp?a_id=285 Юрий Варданян на сайте Chidlovski.net{{ref-en}}] * [http://wsport.free.fr/2007/Janvier/Vardanyan.htm Интервью Юрия Варданяна газете «Россія»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090212060820/http://wsport.free.fr/2007/Janvier/Vardanyan.htm |date=12 лютага 2009 }} * [http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=98&a=2 Интервью Юрия Варданяна газете «Ноев ковчег»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090210115415/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=98&a=2 |date=10 лютага 2009 }} * [http://www.sport-express.ru/newspaper/2007-06-05/16_1/ Интервью Юрия Варданяна газете «Спорт-Экспресс»] * [http://temych2000.narod.ru/sports/liter/Vardanyan.html Игорь Сосновский «Герои олимпийских игр. Юрик Варданян», Москва, 1984.] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Цяжкаатлеты СССР]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па цяжкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па цяжкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад СССР]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па цяжкай атлетыцы]] {{DEFAULTSORT:Варданян Юрый Нарайравіч}} aa08iug9pe57qps1lhcjqvi0logrddl Размовы:Юрык Варданян 1 327442 5198825 2324282 2026-09-14T10:32:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Юрый Нарайравіч Варданян]] у [[Размовы:Юрык Варданян]] 2324282 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2016 |удзельнік= Artificial123|тэма= Спорт|тэма2= |тэма3= |краіна= Арменія|краіна2= |краіна3= }} 8ec16h2nurkvztm1bntadwwqqegpyuy Філімонаў 0 336917 5198214 4325040 2026-09-13T12:13:46Z StarDeg 16311 5198214 wikitext text/x-wiki '''Філімонаў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Андрэевіч Філімонаў]] (1918—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Арцём Дзянісавіч Філімонаў]] (нар. 1994) — украінскі футбаліст. * [[Віктар Мікалаевіч Філімонаў]] — беларускі мастак. * [[Георгій Юр'евіч Філімонаў]] (нар. 1990) * [[Дзмітрый Фаміч Філімонаў]] (1903—1978) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. * [[Сяргей Дзмітрыевіч Філімонаў]] (нар. 1937) — беларускі архітэктар. * [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]] (1959—2021) — беларускі тэлевядучы. {{спіс цёзак2|рускія}} leuuxf1cei1quvgm024oabhtt43zqun 5198217 5198214 2026-09-13T12:14:10Z StarDeg 16311 5198217 wikitext text/x-wiki '''Філімонаў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Андрэевіч Філімонаў]] (1918—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Арцём Дзянісавіч Філімонаў]] (нар. 1994) — украінскі футбаліст. * [[Віктар Мікалаевіч Філімонаў]] — беларускі мастак. * [[Георгій Юр'евіч Філімонаў]] (нар. 1980) * [[Дзмітрый Фаміч Філімонаў]] (1903—1978) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. * [[Сяргей Дзмітрыевіч Філімонаў]] (нар. 1937) — беларускі архітэктар. * [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]] (1959—2021) — беларускі тэлевядучы. {{спіс цёзак2|рускія}} 73weyr49dnjms58mj7l3cqws4hg4mh0 5198221 5198217 2026-09-13T12:15:41Z StarDeg 16311 5198221 wikitext text/x-wiki '''Філімонаў''' — рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Андрэевіч Філімонаў]] (1918—2007) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Арцём Дзянісавіч Філімонаў]] (нар. 1994) — украінскі футбаліст. * [[Віктар Мікалаевіч Філімонаў]] — беларускі мастак. * [[Георгій Юр'евіч Філімонаў]] (нар. 1980) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * [[Дзмітрый Фаміч Філімонаў]] (1903—1978) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. * [[Сяргей Дзмітрыевіч Філімонаў]] (нар. 1937) — беларускі архітэктар. * [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]] (1959—2021) — беларускі тэлевядучы. {{спіс цёзак2|рускія}} swia1c8hdbse42xc4c8xcbxyrwcchp4 Алайскі хрыбет 0 336931 5198548 4829923 2026-09-14T07:29:36Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198548 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Алайскі хрыбет |Краіна = Кыргызстан/Таджыкістан |Пазіцыйная карта = Таджыкістан }} '''Алайскі хрыбет''' — горны хрыбет [[Паміра-Алай|Паміра-Алайскай горнай сістэмы]] ў [[Кыргызстан]]е і часткова ў [[Таджыкістан]]е. Вышыня да 5539 метраў (пік Тан­ды­куль). Падзяляе [[Ферганская даліна|Ферганскую]] і [[Алайская даліна|Алайскую]] даліны. Даўжыня граніта-габравага Алайскага хрыбта, паміж Зераўшанскім горным вузлом на захадзе і 74°48' у.д. на ўсходзе каля 400 кіламетраў; хрыбет амаль на ўсім працягу пакрыты вечным снегам і мае шмат [[ледавік]]оў, асабліва на захадзе. Агульная плошча абляднення 568 км². Перавалы вельмі высокія і цяжкія. Характэрны высакагорны рэльеф з альпійскімі формамі ў грэбневай частцы. Складзены тоўшчай пясчана-гліністых парод і крышталічных сланцаў. Паўночныя схілы спадзістыя і маюць шэраг падоўжаных далін. Паўднёвыя крута абрываюцца да Алайскай даліны. У перадгор’ях паўпустынная расліннасць. На схілах сухія кавыльна-тыпчаковыя стэпы, лугавастэпавая расліннасць і ядлоўцавыя лясы (на вышыні 2000-3200 м), якія змяняюцца альпійскімі лугамі. У далінах — ар­чоўнікі, лясы з грэц­кага арэха, мін­да­ля, абрыко­са. == Зноскі == {{reflist}} {{rq|refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] gzy1il77jhyalnw09hn4ab2jn9wzr8r Абхазскі хрыбет 0 337084 5198545 4146707 2026-09-14T07:29:27Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198545 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 13|lat_sec = 37 |lon_dir = E|lon_deg = 41|lon_min = 23|lon_sec = 23 |CoordScale = |Горная сістэма = Вялікі Каўказ |Плошча = |Даўжыня = 60 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Шхапізга |Вышыня = 3026 |Краіна = Абхазія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Абхазскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Абхазія|Абхазіі]], на паўднёвых схілах [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]]. Хрыбет з’яўляецца ўсходнім працягам [[Бзыбскі хрыбет|Бзыбскага хрыбта]], ад якога аддзелены нізкай перамычкай перавала Амткел, у раёне якога пачынаецца рака Келасур, даліна якой падзяляе паўднёвыя адгор’і двух хрыбтоў. Працягласць хрыбта складае каля 60 км, вышыня да 3026 м (гара Шхапізга). Складзены юрскага парфірытамі і сланцамі. Схілы пакрытыя ялова-піхтавымі і самшытавымі лясамі, у грэбневай частцы размешчаны горныя лугі. Распаўсюджаныя [[карст]]авыя з’явы: падземныя рэкі, пячоры, калодзежы. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] [[Катэгорыя:Геаграфія Абхазіі]] etcgi5ev2a8fzp37c9cnagsfk0mxfma Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў 4 337353 5198292 5192507 2026-09-13T16:05:36Z JerzyKundrat 174 5198292 wikitext text/x-wiki * '''[[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]]''' ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. <small>''(26&nbsp;жніўня)''</small> * Поўнае '''[[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]]''' назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. <small>''(12&nbsp;жніўня)''</small> * Разбуральнае '''[[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]]''' здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. <small>''(10&nbsp;жніўня)''</small> * [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі '''[[Меканскае абарончае пагадненне]]'''. <small>''(7&nbsp;жніўня)''</small> * У выніку '''[[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасення]]''' пацярпеў японскі [[замак Кумамота]]. <small>''(28&nbsp;ліпеня)''</small> * Славенскі велагоншчык '''[[Тадэй Пагачар]]''' у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Эндзі Бернэм]]''' заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. <small>''(20&nbsp;ліпеня)''</small> * Завяршыўся '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]]''' па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * '''[[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]]''' прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. <small>''(16&nbsp;ліпеня)''</small> * Апублікавана апісанне новага віду [[малпы|малпаў]] — '''''[[Colobus congoensis]]'''''. <small>''(15&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, '''[[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]]''' самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(29&nbsp;чэрвеня)''</small> * [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя '''[[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]'''. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] '''[[Ліянель Месі]]''' забіў рэкордны 17-ы гол. <small>''(22&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] 21tnjnjdug5s3rs67jhud38l50qz5n5 Алтынтаг 0 339699 5198551 4522340 2026-09-14T07:29:45Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198551 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Алтынтаг |Нацыянальная назва = zh/阿尔金山/ug/ئالتۇن تاغ |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 39|lat_min = 00|lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 92|lon_min = 00|lon_sec = |CoordScale = |Размяшчэнне = [[Цэнтральная Азія]] |Горная сістэма = Куньлунь |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 800 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 6161 |Краіна = Кітай |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Алтынта́г''' (Алтыншань); {{lang-zh|阿尔金山}}, {{lang-ug3|ئالتۇن تاغ|Алтун Тағ}} — «залатыя горы») — [[горны хрыбет]] у [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], паўночна-заходняе адгор’е горнай сістэмы [[Куньлунь]]. Размяшчаецца на захадзе [[Кітай|Кітая]], фарміруе натуральную мяжу [[Тыбецкае плато|Тыбецкага плато]] з [[Сіньцзян-Уйгурскі аўтаномны раён|Сіньцзян-Уйгурскім аўтаномным раёнам]] і пустынь [[Гобі]]. Хрыбет праходзіць на поўдзень ад [[Лоб-Нор]]а і [[Дуньхуан]]а, аддзяляючы [[Тарымская ўпадзіна|Тарымскую ўпадзіну]] з поўначы ад [[Цайдамская катлавіна|Цайдамскай катлавіны]] з поўдня. Даўжыня хрыбта складае каля 800 [[км]]. Паўднёва-заходняя частка Алтынтага — [[скала|скалістая]], моцна расчлянёная, укрыта вечнымі [[снег|снягамі]] і [[ледавік]]амі, максімальныя вышыня да 6161 м; паўночна-ўсходняя — кароткія масівы вышынёй больш за 5000 м; цэнтральная — рэзка звужаная і паніжаная, пераважная вышыня да 3000—3500 м. Складзены з [[гнейс]]аў, [[Крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[філіт]]аў. [[Карысныя выкапні]]: [[руда|руды]] [[храміты|храмітаў]], [[Свінец|свінцу]], [[цынк]]у, [[Нікель|нікелю]], [[плаціна (хімічны элемент)|плаціны]]. [[Клімат]] рэзка [[Кантынентальны клімат|кантынентальны]], засушлівы. Найбольшая {{нп3|рака Чэрчэн|р. Чэрчэн|ru|Черчен (река)}} з [[прыток]]амі. На [[перадгор'е|перадгор’ях]] камяністыя [[пустыня|пустыні]], у [[даліна]]х растуць [[эфедра|эфедры]], [[салянкі]], [[зараснік]]і [[саксаул]]у і [[тамарыск]]у, на схілах гор — [[стэп]]авая расліннасць і [[альпійскія лугі]]. [[Жывёльны свет]]: [[дзікі як]], [[антылопы]], [[кукуяманы]] і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Алтынтаг}} * {{ССГН|Алтынтаг}} * {{З ВСЭ|загаловак=Алтынтаг}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] bjkkyoe2urzxnbtjqwo6tet91ye8iu7 Вахшскі хрыбет 0 343964 5198585 4416817 2026-09-14T07:35:03Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198585 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Вахшскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 33|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 69|lon_min = 46|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 80 |Шырыня = |Вышыня = 3141 |Карта = |Краіна = Таджыкістан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Вахшскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Таджыкістан]]е, выцягнуты ўздоўж левага берага сярэдняга цячэння [[Вахш|ракі Вахш]]. Служыць водападзелам рэк Вахш і Кызылсу. Працягласць хрыбта складае каля 80 км. Максімальная вышыня — 3141 м. Хрыбет складзены пясчанікамі, вапнякамі, кангламератамі, глінамі. На схілах размешчаны эфемеравыя паўпустыні і субтрапічныя стэпы. == Літаратура == * {{БСЭ3|спасылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/73145/Вахшский|загаловак=Вахшский хребет}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] 01a02w1tz7kn9ydv56lhfnlgv1575k0 Чаткальскі хрыбет 0 343988 5198733 2612028 2026-09-14T07:56:41Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198733 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Чаткальскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = View down to Chimgan.JPG |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 23|lat_sec = 38 |lon_dir = E|lon_deg = 70|lon_min = 29|lon_sec = 16 |CoordScale = 1000000 |Размяшчэнне = Заходні [[Цянь-Шань]] |Горная сістэма = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 225 |Шырыня = 30 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 4503 |Краіна = Узбекістан |Краіна 1 = Кыргызстан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чаткальскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у Заходнім [[Цянь-Шань|Цянь-Шане]], які абмяжоўвае з паўночнага захаду [[Ферганская даліна|Ферганскай даліны]], мае даўжыню каля 200 км, вышынёй больш за 3000 метраў, напрыклад гару [[Вялікі Чымган]] вышынёй 3309 м, [[гара Кызылнура|гару Кызылнура]] вышынёй 3267 м і пік [[Аўкашка|Паляўнічы (Аўкашка)]], вышынёй 3099 м, [[Іглічны лес|іглічн]]а-[[шырокалісцевыя лясы|шырокалісцевыя л]]ясы, [[рэдкалессе|рэдкалессі]], [[альпійскія лугі]]. Знаходзіцца на тэрыторыі [[Ташкенцкая вобласць|Ташкенцкай вобласц]]і [[Узбекістан]]а і [[Джалал-Абадская вобласць|Джалал-Абадскай вобласц]]і [[Кыргызстан]]а. У 1946 годзе ў гарах знаходзіўся эпіцэнтр [[Чаткальскае землетрасенне|Чаткальскага землетрасення]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Узбекістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Цянь-Шань]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Джалал-Абадская вобласць]] po5byq2h3jwv0djmt0r1m6rauysrdh4 Пскемскі хрыбет 0 343993 5198680 4151840 2026-09-14T07:50:38Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198680 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Пскемскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = Пскемскі хрыбет на схематычнай карце Ташкенцкага вілаета |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 45|lat_sec = 23 |lon_dir = E|lon_deg = 70|lon_min = 22|lon_sec = 31 |CoordScale = |Размяшчэнне = |Горная сістэма = Цянь-Шань |Хрыбет ці масіў = |Дыяметр кратара = |Глыбіня кратара = |Апошняе вывяржэнне = |Вышыня = 4299 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Узбекістан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пскемскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у Заходнім [[Цянь-Шань|Цянь-Шане]] на тэрыторыі [[Узбекістан]]а (Ташкенцкі вілаят) і [[Кыргызстан]]а. Складзены вапнякамі, сланцамі і [[граніт]]амі. Мае даўжыню каля 160 км, найбольшая вышыня — 4299 метраў (гара Бештор), сярэдняя вышыня — 3200 метраў. На схілах хрыбта растуць іглічна-шырокалісцевыя лясы, рэдкалессі і альпійскія лугі. Уздоўж ракі [[рака Пскем|Пскем]] — зараснікі таполяў і хмызнякоў. Абмяжоўвае з паўднёва-усходу даліну ракі Пскем і з’яўляецца водападзелам паміж ракой Пскем і рэкамі Коксу, Сандалаш і [[рака Чаткал|Чаткал]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Узбекістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Цянь-Шань]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] qw5qqiigg06j7y3978hgmyvjhhg44hr Енісейскі краж 0 344329 5198624 4425166 2026-09-14T07:48:43Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198624 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Енісейскі камлюк |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 59.490255|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 93.264177|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Краіна = Расія |Рэгіёны = Краснаярскі край |Раён = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = Сярэднесібірскае пласкагор'е |Перыяд утварэння = |Плошча = <!-- у км? --> |Даўжыня = 750 |Шырыня = 200 |Найвышэйшая вяршыня = Енашымскі Палкан |Вышыня = 1104 |Крыніца вышыні = <ref>[http://geoman.ru/geography/item/f00/s10/e0010959/index.shtml Енашымскі Палкан<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> |Пазіцыйная карта = Расія Краснаярскі край |Пазіцыйная карта 1 = |Карта = |Подпіс карты = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Енісе́йскі краж''' ({{lang-ru|Енисейский кряж}}) — прыўзняты паўднёва-заходні край [[Сярэднесібірскае пласкагор’е|Сярэднесібірскага пласкагор'я]], у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Распасціраецца на 700 км ад даліны ракі [[Кан (рака)|Кан]] на паўночны захад па правабярэжжы ракі [[Енісей]], з якім перасякаецца, утвараючы Асінаўскі парог. Вышыня да 1104 м (г. Енашымскі Палкан). Складзены з [[гнейс]]аў, [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]] і [[вапняк]]оў, прарваных [[інтрузія]]мі [[граніт]]аў. На схілах цемнахвойная [[тайга]] з перавагай [[піхта|піхты]]. Радовішчы [[золата]], жалезнай руды, баксітаў, [[магнезіт]]у, [[тальк]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сярэднесібірскае пласкагор'е]] [[Катэгорыя:Горы Краснаярскага края]] [[Катэгорыя:Геаграфія Краснаярскага края]] 2win4pxgict1fm122496kv70cm3jtxn Туркестанскі хрыбет 0 345794 5198720 3990614 2026-09-14T07:53:48Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198720 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Туркестанскі хрыбет |Нацыянальная назва = ky/Түркстан кырка тоосу/uz/Turkiston tizmasi/tg/Қаторкӯҳи Туркистон |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 39.583|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 69.75|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Гісара-Алай |Плошча = |Даўжыня = каля 340 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = пік Скалісты |Вышыня = 5621 |Краіна = Кіргізія/Таджыкістан/Узбекістан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Таджыкістан |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} ''Туркестанскі хрыбет''' ({{Lang-ky|Түркстан кырка тоосу}}, {{Lang-uz|Turkiston tizmasi}}, {{Lang-tg|Қаторкӯҳи Туркистон}}) — высакагорны хрыбет шыротнага кірунку, даўжынёй каля 340 км, які адносіцца да [[Гісара-Алай]]скай горнай сістэмы. Праз горны вузел Матча хрыбет стульваецца з [[Алайскі хрыбет|Алайскім хрыбтом]] на ўсходзе, і распасціраецца да Самаркандскай раўніны на захадзе. Паўночны схіл працяглы і спадзісты, з ядлаўцовымі лясамі і рэдкалессямі, паўднёвы — кароткі і круты, са скаламі і асыпкамі. З поўдня далінай ракі [[Зераўшан]] аддзелены ад [[Зераўшанскі хрыбет|Зераўшанскага хрыбта]]. Найвышэйшыя пункты — пік Скалісты (5621 м) і пік Пірамідальны (5509 м). Грэбень хрыбта, асабліва ва ўсходняй частцы, пакрыты горнымі [[ледавік]]амі. Самыя буйныя — ледавікі Талстога, Шуроўскага і Зераўшанскі — выток ракі [[Зераўшан]]. Праз адзін з [[перавал]]аў хрыбта — Шахрыстан на вышыні 3378 метраў праходзіць шаша [[Душанбэ]] — [[Худжанд]]. Схілы раздзеленыя далінамі рэк [[Ісфара (рака)|Ісфара]], Ак-Суу, Кара-Суу. На паўночным схіле размешчана горнае возера [[Ай-Кёль]]. Па хрыбце праходзіць мяжа [[Таджыкістан]]а з [[Узбекістан]]ам і [[Кыргызстан]]ам. == Літаратура == * {{ВСЭ3|Туркестанский хребет|том=26}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] jnc4jsi4a2r2io21f1xemyiflj3fj2j Пілатус 0 346477 5198903 4447579 2026-09-14T11:20:58Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198903 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} [[Файл:Picswiss LU-03-09.jpg|thumb|Пілатус]] '''Пілатус''' ({{lang-de|Pilatus}}; {{lang-fr|Pilatus}}) — горны масіў у швейцарскіх Альпах, на мяжы кантонаў [[Обвальдэн]], [[Нідвальдэн]] і [[Люцэрн (кантон)|Люцэрн]], і яго галоўная вяршыня (2128,5 м, называецца таксама Тамлісхорн). У аснове назвы ляжыць лацінскае слова ''pilleatus'' («у лямцавым капелюшы»). Да вяршыні Пілатуса вядзе канатная дарога з Крынса. Першым ўздым на гару апісаў у 1555 г. [[Конрад Геснер]]. [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] ccjxblba5a6mdkhtqbxzu0z9wyxdzvo Яварнікі 0 357554 5198883 4639883 2026-09-14T11:14:15Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198883 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} [[Файл:Javorníky.png|міні|Размяшчэнне Яварнікаў (пазначаныя шэрым)]] '''Я́варнікі''' ({{lang-sk|Javorníky}}) — [[Горная сістэма|горны масіў]] у заходняй [[Славакія|Славакіі]] і ўсходняй [[Маравія|Маравіі]], частка Славацка-Мараўскіх Карпат. Найвышэйшы пункт — гара [[Велькі Яварнік]], 1071 м, размясцілася на мяжы дзвюх дзяржаваў. Расліннасць — у ніжніх ярусах у асноўным [[бук]]авыя, у верхніх [[елка]]выя лясы. На тэрыторыі Яварнікаў размешчаны запаведнік «Кісуцэ». == Славутасці == * Разваліны замка [[Грычаў]] ля [[Жыліна|Жыліны]] * Разваліны замка [[Лядніца]] ля [[Трэнчын]]а * Замак [[Бітчанскі Град]] ля [[Жыліна|Жыліны]] * Галоўскія лугі з [[архідэя]]мі * Шматлікія гарналыжныя цэнтры [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Горы Чэхіі]] 8s5wrocw6teslm3az1hjqysngq7b4i0 Бурэінскі хрыбет 0 357973 5198584 4876049 2026-09-14T07:35:01Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198584 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Бурэінскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Буреинский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =133 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 400 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2167 |Краіна = Расія |Рэгіён = Хабараўскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бурэі́нскі хрыбе́т'''{{sfn|БелЭн|1996}} ({{lang-ru|Буреи́нский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Хабараўскі край|Хабараўскім краі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Даўжыня хрыбта каля 400 км. Вышыня да 2167<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ}}</ref> (2071{{sfn|БелЭн|1996}}{{sfn|ВСЭ|1971}}{{sfn|ГЭС|1989}}, 2295{{sfn|БСГН|2003}}) метраў. Складзены з [[краж]]аў і сярэднегорных хрыбтоў (Дусэ-Алінь, Ам-Алінь, Эзоп), утвораных [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі, [[асадкавыя горныя пароды|асадкавымі]] і [[эфузіўныя горныя пароды|эфузіўнымі пародамі]]. На схілах [[хваёвыя лясы|хваёвыя]] і шыракалістыя лясы. Вяршыні маюць згладжаныя гальцовыя формы. Хрыбет перасякае траса [[БАМ]]а. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бурэ́інскі хрыбе́т||356}} * {{ВСЭ3|Буреи́нский хребе́т|4|123}} * {{крыніцы/БСГН|Буреи́нский хребе́т|116—117}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Буреи́нский хребе́т|87}} * {{крыніцы/ЭГС|Буреи́нский хребе́т|114}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Хабараўскі край]] ai2w7u1vee15dtndr8chygstdvcexfp Блэк-Хілс 0 439086 5198583 4414183 2026-09-14T07:34:59Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: чальцы → члены з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198583 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Блэк-Хілс |Нацыянальная назва = en/Black Hills |Выява = Black Hills from Harney Peak.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = 13000 |Даўжыня = |Шырыня = |Перыяд утварэння = [[дакембрый]] |Найвышэйшая вяршыня = Блэк-Элк |Вышыня = 2207 |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Блэк-Хілс''' ({{lang-en|Black Hills}}) — ізаляваны [[гара|горны]] масіў на [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнінах]] у [[ЗША]]. Месціцца на тэрыторыях штатаў [[Паўднёвая Дакота]] і [[Ваёмінг]]. Найвышэйшы пункт — [[пік Блэк-Элк]] (2207 м над узроўнем [[акіян]]у). Агульная плошча — 13 000 км². == Геалогія == Масіў Блэк-Хілс сфарміраваўся ў выніку [[Вывяржэнне вулкана|вулканічных вывяржэнняў]], што пачаліся ў [[дакембрый]]скі перыяд і адбываліся на працягу [[Палеазой|палеазоя]], [[Мезазой|мезазоя]] і [[Кайназой|кайназоя]]. Большасць [[скала|скал]] складзены з [[граніт]]аў. Выхады найбольш старажытных парод характэрны для поўдня. На захадзе вылучаецца разлом. Вядомы 2 [[пячора|пячоры]], утвораныя ў выніку ўздзеяння кіслотных [[вада|вод]]. Карысныя выкапні — [[золата]], [[пясчанік]], [[прыродны газ]]. == Прырода == Дзякуючы наяўнасці ўзвышэнняў, якія затрымліваюць вільготныя [[вецер|вятры]], Блэк-Хілс атрымоўвае болей ападкаў, чым іншыя месцы [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]]. На схілах растуць хваёвыя [[лес|лясы]]. Найбольш распаўсюджаныя дрэвы — [[Хвоя|хвоі]] і [[Елка|елкі]]. Тыповая [[фаўна]]: [[амерыканскі бізон]], [[алені]], [[барыбал]], [[пума]], [[горныя казлы]] і інш. == Гісторыя == У непасрэднай блізкасці ад Блэк-Хілс знойдзены стаянкі найстаражытнейшай у [[Новы свет|Новым Свеце]] [[Археалагічная культура Кловіс|археалагічнай культуры Кловіс]]. Народы [[сіў]] і [[шаены]] здаўна лічылі масіў свяшчэнным месцам. [[Пячора]] Вятроў з’яўлялася галоўным месцам для арганізацыі іх [[рэлігія|рэлігійных]] [[рытуал]]аў. Аднак у [[1861]] г. у [[ЗША]] сфарміравалася камерцыйнае таварыства па здабычы [[золата]] на тэрыторыі Блэк-Хілс. Яго члены запатрабавалі ад [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]] анексіі тэрыторыі і абароны здабытчыкаў ад індзейцаў. Гэта прывяло да працяглага канфлікта паміж ЗША і мясцовымі народамі. Ён доўжыўся да канца [[20 стагоддзе|XIX]] ст. Толькі ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[лакота]] і шаены зноў атрымалі права выпраўляць свае рытуалы. У нашы дні большая частка Блэк-Хілс знаходзіцца пад аховай. Гэта адзін з галоўных рэгіёнаў развіцця экалагічнага [[турызм]]у на [[Сярэдні Захад|Сярэднім Захадзе]]. == Ахова == У [[1897]] г. быў створаны запаведнік Нацыянальны лес Блэк-Хілс, які ў нашы дні ахоплівае 5 071 км². Паўднёвая частка масіва ўваходзіць у склад нацыянальнага парка Кастар (створаны ў [[1912]] г. уладамі [[Паўднёвая Дакота|штата Паўднёвая Дакота]]). == Спасылкі == * [http://serc.carleton.edu/research_education/nativelands/pineridge/geology1.html Geology and Physiography of the Black Hills] * [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2954&context=greatplainsquarterly Linea Sundstrom, The Sacred Black Hills An Ethnohistorical Review] * [https://www.nps.gov/wica/learn/historyculture/history-of-the-black-hills.htm History of the Black Hills] [[Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Дакоты]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ваёмінга]] [[Катэгорыя:Горы ЗША]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] tha7uud6nktigj1q6al03e2og0u0anh 5198922 5198583 2026-09-14T11:45:52Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198922 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Блэк-Хілс |Нацыянальная назва = en/Black Hills |Выява = Black Hills from Harney Peak.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = 13000 |Даўжыня = |Шырыня = |Перыяд утварэння = [[дакембрый]] |Найвышэйшая вяршыня = Блэк-Элк |Вышыня = 2207 |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Блэк-Хілс''' ({{lang-en|Black Hills}}) — ізаляваны [[гара|горны]] масіў на [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнінах]] у [[ЗША]]. Месціцца на тэрыторыях штатаў [[Паўднёвая Дакота]] і [[Ваёмінг]]. Найвышэйшы пункт — [[пік Блэк-Элк]] (2207 м над узроўнем [[акіян]]у). Агульная плошча — 13 000 км². == Геалогія == Масіў Блэк-Хілс сфарміраваўся ў выніку [[Вывяржэнне вулкана|вулканічных вывяржэнняў]], што пачаліся ў [[дакембрый]]скі перыяд і адбываліся на працягу [[Палеазой|палеазоя]], [[Мезазой|мезазоя]] і [[Кайназой|кайназоя]]. Большасць [[скала|скал]] складзены з [[граніт]]аў. Выхады найбольш старажытных парод характэрны для поўдня. На захадзе вылучаецца разлом. Вядомы 2 [[пячора|пячоры]], утвораныя ў выніку ўздзеяння кіслотных [[вада|вод]]. Карысныя выкапні — [[золата]], [[пясчанік]], [[прыродны газ]]. == Прырода == Дзякуючы наяўнасці ўзвышэнняў, якія затрымліваюць вільготныя [[вецер|вятры]], Блэк-Хілс атрымоўвае болей ападкаў, чым іншыя месцы [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]]. На схілах растуць хваёвыя [[лес|лясы]]. Найбольш распаўсюджаныя дрэвы — [[Хвоя|хвоі]] і [[Елка|елкі]]. Тыповая [[фаўна]]: [[амерыканскі бізон]], [[алені]], [[барыбал]], [[пума]], [[горныя казлы]] і інш. == Гісторыя == У непасрэднай блізкасці ад Блэк-Хілс знойдзены стаянкі найстаражытнейшай у [[Новы свет|Новым Свеце]] [[Археалагічная культура Кловіс|археалагічнай культуры Кловіс]]. Народы [[сіў]] і [[шаены]] здаўна лічылі масіў свяшчэнным месцам. [[Пячора]] Вятроў з’яўлялася галоўным месцам для арганізацыі іх [[рэлігія|рэлігійных]] [[рытуал]]аў. Аднак у [[1861]] г. у [[ЗША]] сфарміравалася камерцыйнае таварыства па здабычы [[золата]] на тэрыторыі Блэк-Хілс. Яго члены запатрабавалі ад [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]] анексіі тэрыторыі і абароны здабытчыкаў ад індзейцаў. Гэта прывяло да працяглага канфлікта паміж ЗША і мясцовымі народамі. Ён доўжыўся да канца [[20 стагоддзе|XIX]] ст. Толькі ў другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[лакота]] і шаены зноў атрымалі права выпраўляць свае рытуалы. У нашы дні большая частка Блэк-Хілс знаходзіцца пад аховай. Гэта адзін з галоўных рэгіёнаў развіцця экалагічнага [[турызм]]у на [[Сярэдні Захад|Сярэднім Захадзе]]. == Ахова == У [[1897]] г. быў створаны запаведнік Нацыянальны лес Блэк-Хілс, які ў нашы дні ахоплівае 5 071 км². Паўднёвая частка масіва ўваходзіць у склад нацыянальнага парка Кастар (створаны ў [[1912]] г. уладамі [[Паўднёвая Дакота|штата Паўднёвая Дакота]]). == Спасылкі == * [http://serc.carleton.edu/research_education/nativelands/pineridge/geology1.html Geology and Physiography of the Black Hills] * [http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2954&context=greatplainsquarterly Linea Sundstrom, The Sacred Black Hills An Ethnohistorical Review] * [https://www.nps.gov/wica/learn/historyculture/history-of-the-black-hills.htm History of the Black Hills] [[Катэгорыя:Геаграфія Паўднёвай Дакоты]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ваёмінга]] [[Катэгорыя:Горы ЗША]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] pfnr9vpaseexs2t5eit87d4podekgl9 Рыгор Барысавіч Эйдзінаў 0 439427 5198780 4891553 2026-09-14T09:00:58Z Pansosh 97167 /* Біяграфія */ 5198780 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Рыгор Барысавіч Эйдзінаў | арыгінальнае імя = | партрэт = Рыгор Барысавіч Эйдзінаў.jpg | шырыня партрэта = 200 | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул_2 = Намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] | сцяг_2 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | парадак_2 = | перыядпачатак_2 = [[26 сакавіка]] [[1946]] | перыядканец_2 = [[19 красавіка]] [[1947]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 19 красавіка 1947 г. «Аб вызваленні таварышча Эйдзінава Р. Б. ад абавязкаў Намесніка Старшыні Савета Міністраў Беларускай ССР»</ref> | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Аляксей Ільіч Золаў|Аляксей Золаў]] | прэм'ер_2 = [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймон Панамарэнка]] | тытул_3 = Намеснік старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] | сцяг_3 = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1937–1951).svg | парадак_3 = | перыядпачатак_3 = чэрвень [[1944]] | перыядканец_3 = [[26 сакавіка]] [[1946]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэм'ер_3 = [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|Панцеляймон Панамарэнка]] | тытул_4 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Сакратар ЦК КП(б)Б па авіяцыйнай прамысловасці]] | сцяг_4 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак_4 = | перыядпачатак_4 = [[26 сакавіка]] [[1941]] | перыядканец_4 = [[26 жніўня]] [[1943]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = ''пасада ўтвораная'' | пераемнік_4 = ''пасада скасаваная'' | тытул_5 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|Трэці сакратар ЦК КП(б)Б]] | сцяг_5 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | парадак_5 = | перыядпачатак_5 = [[22 снежня]] [[1940]] | перыядканец_5 = [[26 сакавіка]] [[1941]] | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = [[Надзея Рыгораўна Грэкава|Надзея Грэкава]] | пераемнік_5 = [[Уладзімір Рыгоравіч Ванееў|Уладзімір Ванееў]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = {{Сцяг|СССР}} | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = УКП(б) (1927) | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{Ордэн Леніна}} | аўтограф = | Commons = }} '''Рыго́р Бары́савіч Эйдзі́наў''' ({{ДН|10|9|1908|28|8}}, {{МН|Баку||горад Баку}} — {{ДС|2|5|1977}}, [[Масква]]) — дзяржаўны і партыйны дзеяч [[БССР]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Эйдинов Григорий Борисович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 707 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] (1940—1949), член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюро ЦК КП(б)Б]] (1940—1947), дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1940—1951), дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] (1946—1950)<ref name="БС"/>. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 жніўня (10 верасня) 1908 года ў [[Баку]]. Скончыў Інстытут падрыхтоўкі кадраў пры Інстытуце чырвонай прафесуры ў Маскве ([[1933]]), Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС ([[1958]]). З [[1928]] года на партыйнай і камсамольскай працы ў Маскве, Маскоўскай вобласці і на Паўночным Каўказе. У 1935 годзе быў пераведзены ў БССР, начальнік палітаддзела Асвейскай МТС, другі сакратар [[Шклоўскі раён|Шклоўскага]], першы сакратар [[Кармянскі раён|Кармянскага]] РК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]], намеснік кіраўніка [[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]], намеснік начальніка ўпраўлення кінафікацыі пры [[СНК БССР]]. З 1938 года ў [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]]: загадчык культасветаддзела, а пасля аргінструктарскага аддзела. 24 сакавіка 1940 года абраны [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання|дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] ад Клецкай акругі [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. [[22 снежня]] [[1940]] года III пленумам быў абраны трэцім [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|сакратаром ЦК КП(б)Б]], [[26 сакавіка]] [[1941]] года быў абраны сакратаром па авіяцыйнай прамысловасці, а [[26 жніўня]] [[1943]] года стаў намеснікам сакратара ЦК КП(б)Б па прамысловасці [[Уладзімір Нічыпаравіч Малін|Уладзіміра Маліна]] і загадчыкам прамысловым аддзелам ЦК КП(б)Б. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1942 годзе ўзначальваў [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-Заходнюю аператыўную групу]] ЦК КП(б)Б, якая кіравала партызанскім рухам на тэрыторыі Віцебскай і паўночных раёнаў Мінскай і Магілёўскай абласцей, з верасня 1942 года — першы намеснік начальніка [[Беларускі штаб партызанскага руху|БШПР]]. У чэрвені 1944 года быў прызначаны старшынёй Дзяржплана БССР і намеснікам старшыні СНК БССР. У лютым 1946 года вызвалены ад абавязкаў старшыні Дзяржплана. Ізноў прызначаны на гэтую пасаду ў чэрвені 1946 года. Вызвалены ад яе ў красавіку 1947 года. З 1948 года ў Савеце Міністраў РСФСР. З 1967 да 1977 года з’яўляўся намеснікам старшыні Дзяржаўнага камітэта Савета Міністраў РСФСР па выкарыстанні працоўных рэсурсаў. Памёр 2 мая 1977 года ў Маскве. Пахаваны ў Маскве на Кунцаўскіх могілках. == Узнагароды == [[15 жніўня]] [[1944]] года за ўзорнае выкананне заданняў ураду па развіццю партызанскага руху ў Беларусі і дасягнутыя поспехі ў барацьбе з нямецкімі захопнікамі быў узнагароджаны [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://economy.gov.by/by/about_ministry/ministry-1/history/new_url_125940984 Старшыні Дзяржплана і Дзяржэканомплана Беларускай ССР, Міністры эканомікі Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.knowbysight.info/EEE/00021.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991] {{ref-ru}} {{Старшыні Дзяржплана БССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эйдзінаў, Рыгор Барысавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Намеснікі Старшыні Савета Міністраў БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Трэція сакратары ЦК КП(б)Б]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржплана БССР]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] 1scm42eus321k4flt2cln9ctigbxo6j Медзведніца 0 453787 5198884 5162793 2026-09-14T11:14:41Z Ueschar 151377 шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198884 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Назва = Медзведніца |Тып = масіў |Нацыянальная назва = hr/Medvednica |Выява = Medvednica, Croatia.JPG |Подпіс = Краявід на Медзведніцу |Найвышэйшая вяршыня = Слемэ |Вышыня = 1033 |Крыніца вышыні = <ref>[http://www.plsavez.hr/info/hrvatski-vrhovi/sljeme-vrh/ Слеме — пік - Харвацкія пікі] - Харвацкая асацыяцыя альпінізму {{ref-hr}}</ref> |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = |Краіна = Харватыя |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Ме́дзведніца''' ({{lang-hr|Medvednica}} {{lang-hu|Szlyeme hegység}}) — [[горны масіў]] у паўднёва-заходняй частцы [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэнедунайскай нізіны]]. Цягнецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на працягу 42 км на поўнач ад [[Заграб]]а, паміж далін сярэдней [[Сава (рака)|Савы]], [[Рака Сутля|Сутлі]] і [[Рака Крапіна|Крапіны]]. Найвышэйшы пункт Медзведніцы — [[Слемэ]] (1033 метраў над узроўнем мора), на якой знаходзіцца [[Заграбская тэлевежа]], атэль, а на вяршыню вядзе [[шасэ]] і [[канатная дарога]]. Масіў пакрыты [[ліставыя лясы|ліставымі лясам]]і. Горны масіў Медзведніца аддзяляе ад цэнтральнай Харватыі рэгіён [[Харвацкае Загор'е|Загор'е]]. Ахоўваная частка [[Парк прыроды Медзведніца|Парку прыроды Медзведніца]] займае 228 км². На паўночных і ўсходніх схілах Медзведніцы размяшчаюцца горналыжныя трасы з рознай ступенню складанасці. На паўночным схіле рэгулярна праводзяцца міжнародныя спаборніцтвы па [[слалам, гарналыжны спорт|гарналыжнаму слаламу]] пад эгідай [[Міжнародная федэрацыя лыжнага спорту|Міжнароднай федэрацыі лыжнага спорту]]. Адной з галоўных прыродных славутасцей з’яўляецца пячора Ветарніца, размешчаная ў паўднёва-заходняй частцы Медзведніцы. Пячора мае працягласць 7 128 метраў<ref>З меркаванняў бяспекі наведвальнікі могуць наведваць толькі першыя 380 метраў.</ref>. У пячоры маюцца наскальныя малюнкі, сталактыты і сталагміты, калоніі [[кажан]]оў. На паўднёвым схіле Медзведніцы размешчаны замак [[Медзведград]], пабудаваны ў [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзі]] па рашэнні папы [[Інакенцій IV|Інакенція IV]] пасля таго, як войска [[Батый|Батыя]] спустошыла [[Заграб]], разбурыўшы дамы і храмы. З назіральнай пляцоўкі Медзведграда, з вышыні 500 метраў, адкрываецца цудоўны краявід на Заграб. Славутасцю Медзведніцы з’яўляецца [[Зрынская рудня]], якая ўяўляе сабой комплекс шахт, калідораў і адкрытых выпрацовак. Яе распрацоўка пачалася ў XV стагоддзі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.pp-medvednica.hr/ Прыродны парк Медзведніца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100619204601/http://www.pp-medvednica.hr/ |date=19 чэрвеня 2010 }} {{ref-hr}} * [http://www.medvednica.info/ Medvednica.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120101220056/http://www.medvednica.info/ |date=1 студзеня 2012 }} {{ref-hr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Харватыі]] [[Катэгорыя:Славутасці Харватыі]] [[Катэгорыя:Горналыжныя курорты Харватыі]] [[Катэгорыя:Заграб]] [[Катэгорыя:Славутасці Заграба]] [[Катэгорыя:Прыродныя паркі Харватыі]] [[Катэгорыя:Крапінска-Загарская жупанія]] tf7sxhn9xfvsnlqsojtgegn0yw9r3j2 Паўночна-Алічурскі хрыбет 0 461793 5198674 4444246 2026-09-14T07:50:27Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198674 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Паўночна-Алічурскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 2|lat_sec = 37 |lon_dir = E|lon_deg =73 |lon_min = 7|lon_sec = 38 |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Плошча = |Даўжыня = 110 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 5929 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }}'''Паўночна-Алічурскі хрыбет''' (ранейшая назва — ''Базардарынскі хрыбет''<ref>{{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article088675.html|Базардаринский хребет}}</ref>) — [[горны хрыбет]] на [[Памір]]ы, у [[Таджыкістан]]е. Размешчаны паміж ракой [[Мургаб]] і [[Сарэзскае возера|Сарэзскім возерам]] на поўначы і ракой [[Рака Алічур|Алічур]] і возерам [[Яшылькуль]] на поўдні. Служыць усходнім працягам [[Рушанскі хрыбет|Рушанскага хрыбта]]. Хрыбет складзены [[граніт]]оідамі, [[Метамарфічныя горныя пароды|мэтамарфічнымі]] і [[Гліністы сланец|гліністымі сланцамі]], [[пясчанік]]амі і [[вапняк]]амі. Вялікая колькасць [[ледавік]]оў — каля 470, агульная плошча якіх дасягае 295 [[Квадратны кіламетр|км²]]. Пануюць [[Геаграфічны ландшафт|ландшафты]] камяністага высакагор'я са [[скала]]мі і асыпкамі, у ніжніх частках схілаў пераважае разрэджаная [[расліннасць]] халоднай высакагорнай [[Пустыня|пустыні]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article100591.html}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горы Таджыкістана]] epr24iizx76zii8rzgzjpasiyau8vs3 Нуратау 0 461807 5198665 3767485 2026-09-14T07:50:10Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198665 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Нуратау |Нацыянальная назва = |Выява = Sap-Say.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =66 |lon_min = 40|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Гісара-Алай |Плошча = |Даўжыня = 170 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Хаятбашы |Вышыня = 2169,5 |Краіна = Узбекістан |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Нуратау''', '''Нурацінскі хрыбет''' ({{lang-uz|Nurota tog'lari, Нурота тоғлари}}) — [[горны хрыбет]] ва [[Узбекістан]]е, адно з заходніх адгор'яў [[Гісара-Алай]]скай сістэмы. З поўдня абмяжоўвае пустыню [[Кызылкум]]. На ўсходзе аддзяляецца ад хрыбта Мальгузар глыбокай [[цясніна]]й [[Тамерланавы Вароты]]. Працягласць хрыбта складае 170 км. Найвышэйшы пункт — гара Хаятбашы (2169,5 м). Хрыбет складзены пераважна [[пясчанік]]амі, [[вапняк]]амі і [[Эфузіўныя горныя пароды|вулканічнымі пародамі]]. Грэбень плоскі; паўночны схіл круты, скалісты, паўднёвы — спадзісты, раздзелены [[даліна]]мі дробных [[Рака|рэк]]. На грэбні — горныя [[стэп]]ы, на схілах — [[куст]]ова-стэпавы [[Геаграфічны ландшафт|ландшафт]]. У далінах паўднёвага схілу — [[аазіс]]ы з садамі, агародамі, участкамі паліўных палёў. == Літаратура == * {{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article082816.html}}. * ''[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/3559/Нуратау Нуратау]''<span> — артыкул з Геаграфічнай энцыклапедыі</span>. [[Катэгорыя:Горы Узбекістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Узбекістана]] a8cftu19xomnqtzntqaohm60aszhq1o Аргунскі хрыбет 0 462043 5198564 4790231 2026-09-14T07:34:22Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198564 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Аргунскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Аргунский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 05|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 118|lon_min = 20|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 130 |Шырыня = 35—40 |Найвышэйшая вяршыня = Бярозавая (гара) |Вышыня = 1139 |Краіна = Расія |Рэгіён = Забайкальскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Аргу́нскі хрыбет''' ({{lang-ru|Аргунский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] [[Расія|Расіі]], у левабярэжжы сярэдняга цячэння ракі [[Аргунь]]. Хрыбет пачынаецца паблізу Забайкальска і цягнецца на паўночны ўсход да правабярэжжа нізоўяў ракі Урулюнгуй, левага прытоку Аргунь. Агульная працягласць хрыбта складае каля 130 км пры сярэдняй шырыні 35—40 км. Пераважныя вышыні дасягаюць 1000 м, вышэйшы пункт — гара Бярозавая (1139 м). Хрыбет складзены пародамі пераважна [[Палеазой|палеазойскай эры]]: [[граніт]]амі, [[пясчанік]]амі, [[Кангламерат (парода)|кангламератамі]] і [[туф]]амі. У [[Рэльеф (геаграфія)|рэльефе]] пераважаюць нізкагор’і з параўнальна плаўнымі абрысамі; на схілах — [[яр]]ы і бэлькі, месцамі — [[Скала|скальныя]] выступы. Пераважны тып ландшафту — горныя [[стэп]]ы, радзей — горныя [[лесастэп]]ы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Аргу́нский хребе́т|50}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Аргу́нский хребе́т|38}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=519|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://ez.chita.ru/encycl/concepts/?id=781 Малая энциклопедия Забайкалья: Природное наследие / гл. ред. Р. Ф. Гениатулин. — Новосибирск: Наука, 2009. — 698 с. // Энциклопедия Забайкалья]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Забайкальскага края]] el5r8tune4hh9in8q293rn7unhs2um4 Пірын 0 463516 5198677 4571408 2026-09-14T07:50:33Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198677 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = 1210 |Даўжыня = 75 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Віхрэн |Вышыня = 2914 |Краіна = Балгарыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Zabeshkoto ezero pirin IMG 7410.jpg|thumb|Пірын]] '''Пірын''' ({{lang-bg|Пири́н}}) — горны масіў, размешчаны на паўднёвым захадзе [[Балгарыя|Балгарыі]], пралягае паміж рэкамі [[рака Струма|Струма]] і [[рака Места|Места]]. Даўжыня масіва каля 75 км, найвышэйшая вяршыня — [[гара Віхрэн]] (2914 м.). Пірын — адзін з найвышэйшых [[горны хрыбет|горных хрыбтоў]] у Балгарыі, ён уключае ў сябе 45 вяршынь вышынёй 2600 м і вышэй. Горы займаюць плошчу, роўную прыблізна 1210 км². Горы Пірына складаюць пераважна [[граніт]] і [[мармур]]. Клімат у Пірыне высакагорны з міжземнаморскім уплывам і перавагай заходніх і паўднёва-заходніх вятроў. 3 кліматычныя поясы — нізкагор’е (да 1000 м н.у.м), сярэднегор’е (ад 1000 да 1600 м) і высакагор’е (вышэй 1600 м). [[ападкі|Ападкаў]] выпадае 600—1000 мм у год, самая вялікая колькасць ападкаў выпадае ў лістападзе-снежні. Узімку моцныя снегапады. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Балгарыі]] rakici66zuhqzjw9thqea3xb6ni19u2 5198898 5198677 2026-09-14T11:18:26Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198898 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Плошча = 1210 |Даўжыня = 75 |Найвышэйшая вяршыня = Віхрэн |Вышыня = 2914 |Краіна = Балгарыя }} [[Файл:Zabeshkoto ezero pirin IMG 7410.jpg|thumb|Пірын]] '''Пірын''' ({{lang-bg|Пири́н}}) — горны масіў, размешчаны на паўднёвым захадзе [[Балгарыя|Балгарыі]], пралягае паміж рэкамі [[рака Струма|Струма]] і [[рака Места|Места]]. Даўжыня масіва каля 75 км, найвышэйшая вяршыня — [[гара Віхрэн]] (2914 м.). Пірын — адзін з найвышэйшых [[горны хрыбет|горных хрыбтоў]] у Балгарыі, ён уключае ў сябе 45 вяршынь вышынёй 2600 м і вышэй. Горы займаюць плошчу, роўную прыблізна 1210 км². Горы Пірына складаюць пераважна [[граніт]] і [[мармур]]. Клімат у Пірыне высакагорны з міжземнаморскім уплывам і перавагай заходніх і паўднёва-заходніх вятроў. 3 кліматычныя поясы — нізкагор’е (да 1000 м н.у.м), сярэднегор’е (ад 1000 да 1600 м) і высакагор’е (вышэй 1600 м). [[ападкі|Ападкаў]] выпадае 600—1000 мм у год, самая вялікая колькасць ападкаў выпадае ў лістападзе-снежні. Узімку моцныя снегапады. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Балгарыі]] 30uodx87orkr0k4xdmfytto8zt0x8ct Армянскі тэатр імя Сундукяна 0 463615 5198756 4410506 2026-09-14T08:12:02Z Autumndancer 168015 5198756 wikitext text/x-wiki {{Картка тэатра |назва = Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Габрыэла Сундукяна |Месцазнаходжанне = {{Сцяг Арменіі}} [[Ерэван]], вуліца Грэгара Лусаворыча, дом 6 |region = AM |CoordScale = 2000 |Ранейшыя назвы = Армянскі акадэмічны драматычны тэатр імя Габрыэла Сундукяна |умяшчальнасць = 1250 |заснаваны = [[1921]] |Дырэктар = [[Сцяпан Даўцян]] |Мастацкі кіраўнік = [[Армен Эдгаравіч Элбакян|Армен Элбакян]] |Галоўны рэжысёр = [[Тыгран Гаспаран]] |Галоўны дырыжор = |Галоўны балетмайстар = |Галоўны хормайстар = |сайт = [http://www.nationaltheater.am/ Афіцыйны сайт] |фота = Sundukyan State Academic Theatre of Yerevan (16).JPG |калаж = |памер = |узнагароды = {{ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя}} |подпіс = |Commons = }} '''Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Габрыэла Сундукяна''' — драматычны [[тэатр]] у сталіцы [[Арменія|Арменіі]] — [[Ерэван]]е, заснаваны ў [[1921]] годзе, найбуйнейшы драматычны тэатр Арменіі<ref name="te1" />. == Гісторыя == Тэатр быў заснаваны ў жніўні [[1921]] годзе<ref name="te1">Театральная энциклопедия. Гл. ред. С. С. Мокульский. Т. 1 — М.: Советская энциклопедия, 1961, 1214 стб. с илл., 12 л. илл.</ref> пад назвай ''1-ы Дзяржаўны тэатр Арменіі''. У 1937 годзе тэатру было прысвоена імя [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Габрыэла Сундукяна]]. 27.06.1956 тэатр быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга. У 1960 годзе тэатру было прысвоена званне акадэмічнага<ref name="bre2">Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 2. Анкилоз — Банка. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.</ref>. Цяпер тэатр носіць назву ''Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Габрыэла Сундукяна''. Першыя спектаклі тэатра: «Пэпо» [[Габрыэл Мкртычавіч Сундукян|Г. Сундукяна]] ([[прэм'ера]] адбылася 25 студзеня 1922, рэжысёр [[Леван Аляксандравіч Калантар|Л. Калантар]]), «Разбойнікі» (прэм'ера 7 лютага 1922, рэжысёр Л. Калантар)<ref name="te1" />. == Галоўныя рэжысёры == * (1980-85) [[Харэн Абрамян]] == Гл. таксама == * [[Англійскі парк (Ерэван)|Англійскі парк, Ерэван]] * [[Арусь Аруцюнаўна Асран]] * [[Лаура Ашотаўна Геваркян]] * [[Вольга Мікалаеўна Гулазян]] * [[Давід Мелкумавіч Малян]] * [[Эдгар Георгіевіч Элбакян]] {{зноскі}} == Літаратура == * Меликсетян С., Путь нашего театра (Ереван, [[1941]]) [[Катэгорыя:Тэатры Ерэвана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:1921 год у Ерэване]] 8htvrepa0fq9i0f02cxgzdc2q875yb2 Кітакамі (горы) 0 463666 5198803 4666374 2026-09-14T10:04:59Z Ueschar 151377 шаблон 5198803 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кітакамі}} {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет }} '''Кітакамі''' — [[горны хрыбет]] у [[Японія|Японіі]], у паўночна-ўсходняй частцы [[востраў Хонсю|вострава Хонсю]]. Працягласць хрыбта складае каля 200 км, шырыня — да 60 км. Вышэйшы пункт — гара Хаяцінэ (1914 м). На захадзе хрыбет абмежаваны далінамі рэк [[Кітакамі (рака)|Кітакамі]] і Мабеці; на ўсходзе абрываецца да [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], пры гэтым у паўднёвай частцы гор утвараецца мноства заліваў і бухт. Хрыбет складаюць пераважна метамарфічныя пароды палеазойскай эры. Радовішчы жалезнай руды. На схілах растуць шыракалістыя і змяшаныя лясы. Насельніцтва займаецца лясной гаспадаркай і марскім рыбалоўствам, у далінах — земляробствам і жывёлагадоўляй. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Японіі]] 3azhxhzjsx8txa3vg3t4zbwo925yjte Кіргізскі хрыбет 0 464568 5198648 4829899 2026-09-14T07:49:31Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198648 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кіргізскі хрыбет |Нацыянальная назва = ky/Кыргыз Ала-Тоо/kk/Қырғыз жотасы |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 30|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =74 |lon_min = 35|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 375 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Заходні Аламедын |Вышыня = 4875 |Краіна = Кыргызстан |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кіргізскі хрыбет''' ({{lang-ky|Кыргыз Ала-Тоо}}, {{lang-kk|Қырғыз жотасы}}) — [[горны хрыбет]], які абмяжоўвае з поўдня [[Чуйская даліна|Чуйскую даліну]] і пустыню Майынкум. Даўжыня хрыбта 375 км. Распасціраецца з усходу на захад ад Баомскай цясніны да горада [[Тараз]]. Найбольшая вышыня — 4875 м (пік Заходні Аламедын). Складзены пераважна [[асадкавыя горныя пароды|асадкавымі]] і метамарфічнымі пародамі, парфірытамі, [[граніт]]амі. Паўночны схіл больш спадзісты і доўгі, чым паўднёвы. На схілах да вышыні 2500 м — стэпы, лясы ([[елка]], [[ядловец|арча]]), вышэй — субальпійскія і [[альпійскія лугі]]. З вышыні 3700 м — [[снежнік]]і і ледавікі (агульная плошча абляднення 223 км²). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты]] 5svbyjj60e79fb8sdshiqt0j80txj44 Сабэк 0 464654 5198683 4590280 2026-09-14T07:50:47Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198683 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сабэк |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 20|lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 43|lon_sec = 50 |CoordScale = |Горная сістэма = Усходне-Карэйскія горы |Плошча = |Даўжыня = каля 300 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1594 |Краіна = Паўднёвая Карэя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сабэк''' ({{lang-ko|소백산맥}}) — [[горны хрыбет]] у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], паўднёва-заходняе адгалінаванне [[Усходне-Карэйскія горы|Усходне-Карэйскіх гор]]. З’яўляецца галоўным водападзелам Паўднёвай Карэі. Працягласць хрыбта — каля 300 км, максімальная вышыня — 1594 м. З поўдня да хрыбта прымыкае масіў Чырысан (1915 м). Сабэк складзены пераважна [[граніт]]амі, [[гнейс]]амі, [[кварцыт]]амі. Мае вострыя грабяні і стромкія схілы. На хрыбце размешчаны радовішчы [[золата]] (Кімчхон) і [[малібдэн]]у (Чансу). На схілах растуць [[Шыракалістыя лясы|шыракалістыя]] ([[дуб]], [[ясень]]) і [[мяшаныя лясы|мяшаныя]] (з прымешкай [[Елка|елкі]], [[Хвоя|хвоі]]) лясы; у паўднёвай частцы — [[Вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] лясы. == Літаратура == * {{ВСЭ3|Собэк}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Паўднёвай Карэі]] dwqau1g0hr6bmy62ufdyh5sng5i7hec Кюнгёй-Ала-Тоо 0 464774 5198652 3763155 2026-09-14T07:49:41Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198652 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 280 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Чок-Тал |Вышыня = 4771 |Краіна = |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Казахстан |Пазіцыйная карта 1 = Кыргызстан |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кюнгёй-Ала-Тоо''', '''Кунгей-Алатау''' ({{lang-kk|Күнгей-Алата́у}}, {{lang-ky|Күнгөй Ала-Тоо}}) — [[горны хрыбет]] на поўначы [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], які абмяжоўвае з поўначы [[Ісык-Кульская катлавіна|Ісык-Кульскую катлавіну]] ў [[Казахстан]]е і [[Кыргызстан]]е. Даўжыня каля 280 км. Вышыня да 4771 м (гара Чок-Тал). Складзены з [[граніт]]аў, [[сланец|сланцаў]], [[пясчанік]]аў. Пераважае высакагорны рэльеф. Ледавікі агульнай плошчы 237 км². На паўночных схілах і ўцяснінах — лясы з цянь-шаньскай елкі, на паўднёвых — горныя стэпы, вышэй горныя лугі і лугастэпы. Ва ўсходняй частцы перавал Сан-Таш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Казахстана]] [[Катэгорыя:Горы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Цянь-Шань]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] c78cpq8ltbkkzy7m8jdcfkcq6ftl4mr Канадскія Скалістыя горы 0 465769 5198895 4766918 2026-09-14T11:17:22Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198895 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Канадскія Скалістыя горы''' — горны масіў на захадзе [[Канада|Канады]], які з’яўляецца часткай [[Кардыльеры|Ціхаакіянскіх Кардыльераў]]. Найвышэйшы пункт — [[гара Робсан]] (3 954 м), самы нізкі — [[Ліярд|рака Ліярд]] (305 м). Канадскія Скалістыя горы выцягнуты з поўначы на поўдзень на 603 км у межах Канады, займаюць плошчу 93 409 км². Канадскія Скалістыя горы складаюцца з слаістых асадкавых парод, такіх, як вапнякі і сланцы. Канадскія Скалістыя горы геалагічна маладзейшыя за амерыканскія Скалістыя горы. Пяць нацыянальных паркаў размешчаны ў канадскіх Скалістых гарах: Банф, Ёха, Уотэртан-Лэйкс, Джаспер і Кутэней. Расліннасць — пераважна лясы, горна-тайговыя на поўначы і сасновыя на поўдні. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Горы Канады]] 6ddfw3rd8s78szh0oz1p44k33uccga5 5198913 5198895 2026-09-14T11:34:48Z Autumndancer 168015 5198913 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Канадскія Скалістыя горы''' — горны масіў на захадзе [[Канада|Канады]], які з’яўляецца часткай [[Кардыльеры|Ціхаакіянскіх Кардыльераў]]. Найвышэйшы пункт — [[гара Робсан]] (3 954 м), самы нізкі — [[Ліярд|рака Ліярд]] (305 м). Канадскія Скалістыя горы выцягнуты з поўначы на поўдзень на 603 км у межах Канады, займаюць плошчу 93 409 км². Канадскія Скалістыя горы складаюцца з слаістых асадкавых парод, такіх, як вапнякі і сланцы. Канадскія Скалістыя горы геалагічна маладзейшыя за амерыканскія Скалістыя горы. Пяць нацыянальных паркаў размешчаны ў канадскіх Скалістых гарах: Банф, Ёха, Уотэртан-Лэйкс, Джаспер і Кутэней. Расліннасць — пераважна лясы, горна-тайговыя на поўначы і сасновыя на поўдні. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Горы Канады]] mq18daimwh6l2r12uxau3j4cocp0a5t Геліопаль (Старажытны Егіпет) 0 469956 5198438 5026405 2026-09-14T01:28:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198438 wikitext text/x-wiki {{НП}} {{Значэнні|Геліопаль}} {{hiero|Іўну|<hiero>iwn-nw:O49</hiero>|align=right|era=egypt}} '''Геліопаль'''<ref>Напісанне паводле Беларускай энцыклапедыі, т. 6, с. 370, 371; гл. таксама Беларускую энцыклапедыю, т. 5, с. 140.</ref>, '''Геліопаліс''', '''Іліопаль''' ({{lang-el|Ἡλίουπόλις}}, [[Егіпецкая мова|егіп.]] ''Іўну'', бібл. ''Он'') — адзін з найстаражытнейшых і найважнейшых [[горад|гарадоў]] у [[Старажытны Егіпет|Старажытным Егіпце]], размешчаны на паўночны ўсход ад сучаснага [[Каір]]а. Цэнтр 13-га ніжнеегіпецкага [[Ном (Старажытны Егіпет)|нома]] Хека-анджу. У Геліопалі знаходзіўся галоўны цэнтр пакланення вярхоўнаму богу [[сонца]] (першапачаткова [[Атум]]у, затым Атуму-[[Ра]]) і цыклу звязаных з ім божастваў — «[[энеада|Вялікай Дзявяткі Іўну]]». Грэкі атаясамлялі Атума і Ра з [[Геліяс]]ам, ад чаго і пайшла грэчаская назва горада — '''Ἡλίουπόλις''' («горад сонца»). Старажытнаегіпецкая назва, транскрыбаваная ''ỉwnw'', часцей за ўсё перадаецца як '''Іўну''' ці '''Он''' (Ὂν у элінізаваным варыянце і אן ці און у яўрэйскім тэксце [[Біблія|Бібліі]]). == Гісторыя == [[Файл:Héliopolis200502.JPG|thumb|Папірусападобная калона]] Паводле [[Дыядор Сіцылійскі|Дыядора]], горад быў заснаваны [[Актый|А́ктыем]], сынам [[Геліяс]]а, вымушаным уцякаць з вострава [[Востраў Родас|Родас]] пасля забойства [[Тэнаг|брата]]. Горад ён назваў у гонар бацькі<ref>[[Дыядор Сіцылійскі]]. Гістарычная бібліятэка V 57</ref>. Геліопаль вядомы з [[дадынастычны перыяд, Старажытны Егіпет|дадынастычнага перыяду]]. У перыяд [[Ранняе царства (Егіпет)|Ранняга]] і [[Старое царства (Егіпет)|Старажытнага царства]] нароўні з [[Абідас]]ам і [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфісам]] належаў да колькасці найбольш забудаваных гарадоў. Першапачаткова Геліопаль быў асноўным цэнтрам пакланення Атуму, які лічыцца першым агульнаегіпецкім сонечным бажаством. Аднак ужо ў пачатку Старажытнага царства Атум быў выцеснены падобным геліопальскім богам Ра і атаяснёны з ім у вобразе Ра-Атума (акрамя Ра і Атума, у Геліопалі таксама быў распаўсюджаны культ быка [[Мневіс]]а). Прыход да ўлады [[V дынастыя|V дынастыі]] егіпецкіх кіраўнікоў зацвердзіў геліопальскае жрэцтва ў якасці найбольш уплывовай палітычнай групоўкі пры [[фараон]]е. Нягледзячы на ўзвышэнне культу [[Амон (бажаство)|Амона]] ў выніку палітычнага дамінавання [[Фівы (Егіпет)|Фіваў]], Ра захоўваў сваё значэнне і аўтарытэт як старажытны вярхоўны бог. Геліопальскае жрэцтва адаптоўвалася да новых палітычных умоў, развіўшы ўяўленні пра [[рэлігійны сінкрэтызм|сінкрэтычных]] божастваў [[Ра-Харахтэ]] (Ра + [[Хор (бажаство)|Хор]]) і [[Амон-Ра|Амона-Ра]] (Ра + Амон). Тым не менш, тэалагічная перавага геліопальскай [[Касмагонія|касмагоніі]], з якой супастаўляліся іншыя [[міфалогія|міфалагічныя]] схемы, не перашкодзіла фіванскім жрацам стаць галоўнай апорай агрэсіўнай знешняй палітыкі фараонаў [[XVIII дынастыя|XVIII дынастыі]] [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Апошняя спроба аднавіць былую палітычную магутнасць Геліопаля была прадпрынята ў пачатку кіравання [[Эхнатон]]а, які планаваў праводзіць радыкальныя пераўтварэнні, выкарыстоўваючы незадаволенасць жрацоў Ра-Харахтэ ўмацаваннем пазіцый жрэцтва Амона-Ра. У той час у Геліопалі быў узведзены храм Ведж-Атон, прысвечаны сонечнаму дыску Атону. Геліопаль быў добра вядомы [[Старажытная Грэцыя|старажытным грэкам]] і [[Старажытны Рым|рымлянам]]. У [[332 да н.э.]] у горадзе на кароткі час спыняўся [[Аляксандр Македонскі]]; храмы Геліопаля, вядомыя сваімі поспехамі ў астраноміі і філасофіі, неаднаразова наведваліся [[Салон]]ам, [[Піфагор]]ам, [[Платон]]ам і іншымі выдатнымі мыслярамі [[антычнасць|антычнасці]]. [[Манефон]], які, відаць, быў вярхоўным жрацом Геліопаля, у пачатку III стагоддзя да н.э. на аснове храмавых архіваў падрыхтаваў «Егіптыку», якая лічылася ў антычным свеце асноўнай крыніцай па гісторыі Старажытнага Егіпта. Аднак к I стагоддзю да н.э. цікавасць [[Пталамеі|Пталамеяў]] да геліопальскіх старажытнасцей згасла, і [[Страбон]] пабачыў храмы горада закінутымі. Пасля ўсталявання рымскага валадарства па загадзе імператара [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]] ў [[19|19-м годзе н.э.]] з Геліопаля былі вывезены «{{нп5|Іголкі Клеапатры||en|Cleopatra's Needles}}» — пары [[абеліск]]аў, якія былі пастаўлены перад храмам Ра [[Тутмос III|Тутмосам III]] і былы аднымі з найвышэйшых у Егіпце. Многія храмы і іншыя буйныя пабудовы старажытнага Геліопаля выкарыстоўваліся як будаўнічы матэрыял для ўзвядзення [[Фустат]]а, які пазней перарос у [[Каір]]. == Згадкі ў Бібліі == Геліопаль быў цэнтрам правінцыі [[Гесем]]. Быў адным з трох гарадоў са складамі харчу, у час сямігадовага голаду пры [[Іосіф Цудоўны|Іосіфе]]. Іосіф, які стаў [[візір]]ам і суправіцелем фараона ў Старажытным Егіпце, меў цесцем жраца Геліопаля<ref>{{Біблія|Быццё|41:45|, 50}}</ref><ref>[[Іосіф Флавій]]. The Antiquities of the Jews, Book II, 6.1.91</ref>. [[Септуагінта]] расказвае, што Геліопаль разам з гарадамі [[Піфом]] і [[Пер-Рамсес|Раамсес]], будавалі па загадзе фараона рабы-яўрэі, што і справакавала [[Выхад|Выхад яўрэяў са Старажытнага Егіпта]]. У часы біблейскіх прарокаў, [[Ісая]] згадваў Геліопаліс як адзін з 5 егіпецкіх гарадоў, якія меў стасункі з яўрэямі. Але ён зрабіў лінгвістычную памылку ў слове «горад сонца» (’ir hašemeš), запісаўшы яго як ’ir haheres — «горад разбурэння»<ref>Freedman, Myers, & Beck. Eerdmans Dictionary of the Bible, (ISBN 0-80-282400-5, ISBN 978-0-80-282400-4), «City of the Sun», p. 261</ref>. Гэта гульня слоў пазней замацавалася ў [[Ерамія|Ераміі]] і [[Езекііль|Езекіля]].<ref>{{Біблія|Іс|19:18}}</ref> Яўрэйскае слова Beth-shemesh, якое азначае «храм» (''Beth'') «сонца» (''shemesh'') выкарыстоўваў Ерамія. Ён праракаў лёс гораду, заяўляючы што цар [[Вавілон]]а [[Навухаданосар II|Навухаданосар]] знішчыць абеліскі (''слупы, статуі'') у Геліопалісе (''Бефсамісе'', ''«доме бога сонца»'') і спаліць храмы егіпецкіх багоў<ref>{{Біблія|Ер|43:13}}</ref>. Езекіль, сучаснік Ераміі, падмацаваў гэта паведамленне, заявіўшы што «маладыя людзі Она […] падуць ад мяча, а астатнія пойдуць у палон»<ref>{{Біблія|Ез|30:17}}</ref>. Езекіль таксама гуляў словамі выкарыстоўваючы [[тапонім]] «Он» — біблейскую назву Геліопаліса ў часы Іосіфа; У іншых перакладах Бібліі фігуруе ў гэтым радку не тапонім ''«Он»'', а слова іўрыту ''«Aven»''<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Ezekiel%2030:17;&version=ASV Езекіль 30:17 (пераклад American Standard Version)]{{ref-en}}</ref>, якое азначае «вар’яцтва, несправядлівасць» і значыць месца называюць «храмам жорсткіх вар’ятаў». == Сучасны Геліопаль == [[Файл:Obelisk-SesostrisI-Heliopolis.JPG|thumb|Абеліск [[Сенусерт I|Сенусерта I]]]] Цяпер Геліопалем таксама называюць сучасны прыгарад Каіра Міср аль-Джыдзіда ({{lang-ar|مصر الجديدة}}, «Новы Егіпет»), размешчаны каля старажытнага горада. Сам старажытны Геліопаль знаходзіўся на тэрыторыі сучасных ускраінных каірскіх раёнаў Аль-Матарыя і Айн Шамс ({{lang-ar|عين شمس}}). У Матарыі захаваўся абеліск [[Сенусерт I|Сенусерта I]], вакол якога створаны невялікі музей пад адкрытым небам (каля плошчы эль-Масала). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Илиополь}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Он}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Heliopol.htm Гелиополь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170722090250/http://www.egyptology.ru/sites/Heliopol.htm |date=22 ліпеня 2017 }} // [http://www.egyptology.ru/index.htm Египтологический Изборник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170630155735/http://www.egyptology.ru/index.htm |date=30 чэрвеня 2017 }} [[Катэгорыя:Гарады Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Тэлі]] irdhpbnbeybmh35it2g887vq60tvdfr Седэрберг 0 470240 5198689 4452816 2026-09-14T07:51:10Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198689 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Седэрберг |Нацыянальная назва = |Выява = SneeubergAndMalteseCross.jpg |Подпіс = Самая высокая гара хрыбта |lat_dir = S|lat_deg = 32|lat_min = 19|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =18 |lon_min = 50|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка |Рэгіён = Заходне-Капская правінцыя |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Седэрберг''' (''Cederberg mountains'', кедравыя горы) — горны масіў, складзены пераважна з [[пясчанік]]у. Знаходзіцца прыкладна ў 200 км на поўнач ад горада [[Кейптаўн]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]). Горы знакамітыя сваімі вясновымі (жнівень-верасень) кветкавымі лугамі і разнастайнасцю [[Флора|флоры]]. Гэтымі гарамі абмяжоўваецца натуральны арэал [[Aspalathus linearis]] — расліны, з якой атрымліваюць напой [[ройбас]] (ройбуш). == Спасылкі == * http://www.cederberg.co.za * http://www.clanwilliam.info/ [[Катэгорыя:Горы ПАР]] [[Катэгорыя:Заходне-Капская правінцыя]] 61xodvr82tjibb9w13vabqjozg9mg97 5198900 5198689 2026-09-14T11:19:08Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198900 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Седэрберг |Выява = SneeubergAndMalteseCross.jpg |Подпіс = Самая высокая гара хрыбта |Краіна = Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка |Рэгіён = Заходне-Капская правінцыя }} '''Седэрберг''' (''Cederberg mountains'', кедравыя горы) — горны масіў, складзены пераважна з [[пясчанік]]у. Знаходзіцца прыкладна ў 200 км на поўнач ад горада [[Кейптаўн]] ([[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]]). Горы знакамітыя сваімі вясновымі (жнівень-верасень) кветкавымі лугамі і разнастайнасцю [[Флора|флоры]]. Гэтымі гарамі абмяжоўваецца натуральны арэал [[Aspalathus linearis]] — расліны, з якой атрымліваюць напой [[ройбас]] (ройбуш). == Спасылкі == * http://www.cederberg.co.za * http://www.clanwilliam.info/ [[Катэгорыя:Горы ПАР]] [[Катэгорыя:Заходне-Капская правінцыя]] i8naow9cnb68wkcj8fo1pa2r3bfqqyb Німба 0 471126 5198664 4201102 2026-09-14T07:50:07Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198664 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Німба |Нацыянальная назва = |Выява = Mont Nimba landscape.jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1752 |Краіна = Гвінея/Кот-д’Івуар/Ліберыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Афрыка |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Німба''' — горы ў [[Афрыка|Афрыцы]] на мяжы [[Гвінея|Гвінеі]], [[Кот-д’Івуар]]а і [[Ліберыя|Ліберыі]]. Німба працягнуліся на 40 км, ляжаць ва ўсходняй частцы Гвінейскага высакагор’я. Узвышаюцца над раўніннай мясцовасцю, дасягаючы 1752 метраў над узроўнем мора. Асноўная вяршыня, гара Рычард-Молар, размешчана на мяжы паміж Кот-д’Івуарам і Гвінеяй. З’яўляецца вышэйшым пунктам для абедзвюх краін. Абрывістыя кліфы паміж плато і глыбокія даліны ўнізе, у якіх растуць густыя лясы. У гарах размешчана буйное радовішча жалезнай руды. Здабыча карысных выкапняў праводзілася з 1969 па 1978 год. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Гвінеі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Кот-д’Івуара]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ліберыі]] [[Катэгорыя:Горы Афрыкі]] nfx15ril5j4m6om09645fpij5y6axpy Мышкоўка 0 471543 5198867 4438349 2026-09-14T11:00:55Z Peisatai 111348 5198867 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Мышкоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 13 |Плошча басейна = 21 |Басейн = Нёман |Басейн рэк = [[Балтыйскае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі [[Мышкавічы (Лагойскі раён)|Мышкавічы]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 46 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 32|s_lon_sec = 16 |Вусце = [[Ілія|рака Ілія]] |Месцазнаходжанне вусця = за 4 км на ўсход ад вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 21|m_lat_sec = 17 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 15.0 |Ухіл ракі = 6,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Лагойскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мышко́ўка''' — [[рака]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Ілія]] (басейн [[Вілія|Віліі]]). == Назва == На польскай карце 1933 г. - Мышаўка (''Myszówka''). На яшчэ ранейшай карце 1846 г. - Мышыца (памяншальнага выгляду). == Водаапісанне == Даўжыня ракі 13 км. Плошча [[вадазбор]]у 21 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 6,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля вёскі [[Мышкавічы (Лагойскі раён)|Мышкавічы]]. Упадае ў Ілію прыкладна за 4 км у напрамку на ўсход ад вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]]. Вадазбор на паўночна-заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3}} — С. 422. * Ліст карты N-35-56. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Іліі]] ainnt069zamkrxtnlp1j48enx7gzykn 5198868 5198867 2026-09-14T11:01:24Z Peisatai 111348 /* Назва */ 5198868 wikitext text/x-wiki {{Рака2 |Назва = Мышкоўка |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 13 |Плошча басейна = 21 |Басейн = Нёман |Басейн рэк = [[Балтыйскае мора]] |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= каля вёскі [[Мышкавічы (Лагойскі раён)|Мышкавічы]] |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 16|s_lat_sec = 46 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 27|s_lon_min = 32|s_lon_sec = 16 |Вусце = [[Ілія|рака Ілія]] |Месцазнаходжанне вусця = за 4 км на ўсход ад вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] |Вышыня вусця = |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 21|m_lat_sec = 17 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 27|m_lon_min = 34|m_lon_sec = 15.0 |Ухіл ракі = 6,1 |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Лагойскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Мышко́ўка''' — [[рака]] ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], левы [[прыток]] ракі [[Ілія]] (басейн [[Вілія|Віліі]]). == Назва == На польскай карце 1933 г. - Мышаўка (''Myszówka''). На яшчэ ранейшай карце 1846 г. - Мышыца (памяншальнага выгляду, ад *Мыша). == Водаапісанне == Даўжыня ракі 13 км. Плошча [[вадазбор]]у 21 км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 6,1 м/км. Выток ракі знаходзіцца каля вёскі [[Мышкавічы (Лагойскі раён)|Мышкавічы]]. Упадае ў Ілію прыкладна за 4 км у напрамку на ўсход ад вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]]. Вадазбор на паўночна-заходніх схілах [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3}} — С. 422. * Ліст карты N-35-56. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Минской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020051910/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Minsk/tabl1-2.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Прытокі Іліі]] 3pd45zh5tl05mt2lwu9qf5uqwxisb33 Біхар (горны масіў) 0 471622 5198581 4965780 2026-09-14T07:34:56Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198581 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Біхар |Нацыянальная назва = ro/Munţii Bihorului |Выява = Apuseni in Romania.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 27|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 41|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = 25 |Шырыня = 14 |Найвышэйшая вяршыня = Куркубэта |Вышыня = 1849 |Краіна = Румынія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні2|Біхар}} '''Біхар''' ({{lang-ro|Munţii Bihorului}}) — горны масіў у [[Заходнія Румынскія горы|Заходніх Румынскіх гарах]]. Вышыня да 1848 м (гара Куркубэта). Пераважаюць пакатахвалістыя хрыбты і масівы. Ускраіны моцна расчлянёныя скідамі. Біхор уяўляе сабой фрагмент герцынскага масіва, складзены з [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў мезазойскіх пясчанікаў, кангламератаў, гліністых сланцаў, [[вапняк]]оў. Характэрны [[карст]]. Маюцца разбураныя патухлыя [[вулкан]]ы. Радовішчы [[жалезныя руды|жалезнай руды]], баксітаў. [[шыракалістыя лясы|Шыракалістыя]] і [[хваёвыя лясы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] t9tx4w3h10g63lnf7f2qbuxq8m8x8pt 5198871 5198581 2026-09-14T11:03:02Z Ueschar 151377 удакладненне 5198871 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Біхар |Нацыянальная назва = ro/Munţii Bihorului |Выява = Apuseni in Romania.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 27|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 41|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = 25 |Шырыня = 14 |Найвышэйшая вяршыня = Куркубэта |Вышыня = 1849 |Краіна = Румынія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні2|Біхар}} '''Біхар''' ({{lang-ro|Munţii Bihorului}}) — горны масіў у [[Заходнія Румынскія горы|Заходніх Румынскіх гарах]]. Вышыня да 1848 м (гара Куркубэта). Пераважаюць пакатахвалістыя хрыбты і масівы. Ускраіны моцна расчлянёныя скідамі. Біхор уяўляе сабой фрагмент герцынскага масіва, складзены з [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў мезазойскіх пясчанікаў, кангламератаў, гліністых сланцаў, [[вапняк]]оў. Характэрны [[карст]]. Маюцца разбураныя патухлыя [[вулкан]]ы. Радовішчы [[жалезныя руды|жалезнай руды]], баксітаў. [[шыракалістыя лясы|Шыракалістыя]] і [[хваёвыя лясы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] iox6alxuxd3oj76cxw1k1lhytcsjw55 5198874 5198871 2026-09-14T11:05:16Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5198874 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Біхар |Нацыянальная назва = ro/Munţii Bihorului |Выява = Apuseni in Romania.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 27|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 22|lon_min = 41|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = 25 |Шырыня = 14 |Найвышэйшая вяршыня = Куркубэта |Вышыня = 1849 |Краіна = Румынія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні2|Біхар}} '''Біхар''' ({{lang-ro|Munţii Bihorului}}) — горны масіў у [[Заходнія Румынскія горы|Заходніх Румынскіх гарах]]. Вышыня да 1848 м (гара Куркубэта). Пераважаюць пакатахвалістыя хрыбты і масівы. Ускраіны моцна расчлянёныя скідамі. Біхар уяўляе сабой фрагмент герцынскага масіва, складзены з [[крышталічныя сланцы|крышталічных сланцаў]], [[граніт]]аў мезазойскіх пясчанікаў, кангламератаў, гліністых сланцаў, [[вапняк]]оў. Характэрны [[карст]]. Маюцца разбураныя патухлыя [[вулкан]]ы. Радовішчы [[жалезныя руды|жалезнай руды]], баксітаў. [[шыракалістыя лясы|Шыракалістыя]] і [[хваёвыя лясы]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] o8dulvg93xjj77nbp19giuudn8360yy Гоман (група) 0 472663 5198777 5026912 2026-09-14T08:57:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198777 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Гоман}} «'''Гоман'''» ({{lang-ru|Гомон}}) ― беларуская [[Народнікі|народніцкая група]], якая арганізавалася вясной-летам [[1881]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у ([[Расійская імперыя]]) пад назвай «Беларуская грамада» (1881). Пазней назва змянілася на «Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя» (1882), «Беларуская арганізацыя» (1883—1884) і «Гоман» (1884). Мела ў сваім складзе галоўным чынам санкт-пецярбургскіх студэнтаў — ураджэнцаў [[Паўночна-Заходні край|беларускіх губерняў]] Расійскай імперыі, імкнулася стварыць агульнабеларускую партыю [[Сацыялізм|сацыялістычнага кірунку]] на ўзор расійскай «Народнай волі»<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref>. Група прапагандавала ідэю асобнасці беларускага народа (нацыі), абуджэння этнічнай самасвядомасці [[Беларусы|беларусаў]], адраджэння беларускамоўнай культуры, эканамічнага і культурнага развіцця грамадства шляхам змены палітычнага ладу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў кірунку роўнасці і [[аўтаномія|аўтаноміі]] народаў (у тым ліку [[Беларусы|беларусаў]]) у складзе рэспубліканскай Расійскай федэрацыі і шляхам змены эканамічнага ладу на аснове [[Навуковы сацыялізм|навуковага сацыялізму]], каб знішчыць усялякую эксплуатацыю. Самыя актыўныя ўдзельнікі групы былі арыштаваны царскімі ўладамі ў 1884 г., таму група спыніла сваё існаванне. За перыяд сваёй дзейнасці выдала некалькі аб'ёмных адозваў і паспела выдаць два нумары [[Гоман (часопіс, 1884)|часопіса «Гоман» (1884)]]. == Гісторыя арганізацыі == На думку беларускага гісторыка [[Захар Васілевіч Шыбека|Захара Шыбекі]], заснавальнікам сялянскага сацыялізму ў Беларусі быў [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864)<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref>. Аднак толькі ў пачатку 1880-х гг. у [[Санкт-Пецярбург]]у сярод студэнтаў з [[Паўночна-Заходні край|беларускіх губерняў]] Расійскай імперыі зноў пачалі арганізоўвацца [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] гурткі<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref>. Першы гурток беларускіх студэнтаў-[[сацыялізм|сацыялістаў]] у Санкт-Пецярбургу ўзнік вясной-летам 1881 г., атрымаў назву «Беларуская грамада» (1881) і ставіў мэту стварэння беларускай народнай партыі (на ўзор расійскай партыі «Народная воля»), якая б аб'ядноўвала ўсе [[рэвалюцыя|рэвалюцыйныя гурткі]] беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref>. У стварэнні «Беларускай грамады» (1881) актыўны ўдзел бралі студэнт [[Аляксандр Іванавіч Марчанка|Аляксандр Марчанка]] і нарадаволец [[Ігнат Грынявіцкі]]. Пазней беларускі гурток атрымаў назву «Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя» (1882), «Беларуская арганізацыя» (1883—1884) і «Гоман» (1884)<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Менавіта ў 1884 г., калі расійскія народнікі практычна страцілі кантроль над правінцыямі, рабілася новая спроба стварэння агульнабеларускай партыі сацыялістычнага кірунку: меркавалася, што яна аб'яднае ўсе нелегальныя сацыялістычныя гурткі беларускіх губерняў Расійскай імперыі незалежна ад іх нацыянальнага складу і будзе каардынаваць свае дзеянні з расійскай партыяй «Народная воля»<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129—130.</ref>. Яшчэ ў лістападзе 1881 г. узнікненне гуртка «Беларуская грамада» было зафіксавана ў агентурных данясеннях санкт-пецярбургскай паліцыі і ўказана, што група выдае [[Гектограф|гектаграфічным спосабам]] заклікі да беларускай моладзі і праграму сваіх дзеянняў — барацьбы з расійскім урадам за інтарэсы беларускага народа: дабіцца ў будучым самастойнага існавання [[Беларусь|Беларусі]] і змены яе грамадскага і эканамічнага ладу<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Кіраўнікамі групы з 1881 г. былі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref><ref>Семашкевіч Р. М. Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбурзе (канец XIX―пачатак XX ст. — Мн., 1971.</ref>: * [[Аляксандр Іванавіч Марчанка]] (1860— пасля 1889) — студэнт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] гісторыка-філалагічнага факультэта з 1881 г.; родам з [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]]; [[праваслаўе|праваслаўны]]; бацькі яго — мяшчане па саслоўнай прыналежнасці — вольнаадпушчаныя прыгонныя сяляне графа Салтыкова; быў знаёмым [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Ігната Грынявіцкага]]. * [[Хаім Аронавіч Ратнер]] (1861—пасля 1887) — студэнт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта фізіка-матэматычнага факультэта са жніўня 1882 г., [[яўрэі|яўрэй]], [[іўдаізм|іўдзей]], родам са [[Шклоў|Шклова]] — з [[купецтва|купецкага саслоўя]]. У асноўны склад (ядро) групы ўваходзілі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>: * [[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915) — студэнт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта фізіка-матэматычнага факультэта з 1882 г.<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>, [[дваранства|дваранін]]-[[каталіцызм|католік]], родам з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага]] і [[Слуцкі павет|Слуцкага паветаў]]. * [[Марцін Янавіч Стацкевіч]] — студэнт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта, родам з [[Вільнюс|Вільні]]. * [[Станіслаў Янавіч Нясцюшка-Буйніцкі]] — слухач [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут|Санкт-Пецярбургскага тэхналагічнага інстытута]], дваранін-католік, родам з [[Віцебск]]а. [[File:Урбан Баніфацевіч Крупскі 1863-1915 - фота.jpg|thumb|[[Урбан Баніфацевіч Крупскі]] (1863—1915). Фота каля 1900 г.]] Да менш значных членаў групы адносіліся: 1) [[Лявонцій Міхайлавіч Насовіч]] — землямер з [[Мінск]]а, з мінскіх мяшчан, звязаны з 1884 г. з [[Марксізм|марксісцкай]] групай «[[Вызваленне працы]]»; 2) Баляслаў Міхалавіч Рынкевіч — санкт-пецярбургскі наборшчык; 3) Марцэлій-Эдмунд Янчэўскі — нарадаволец; 4) Л. Гарадзішча — былы [[Гродзенская мужчынская гімназія|гродзенскі гімназіст]]; 5) Арцём Аляксеевіч Высоцкі — пісар віцебскага [[натарыус]]а; 6) Аляксандра Аркадзеўна (Аронаўна) Ратнер — слухачка санкт-пецярбургскіх жаночых курсаў, сястра [[Хаім Аронавіч Ратнер|Хаіма Ратнера]]; 7) Сафронаў<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Да санкт-пецярбургскай групы таксама прымыкала «[[рагачоў]]ская група»: Марголін, Бродскі і інш.<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref> Гэта былі толькі галоўныя асобы групы, якія фігуруюць у дакументах паліцыі, хоць на самай справе іх было болей<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. На думку беларускага гісторыка [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпана Александровіча]], змена пачатковай назвы магла сведчыць пра пэўную эвалюцыю поглядаў групы, гэтак як і пра тое, што расійская [[паліцыя]] магла не адрозніваць беларускія сацыялістычныя групы розных ідэйных напрамкаў<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Сучасныя беларускі гісторыкі ([[Захар Шыбека]], [[Алег Латышонак]] і інш.), прааналізваўшы тэксты адозваў і часопіса «Гоман», выявілі два розныя ідэйныя падыходы ў поглядах беларускіх народнікаў. Першы падыход — гэта адозва «Данілы Баравіка»: [[арганічная праца]]<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 29.</ref> (мірная асветная і эканамічная дзейнасць) на карысць уласнага [[Беларусы|беларускага народу]] без радыкальных сацыяльных змяненняў, каб знішчыць культурную розніцу паміж інтэлігенцыяй і народам<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref><ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 32.</ref>. Другі падыход — гэта адозва «Шчырага Беларуса»: інтэрнацыянальная сацыялістычная рэвалюцыя ў Расійскай імперыі, але без канкрэтызацыі шляху і спосабаў рэвалюцыі<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 129.</ref><ref>''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII ст. да пачатку XXI ст. — 2-е выд. — Смаленск, 2013. — С. 116.</ref>. На думку Алега Латышонка, адозва «Шчырага Беларуса» — гэта на самой справе выказванне поглядаў не беларускіх народнікаў, а рускага кіраўніцтва «Народнай волі», якое не хацела дзяліць партыю «Народная воля» на асобныя нацыянальныя арганізацыі, не хацела, каб існавала адасобленай беларуская група<ref>''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII ст. да пачатку XXI ст. — 2-е выд. — Смаленск, 2013. — С. 116.</ref>. [[16 снежня]] [[1882]] г. [[Станіслаў Янавіч Нясцюшка-Буйніцкі]] прыступіў да складання зборніка [[Беларуская мова|беларускамоўных]] твораў (творы [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] ([[Гапон (паэма)|«Гапон»]], «Павіншаванне войта Навума», урывак перакладу паэмы «Пан Тадэвуш», «Шчароўскія дажынкі», верш Навума Прыгаворкі на прыезд у Мінск А. Концкага, Уладзіслава Сыракомлі і Станіслава Манюшкі), балада «Нячысцік» [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандра Рыпінскага]], верш «Ігнат Сліўка» Ігната Мігановіча, варыянт ананімнага верша «Вясна гола перапала...» пад назвай «Вот свабоду дадуць скора» і інш.) — цяпер гэты рукапіс захоўваецца ў акадэмічнай бібліятэцы ў [[Вільнюс]]е ([[Літва]]) у зборы былога [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музея]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 539.</ref><ref>''Кісялёў, Г.В.'' Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча. — Мінск, 1988. — С. 24—26.</ref><ref>[https://be.wikisource.org/wiki/Нязнаны_верш_Мігановіча Нязнаны верш Мігановіча]</ref>. Там жа ў бібліятэцы зберагаецца і другі зборнік з [[руская мова|рускамоўнымі]] вершамі і [[беларуская мова|беларускамоўнымі]] гутаркамі, звязаны са Станіславам Янавічам Нясцюшка-Буйніцкім і яго сваякамі<ref>''Кісялёў, Г.В.'' Ад Чачота да Багушэвіча: праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. — 2-е выд. — Мінск, 2003. — С. 92.</ref>. Пра сацыяльную накіраванасць «гутарак» з гэтага зборніка добра сведчыць назва адной з іх: «Таму дворнаму войту Крываносу Міхайле, каторы крутнёй убіўся ў панскую ласку, мужыцкая рада, як нада жыць»<ref>''Кісялёў, Г.В.'' Ад Чачота да Багушэвіча: праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. — 2-е выд. — Мінск, 2003. — С. 92.</ref>. Адзін з рускамоўных вершаў з таго зборніку адрасаваны [[Францішак Пчыцкі|Францішку Пчыцкаму]]<ref>''Кісялёў, Г.В.'' Ад Чачота да Багушэвіча: праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. — 2-е выд. — Мінск, 2003. — С. 92.</ref>. [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпан Александровіч]] лічыць, што група прайшла з 1881 па 1884 г. эвалюцыю ад звычайнага студэнцкага гуртка да асобнай групы маладых нарадавольцаў, якая мела свой друкаваны орган — [[Гоман (часопіс, 1884)|часопіс «Гоман» (1884)]]<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Група падтрымлівала сувязь з Паўночна-Заходняй арганізацыяй «Народнай волі», створанай у [[Вільнюс|Вільні]] па ініцыятыве выканкама «Народнай волі». Гэта арганізацыя аб’ядноўвала народніцкія гурткі [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Гарадзенская губерня|Гарадзенскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губерняў]]. Гоманаўцы былі знаёмы з яе кіраўнікамі ― А. Лісоўскай, {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Чікаідзэ|М. Чікаідзэ|ru|Чикаидзе, Михаил Николаевич}}, Е. Айзенбергам і І. Лямпе. Ёсць сведчанні аб сувязях групы «Гоман» з народавольцамі М. П. Аўчыннікавым, Марцэліем-Эдмундам Янчэўскім, [[Пётр Піліпавіч Якубовіч|Пятром Піліпавічам Якубовічам]]<ref>Міхась Біч. Гоман // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — У 6 т. — Т. 3. — Мн., 1996. С. 60.</ref>. Зімой 1882 г. на сходках групы была выпрацавана палітычная праграма, якую летам 1882 г. размножылі на гектографе і разаслалі па гарадах беларускіх губерняў<ref>''Ляхоўскі, У.'' Ад гоманаўцаў да гайсакоў: чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове XIX ст. ― 1-й палове XX ст. (да 1939 г.). — 2-е выд. — Смаленск, 2015. — С. 21.</ref>. [[Аляксандр Іванавіч Марчанка|Аляксандр Марчанка]] быў арыштаваны санкт-пецярбургскай паліцыяй 20 сакавіка 1884 г. і ў канечным выніку аддадзены пад нагляд паліцыі на 5 год. [[Хаім Аронавіч Ратнер|Хаім Ратнер]] быў арыштаваны 23 сакавіка 1884 г. на сваёй кватэры ў Санкт-Пецярбургу, дзе паліцыя знайшла нелегальную [[друкарня|друкарню]], [[гектограф]] і цэлы склад нелегальнай літаратуры (у тым ліку 110 экземпляраў казкі «Дабрачыннасці і заганы» забароненага [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|Міхаіла Салтыкова-Шчадрына]], 32 асобніка першага нумара часопіса «Гоман»), тры рукапісы, з іх дзве напісаныя рукой Ратнера, а другія — Пятром Якубовічам<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. На думку Сцяпана Аляксандравіча, гэта былі матэрыялы, прыгатаваныя для выдання другога нумара «Гомана»<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. Ратнер доўга сядзеў у турме, а пасля адпраўлены ў Сібір на 3 гады. Далейшыя лёсы Марчанкі і Ратнера невядомы. Былі затрыманы паліцыяй і дапрошаны таксама [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбан Крупскі]], Марцін Стацкевіч, Станіслаў Нясцюшка-Буйніцкі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. У канцы 1884 г. народніцкая група перастала існаваць. «Гоманаўцам» не ўдалося аб'яднаць сацыялістычна-рэвалюцыйныя гурткі ў Беларусі і стварыць агульнабеларускую палітычную партыю<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 130.</ref>. Дзейнасць групы паспела праявіцца толькі ў публіцыстычнай сферы. За 1881—1884 гг. група выдала [[Гектограф|гектаграфічным спосабам]] на [[руская мова|рускай мове]] некалькі папяровых брашур агітацыйнага зместу (ананімна ці пад псеўданімамі) для беларускай інтэлігенцыі і іншых слаёў беларускага насельніцтва. Да нашага часу захаваліся толькі адозва «Да беларускай моладзі» (восень 1881 г.<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 5.</ref>), агітацыйныя брашуры «Пісьмы пра Беларусь. Пісьмо першае» Данілы Баравіка (16 снежня 1882 г.<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 6.</ref>) і «Пасланне да землякоў-беларусаў» Шчырага Беларуса (1 студзеня 1884 г.<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 8.</ref>), а таксама [[Гоман (газета, 1884)|часопіс «Гоман»]] (на рускай мове, усяго паспелі выдаць толькі два нумары — №1 люты-сакавік 1884 г.<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 10.</ref><ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref> і №2 15 лістапада 1884 г.<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>), — бо яны захаваліся перш за ўсё ў архівах паліцыі, дзе іх вывучаў у канцы 1960-х гг. беларускі гісторык [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпан Александровіч]]. == Ідэалагічныя погляды групы == Па меркаванні [[Рышард Радзік|Рышарда Радзіка]], нягледзячы на пэўную разнароднасць поглядаў, выказаных у корпусе тэкстаў беларускіх народнікаў-«гоманаўцаў», думкі групы варта разглядаць як пэўную цэласнасць і асабліва звяртаць увагу на тыя думкі, якія выражалі ідэю нацыянальнай беларускасці ў найболей развітай форме<ref>''Радзік, Р.'' Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. — Мінск, 2012. — С. 295.</ref>. Група тэарэтычна абгрунтоўвала існаванне асобнага [[Беларусы|беларускага народа]] (асобнага этнасу, а не часткі якога-небудзь этнасу), у сваёй праграме вылучала патрабаванні адраджэння літаратурнага статусу [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і яе развіцця, вывучэння беларускай гісторыі і народнай культуры, бытавога, культурнага і эканамічнага разняволення беларускага народа, якое звязвала з перамогай народнай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі, пераходам улады {{Нп3|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчаму сходу|ru|Всероссийское учредительное собрание}} і арганізацыі нацыянальных адміністрацыйна-тэрытарыяльных [[аўтаномія|аўтаномій]] (у тым ліку аўтаноміі для беларусаў) у складзе рэспубліканскай Расійскай федэрацыі і пераходам да [[Сацыялізм|сацыялістычнага ладу]] грамадства<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 22, 29, 30.</ref><ref>Самбук С. М. Революционные народники Белоруссии:(70-е ― начало 80-х годов XIX в.)― Мн., 1976. С. 150―179</ref>. Аднак у народніцкіх публікацыях «гоманаўцаў» няма вызначэння [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|тэрытарыяльных меж Беларусі і беларусаў]]<ref>''Радзік, Р.'' Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. — Мінск, 2012. —С. 296.</ref>. Ідэю федэралізацыі Расійскай імперыі «гоманаўцы» выказвалі ўслед за [[Украінцы|ўкраінскім]] народнікам [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|Міхаілам Драгаманавым]]<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 84.</ref><ref>''Ляхоўскі, У.'' Ад гоманаўцаў да гайсакоў: чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове XIX ст. ― 1-й палове XX ст. (да 1939 г.). — 2-е выд. — Смаленск, 2015. — С. 21.</ref>. [[Файл:Гомон 1884.jpg|250px|міні|[[Гоман (часопіс, 1884)|Часопіс «Гоман» (№1, 1884)]]]] У 1884 г. група выпускала на [[руская мова|рускай мове]] нелегальны [[Гектограф|гектаграфічны]] [[Гоман (часопіс, 1884)|часопіс «Гоман»]] з падзагалоўкам «Беларускі сацыяльна-рэвалюцыйны агляд». Часопіс заклікаў да барацьбы з расійскім самадзяржаўем у садружнасці з расійскімі рэвалюцыянерамі, друкаваў карэспандэнцыю з месцаў. У першым нумары часопіса дэкларавалася: ''«Мы — беларусы, і павінны змагацца за мясцовыя інтарэсы беларускага народа і федэратыўную аўтаномію краіны''. ''Мы — рэвалюцыянеры, бо, падзяляючы праграму барацьбы Народнай волі, лічым неабходным прыняць удзел у гэтай барацьбе; мы — сацыялісты, бо нашай галоўнай мэтай з’яўляецца эканамічнае паляпшэнне краіны на аснове [[Навуковы сацыялізм|навуковага сацыялізму]]»''<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. У першым нумары часопіса «Гоман» таксама было паведамленне пра арганізацыю [[марксізм|марксісцкай]] групы «[[Вызваленне працы]]» (1884) і выданне ёй «Бібліятэкі сучаснага марксізму»: ''«Нельга не аднесціся з поўным спачуваннем да цудоўнай мэты таварыства "Вызваленне працы" і не пажадаць разам з рэдактарам "Бібліятэкі сучаснага марксізму", каб рэвалюцыянеры, якія дзейнічаюць у Расіі і ад якіх залежыць больш за ўсё поспех выдання, аказалі гэтай справе сваё садзеянне і падтрымку»''<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. Раней Шчыры Беларус у сваім «Пасланні да землякоў-беларусаў» (1884) так пісаў пра [[марксізм|марксісцкае вучэнне]]: ''«Ідэалы новага сацыяльнага ладу пачынаюць пранікаць усюды, асабліва з таго часу, як яны атрымалі цвёрдае навуковае абгрунтаванне ў працах [[Карл Маркс|Маркса]] — гэтага прызнанага правадыра [[навуковы сацыялізм|навуковага сацыялізму]]»''<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. На думку многіх гісторыкаў ([[Захар Васілевіч Шыбека]], [[Аляксандр Генадзевіч Каханоўскі]], [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк]], [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]], [[Рышард Радзік]] і інш.<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск, 2003. — С. 130.</ref><ref>''Радзік, Р.'' Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. — Мінск, 2012. — 376 с.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080719165540/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/sbornik/03/06.htm Р. Радзик. Петербургские народники — творцы современной белорусской национальной идеи]</ref>), у 1880-ыя гг. беларускімі народнікамі ўпершыню была агучана думка пра асобнасць, самастойнасць беларускага этнаса сярод іншых славянскіх народаў. Аўтары часопіса «Гоман» адносілі [[Беларусы|беларусаў]] да разраду «''плябейскіх нацый''», якія не маюць сваёй нацыянальнай эліты (інтэлігенцыі) — па прычыне паланізацыі і русіфікацыі. Пры гэтым, на думку народнікаў-«гоманаўцаў», [[беларусы]] — самабытны народ, у якога ёсць свая мова, культура, побыт, паданні, уласнае гістарычнае мінулае і тэрыторыя, якая ўтварае адзіны эканамічны раён. «''Глуха, але настойліва пратэставаў ён супраць здрадлівых спроб паланізаваць або русіфікаваць яго, і абедзве сілком навязаныя яму культуры праходзілі міма, не прычапіўшыся да яго. Свята захоўвае ён асновы свайго жыцця ў чаканні з’яўлення сваёй інтэлігенцыі, якая будзе не ламаць гэтыя асновы, а развіваць і ўдасканальваць іх…''»<ref>''Шалькевіч, В.Ф.'' Гісторыя палітычнай і прававой думкі Беларусі. — Мн., 2002. С. 225―226.</ref>. Хутчэй за ўсё, [[яўрэі|яўрэем]] [[Хаім Аронавіч Ратнер|Хаімам Ратнерам]] упісаны ў тэксты групы такія словы: «''Бедная частка яўрэйства нідзе так не сышлася з народам, як у [[Беларусь|Беларусі]]: [[яўрэі]] не толькі засвоілі тут некаторыя народныя звычаі і забабоны, але нават нярэдкія выпадкі аднадушнай барацьбы гэтай часткі з беларусамі супраць яўрэяў жа, багацеяў і паноў…''»<ref>''Александровіч, С.Х.'' Кнігі і людзі: даследванні, археалагічныя знаходкі, успаміны, эсэ. — Мн., 1976. С. 78.</ref>. Даніла Баравік у «Пісьмах пра Беларусь» напісаў, што выданне «Пісьмаў» у пачатку планавался на беларускай мове, але ад гэтага намеру адмовіліся, бо ў тагачаснай беларускай мове не былі выпрацаваны многія навуковыя тэрміны<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 21.</ref>. У першым нумары часопіса «Гоман» аб'яўляся: ''«Жадаючы даць усім чытачам як найболей жывы матэрыял, мы маем намер размяшчаць артыкулы на рускай, польскай і беларускай мовах»''<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 62—63.</ref>, — бо рэдактары хацелі асвятляць жыццё не толькі беларускіх губерняў Расійскай імперыі, але і іншых<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 62.</ref>. У дайшоўшых да нашага часу публікацыях беларускіх народнікаў-«гоманаўцаў» [[беларуская мова]] прысутнічае ў рускамоўных тэкстах толькі нешматлікімі выслоўямі і фразамі<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 22, 94.</ref>, у тым ліку выслоўем ''«Заглянець сонца і ў наша ваконца»'' у якасці другога [[эпіграф]]а да адозвы «Пісьмы пра Беларусь. Пісьмо першае» (1882)<ref>Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884). — Минск, 1983. — С. 22.</ref>. Беларуская [[прымаўка]] «Загляне сонца і ў наша аконца», якая выражае надзею на лепшую будучыню, таксама была выкарыстана для выдання пад назвай «[[Дзядзька Антон]]» ([[Тыльзіт]], [[1892]]) і назвы беларускамоўнага выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» ([[1906]]) у [[Санкт-Пецярбург]]у. Беларускі гісторык Алена Сакольчык ідэі народнікаў-«гоманаўцаў» абагульніла наступным чынам: а) прызнанне [[Беларусы|беларускага этнасу]] як «асобнай галіны славянскага племені» з адпаведным вылучэннем двухбаковага пратэсту і супраць [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], і супраць [[Паланізацыя Беларусі|паланізацыі]]; б) абавязковы ўздым «маральнага, разумовага і эканамічнага ўзроўню народа», даць народу магчымасць праявіць свой «нацыянальны геній <…> свабодна развіваць сваю [[культура|культуру]] і распараджацца ў сваім унутраным жыцці»; в) наданне права беларусам «на аўтаномную федэратыўную самастойнасць у сям’і іншых народнасцей Расіі», змагаючыся разам з партыяй «Народная воля» супраць царскага самадзяржаўя<ref>Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, 1772—1917 гг. — Мінск, 2018. — С. 338—339.</ref>. == Ацэнкі == [[Вітальд Ёдка-Наркевіч]] (1864—1924), адзін з лідараў польскіх сацыялістаў у Беларусі, у 1903 г. меркаваў, што рэдактарамі «Гоману» былі маладыя [[палякі]] і што «гоманаўцы» не мелі рэальнай рэвалюцыйнай праграмы і шанцаў на поспех стварыць беларускую інтэлігенцыю і культуру ў тыя часы<ref>Jodko-Narkiewicz, W. Z powodu odezwy białoruskiej // Przedświt. 1903. № 2. S. 56―57.</ref>. Да 1926—1927 гг. такія гісторыкі і лідары беларускіх сацыялістаў як [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]] і [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]] не былі персанальна знаёмы з тэкстамі [[Гоман (часопіс, 1884)|часопіса «Гоман»]], які лічылі за [[газета|газету]], якая выдавалася на [[беларуская мова|беларускай мове]] ў [[Мінск]]у<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 39.</ref>. І толькі з перадачай ім ад польскага палітыка і гісторыка [[Леан Васілеўскі|Леана Васілеўскага]] экземпляра часопіса «Гоман» [[Беларускі музей у Вільні|Беларускаму музею імя Івана Луцкевіча ў Вільні]] адбылося знаёмства з тэкстам<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 39.</ref>. І толькі ў 1935 г. у [[Львоў|Львове]] выйшла на [[польская мова|польскай мове]] праца [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] «Narodowolcy-Białorusini i ich organ „Homon“» з аналізам ідэй гэтага часопіса<ref>''Łuckiewicz, A.'' Narodowolcy-Białorusini i ich organ «Homon» / A. Łuckiewicz // Pamiętnik VI Powszechnego zjazdu historyków polskich w Wilnie 17-20 września 1935 r. — T. 1. — Lwów, 1935. — S. 87—99.</ref>. Пра студэнцкую народніцкую групу «Гоман» успамінаў у 1930-х гг. у сваіх публікацыях [[ксёндз]] [[Адам Станкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|перадваеннай Польшчы]]: «„[[Мужыцкая праўда|Мужыцкую праўду]]“ пісалі і выдавалі беларусы-католікі з польскай культурай, а сярод беларускіх народавольцаў-гоманаўцаў ужо з’явілася беларуская [[праваслаўе|праваслаўная]] [[інтэлігенцыя]]. Першыя яшчэ аглядаліся на Польшчу і на традыцыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а іншыя звязвалі лёс [[Беларусь|Беларусі]] з [[Расія]]й і аб традыцыях Вялікага Княства Літоўскага, калі не лічыць [[Ігнат Грынявіцкі|Грынявіцкага]], зусім не памяталі. Гэтыя інтэлігенты не называлі сябе літоўцамі (як гэта рабіў [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскі]] і нават яшчэ [[Ігнат Грынявіцкі|Грынявіцкі]]), а менавіта [[беларусы|беларусамі]]…»<ref>Станкевіч А. Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення. — Вільня, 1934, С. 55―56.</ref>. Беларускі гісторык [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Сцяпан Александровіч]] лічыў, што зварот «Да беларускай моладзі» (1881) быў першым крокам у справе тэарэтычнага абгрунтавання змагання за права беларусам развіваць сваю нацыянальную культуру, а таксама заклікам супраць эканамічнай і культурнай эксплуатацыі (''«Кожны разумее, што ўсялякая эксплуатацыя ўяўляе сабой зло, з якім трэба змагацца любымі сродкамі»''), аднак «гоманаўцы» выказваліся непаслядоўна, бо ў той час лічылі, што «эксплуатацыя» будзе знішчана ''«рана ці позна насіллем ці мірным шляхам»''<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Члены групы лічылі, што перамагчы царызм і ўстанавіць новы эканамічны і палітычны лад можна без праліцця [[кроў|крыві]]: ''«Мы, моладзь, прасякнутая дэмакратычнымі перакананнямі, павінны рыхтавацца да дзейнасці, мэтаю і вынікам якой будзе мірная рэвалюцыя»''<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. Паводле ацэнкі Сцяпана Александровіча, часопіс «Гоман» (1884) ужо прадстаўляў сабой не проста інфармацыйны орган, а праграмна-тэарэтычны часопіс, у якім адлюстравалася перадавая думка Беларусі з усімі яе моцнымі і слабымі бакамі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10.</ref>. І заключыў, што выступаючы за прынцыпы нацыянальнай самастойнасці кожнага народа, рэспубліканскі лад Расійскай федэрацыі, дзе кожны народ будзе роўны сярод роўных, а таксама эканамічнае паляпшэнне жыцця краіны на аснове [[Навуковы сацыялізм|навуковага сацыялізму]], «гоманаўцы» сталі першымі прапагандыстамі [[марксізм]]у ў Беларусі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. Сцяпан Александровіч таксама ў духу свайго часу ([[БССР|савецкага перыяду гісторыі Беларусі]]) адзначаў, што «гоманаўцы» перабольшвалі ролю [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] ў [[грамадства|грамадскім жыцці]] і не заўважалі ролю [[рабочы клас|рабочага класу]] і [[Класавая барацьба|класавай барацьбы]], часам выказваючыся толькі за абмежаванне абсалютнай манархіі ў Расійскай імперыі<ref>''Александровіч, С.'' Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 11.</ref>. Беларускі гісторык літаратуры [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]] лічыў, што «гоманаўцы» ўпершыню сталі асэнсоўваць нацыянальнае пытанне ў Беларусі тэарэтычна, аб'ектыўна і адэкватна яго значэнню, а самой беларускай ідэі надалі палітыка-прававое афармленне ў духу канцэпцыі [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|Міхаіла Драгаманава]], канкрэтна паставілі пытанне аб суверэннасці беларускага народа і рабілі практычныя крокі для прапаганды беларускай ідэі<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя // Цяжкая дарога свабоды. — Мінск, 1994. — С. 23—24.</ref>. Польскі гісторык і сацыёлаг [[Рышард Радзік]] (нар. у 1951 г.) дапусціў тое, што [[Вітальд Ёдка-Наркевіч]] (1864—1924) разумеў слова «палякі» максімальна шырока і што ў рэдагаванні падпольных часопісаў прымалі ўдзел у тым ліку асобы «рускага роду, польскай нацыі», асабліва калі ўлічыць сацыяльны склад тагачаснага студэнцкага асяроддзя<ref>''Радзік, Р.'' Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. — Мінск, 2012. — С. 302.</ref>. Аднак Рышар Радзік усё ж зрабіў выснову, што беларускія народнікі-"гоманаўцы" «не пакінулі пасля сябе ні непасрэдных прадаўжальнікаў, ні выразных слядоў у свядомасці стваральнікаў беларускасці дарэвалюцыйнага перыяду ХХ ст.»<ref>''Радзік, Р.'' Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. — Мінск, 2012. — С. 306.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080719165540/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/sbornik/03/06.htm Р. Радзик. Петербургские народники — творцы современной белорусской национальной идеи]</ref>. Беларускі гісторык і этнолаг [[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Павел Церашковіч]] указаў, што прапагандысцкая дзейнасць санкт-пецярбургскай групы беларускіх народнікаў-«гоманаўцаў» была арыентавана пераважна на ўспрыманне навучэнскай моладзі, а таму яе ўздзеянне на фарміраванне нацыянальнай самасвядомасці беларусаў было абмежаваным<ref>''Терешкович, П.В.'' Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Минск, 2004. — С. 131.</ref>. Павел Церашковіч цалкам пагадзіўся з заключэннем [[Рышард Радзік|Рышарда Радзіка]], што «гоманаўцы» не пакінулі пасля сябе ні непасрэдных прадаўжальнікаў, ні выразных слядоў у стваральнікаў беларускасці дарэвалюцыйнага перыяду ХХ ст.<ref>''Терешкович, П.В.'' Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Минск, 2004. — С. 131—132.</ref> Беларускі гісторык [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігар Марзалюк]] адзначыў: «Пра існаванне “Гомона” ў Мінску ведалі. І [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адам Багдановіч]] ведаў пра яго са слоў мінскіх і віцебскіх [[народнікі|народнікаў]]. Іншая справа, ці чытаў ён яго сам, бо лічыў, што “Гомон” быў беларускамоўным выданнем»<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 43.</ref>. На думку Ігара Марзалюка, да ўзнікнення такога феномена як група «Гоман» прывяла расійская палітыка дэпаланізацыі [[Заходні край|Заходняга краю]] пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання 1863—1864 гг.]], а таксама дзейнасць беларускіх інтэлігентаў [[заходнерусізм|«заходнярускага кірунку»]], якія распрацавалі ў 1860—1870-ыя гг. для новага пакалення беларусаў новую этнакультурную парадыгму (арыентацыі на Расію, а не [[Заходняя культура|цывілізацыю Захаду]]), што разбурала ў [[Паўночна-Заходні край|беларускіх губернях імперыі]] сістэму ўзнаўлення традыцыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і «польскасці» як асноўнай гісторыка-палітычнай парадыгмы. І хоць «гоманаўцы» выказвалі канцэпцыю «двух ворагаў» для беларусаў ([[палякі|палякаў]] і [[рускія|рускіх]]), яны ўсё ж такі лічылі большым злом для Беларусі Польшчу і палякаў, бо лічылі тагачаснае беларускае [[дваранства]] [[Паланізацыя Беларусі|спалячаным]] і аддаленым ад сялян, а саюзнікамі бачылі для сябе рускіх [[Народнікі|сацыялістаў-рэвалюцыянераў (народнікаў)]]<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 38—39.</ref>. Беларускі філосаф [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] лічыць, што «гоманаўцы» стварылі ў свой час найбольш удалы ідэйны праект развіцця беларускага грамадства, бо звязалі нацыянальнае пытанне з сацыяльнай мадэрнізацыяй Беларусі ў фармаце саюзу з Расіяй, а не [[Заходняя культура|Захадам]]<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 40.</ref>. На думку Дзерманта, «класічныя пастулаты [[заходнерусізм]]у ў гэты час не маглі рэалізавацца [ў Беларусі], бо апелявалі да найбольш кансерватыўнай і ліберальнай плыняў. Атрымліваецца, што адзіны варыянт выйсця нацыянальнатворчай энергіі [беларусаў у той час] пралягаў у сацыял-рэвалюцыйным руху. І гэты рух перасягаў культурныя бар’еры. З’яўленне такіх людзей, як [[Ігнат Грынявіцкі|Грынявіцкі]], як бы да яго ні ставіцца, сведчанне таго, што гэты сінтэз існаваў і працаваў. Энергія, ідэйна абуджаная гоманаўцамі, трансліравалася на людзей, якія па розных прычынах уключаліся ў гэты рух, і ён пашыраўся»<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 40.</ref>. Беларускі гісторык [[Андрэй Уладзіміравіч Унучак|Андрэй Унучак]] прыйшоў да высновы адносна ўплыву ідэй беларускага народніцкага часопіса «Гоман» на беларускіх сацыялістаў пачатку ХХ ст.: «Вельмі складана казаць пра нейкі непасрэдны ўплыў часопіса. Мы не бачым механізму трансляцыі тэксту [часопісу "Гомон"] — проста не выяўлена. Часопіс не цытуецца ў [[Наша Ніва (1906)|"Нашай ніве"]]. Але самае істотнае, што ва ўспамінах, перапісцы таго перыяду згадкі пра "Гомон" мы не сустракаем аж да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Калі нехта знойдзе, то гэта будзе вялікім адкрыццём»<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 43.</ref>. Андрэй Унучак заключыў, што санкт-пецярбургскі часопіс «Гоман» не зрабіў вялікага ўражання на [[народнікі|народнікаў]] у [[Мінск]]у (як пацвярджаецца сведчаннем [[Адам Ягоравіч Багдановіч|Адама Багдановіча]], аднаго з кіраўнікоў мінскай арганізацыі «Народнай волі») і ўплыву на інтэлігенцыю [[Наша Ніва (1906)|«нашаніўскага» перыяду]]<ref>Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, 1772—1917 гг. / А.У. Унучак [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2018. — С. 488.</ref>. У той час для беларускіх народнікаў, якія жылі ў Мінску, нацыянальнае пытанне стаяла на дзясятым месцы<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 43.</ref>. Таму ідэя санкт-пецярбургскіх «гоманаўцаў» пра федэралізацыю Расіі ў такіх умовах была вельмі радыкальнай<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 43.</ref>. Андрэй Унучак цалкам адхіліў верагоднасць ўплыву [[заходнерусізм]]у на «гоманаўцаў», бо прозвішча аднаго з галоўных ідэолагаў заходнерусізму [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаіла Каяловіча]] ўзгадваецца ў тэксце часопісу «Гоман» двойчы і абодва разы ў негатыўным сэнсе<ref>[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 41.</ref>. Беларускі гісторык Алена Сакольчык лічыць, што гістарычнае значэнне «Гомана» заключаецца «ў сфармуляванні і тэарэтычным доказе існавання самастойнага [[беларусы|беларускага народа]], што ў многім каталізавала розныя формы мясцовай грамадскай ініцыятывы»<ref>Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, 1772—1917 гг. — Мінск, 2018. — С. 339.</ref>. Беларускі гісторык Андрэй Раюк прыйшоў да высноў, што «дзейнасць і сетка кантактаў [[Урбан Баніфацевіч Крупскі|Урбана Крупскага]] сведчаць не проста аб “эстафетнай” пераемнасці, а непасрэдным уплыве многіх ідэй «гоманаўцаў» (у першую чаргу, аб асобнасці і самабытнасці [[беларусы|беларускага народа]], палітычнай суб’ектнасці Беларусі ў форме аўтаноміі ў складзе Расіі, абуджэнні беларускай самасвядомасці і прагрэсіўнага развіцця грамадства) на погляды ліберальна-кансерватыўнага каталіцкага маянтковага дваранства Беларусі (галоўным чынам, членаў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]), якія распрацавалі [[краёўцы|кансерватыўны варыянт “краёвай канцэпцыі”]] ў пачатку ХХ ст. і не саромеліся адкрыта называць сябе [[беларусы|беларусамі]]»<ref>''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 345.</ref>. Нашчадкі разгромленых [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцаў 1863—1864 гг.]], калі ішла гаворка пра поўную дзяржаўную незалежнасць [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага «Края»]] ад Расійскай Імперыі, разумелі, што ў пачатку ХХ ст. [[Краёўцы|аўтаномія свайго «Края»]] ў складзе Расійскай імперыі — гэта максімум, чаго можна патрабаваць ад расійскага імператара<ref>''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 344—345.</ref>. Прааналізаваўшы беларускія палітычныя рухі канца XIX — пачатку XX ст., Андрэй Раюк зрабіў заключэнне, што «ідэю палітычнай суб’ектнасці Беларусі і асобнасці [[Беларусы|беларускага этнасу]] выказвалі не толькі беларускія сацыялістычныя групы, але і, у першую чаргу, беларускія ліберал-кансерватары з ліку маянтковых дваран»<ref>''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара. — Минск, 2023. — С. 345.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX – пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }}. — Минск, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184.</ref><ref>''Раюк, А.Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.]. — Мінск, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342.</ref><ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст.]. — Мінск, 2019. — Вып. 26. — С. 307—312.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|''Александровіч, С.Х.'']] Кнігі і людзі: даследванні, археалагічныя знаходкі, успаміны, эсэ / С.Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 206 с. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|''Александровіч, С.Х.'']] Слова — багацце: Літаратурна-крытычныя артыкулы / С.Х. Александровіч. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1981. — 414 с. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|''Александровіч, С.'']] Яны выдавалі «Гоман» / С. Александровіч // Літаратура і мастацтва. — 1970. — № 46. — С. 10—11. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадска-палітычнае жыццё ў Беларусі, 1772—1917 гг. / [[Андрэй Уладзіміравіч Унучак|А.У. Унучак]] [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2018. — 573 с. * [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|''Кісялёў, Г.В.'']] Ад Чачота да Багушэвіча: праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. / Г.В. Кісялёў. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2003. — 424 c. * [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|''Кісялёў, Г.В.'']] Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча: спроба навуковай сістэматызацыі дакументаў і матэрыялаў / Г.В. Кісялёў. — Мінск : Універсітэцкае, 1988. — 159 с. * [[Алег Латышонак|''Латышонак, А.'']] Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII ст. да пачатку XXI ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — 2-е выд. — Смаленск : Інбелкульт, 2013. — 368 с. * [[Арсень Ліс|''Ліс, А.'']] Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * [[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|''Ляхоўскі, У.'']] Ад гоманаўцаў да гайсакоў: чыннасць беларускіх маладзёвых арганізацый у 2-й палове XIX ст. ― 1-й палове XX ст. (да 1939 г.) / Уладзімір Ляхоўскі. — 2-е выд., папраўленае і дапоўненае. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 479 с. * [https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_75043.pdf Метрыка нацыянальнай ідэі. Круглы стол да 130-годдзя выдання часопіса «Гомон»] // Беларуская думка. — 2014. — № 12. — С. 38—45. * Публицистика белорусских народников: нелегальные издания белорусских народников (1881–1884) / сост. и подг. текстов: [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|С.Х. Александрович]], И.С. Александрович. — Минск : БГУ, 1983. — 132 c. * [[Рышард Радзік|''Радзік, Р.'']] Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст. / Р. Радзік; пер. з польск. мовы Н. Дзенісюк ; навук. рэд. С. Рудовіч ; С. Токць. — Мінск : Медысонт, 2012. — 376 с. * ''Радзік, Р.'' Петербургские народники ― творцы современной белорусской национальной идеи // Белорусский сборник. Статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. Выпуск 3. ― СПБ., Российская национальная библиотека, 2005. С. 288. * ''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/Раюк_НТ_%202020_%20Истор_Ч.2-178-184.pdf Беларускі палітычны кансерватызм канца XIX – пачатку XX ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220303072216/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/251512/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_%202020_%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A7.2-178-184.pdf |date=3 сакавіка 2022 }} / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2020. — Вып. 20. — Ч. 2. — С. 178—184. * ''Раюк, А.Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А.Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Раюк, А.Р.'' Урбан Крупскі (1863—1915): ад беларускага народніка да краёўца-кансерватара / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 3 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2023. — Вып. 23. — Ч. 1. — С. 339—346. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2019. — Вып. 26. — С. 307—312. * [[Сусанна Міхайлаўна Самбук|''Самбук, С.М.'']] Революционные народники Белоруссии (70-е ― начало 80-х годов XIX в.) / С.М. Самбук. — Минск : Наука и техника, 1972. — 244 с. * ''Терешкович, П.В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] / П.В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * [[Захар Шыбека|''Шыбека, З.'']] Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|''Łuckiewicz, A.'']] Narodowolcy-Białorusini i ich organ «Homon» / A. Łuckiewicz // Pamiętnik VI Powszechnego zjazdu historyków polskich w Wilnie 17-20 września 1935 r. — T. 1. — Lwów, 1935. — S. 87—99. == Спасылкі == * [http://vln.by/node/42 В. Носевич. Становление этноса и национальная идея] * [https://web.archive.org/web/20080719165540/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/sbornik/03/06.htm Р. Радзик. Петербургские народники — творцы современной белорусской национальной идеи] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народнікі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Расіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Санкт-Пецярбурга]] 3f48hzlidb8xb6jfdpsy6t2wdo6516f Шаблон:Хрыбет/Дакументацыя 10 472743 5198919 3461624 2026-09-14T11:44:30Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Шаблон:Горная сістэма/Дакументацыя]] 5198919 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Горная сістэма/Дакументацыя]] 02kqjvdwsc1kt5tpdvphw001u9ttvmb Алімпік (хрыбет) 0 474365 5198550 4408515 2026-09-14T07:29:42Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198550 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = en/Olympic Mountains |Выява = OlympicNP.jpg |Подпіс = Хрыбет Алімпік. Здымак [[Служба нацыянальных паркаў ЗША|NPS]]. |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 39|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 123|lon_min = 40|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Берагавыя хрыбты |Плошча = 14337 |Даўжыня = 162 |Шырыня = 159 |Найвышэйшая вяршыня = Гара Алімпус, Вашынгтон |Вышыня = 2427 |Краіна = ЗША |Рэгіён = Вашынгтон |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Алімпік''', або '''Алімпійскія горы''' ({{Lang-en|Olympic Mountains}}) — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Берагавыя хрыбты|Берагавых хрыбтоў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у штаце [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Размешчаны на [[Паўвостраў|паўвостраве]] [[Паўвостраў Алімпік|Алімпік]]. == Апісанне == Хрыбет складзены [[кварцыт]]амі, [[Гліністы сланец|гліністымі сланцамі]] і інтрузіўнымі пародамі. Найвышэйшая вяршыня — гара [[Гара Алімпус, Вашынгтон|Алімпус]] (2427 м). На схілах растуць высокаствольныя [[Хвойны лес|хвойныя лясы]], вяршыні пакрытыя [[Альпійскія лугі|альпійскімі лугамі]] і [[ледавік]]амі. Большая частка гор знаходзіцца ў складзе [[Нацыянальны парк|нацыянальнага парку]] [[Нацыянальны парк Алімпік|Алімпік]]. Горы Алімпік — адзін з самых вільготных раёнаў ЗША, тут выпадае звыш 2000 мм [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]] у год. == Спасылкі == * [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1531925 Горы Алімпік]. Інфармацыйная сістэма геаграфічных назваў (ЗША), [[Геалагічная служба ЗША]]. <small>Праверана 6 лістапада 2012 г.</small> * [http://peakware.com/areas.html?area=362 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309224819/http://www.peakware.com/areas.html?area=362 |date=9 сакавіка 2016 }} * {{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article084250.html|Олимпийские горы}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] [[Катэгорыя:Горы ЗША]] e9jge2bddvkhxa0av6tbd4j6h0nrr72 5198557 5198550 2026-09-14T07:31:45Z Ueschar 151377 афармленне 5198557 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Выява = OlympicNP.jpg |Подпіс = Хрыбет Алімпік. Здымак [[Служба нацыянальных паркаў ЗША|NPS]]. |Плошча = 14337 |Даўжыня = 162 |Шырыня = 159 |Вышыня = 2427 |Рэгіён = Вашынгтон |Частка=[[Берагавыя храбты]]}} '''Алімпік''', або '''Алімпійскія горы''' ({{Lang-en|Olympic Mountains}}) — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Берагавыя хрыбты|Берагавых хрыбтоў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у штаце [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Размешчаны на [[Паўвостраў|паўвостраве]] [[Паўвостраў Алімпік|Алімпік]]. == Апісанне == Хрыбет складзены [[кварцыт]]амі, [[Гліністы сланец|гліністымі сланцамі]] і інтрузіўнымі пародамі. Найвышэйшая вяршыня — гара [[Гара Алімпус, Вашынгтон|Алімпус]] (2427 м). На схілах растуць высокаствольныя [[Хвойны лес|хвойныя лясы]], вяршыні пакрытыя [[Альпійскія лугі|альпійскімі лугамі]] і [[ледавік]]амі. Большая частка гор знаходзіцца ў складзе [[Нацыянальны парк|нацыянальнага парку]] [[Нацыянальны парк Алімпік|Алімпік]]. Горы Алімпік — адзін з самых вільготных раёнаў ЗША, тут выпадае звыш 2000 мм [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]] у год. == Спасылкі == * [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1531925 Горы Алімпік]. Інфармацыйная сістэма геаграфічных назваў (ЗША), [[Геалагічная служба ЗША]]. <small>Праверана 6 лістапада 2012 г.</small> * [http://peakware.com/areas.html?area=362 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309224819/http://www.peakware.com/areas.html?area=362 |date=9 сакавіка 2016 }} * {{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article084250.html|Олимпийские горы}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] [[Катэгорыя:Горы ЗША]] 6o2ku68pk1vzgn558zmkbihvw2xuw7g 5198588 5198557 2026-09-14T07:36:19Z Ueschar 151377 арфаграфія 5198588 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Выява = OlympicNP.jpg |Подпіс = Хрыбет Алімпік. Здымак [[Служба нацыянальных паркаў ЗША|NPS]]. |Плошча = 14337 |Даўжыня = 162 |Шырыня = 159 |Вышыня = 2427 |Рэгіён = Вашынгтон |Частка=[[Берагавыя хрыбты]]}} '''Алімпік''', або '''Алімпійскія горы''' ({{Lang-en|Olympic Mountains}}) — [[горны хрыбет]] у сістэме [[Берагавыя хрыбты|Берагавых хрыбтоў]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], у штаце [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Размешчаны на [[Паўвостраў|паўвостраве]] [[Паўвостраў Алімпік|Алімпік]]. == Апісанне == Хрыбет складзены [[кварцыт]]амі, [[Гліністы сланец|гліністымі сланцамі]] і інтрузіўнымі пародамі. Найвышэйшая вяршыня — гара [[Гара Алімпус, Вашынгтон|Алімпус]] (2427 м). На схілах растуць высокаствольныя [[Хвойны лес|хвойныя лясы]], вяршыні пакрытыя [[Альпійскія лугі|альпійскімі лугамі]] і [[ледавік]]амі. Большая частка гор знаходзіцца ў складзе [[Нацыянальны парк|нацыянальнага парку]] [[Нацыянальны парк Алімпік|Алімпік]]. Горы Алімпік — адзін з самых вільготных раёнаў ЗША, тут выпадае звыш 2000 мм [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]] у год. == Спасылкі == * [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:1531925 Горы Алімпік]. Інфармацыйная сістэма геаграфічных назваў (ЗША), [[Геалагічная служба ЗША]]. <small>Праверана 6 лістапада 2012 г.</small> * [http://peakware.com/areas.html?area=362 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309224819/http://www.peakware.com/areas.html?area=362 |date=9 сакавіка 2016 }} * {{З ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article084250.html|Олимпийские горы}}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] [[Катэгорыя:Горы ЗША]] dbxdguwlgol3pa6a3kck6f76d1hca2i Берагавыя хрыбты 0 474366 5198578 5178687 2026-09-14T07:34:47Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198578 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Берагавыя хрыбты |Нацыянальная назва = en/Pacific Coast Ranges |Выява = Mt Constance Dosewallips River.JPG |Подпіс = Гара {{нп3|Гара Канстанс|Канстанс|en|Mount Constance}} у сістэме хрыбта [[Алімпік (хрыбет)|Алімпік]]. Раён [[Парк штата|парка штата]] {{нп3|Парк штата Доўсволіпс|Доўсволіпс|en|Dosewallips State Park}}. |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 52|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 123|lon_min = 23|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Кардыльеры |Плошча = 977500 |Даўжыня = 4222 |Шырыня = 2314 |Найвышэйшая вяршыня = Гара Уітні |Вышыня = 4418 |Краіна = ЗША/Канада/Мексіка |Пазіцыйная карта = Паўночная Амерыка |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Берагавы́я хрыбты́''' ({{Lang-en|Pacific Coast Ranges}} — у Канадзе, {{Lang-en|Pacific mountain system}} — у ЗША) — самы заходні ланцуг горных хрыбтоў, якія працягнуліся ўздоўж узбярэжжа [[Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ад [[Аляска|Аляскі]] да цэнтральнай [[Мексіка|Мексікі]]. [[Файл:Trinity_Alps_near_Granite_Lake.jpg|250px|злева|міні|Горы Кламат]] Берагавыя хрыбты з’яўляюцца часткай горнай сістэмы [[Кардыльеры]]. Хрыбты працягнуліся ўздоўж ўзбярэжжа Ціхага акіяна на 7240 км у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], на 1600 км па [[Канада|Канадзе]] і 1300 км па [[Мексіка|Мексіцы]]. Хрыбты складаюцца з васьмі асноўных частак, з поўначы на поўдзень: [[Берагавы хрыбет]] ([[Брытанская Калумбія]]), горы вострава [[Ванкувер (востраў)|Ванкувер]] і [[Хайда-Гуаі|астравоў Каралевы Шарлоты]], [[Каскадныя горы]] (дзеляцца на Паўночныя, Сярэднія і Паўднёвыя), [[Алімпік (хрыбет)|Горы Алімпік]], Берагавыя хрыбты Вашынгтона і [[Арэгонскі берагавы хрыбет|Арэгона]], [[Кламат (хрыбет)|Горы Кламат]], Берагавыя хрыбты Каліфорніі, Папярочныя Хрыбты. Часта ў склад Берагавых хрыбтоў уключаюць і горы [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Берагавыя хрыбты||104}} == Спасылкі == * [http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:252293 Берагавыя хрыбты]. Інфармацыйная сістэма геаграфічных назваў (ЗША), [[Геалагічная служба ЗША]]. <small>Праверана 5 лістапада 2012.</small> * [http://peakware.com/areas.html?area=1393 Peakware.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309224021/http://www.peakware.com/areas.html?area=1393|date=9 сакавіка 2016}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Горы Каліфорніі]] mzxr2391ikpghhkkiucex90yj0sp6id Чылійскі прыбярэжны хрыбет 0 474428 5198734 4151829 2026-09-14T07:56:42Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198734 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Чылійскі прыбярэжны хрыбет |Нацыянальная назва = es/Cordillera de la Costa |Выява = Cordillera_de_la_costa.JPG |Подпіс = Спадарожнікавы здымак NASA |lat_dir = S|lat_deg = 32|lat_min = 58|lat_sec = 32 |lon_dir = W|lon_deg = 71|lon_min = 0|lon_sec =48 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 3000 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сьера-Вікунья-Макена |Вышыня = 3114 |Краіна = Чылі |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Чылійскі прыбярэжны хрыбет, Берагавая Кардыльера''' ({{Lang-es|Cordillera de la Costa}}) — [[горны хрыбет]], які цягнецца з поўначы на поўдзень паралельна асноўнаму хрыбту [[Анды|Анд]] ад [[Мора-дэ-Арыка]] да [[Паўвостраў Тайтаа|паўвострава Тайтаа]], дзе заканчваецца разам з [[Пліта Наска|плітой Наска]], аддзяляе [[Цэнтральная даліна Чылі|Цэнтральную даліну]] ад [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Часта лічыцца часткай [[Анды|Анд]]. Самая высокая вяршыня — {{нп3|Гара Сьера-Вікунья-Макена|Сьера-Вікунья-Макена|es|Sierra Vicuña Mackenna}} вышынёй каля 3000 м. Вулканічная актыўнасць у хрыбце адсутнічае, аднак частыя [[Землетрасенне|землетрасенні]]. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Чылі]] pgzzmw8xh3rdh70nkq34ar6vc5ac92k Патагонскія Анды 0 474435 5198670 4639898 2026-09-14T07:50:20Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198670 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Патагонскія Анды |Нацыянальная назва = es/Andes Patagonicos |Выява = Patagonia Mountain Range.png |Подпіс = Спадарожнікавы здымак [[НАСА]]. |lat_dir = S|lat_deg = 47|lat_min = 46|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 72|lon_min = 12|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Анды |Плошча = 295 542 |Даўжыня = 1364 |Шырыня = 379 |Найвышэйшая вяршыня = Сан-Валенцін |Вышыня = 4058 |Пазіцыйная карта = Чылі |Пазіцыйная карта 1 = Аргенціна |Краіна = |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Патагонскія Анды''' (''Патагонскія Кардыльеры''; {{Lang-es|Andes Patagonicos}}) — паўднёвая частка горнага пояса [[Анды|Андаў]], на поўдзень ад 39° паўднёвай шыраты, на тэрыторыі [[Чылі]] і [[Аргенціна|Аргенціны]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Гара Сан-Валенцін|Сан-Валенцін]] (4058 м). Для паўночнай часткі характэрныя моцная [[Сейсматэрміналогія|сейсмічнасць]] і актыўны [[вулкан]]ізм ([[вулкан]]ы [[Ланін]], [[Вулкан Асорна|Асорна]], [[Каркавада (вулкан)|Каркавада]]). [[Клімат]] [[Умераны клімат|умераны]], вельмі вільготны: да 5000 мм ападкаў у год і больш. На поўдзень ад 46°30' паўднёвай шыраты размешчаны два буйныя Патагонскія ледавіковыя плато: [[Паўночнае Патагонскае ледавіковае плато|Паўночнае]] і [[Паўднёвае Патагонскае ледавіковае плато|Паўднёвае]]. Ля ўсходніх перадгор’яў — буйныя [[ледавік]]овыя [[Возера|азёры]]. У паўночнай частцы — [[Хвойны лес|хвойныя]] і лісцяныя [[Вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] [[Лес|лясы]], у паўднёвай — [[Мяшаныя лясы|змешаныя]] лістападна-вечназялёныя і хвойныя. На тэрыторыі гор размешчана мноства [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]]. == Літаратура == * {{ССГН}} * {{з ВСЭ|http://bse.sci-lib.com/article087375.html|Патагонские Анды}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анды]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Горы Чылі]] 91cmjxmc8e0gj6b1du96uo9urfjc8t9 Георгій Уладзіміравіч Меркуль 0 480742 5198457 5158453 2026-09-14T04:45:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198457 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Георгій Уладзіміравіч Меркуль''' ({{ВДП}}) — беларускі вучоны. [[Кандыдат сельскагаспадарчых навук]] (1974), [[дацэнт]] (1988). Спецыяліст у галіне лесазнаўства і лесаводства. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускі тэхналагічны інстытут імя С. М. Кірава]] (спецыяльнасць «Лясная гаспадарка», 1965; аспірантура, спецыяльнасць «Лесазнаўства і лесаводства; лясныя пажары і барацьба з імі», 1968). З лютага 1966 года і да 1970 года працаваў кіраўніком Талькаўскага лясніцтва<ref>{{Cite web |url=http://old.talka.info/lecnich.html |title=Талькаўскае лясніцтва |access-date=1 чэрвеня 2020 |archive-date=27 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127054637/http://old.talka.info/lecnich.html |url-status=dead }}</ref>. У 1975—2013 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце ([[Лесагаспадарчы факультэт БДТУ|лесагаспадарчы факультэт]], кафедра лесаводства, дацэнт). Памёр 28 мая 2021 года ў Мінску{{крыніца?}}. == Навуковыя інтарэсы == Устойлівае лесакарыстанне; [[біялагічная разнастайнасць]] і павышэнне прадукцыйнасці лясоў. Адзін з аўтараў [[патэнт]]а «Устройство для измерения диаметров»<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/patent/934192 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200628075520/https://patentdb.ru/patent/934192 |date=28 чэрвеня 2020 }}{{ref-ru}}</ref> Сярод апублікаванага: * Исследование влияния биологической мелиорации многолетним люпином и минеральных удобрений на рост средневозрастных, приспевающих и спелых сосновых насаждений : автореферат диссертации … кандидата сельскохозяйственных наук : 06.03.03 / Меркуль Георгий Владимирович. — Минск, 1974. * Лесаводства : вучэбны дапаможнік для студэнтаў спецыяльнасцей «Лясная гаспадарка», «Садова-паркавае будаўніцтва» / [Г. У. Меркуль і інш.]. — Мінск, 2001. * Тэхналогія лесагаспадарчай вытворчасці : практыкум : вучэбны дапаможнік / Г. Ул. Меркуль [і інш.]. — Мінск, 2004. == Узнагароды == Ганаровыя граматы [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] (2005), Беларускага тэхналагічнага інстытута і Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта (1982, 1986, 1987, 2000, 2008, 2010). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-BGTU-ar23481&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі. Меркуль, Георгій Уладзіміравіч (кандыдат сельскагаспадарчых навук; лясная гаспадарка; нар. 1938)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Меркуль Георгій Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Лесаводы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лесаводы СССР]] 33pb2aepsyx0s0re2hfimzdvcvlutqi Тайханшань 0 541904 5198712 3061815 2026-09-14T07:53:25Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198712 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Тайханшань |Нацыянальная назва = |Выява = TaihangMountain2.jpg |Подпіс = Тайханшань на поўначы Кітая |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 113|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 400 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сяа Утайшань |Вышыня = 2882 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Тайханшань''' ({{Кітайская|2=太行山|3=Tàiháng Shān}}; ''Tàiháng Shān'') — горны хрыбет у [[Кітай|Кітаі]], які знаходзіцца на ўсходняй ўскраіне [[Лёсавае плато|Лёсавых плато]] ў правінцыях [[Хэнань]], [[Шаньсі]] і [[Хэбэй]]. Хрыбет распасціраецца на 400 км з поўначы на поўдзень і мае сярэднюю вышыню ад 1500 да 2000 метраў. Асноўны пік Сяа Утайшань (2882 метраў), знаходзіцца на захад ад [[Пекін]]а. Хрыбет складзены з асадкавых парод, [[гнейс]]у і гранітаў. Заходнія схілы спадзістыя, а ўсходнія — стромкія. У гэтым раёне вядзецца здабыча каменнага вугалю, азбесту і графіту. == Літаратура == * {{З|БСЭ|http://partners.academic.ru/dic.nsf/bse/137870/%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%8C}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] 2mrez9ky1e70kja4c456vs3vyuktkji Шугнанскі хрыбет 0 542666 5198741 4218979 2026-09-14T07:56:56Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198741 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Шугнанскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 32|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 24|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Плошча = каля 150 |Даўжыня = каля 80 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = пік Скалісты |Вышыня = 5704 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Шугна́нскі хрыбет'''<ref name="БЭ17">{{крыніцы/БелЭн|17к}}</ref> — [[горны хрыбет]] у Заходнім [[Памір]]ы. Адміністрацыйна размешчаны на тэрыторыі [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]] [[Таджыкістан]]а. Служыць водападзелам ракі [[Гунт]] і яе левага прытоку Шахдары. Працягласць хрыбта складае каля 80 км. Найвышэйшая вяршыня — пік Скалісты (5704 м)<ref name="БЭ17" />. Шмат [[ледавік]]оў, агульная плошча каля 150 км². На схілах — высакагорныя [[стэп]]ы і [[луг]]і. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|||481}} * {{З ВСЭ||Шугнанский хребет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]] c8egio5ace3v5qsvf9mcwbs0unuahjb Таўр 0 548960 5198716 4798184 2026-09-14T07:53:39Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198716 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Таўр |Нацыянальная назва = tr/Toros |Выява = Taurus mountains - Toros Dağları 02.jpg |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 36|lat_min =46 |lat_sec =38 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 33|lon_sec = 37 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Дэмірказік |Вышыня = 3726 |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Таўр'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Торас'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-grc|Ταύρου}}, {{lang-tr|Toros}}) — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Малая Азія|Малой Азіі]], што цягнецца з захаду на ўсход уздоўж [[Міжземнае мора|міжземнаморскага]] берага і стварае паўднёвую мяжу [[Анатолія|Анаталійскага]] [[плато]]. Уся тэрыторыя горнага масіва ўваходзіць у склад [[Турцыя|Турцыі]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Дэмірказік]] (3726{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ГЭС|1989}}{{sfn|ВСЭ|1976}} м над узроўнем мора). Складзены пераважна з [[вапняк]]оў, крышталічных [[Сланец|сланцаў]] і іншых [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных горных парод]]. [[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] у цэнтральнай частцы альпійскі, на захадзе — [[карст]]авыя ландшафты. == Гл. таксама == * [[Антытаўр]] * [[Усходні Таўр]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Таўр, Торас||460}} * {{ВСЭ3|Тавр, Торос|25|164}} * {{крыніцы/БСГН|Тавр, Торос|620}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тавр, Торос|463}} == Спасылкі == * [http://www.livius.org/articles/place/taurus/ Taurus] * [http://www.allaboutturkey.com/taurus.htm Taurus Mountains] * [https://www.earthmagazine.org/article/travels-geology-turkeys-storied-turquoise-coast Travels in Geology: Turkey’s storied Turquoise Coast] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горы Турцыі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] jrafy8x7v09o4zjwsqy11tta9rp716m Антытаўр 0 548965 5198560 4069272 2026-09-14T07:32:31Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198560 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Антытаўр |Нацыянальная назва = tr/Aladağlar |Выява = Aladaglar 5.JPG |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Дэмірказік |Вышыня = 3756 |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Антыта́ўр''' ({{lang-grc|Αντίταύρου}}, {{lang-tr|Aladağlar}}) — [[гара|горны]] хрыбет на поўдні [[Малая Азія|Малой Азіі]] ([[Турцыя]]), частка горнай сістэмы [[Таўр]]. Найвышэйшая гара — [[Дэмірказік]] (3756 м). == Спасылкі == * [http://www.livius.org/articles/place/taurus/ Taurus] * [https://www.euratlas.net/geography/europe/mountains/taurus_mountains_anti_taurus.html Taurus — Anti-Taurus] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Турцыі]] co15ml3sd2zhsqdy7ubekvtf20ct530 Шаблон:Падзеі 18 сакавіка 10 552263 5198274 5126681 2026-09-13T15:36:06Z JerzyKundrat 174 5198274 wikitext text/x-wiki '''[[18 сакавіка]]''' * 3952 да н.э.: Стварэнне свету паводле [[Беда Вялебны|Беды Вялебнага]]. * [[37]]: [[Сенат (Старажытны Рым)|Рымскі сенат]] абвясціў [[Калігула|Калігулу]] [[Спіс рымскіх імператараў|імператарам]]. * [[731]]: [[Грыгорый III (Папа Рымскі)|Грыгорый III]] стаў 90-м [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[978]]: [[Этэльрэд Неразумны]] стаў каралём [[Англія|Англіі]]. * [[1522]]: [[Хуан Себасцьян Элькана]] адкрыў [[Амстэрдам (востраў, Індыйскі акіян)|востраў Амстэрдам]] у Індыйскім акіяне. * [[1848]]: Пачатак [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Германіі|Германскай рэвалюцыі]] ({{таксама}}: «[[Вясна народаў]]»). * [[1871]]: Эвакуацыя французскага ўрада з [[Парыж]]а, узяцце ўлады [[Парыжская камуна|Парыжскай камунай]]. * [[1921]]: Падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор]] паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіяй]]. * [[2012]]: Гурт «[[Hair Peace Salon]]» зрабіў анонс першага студыйнага альбома «[[Gentleman (альбом)|Gentleman]]». * [[2022]]: Адкрыты [[Мост Чанакале 1915 года|мост Дарданэлы]] ў [[Турцыя|Турцыі]], які стаў самым доўгім вісячым мостам у свеце. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|318]] </noinclude> n55e2l720vbvmvvx1yjrmxi14ss1feq Горназаводскі Урал 0 552528 5198845 5187016 2026-09-14T10:45:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198845 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Ніжнетагільскі музей-запаведнік «Горназаводскі Урал» |файл = |заснаваны = [[1841]] год |месцазнаходжанне = {{Сцяг Расіі}} [[Ніжні Тагіл]], [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспект Леніна]], 1 |lat_dir =N |lat_deg =57.9054 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =59.9505 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =2000 |дырэктар = Меркушава Эльвіра Раісаўна |праезд = Трамвай 1,3,8,9,12,15,17; аўтобус 3,5,7,8,14,17,34,41 |адкрыты = |квіток = |спасылка = [http://museum-nt.ru/ Афіцыйны сайт] }} '''Ніжнетагільскі музей-запаведнік «Горназаводскі Урал»''' — музейнае аб'яднанне музеяў і культурных аб'ектаў [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]], комплекс помнікаў спадчыны, гісторыі і культуры і аб'яднанне музейных устаноў [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]]. Музей размяшчаецца ў будынку былога [[Гарсавет (Ніжні Тагіл)|Гарсавета]], у [[Ленінскі раён (Ніжні Тагіл)|Ленінскім раёне]] горада, на скрыжаванні [[Праспект Леніна (Ніжні Тагіл)|праспекта Леніна]] і [[Вуліца Астроўскага (Ніжні Тагіл)|вуліцы Астроўскага]], у гістарычным цэнтры горада. Комплекс будынкаў [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Гісторыка-краязнаўчага музея]], галоўнага будынка-кіравання «Горназаводскага Урала» і гістарычнага архіва [[Ніжні Тагіл|Ніжняга Тагіла]] завецца «[[Тагільскі крэмль]]». == Гісторыя == Музей-запаведнік «Горназаводскай Урал» быў заснаваны ў [[1841]] г. [[Дзямідавы|П. Н. Дзямідавым]] і спачатку зваўся «Музеум прыродазнаўчай гісторыі і старажытнасцей». Ён ствараўся ў якасці кунсткамеры ў гонар прыезду на Тагільскія заводы [[Аляксандр II|цэсарэвіча Аляксандра]]. Музей складаўся з некалькіх падраздзяленняў: бібліятэкі, архіва, шэрага калекцый (у прыватнасці геалагічнай, мінералагічнай і металургічнай), прадметаў са сходу [[Дзямідавы]]х. == Склад музейнага аб'яднання == У наш час у склад «Горназаводскага Урала» уваходзяць наступныя музеі: * [[Гісторыка-краязнаўчы музей (Ніжні Тагіл)|Гісторыка-краязнаўчы музей]] * [[Завод-музей гісторыі горназаводскай тэхнікі]] * [[Панскі дом (музей)|Музей побыту і рамёстваў горназаводскага насельніцтва «Панскі дом»]] * [[Музей падноснага промыслу]] * [[Гісторыка-тэхнічны музей «Дом Чарапанавых»]] * [[Музей-сядзіба «Дзямідаўскае лецішча»]] * [[Мемарыяльна-літаратурны музей Бондзіна]] * [[Літаратурна-мемарыяльны музей Д. Н. Маміна-Сібірака]] * [[Музей прыроды і аховы навакольнага асяроддзя (Верхні правіянцкі склад)]] * [[Музей «Фондасховішча» (Ніжні правіянцкі склад)]] * [[Музей «Дом рэдкай кнігі» («Краязнаўчая бібліятэка»)]] * [[Музей-выстаўка горназаводскага абсталявання]] (экспазіцыя пад адкрытым небам) * [[Лісіная гара]] (вартаўнічая вежа з невялікай экспазіцыяй усярэдзіне) * Ганчарная майстэрня<ref>{{Cite web |url=http://tagil09.ru/news/article/56775 |title=Гончарная мастерская прои музее |access-date=17 сакавіка 2018 |archive-date=18 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418033640/http://tagil09.ru/news/article/56775 |url-status=dead }}</ref>. == Культурная дзейнасць == Музей вядзе актыўную асветніцкую дзейнасць: арганізоўвае буйныя выстаўныя праекты, такія як «Гісторыя Уральскай горназаводскай чыгункі ў XIX ст.» ([[2004]] г.), «Гісторыя подноснага промыслу ў Ніжнім Тагіле» ([[2009]] г.), «Жывёльны мір Урала» ([[2007]] г.) і інш., выпускае друкаваныя выданні, арганізоўвае розныя экскурсіі і іншыя культурныя імпрэзы. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.culture.ru/institutes/11059 |title = Нижнетагильский музей-заповедник «Горнозаводской Урал» |author = |date = |work = |publisher = Культура РФ |accessdate = 2015-03-30 |lang = ru |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.museum.ru/M972 |title = Нижнетагильский музей-заповедник «Горнозаводской Урал» |author = |date = |work = |publisher = Музеи России |accessdate = 2015-03-30 |lang = ru }} [[Катэгорыя:Музеі Ніжняга Тагіла]] [[Катэгорыя:Славутасці Свярдлоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Музеі-запаведнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Урала]] ogf5rtka1tsgxkb5woexdtnjbo5xayf Дарлінг (горны хрыбет) 0 552646 5198615 4360892 2026-09-14T07:40:15Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198615 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Дарлінг |Нацыянальная назва = en/Darling |Выява = Darling Scarp from Bassendean.JPG |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = 32|lat_min = 25|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 116|lon_min = 18|lon_sec = 00 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 300 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Кук (гара)| |Вышыня = 582 |Краіна = Аўстралія |Рэгіён = Заходняя Аўстралія |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Да́рлінг'''<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6}}</ref> ({{lang-en|Darling}}) — [[горны хрыбет]] на паўднёвым захадзе [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Даўжыня хрыбта каля 300 км. Найвышэйшы пункт — гара [[Кук (гара)|Кук]] (582 м). З’яўляецца моцна расчлянёным эрозіяй краем [[Заходне-Аўстралійскае пласкагор’е|Заходне-Аўстралійскага пласкагор’я]], які стромка абрываецца да прыморскай [[Нізіна|нізіны]]. На заходніх схілах хрыбта растуць [[эўкаліпт]]авыя лясы, пераходзячыя на [[раўніна]]х у [[рэдкалессе]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 54. == Спасылкі == * [https://www.britannica.com/place/Darling-Range Darling Range // Encyclopaedia Britannica]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Заходняй Аўстраліі]] 6q6crc1l1g89ecnf3hyfzv3m47l5a6d Шаблон:Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі 10 556773 5198210 5172956 2026-09-13T12:11:22Z StarDeg 16311 5198210 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |загаловак = {{сцяг|Расія}} Дзеючыя кіраўнікі суб’ектаў Расійскай Федэрацыі |выява = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Рэспубліка (Расія)|Рэспублікі]] |спіс1 = * [[Мурат Каральбіевіч Кумпілаў|Адыгея]] * [[Андрэй Анатольевіч Турчак|Алтай]] * [[Радзій Фарытавіч Хабіраў|Башкартастан]] * [[Аляксей Самбуевіч Цыдзенаў|Бурація]] * [[Сяргей Алімавіч Мелікаў|Дагестан]] * [[Махмуд-Алі Макшарыпавіч Каліматаў|Інгушэція]] * [[Казбек Валер’евіч Кокаў|Кабардзіна-Балкарыя]] * [[Бату Сяргеевіч Хасікаў|Калмыкія]] * [[Рашыд Барыспіевіч Цямрэзаў|Карачаева-Чаркесія]] * [[Артур Алегавіч Парфенчыкаў|Карэлія]] * [[Расціслаў Эрнстовіч Гольдштэйн|Комі]] * [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Крым]]<ref name="Крым">[[Рэспубліка Крым]] і [[Севастопаль]] знаходзяцца [[Крым|на тэрыторыі]], [[Анексія Крыма Расіяй|далучэнне]] якой да [[Расія|Расіі]] не атрымала міжнароднага прызнання.</ref> * [[Арцём Аляксеевіч Здунаў|Мардовія]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Еўсціфееў|Марый Эл]] * [[Сяргей Іванавіч Мяняйла|Паўночная Асеція-Аланія]] * [[Айсен Сяргеевіч Мікалаеў|Саха (Якуція)]] * [[Рустам Нургаліевіч Мініханаў|Татарстан]] * [[Уладзіслаў Таварышчтаявіч Хавалыг|Тува]] * [[Вольга Віктараўна Абрамава|Удмурція]] * [[Валянцін Алегавіч Канавалаў|Хакасія]] * [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Чачня]] * [[Алег Аляксеевіч Мікалаеў|Чувашыя]] |загаловак2 = [[Край (Расія)|Краі]] |спіс2 = * [[Віктар Пятровіч Таменка|Алтайскі]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Восіпаў|Забайкальскі]] * [[Уладзімір Віктаравіч Соладаў|Камчацкі]] * [[Веньямін Іванавіч Кандрацьеў|Краснадарскі]] * [[Аляксандр Віктаравіч Ус|Краснаярскі]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Манохін|Пермскі]] * [[Алег Мікалаевіч Кажамяка|Прыморскі]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Уладзіміраў|Стаўрапольскі]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Дегцяроў|Хабараўскі]] |загаловак3 = [[Вобласць (Расія)|Вобласці]] |спіс3 = * [[Васіль Аляксандравіч Арлоў|Амурская]] * [[Андрэй Яўгенавіч Клычкоў|Арлоўская]] * [[Аляксандр Вітальевіч Цыбульскі|Архангельская]] * [[Дзяніс Уладзіміравіч Паслер|Арэнбургская]] * [[Ігар Юр’евіч Бабушкін|Астраханская]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Шуваеў|Белгародская]] * [[Аляксандр Васільевіч Багамаз|Бранская]] * [[Георгій Юр'евіч Філімонаў|Валагодская]] * [[Андрэй Іванавіч Бачараў|Валгаградская]] * [[Аляксандр Віктаравіч Гусеў|Варонежская]] * [[Станіслаў Сяргеевіч Васкрэсенскі|Іванаўская]] * [[Ігар Іванавіч Кобзеў|Іркуцкая]] * [[Антон Андрэевіч Аліханаў|Калінінградская]] * [[Уладзіслаў Валер’евіч Шапша|Калужская]] * [[Сяргей Канстанцінавіч Сітнікаў|Кастрамская]] * [[Сяргей Яўгенавіч Цывілёў|Кемераўская]] * [[Ігар Уладзіміравіч Васільеў|Кіраўская]] * [[Вадзім Міхайлавіч Шумкоў|Курганская]] * [[Раман Уладзіміравіч Старавойт|Курская]] * [[Александр Юр’евіч Драздзенка|Ленінградская]] * [[Ігар Георгіевіч Артамонаў|Ліпецкая]] * [[Сяргей Канстанцінавіч Носаў|Магаданская]] * [[Андрэй Юр’евіч Вараб’ёў|Маскоўская]] * [[Андрэй Уладзіміравіч Чыбіс|Мурманская]] * [[Глеб Сяргеевіч Нікіцін|Ніжагародская]] * [[Андрэй Сяргеевіч Нікіцін|Наўгародская]] * [[Андрэй Аляксандравіч Траўнікаў|Новасібірская]] * [[Аляксандр Леанідавіч Буркоў|Омская]] * [[Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка|Пензенская]] * [[Міхаіл Юр’евіч Ведзернікаў|Пскоўская]] * [[Мікалай Віктаравіч Любімаў|Разанская]] * [[Васіль Юр’евіч Голубеў|Растоўская]] * [[Дзмітрый Ігаравіч Азараў|Самарская]] * [[Валерый Васільевіч Радаеў|Саратаўская]] * [[Валерый Ігаравіч Лімарэнка|Сахалінская]] * [[Яўген Уладзіміравіч Куйвашаў|Свярдлоўская]] * [[Аляксей Уладзіміравіч Астроўскі|Смаленская]] * [[Аляксандр Валер’евіч Нікіцін|Тамбоўская]] * [[Сяргей Анатолевіч Жвачкін|Томская]] * [[Аляксей Генадзевіч Дзюмін|Тульская]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Сіпягін|Уладзімірская]] * [[Аляксей Юр’евіч Рускіх|Ульянаўская]] * [[Ігар Міхайлавіч Рудзеня|Цвярская]] * [[Аляксандр Віктаравіч Моар|Цюменская]] * [[Аляксей Леанідавіч Тэкслер|Чалябінская]] * [[Дзмітрый Юр’евіч Міронаў|Яраслаўская]] |загаловак4 = [[Горад федэральнага значэння|Гарады<br>федэральнага значэння]] |спіс4 = * [[Сяргей Сямёнавіч Сабянін|Масква]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Бяглоў|Санкт-Пецярбург]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Разважаеў|Севастопаль]]<ref name="Крым" /> |загаловак5 = [[Аўтаномная вобласць (Расія)|Аўтаномныя вобласці]] |спіс5 = * [[Расціслаў Эрнставіч Гальдштэйн|Яўрэйская]] |загаловак6 = [[Аўтаномная акруга (Расія)|Аўтаномныя акругі]] |спіс6 = * [[Юрый Васільевіч Бездудны|Ненецкая]] * {{nobr|[[Наталля Уладзіміраўна Камарова|Ханты-Мансійская — Югра]]}} * [[Раман Валянцінавіч Копін|Чукоцкая]] * [[Дзмітрый Андрэевіч Арцюхоў|Ямала-Ненецкая]] |загаловак7 = |спіс7 = <references/> }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны|Расія]] </noinclude> hjcawg6awe8a1ousq1k8eqh296jldw3 Уайт-Маўнтынс (Нью-Гэмпшыр) 0 563789 5198721 3163077 2026-09-14T07:53:50Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198721 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет}} '''Уайт-Маўнтынс'''<ref>арт. '''Нью-Гэмпшыр''' — {{Крыніцы/БелЭн|11}}</ref> ({{lang-en|The White Mountains}}) — горны хрыбет, размешчаны ў [[ЗША]], займае чвэрць плошчы штата [[Нью-Гэмпшыр]] і невялікую тэрыторыю на захадзе штата Мэн. Уваходзіць у горную сістэму [[Апалачы]]. Большая частка хрыбта адкрыта для наведвання, у тым ліку Нацыянальны лес Белай гары ({{lang-en|White Mountain National Forest}}) і іншыя прыродныя паркі. Найбольш вядомая вяршыня — [[Вашынгтон (гара, Нью-Гэмпшыр)|Вашынгтон]] (1917 м), якая з’яўляецца самай высокай гарой паўночнага ўсходу ЗША і месцам самых моцных вятроў на паверхні зямлі. Гара Вашынгтон — вяршыня, якяя ўваходзяць у [[Прэзідэнцкі хрыбет]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Горы ЗША]] [[Катэгорыя:Апалачы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Нью-Гэмпшыра]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мэна]] swaiot5wpj2468wamdjhynzhbud5eyv Ньенчэн-Тангла 0 564285 5198666 3908183 2026-09-14T07:50:12Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198666 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ньенчэн-Тангла |Нацыянальная назва = bo/གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་/zh/念青唐古拉山 |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 30|lat_min = 19|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 90|lon_min = 07|lon_sec = 50 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 600 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 7162 |Краіна = Кітай |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Кітай Тыбет |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ньенчэн-Тангла''' ({{lang-bo|གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་}}, {{lang-zh|念青唐古拉山}}) — [[горны хрыбет]] на ўсходзе гор Гандзісышань, на поўдні [[Тыбецкае нагор’е|Тыбецкага нагор’я]], у [[Кітай|Кітаі]]. [[Файл:Nyainqentanglha.JPG|thumb|left]] Даўжыня каля 600 км, вышыня да 7090 м. Складзены з [[граніт]]аў, [[вапняк]]оў і [[пясчанік]]аў. Амаль суцэльны ланцуг снежных гор з адносна роўным грэбенем, перавалы вышэй за 5000 м. Скалістыя схілы, укрытыя восыпамі. На паўднёвых схілах горныя [[стэп]]ы, на паўночных — халодныя [[Пустыня|пустыні]]. Высакагорныя пустыні. [[Ледавік]]і. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] l8eq1sdiez4zxedtrqwuk4wwpvl0tr0 2010 год у гісторыі літаратуры 0 565364 5198207 5197522 2026-09-13T12:10:03Z ~2026-38891-38 170911 Юрась Свірка 5198207 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2010}} '''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2010 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Марыа Варгас Льёса]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[23 студзеня]]: [[Уладзімір Марук]] (56) — беларускі паэт і перакладчык. * [[травень]]: [[Яўген Міклашэўскі]] (73) — беларускі паэт і перакладчык. * [[31 жніўня]]: [[Юрась Свірка]] (77) — беларускі паэт. * [[27 снежня]]: [[Таццяна Сапач]] (48) — беларуская паэтка. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2010 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 0fsfxp1icjmazjpf8qe0weir2530lwh 5198215 5198207 2026-09-13T12:13:57Z ~2026-38891-38 170911 Кастусь Тарасаў 5198215 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2010}} '''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2010 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Марыа Варгас Льёса]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[23 студзеня]]: [[Уладзімір Марук]] (56) — беларускі паэт і перакладчык. * [[20 сакавіка]]: [[Кастусь Тарасаў]] (69) — беларускі пісьменнік. * [[травень]]: [[Яўген Міклашэўскі]] (73) — беларускі паэт і перакладчык. * [[31 жніўня]]: [[Юрась Свірка]] (77) — беларускі паэт. * [[27 снежня]]: [[Таццяна Сапач]] (48) — беларуская паэтка. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2010 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 66ztq2r14jxov97tku583b17u2of1xw 2011 год у гісторыі літаратуры 0 565365 5198227 4092830 2026-09-13T12:24:02Z ~2026-38891-38 170911 Мікола Гроднеў 5198227 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 1nvu0f8eqjjixuu4fharip2z83xpxf4 5198228 5198227 2026-09-13T12:28:34Z ~2026-38891-38 170911 Ян Збажына 5198228 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] bavdv8o2f519uwt4rxw9ox4a2xzaxpq 5198230 5198228 2026-09-13T12:36:09Z ~2026-38891-38 170911 Таццяна Зіненка 5198230 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] az6v4safmdd5x0e9vv8z46eim447x5v 5198763 5198230 2026-09-14T08:30:21Z ~2026-38891-38 170911 Тадзіяна Кляшторная 5198763 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. * [[2 сакавіка]]: [[Тадзіяна Кляшторная]] (79) — беларуская дзіцячая пісьменніца. Дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] bsfw9o1fzfia34b3d7rol4pj73vqi6u 5198769 5198763 2026-09-14T08:41:32Z ~2026-38891-38 170911 Уладзімір Конан 5198769 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. * [[2 сакавіка]]: [[Тадзіяна Кляшторная]] (79) — беларуская дзіцячая пісьменніца. Дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]] (77) — беларускі філосаф, гісторык і літаратурны крытык. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] rh2hqffb0yh2nlix4f6n0aihugt3kpw 5198771 5198769 2026-09-14T08:46:39Z ~2026-38891-38 170911 Валянціна Коўтун 5198771 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. * [[2 сакавіка]]: [[Тадзіяна Кляшторная]] (79) — беларуская дзіцячая пісьменніца. Дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. * [[30 красавіка]]: [[Валянціна Коўтун]] (65) — беларуская паэтка, пісьменніца, літаратуразнаўца і перакладчыца. * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]] (77) — беларускі філосаф, гісторык і літаратурны крытык. * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] gaw2bgec92pkzkrimfd83oiop98mi3h 5198776 5198771 2026-09-14T08:54:13Z ~2026-38891-38 170911 Вольга Лапіцкая 5198776 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. * [[2 сакавіка]]: [[Тадзіяна Кляшторная]] (79) — беларуская дзіцячая пісьменніца. Дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. * [[30 красавіка]]: [[Валянціна Коўтун]] (65) — беларуская паэтка, пісьменніца, літаратуразнаўца і перакладчыца. * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]] (77) — беларускі філосаф, гісторык і літаратурны крытык. * [[25 чэрвеня]]: [[Вольга Лапіцкая]] (93) — беларускі паэтка. * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] s9aw3iw546a64ic5fhardw17ymgvrsi 5198779 5198776 2026-09-14T08:58:34Z ~2026-38891-38 170911 Ніна Маеўская 5198779 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2011 года}} == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Тумас Транстромер]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[1 лютага]]: [[Таццяна Зіненка]] (50) — беларуская паэтка. * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]] (46) — беларускі паэт і пісьменнік. * [[2 сакавіка]]: [[Тадзіяна Кляшторная]] (79) — беларуская дзіцячая пісьменніца. Дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. * [[19 сакавіка]]: [[Ніна Маеўская]] (72) — беларуская пісьменніца і паэтка. * [[30 красавіка]]: [[Валянціна Коўтун]] (65) — беларуская паэтка, пісьменніца, літаратуразнаўца і перакладчыца. * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]] (77) — беларускі філосаф, гісторык і літаратурны крытык. * [[25 чэрвеня]]: [[Вольга Лапіцкая]] (93) — беларускі паэтка. * [[7 ліпеня]]: [[Мікола Гроднеў]] (81) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] ak30ob0hz2l5f3msh8cd1gdntd1vuuo Фліндэрс (хрыбет) 0 565570 5198726 5124873 2026-09-14T07:54:21Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198726 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Фліндэрс}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва=Фліндэрс }} '''Фліндэрс''' ({{lang-en|Flinders Ranges}}) — [[горны хрыбет]] на поўдні [[Аўстралія|Аўстраліі]], на поўнач ад [[Спенсер (заліў)|заліва Спенсер]]. Даўжыня каля 400 км. Вышыня да 1165 м (гара Сент-Мэры-Пік). Складзены з гліністых сланцаў, [[кварцыт]]аў і [[даламіт]]аў. [[ападкі|Ападкаў]] 200—400 мм за год. Схілы ўкрыты маліскрэбам, на поўначы паўпустынныя хмызнякі і галафіты. Нацыянальны парк Фліндэрс-Рэйнджэс. Названы імем [[Мэцью Фліндэрс]]а.[[Файл:Flinders Ranges - near Rawnsley's Bluff.JPG|thumb|]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горы Аўстраліі]] ic58wriuvabxwotizxxlrvu5l3i8r44 Кісель (значэнні) 0 566099 5198458 4224963 2026-09-14T05:23:47Z Autumndancer 168015 /* Асобы */ 5198458 wikitext text/x-wiki Назву '''Кісель''' маюць: * [[Кісель]] — салодкая дэсертная жэлепадобная страва. == Асобы == * [[Адам Кісель]] — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Сяргеевіч Кісель]] (нар. 1946) — беларускі архітэктар. * [[Валерый Уладзіміравіч Кісель]] (нар. [[1949]]) — беларускі архітэктар. * [[Зміцер Кісель]] (1963—2005) — беларускі публіцыст, журналіст, гісторык. * [[Іван Віктаравіч Кісель]] (нар. 1998) — беларускі футбаліст. * [[Ігар Мікалаевіч Кісель]] (нар. 1974) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Рыгор Леанідавіч Кісель]] (нар. 1955) — беларускі журналіст і дыпламат. * [[Уладзімір Адамавіч Кісель]] (1922—1999) — удзельнік беларускага антысавецкага руху. * [[Францішак Кісель]] (нар. 1959) — беларускі каталіцкі дзеяч. * [[Эдвард Кісель]] (1918—1993) — польскі каталіцкі дзеяч. {{неадназначнасць}} j1a7n65ii4ld8aldtwk04x2ei8jueyu Тадзіяна Тодараўна Кляшторная 0 567365 5198767 5177300 2026-09-14T08:37:03Z ~2026-38891-38 170911 беларуская 5198767 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Азарэнка}} {{Пісьменнік}} '''Тадзія́на То́дараўна Кляшто́рная''', у шлюбе '''Азарэ́нка''' ({{ДН|5|1|1932}}, {{МН|Мінск}}, [[БССР]] — {{ДС|2|3|2011}}) — беларуская дзіцячая пісьменніца. == Біяграфія == [[Файл:Todar Klaštorny family.jpg|thumb|250px|Сям’я Кляшторных ў 1932 годзе. У цэнтры ўнізе — Тодар, над ім — жонка Яніна з дачкой Тадзіянай, бацька і маці.]] [[Файл:Сям'я Кляшторных.jpg|thumb|250пкс|Дочкі Тодара Кляшторнага. Стаяць Мая і Валя, сідзяць — Тадзіяна з мужам і сынам.]] Нарадзілася 5 студзеня 1929 года ў Парэччы. Старэйшая дачка беларускага паэта [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]] і Яніны Германовіч. Малодшыя сёстры — Весналіна і [[Мая Тодараўна Кляшторная|Мая]]. Хросным бацькам быў сябра сям’і [[Максім Лужанін]]{{sfn|Каўпак|2013|}}. Пасля арышту маці 28 лістапада 1937 годзе, некаторы час жыла ў бацькавай сястры Александрыны, затым у адным з дзіцячых дамоў Мардовіі. Вярнулася ў Беларусь, скончыла Каменскую сярэднюю школу, затым Лепельскае педагагічнае вучылішча (1954). Некалькі гадоў настаўнічала на Браслаўшчыне, дапамагала малодшым сёстрам<ref name=":0">''Анатоль Вярцінскі'' Спачыла Тадзіяна Клякшторная // [https://novychas.online/pdf/nch_2011_12.pdf «Новы Час» № 12 (235) — «Літаратурная Беларусь» № 3 (55)]. — С. 22 (14).</ref>. У 1953 годзе выйшла замуж. У 1954 годзе з мужам з’ехала з Беларусі, працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў Ленінградзе, балтыйскіх рэспубліках СССР і іншых гарадах. У 1967 годзе вярнулася ў Беларусь. Працавала ў Лепелі настаўніцай, потым выхавальніцай у дзіцячым садку<ref name=":0" />. Каля 1971 года пераехала ў Віцебск. Была сяброўкай літаратурнага аб’яднання пры газеце «Віцебскі рабочы». У 2000 годзе стварыла ў Віцебску дзіцячы літаратурна-творчы гурток «Паэтычная сцяжынка» пры Віцебскай гарадской бібліятэцы. Разам з сястрой [[Мая Кляшторная|Маяй]] намагалася ўшанаваць памяць і папулярызаваць творчасць бацькі. У 2003 годзе Тадзіяна і Мая адкрылі музей на радзіме бацькі — у [[Камень (Лепельскі раён)|Камені]] Лепельскага раёна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24848653.html|title=ПРАЙШЛІ ЛІТАРАТУРНЫЯ ЧЫТАНЬНІ, ПРЫСЬВЕЧАНЫЯ 100-ГОДЗЬДЗЮ ПАЭТА ТОДАРА КЛЯШТОРНАГА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2013-01-16|access-date=2026-08-05}}</ref>. У 2008 годзе Тадзіяна была на адкрыцці вуліцы імя Тодара Кляшторнага ў Камені. Мела двух сыноў і дачку. Памёрла 2 сакавіка 2011 года. == Творчасць == Вершы пачала пісаць ў педвучылішчы, тэматыка разнастайная, але піша пераважна для дзяцей. Дэбютавала ў 1970 годзе ў Лепельскай раённай газеце «Ленінскі сцяг». Друкавалася ў абласной газеце «Віцебскі рабочы», з 1972 — у рэспубліканскіх газетах «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена», «Настаўніцкая газета» і часопісах «Сялянка», «Родная прырода», «Вясёлка» і іншых. Творы падпісвала прозвішчам па нараджэнні. Аўтарка зборнікаў вершаў: «Паўцякалі цацкі» (Мінск: Юнацтва, 1982), «Ветлівыя словы» (1991), «Пахі вясны» (Мінск: Юнацтва, 1991). Укладальніца зборніка вершаў «Песні любай ліры» гуртка «Паэтычная сцяжынка» (Віцебск, 2001). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Каўпак|2013|''Каўпак Н.'' Творчество Тодианы Кляшторной для детей / Н. Каўпак // «Кляшторнаўскія чытанні» : навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 110-годдзю Т. Кляшторнага, 18 красавіка 2013 года / склад. аддзел бібліятэчнага маркетынгу. — Лепель, 2013. — С. 15-18.}} * Кляшторная Тадзіана Тадораўна // Памяць: Лепельскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: В. Я. Ланікіна [і інш.]; уклад.: В. Я. Ланікіна, А. У. Стэльмах; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Беларусь, 1999. — С. 582. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/sdvvu9ltvhp95nq7qpze Белыя Курапаты] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2003. — 11 сак. — С. 2. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/encruht6rvv72a3svgfp Вяртанне] / Т. Кляшторная // Віцебскі рабочы. — 1997. — 11 сак. — С. 4. * ''Кляшторная Т.'' [http://www.box.com/s/euj5cr0vvmau9fxqlhyb Паездка ў Парэчча] / Т. Кляшторная // Лепельскі край. — 2005. — 3 мая. — С. 3. * ''Писаренко Н.'' Дочь за отца / Н. Писаренко // Віцьбічы=Витьбичи. — 2010. — 20 февр. — С. 7. == Спасылкі == * [http://www.vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702125928/http://vershy.ru/category/tadz%D1%96yana-klyashtornaya |date=2 ліпеня 2017 }} на Vershy.ru * [http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya Тадзіяна Кляшторная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170405115333/http://vyaselka.ru/autor/tadziyana-klyashtornaya |date=5 красавіка 2017 }} на Vyaselka.ru {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кляшторная Тадзіяна Тодараўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Тодар Кляшторны]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] kshblz66m7an643pirxktiu2k37dh3w Пінд 0 568826 5198676 4605763 2026-09-14T07:50:31Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198676 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 200 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Змолікас |Вышыня = 2637 |Краіна = Грэцыя/Албанія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Грэцыя |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Пінд''' ({{lang-grc|}} і {{lang-el|Πίνδος}}) — горы на захадзе [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]], у [[Грэцыя|Грэцыі]] (паўночныя перадгор’і ў [[Албанія|Албаніі]]). Даўжыня каля 200 км. Вышыня да 2637 м (гара [[Змолікас]]). Складзены з [[вапняк]]оў, [[сланцы|сланцаў]], пясчанікаў; развіты [[карст]]. Утвараюць некалькі хрыбтоў, падзеленых глыбокімі рачнымі далінамі. Міжземнаморскія хмызнякі, [[мяшаныя лясы|мяшаныя]] і [[хваёвыя лясы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} {{Горныя сістэмы Еўропы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Горы Албаніі]] [[Катэгорыя:Культура Старажытнай Грэцыі]] 1s3uxt7ec5m8yr9sm3szlb6c5ble5et Трыялецкі хрыбет 0 569579 5198718 3197161 2026-09-14T07:53:43Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198718 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Трыялецкі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Грузія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Трыялецкі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> — [[горны хрыбет]] у [[Грузія|Грузіі]], на правым беразе [[Кура (рака)|Куры]], на захад ад [[Тбілісі]], даўжыня ацэньваецца ад 150 да 200 км, шырыня — каля 30 км. Хрыбет служыць буйным водападзелам. Утвораны вулканічнай дзейнасцю эпохі [[палеагенавы перыяд|палеаген]], складзены флішавымі і вулканагеннымі пародамі. З’яўляецца часткай [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]]. Распасціраецца ў субшыротным напрамку ад Ахалціхскай катлавіны ў Тбілісі: усходнія адгор’і хрыбта дасягаюць заходніх ускраін Тбілісі, а на захадзе ён распасціраецца ўздоўж Куры на паўднёвы захад ад [[Баржомі]]. Даўжыня горнай сістэмы з захаду на ўсход складае 144 км, максімальная шырыня — да 30 км. Горныя зморшчыны ўтвараюць веерную сістэму. Галоўны межавы грэбень хрыбта увянчаны вяршынямі вышынёй да 2800 метраў. Найвышэйшым пунктам хрыбта з’яўляецца, размешчаная ў заходняй частцы масіва, гара Шавіклда (груз. ყარაყაია) — «чорная скала», вышыня якой дасягае 2850 метраў над узроўнем мора. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] 19qq0zt1tu7xsavdjnxv9ewmpqovj7s Картлійскі хрыбет 0 569580 5198646 4700925 2026-09-14T07:49:27Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198646 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Картлійскі хрыбет |Нацыянальная назва = ka/ქართლის ქედი |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Вялікі Каўказ |Плошча = |Даўжыня = 100 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Грузія |Рэгіён = Мцхета-Мтыянеты |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Картлійскі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ka|ქართლის ქედი}}) — [[горны хрыбет]] у [[Грузія|Грузіі]], на паўднёвым схіле [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], размешчаны паміж рэкамі Пшаўская Арагві і [[Іоры]]. Працягласць хрыбта складае больш за 100 км. Вышыні дасягаюць на поўначы 3000 м. Хрыбет складзены пераважна пясчанікамі, [[мергель|мергелямі]], сланцамі. Схілы пакрытыя самшытавымі і дубовымі лясамі. На вяршынях — горныя лугі. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] pirsisylaxhr6yozi3y08cnqdekyjob Ліхскі хрыбет 0 569581 5198655 3197178 2026-09-14T07:49:49Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198655 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ліхскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = 1926 |Вышыня = |Краіна = Грузія |Краіна 1 = Паўднёвая Асеція |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ліхскі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref>  — [[горны хрыбет]] Грузіна-Імерэцінскіх і Месхійскіх гор. Размешчаны на тэрыторыі [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]] і [[Грузія|Грузіі]]. З’яўляецца адзіным суцэльным водападзельным хрыбтом, што звязвае [[Вялікі Каўказ]] з [[Малы Каўказ|Малым]]. Вышыня да 1926 м — г. Лахоні. Пачынаецца ля г. Тадыкусан (2205,6 м), далей накіроўваецца на паўднёвы захад і, прымыкаючы да шыротнага ланцуга, які з’яўляецца паўночнай ускраінай Малога Каўказа ([[Месхецкі хрыбет]]), падзяляе басейны [[Кура (рака)|Куры]] і [[Рыёні]], дзелячы Закаўказзе на дзве вельмі розныя па клімаце, расліннасці і іншых параметрах часткі — усходнюю і заходнюю (водападзел Чорнага і Каспійскага мораў). Ліхскі хрыбет складзены з [[граніт]]аў і крэйдавых парод. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паўднёвай Асеціі]] fx6za30vqzrj1jdqk3nt2wbefbx7w73 Месхецкі хрыбет 0 569584 5198660 3199055 2026-09-14T07:50:00Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198660 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Малы Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Мепісцкаро |Вышыня = 2850 |Краіна = Грузія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Месхецкі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> — [[горны хрыбет]] у [[Грузія|Грузіі]], у паўночнай частцы [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]]. Працягласць з захаду на паўночны ўсход — каля 240 км. Найбольшая вышыня — 2850 м (Мепісцкаро). Шырока развіты [[карст]]. На схілах — шыракалісцевыя і цёмнахваёвыя лясы, на вышыні больш за 2000 м субальпійскія і альпійскія лугі, якія ў цёплую пару года служаць пашамі. З’яўляецца адным з хрыбтоў, па якіх праходзіць водападзел паміж Чорным і Каспійскім морамі. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] dksq8ldbh8c7wstllrsmavvvgltb2im Сванецкі хрыбет 0 569585 5198687 3557475 2026-09-14T07:51:05Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198687 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сванецкі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Вялікі Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Грузія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сванецкі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref>  — [[горны хрыбет]] у [[Грузія|Грузіі]]. З’яўляецца перадавым хрыбтом паўднёвага схілу [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]]. Даўжыня хрыбта — 85 км. Найбольшая вышыня — 4 008 м (гара Лайла). Складзены гліністымі сланцамі і [[кварцыт]]амі. Грэбень хрыбта займаюць ледавікі агульнай плошчай каля 30 км². На схілах — альпійскія лугі, што пераходзяць у іглічныя і букавыя лясы. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] 7nutcwmhm7uma6ohs0xu487bltprlmk Кадорскі хрыбет 0 569586 5198638 4594296 2026-09-14T07:49:12Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198638 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Кадорскі хрыбет |Нацыянальная назва = ab/Кәыдры́ а́шьхеибаркыра, Ԥана́ҩ а́шьхеибаркыра |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Абхазія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кадорскі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> ({{lang-ab|Кәыдры́ а́шьхеибаркыра, Ԥана́ҩ а́шьхеибаркыра}}) — [[горны хрыбет]] на захадзе [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]], ва ўсходняй частцы [[Абхазія|Абхазіі]]. Уяўляе сабой паўднёва-заходняе адгор’е Галоўнага Каўказскага хрыбта, ад якога адыходзіць перавала Далар і на ўсход ад вяршыні Гвандра. Працягнуўся амаль на 75 км з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. З паўночнага захаду адмежаваць далінай ракі Сакен (пачатак ракі [[Кадор]]), з паўднёвага ўсходу — далінамі [[Інгуры]] і яе прытока Ненскры. Лінія грэбня мае рэзкія ўзлёты і падзенні. Высокія вяршыні — Магуашырха (3850 м) і Харыхра (3706 м); размешчаны ў паўночнай (і Хаджалі (3309 м) цэнтральнай) частках хрыбта. Складзены пераважна [[вулкан]]агеннымі пародамі, гліністымі [[Сланец|сланцамі]] і [[пясчанік]]амі. == Гл. таксама == * [[Кадорскі перавал]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГС|Кодо́рский хребе́т|328}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Кодо́рский хребе́т, Панавский хребет|241}} * {{ВСЭ3|Кодорский хребет, Панавский хребет}} * Кодо́рский хребе́т, Пана́юский/Пана́вский хребе́т // ''Чирикба В. А.'' Cловарь географических названий Абхазии и других стран. / Абхазский институт гуманитарных исследований им. Д. И. Гулиа Академии наук Абхазии; Институт языкознания Российской Академии наук. — Сухум — Москва, 2022. С. 180. — 448 с. — ISBN 978-5-6047056-8-1.{{ref-ru}}{{ref-ab}}{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Абхазіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] 2vebatt1u9nrdw92ud8p9h31exe22bx Бзыбскі хрыбет 0 569588 5198580 4841742 2026-09-14T07:34:53Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198580 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Бзыбскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Вялікі Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Абхазія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бзы́бскі хрыбе́т'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref>{{sfn|БелЭн|1996}}, '''Бзіпскі'''{{sfn|БелЭн|1996}} — [[горны хрыбет]] у [[Абхазія|Абхазіі]], у заходняй частцы [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]]. Назва хрыбта паходзіць ад аднайменнай ракі, якая абмывае яго з поўначы і захаду. Складзены пераважна [[вапняк]]амі, вельмі шырока распаўсюджаныя [[карст]]авыя з’явы. Распасціраецца паралельна [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнаму Каўказскаму хрыбту]] на поўдзень ад апошняга. З поўначы і захаду адмежаваны далінай ракі [[Бзыб]], з усходу — невялікім паніжэннем за гарой Хімса (перавал Амткел) і далінай ракі Амткел, адмяжоўвацца яго ад [[Абхазскі хрыбет|Абхазскага хрыбта]]. Даўжыня хрыбта — каля 50 км. Найвышэйшы пункт — гара Хімса (3033 м). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3|Бзы́бскі хрыбе́т, Бзіпскі||}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Абхазіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] oc990q2v5z9faej042l32sb02yy8gjz Шаўшэцкі хрыбет 0 569594 5198738 4790257 2026-09-14T07:56:50Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198738 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Шаўшэцкі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 65 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Хева |Вышыня = 2812 |Краіна = Грузія/Турцыя |Рэгіён = Аджарыя/Артвін (правінцыя) |Пазіцыйная карта = Грузія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Шаўшэцкі хрыбет'''<ref>карта Грузіі — {{Крыніцы/БелЭн|5}}</ref> — [[горны хрыбет]] на паўднёвым захадзе [[Закаўказзе|Закаўказзя]], на мяжы [[Аджарыя|Аджарыі]] і [[Турцыя|Турцыі]]. Працягласць хрыбта складае каля 65 км. Вышэйшы пункт — гара Хева (2812 м). Хрыбет складзены вулканагенным флішам і [[пясчанік]]амі. Пераважаюць платопадобныя паверхні. На схілах растуць шырокалісцевыя і ялова-піхтавыя лясы з вечназялёным падлескам. На грэбеню — субальпійскія лугі. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Грузіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] psb0evk23wnpvya0wtvbfskwxq444nw Абаканскі хрыбет 0 569600 5198543 4648675 2026-09-14T07:28:17Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198543 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Абаканскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходні Саян |Плошча = |Даўжыня = 300 |Шырыня = 150 |Найвышэйшая вяршыня = Чаачэк |Вышыня = 1984 |Краіна = Расія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Абаканскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у складзе [[Заходні Саян|Заходняга Саяна]] на паўднёвым захадзе ўсходняй [[Сібір]]ы. Знаходзіцца пераважна ў [[Хакасія|Хакасіі]], часткова ў [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] і ў [[Алтай|Рэспубліцы Алтай]]. Уяўляе сабой працяг [[Кузнецкі Алатау|Кузнецкага Алатау]], які злучаецца на поўдні з хрыбтом Корбу на Алтаі. Клімат кантынентальны, з халоднай, шматснежнай зімой і ўмерана цёплым летам. Грэбневая частка хрыбта атрымлівае да 1500 мм ападкаў у год. На некаторых гольцах снег ляжыць усё лета. Утварае паўднёва-ўсходнюю мяжу [[Кузнецкая катлавіна|Кузнецкай катлавіны]]. З’яўляецца водападзелам рэк [[Абакан (рака)|Абакан]] (басейн [[Енісей|Енісея]]), [[Том (прыток Абі)|Том]], [[Мрас-Су]] і Лебедзь (басейн [[Об]]і). Працягласць з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад каля 300 км. Сярэдняя вышыня 1400—1700 м. Найвышэйшы пункт — 1984 м (безназоўная вяршыня хрыбта Чаачэк). Другая па вышыні вяршыня — гара Вялікі Аталык (1900 м). Іншыя значныя вяршыні — Вялікая Кальтайга (1883 м), Малая Кальтайга (1770 м). == Літаратура == * {{ВСЭ3|Абаканский хребет}} * Абаканский хребет // Малая советская энциклопедия / Гл. ред. Б. А. Введенский. 3-е изд. — М.: БСЭ, 1958. — 250 000 экз. — С. 11.{{ref-ru}} * {{крыніцы/ЭГС|Абака́нскі хрыбе́т|7}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Заходняга Саяна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Хакасіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Кемераўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геаграфія Рэспублікі Алтай]] kedkb1efrjbdb2rvmig5x9s52jpqsrt Размовы з удзельнікам:Renamed user 8712498365 3 569642 5198321 4591064 2026-09-13T18:19:20Z ~2026-49624-82 174017 /* Пытанне пра Васіля Мядзелца */ новы падраздзел 5198321 wikitext text/x-wiki == Пытанне пра Васіля Мядзелца == Добры дзень! Васіль Мядзелец быў братам маёй бабулі. З лістоў, якія ён пісаў бабулі, я ведаю, што апошнія гады жыцця ён правёў у Полацку. На жаль, мне невядомая падрабязная гісторыя яго дзейнасці, за якую ён быў арыштаваны і трапіў у лагеры, а таксама яго дзейнасці пасля вяртання ў Полацк. Ці маеце Вы больш інфармацыі пра яго жыццё, дзейнасць і, магчыма, пра яго сям’ю? Буду вельмі ўдзячная за любую інфармацыю. [[Адмысловае:Contributions/~2026-49624-82|~2026-49624-82]] ([[Размовы з удзельнікам:~2026-49624-82|размова]]) 21:19, 13 верасня 2026 (+03) 32b99knce5vmraaq38woy7sbh56u1io Джыдзінскі хрыбет 0 570234 5198620 4276531 2026-09-14T07:40:32Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198620 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Джыдзінскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Джидинский хребет/mn/Зэдийн нуруу/bxr/Зэдын дабаан |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 08|lat_sec = 58 |lon_dir = E|lon_deg = 104|lon_min = 05|lon_sec = 05 |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 350 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2027 |Краіна = Расія |Краіна 1 = Манголія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Расія Бурація |Пазіцыйная карта 1 = Манголія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Джыдзі́нскі хрыбет''' ({{lang-ru|Джиди́нский хребет}}<ref name="bes">{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=384|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} </ref>, {{lang-mn|Зэдийн нуруу}}, {{lang-bxr|Зэдын дабаан}}) — [[горны хрыбет]] у [[Забайкалле|Забайкаллі]], уздоўж мяжы [[Расія|Расіі]] ([[Рэспубліка Бурація]]) і [[Манголія|Манголіі]]. Даўжыня хрыбта каля 300 км. Вышыні да 2027 м. Складзены з [[граніт]]аў і [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных горных парод]]. На схілах хрыбта [[тайга]] ([[лістоўніца]], [[кедр]]) і [[лесастэп]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Джидинский хребет // {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=384|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://russian_geography.academic.ru/926 Джидинский хребет // Словарь «География России» / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.]{{ref-ru}} * [https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/84096/Джидинский Джидинский хребет // Большая советская энциклопедия — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.]{{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Горы Манголіі]] iuz4aruxl3seje4ak1vyna62v6s1p6s Псеашхо 0 570993 5198679 3205693 2026-09-14T07:50:36Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:UL|underlinked]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198679 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Псеашхо |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходні Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3256 |Краіна = Расія |Рэгіён = Краснадарскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Псеашхо'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> — горны масіў на [[Заходні Каўказ|Заходнім Каўказе]], за 20 км ад пасёлка [[Красная Паляна]], у вярхоўях рэк Уруштэн, Малая Лаба, Пслух, на тэрыторыі Каўказскага прыроднага біясфернага запаведніка. Адносіцца да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Тапонім «Псеашхо» перакладаецца з адыгейскай як «шматводная гара», верагодна, з-за таго, што на схілах масіва бяруць пачатак некалькі рэк, што жывяць ледавікі. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] kqh9ityn0fc56mhgxxo0igthdk6jrpd 5198921 5198679 2026-09-14T11:45:38Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198921 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Псеашхо |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Заходні Каўказ |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3256 |Краіна = Расія |Рэгіён = Краснадарскі край |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Псеашхо'''<ref>карта Краснадарскага края — {{Крыніцы/БелЭн|8}}</ref> — горны масіў на [[Заходні Каўказ|Заходнім Каўказе]], за 20 км ад пасёлка [[Красная Паляна]], у вярхоўях рэк Уруштэн, Малая Лаба, Пслух, на тэрыторыі Каўказскага прыроднага біясфернага запаведніка. Адносіцца да Галоўнага Каўказскага хрыбта. Тапонім «Псеашхо» перакладаецца з адыгейскай як «шматводная гара», верагодна, з-за таго, што на схілах масіва бяруць пачатак некалькі рэк, што жывяць ледавікі. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Краснадарскага края]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Каўказа]] jhmzg27buvxcafhsi8hf7p49glmkrj1 Улан-Бургасы 0 571139 5198723 3206665 2026-09-14T07:53:57Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198723 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Улан-Бургасы |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = 26000 |Даўжыня = 200 |Шырыня = 30—50 |Найвышэйшая вяршыня = Хурхаг |Вышыня = 2033 |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Улан-Бургасы'''<ref>карта Бураціі — {{Крыніцы/БелЭн|3}}</ref>  ({{lang-ru|Ула́н-Бурга́сы}}, {{lang-bua|Улаан бургааhан}}) — [[горны хрыбет]] у цэнтральнай [[Бурація|Бураціі]], які працягнуўся з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 200 км ад даліны ракі [[Селенга|Селенгі]] да [[Віцімскае пласкагор’е|Віцімскага пласкагор’я]]. Плошча — больш за 26 000 км². Хрыбет фарміруе ўсходні борт Байкальскай катлавіны. Усходнія і паўднёвыя схілы хрыбта, якія апускаюцца да далін рэк [[Селенга|Селенгі]], [[Уда (прыток Селенгі)|Уды]] і Курбы, адносяцца да фізіка-геаграфічнай вобласці Селенгінскага сярэднегор’я. Сярэднія вышыні складаюць 1400—1800 м, а шырыня 30-50 км. Вышэйшы пункт — гара Хурхаг (2033 м). {{зноскі}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] irxmgzy3k4un726qffrasbumqbhkxi4 Віктар Міхаэліс 0 572164 5198244 3597717 2026-09-13T13:26:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198244 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} {{Цёзкі2|Міхаэліс}} '''Віктар Міхаэліс''' — беларускі [[архітэктар]] першай паловы [[19 ст.]] Прадстаўнік [[архітэктура класіцызму|архітэктуры класіцызму]]. == Біяграфія == [[Файл:Брест. Проект синагоги. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1846 г. РГИА.jpg|thumb|Праект сінагогі ў Брэсце. Архітэктары [[Густаў Густававіч Валерт|Г. Валерт]], В. Міхаэліс. [[1846]] г.]] [[Файл:Гродно. Проект евангелической церкви. Архитекторы Г.Г. Валлерт, Михаелис. 1840 г. РГИА.jpg|thumb|злева|Праект евангелічнай царквы ў Гродне. Архітэктары [[Густаў Густававіч Валерт|Г. Валерт]], В. Міхаэліс. 1810 г.]] [[Лютэранства|Лютэранін]]<ref name="harodnia">{{Cite web |url=https://harodnia.com/be/uczora/694-lyubov-zorina-iz-istorii-lyuteranstva-grodnenshchiny |title=Любовь Зорина. ИЗ ИСТОРИИ ЛЮТЕРАНСТВА ГРОДНЕНЩИНЫ |access-date=20 верасня 2018 |archive-date=15 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515053923/https://harodnia.com/be/uczora/694-lyubov-zorina-iz-istorii-lyuteranstva-grodnenshchiny |url-status=dead }}</ref>. Вучань [[Гродзенскі губернскі архітэктар|Гродзенскага губернскага архітэктара]] [[К. В. Багеміле]]. У [[1826]]—[[1849]] гадах працаваў [[Гродзенскі губернскі архітэктар|Гродзенскім губернскім архітэктарам]]. == Творчасць == Выканаў праекты [[Гандлёвыя рады (Навагрудак)|гандлёвых радоў]] у [[Навагрудак|Навагрудку]] ([[1835]]), бальніцы для ніжніх воінскіх чыноў, сіроцкага дома, багадзельні для [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] ([[1849]]), [[сінагога (Брэст)|сінагогі]] на [[Кобрынскі фарштат|Кобрынскім фарштаце]] [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]<ref name="А">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Міхаэліс Віктар }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Міхаэліс Віктар }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Міхаэліс Віктар }} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскія губернскія архітэктары]] [[Катэгорыя:Архітэктары Навагрудка]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] krmwnpp2atjx3uaiogq01vq2jwzajgv Барысан 0 576964 5198576 3768134 2026-09-14T07:34:43Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198576 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Барысан |Нацыянальная назва = id/Bukit Barisan |Выява = BUKIT BARISAN.jpg |Подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = 03|lat_min = 00|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 102|lon_min = 15|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 650 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Керынчы |Вышыня = 3805 |Краіна = Інданезія |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Барыса́н''' ({{lang-id|Bukit Barisan}}) — [[горны хрыбет]] у [[Інданезія|Інданезіі]], на паўднёвым захадзе вострава [[Суматра]]. Даўжыня хрыбта Барысан каля 650 км. Вышыні да 3805 м (вулкан [[Керынчы]])<ref name="БЭС">{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=108|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}}</ref><ref name="ВСЭ">{{З ВСЭ||Барисан}}</ref>. Складзены пераважна [[Сланец|сланцамі]], [[кварцыт]]амі, [[вапняк]]амі, [[граніт]]амі і пародамі [[Магматычныя горныя пароды|вулканічнага паходжання]]. Шэраг патухлых і актыўных [[вулкан]]аў ([[Керынчы]], Таланг, Каба, [[Марапі]] і інш.)<ref name="ВСЭ" />. Схілы моцна парэзаныя рэкамі. На схілах вечназялёныя вільготныя [[Трапічны лес|трапічныя лясы]]. На хрыбце знаходзяцца вытокі рэк [[Індэрагіры]], [[Мусі]], [[Хары]] і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Барысан}} — С. 327. * {{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь: В 2-х т.|адказны=Гл. ред. А. М. Прохоров|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1991|том=1|старонкі=108|старонак=863|isbn=5-85270-042-8 (т. 1.)|тыраж=2 000 000}}{{ref-ru}} * {{ВСЭ3||Барисан}} * {{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Горы Інданезіі]] [[Катэгорыя:Суматра]] nwhqyf3j2h5dfheometc68nmkx8ljn3 Генадзіеўская Біблія 0 579081 5198443 4648985 2026-09-14T02:35:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198443 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bibile_of_Gennady.jpg|міні|250пкс|Генадзіеўская Біблія (пачатак Кнігі Быццё)]] '''Генадзіеўская Біблія''' — першы ў гісторыі славянскай кірылічнай пісьменнасці поўны збор біблейскіх кніг [[Стары Запавет|Старога]] і [[Новы Запавет|Новага]] Запаветаў у перакладзе на {{нп3|Царкоўнаславянскія пераклады Бібліі|царкоўнаславянскую мову|ru|Церковнославянские переводы Библии}}, які стаў асновай друкаваных выданняў Бібліі на ўсходнеславянскіх землях. Быў падрыхтаваны ў [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскім]] [[Скрыпторый|скрыпторыі]] пры ўдзеле {{нп3|Дзмітрый Герасімаў|Дзмітрыя Герасімава|ru|Дмитрий Герасимов}} па ініцыятыве і пад кіраўніцтвам архібіскупа {{нп3|Генадзь (архіепіскап Наўгародскі)|Генадзя Наўгародскага|ru|Геннадий (архиепископ Новгородский)}}. Праца па кадыфікацыі славянскай Бібліі была скончана да [[1499]] года. == Старыя пераклады ==  Уладыка Генадзь паставіў задачу сабраць кнігі Святога Пісання ў адзіную Біблію на славянскай мове. Ён арганізаваў пошук частак славянскай Бібліі па манастырах і саборах. Існуючыя славянскія пераклады былі выкананы з [[Септуагінта|Септуагінты]] і дзяліліся на чатыры часткі: * Кірыла-мяфодзіеўскія (863): [[Евангелле]], [[Псалмы|Псалтыр]], [[Кніга Апостал|Апостал]] * Мяфодзіеўскія (пасля 885): [[Кнігі Царстваў|Кніга Царстваў]], [[Кніга Іова|Іоў]], [[Кніга прарока Агея|Агей]], [[Кніга прарока Захарыі|Захарыя]], [[Кніга прарока Малахіі|Малахія]], [[Кніга Прытчы Саламонавы|Кніга прыпавесцяў Саламонавых]], [[Кніга Эклезіяст|Эклезіяст]], [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]]. * {{нп3|Залаты век Сімяона|Сімяонавы|ru|Золотой век Симеона}}: [[Пяцікніжжа]], [[Кніга Суддзяў|Суддзяў]], [[Кніга Ісуса Навіна|Ісуса Навіна]], [[Кніга Руф|Руф]], Кнігі прарокаў [[Кніга прарока Ісаі|Ісаі]], [[Кніга прарока Ераміі|Ераміі]] (Главы 26-45, 52), [[Кніга прарока Езекііля|Езекііля]] (Главы 1-44, 47-48), [[Кніга прарока Данііла|Данііла]], [[Кніга прарока Асіі|Асіі]], [[Кніга прарока Ёіля|Ёіля]], [[Кніга прарока Амоса|Амоса]], [[Кніга прарока Аўдзея]], [[Кніга прарока Ёны|Ёны]], [[Кніга прарока Міхея|Міхея]], [[Кніга прарока Навума|Навума]], [[Кніга прарока Абакума]], [[Кніга прарока Сафонія|Сафоніі]]. * Пераклады XII стагоддзя: [[Кніга Эсфір|Эсфір]], [[Найвышэйшая песня Саламонава|Песня песняў]] == Новыя пераклады == Частку кніг знайсці не ўдалося ([[Параліпаменан]], [[Кніга прарока Ездры|кнігі Ездры]], [[Кнігі Макавеяў|Макавеяў]], [[Кніга Неяміі|Неяміі]], [[Кніга Тавіта|Тавіт]], [[Юдзіф]]), і іх да [[1493|1493 года]] пераклаў з лацінскай [[Вульгата|Вульгаты]] харвацкі каталіцкі манах Веньіямін з [[Эмаўскі кляштар|Эмаўскага манастыра]] ў [[Прага|Празе]]. == Значэнне і далейшы лёс == Генадзіеўская Біблія была пакладзена ў аснову друкаванай Бібліі [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]], выдадзенай у [[Астрог (горад)|Астрогу]] на [[Валынь|Валыні]] ў 1580—1581 гг. (гл. [[Астрожская Біблія]]). З пачаткам [[Раскол рускай царквы|царкоўнай рэформы]] ў другой палове XVII стагоддзя пачалася праца па рэдагаванні біблейскіх тэкстаў. Затухаячы і зноў актывізуючыся, праца па ўдасканаленні Генадзіеўскай Бібліі працягвалася да 1740-х гадоў, калі быў выдадзены канчатковы тэкст — так званая [[Лізавецінская Біблія]] (якая да гэтага дня выкарыстоўваецца ў час набажэнства Праваслаўнай Царквой у Расіі і іншых славянскіх краінах). Яна стваралася на аснове новых самастойных перакладаў з грэчаскага, лацінскага і яўрэйскіх тэкстаў, з выкарыстаннем новых моўных правілаў і нормаў, і ў выніку значна адрозніваецца ад Генадзіеўскай Бібліі. == Выгляд == Захоўваецца ў [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўным гістарычным музеі]] — збор Сін. № 915. Біблія ўтрымлівае 1007 аркушаў in folio, у скураным на дошках пераплёце. Рукапіс напісаны дробным [[Паўустаў|паўуставам]] канца XV стагоддзя. == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Библейские переводы}} == Спасылкі == * [http://old.stsl.ru/manuscripts/uniqbooks Геннадиевская Библия на сайте ТСЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181119152543/http://old.stsl.ru/manuscripts/uniqbooks |date=19 лістапада 2018 }} * [http://www.pravenc.ru/text/162049.html Геннадиевская Библия] * [http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/4 Библия 1499 года и Библия в синодальном переводе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723092729/http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/4 |date=23 ліпеня 2019 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Новоспасский монастырь, 1997.&nbsp;— Т.&nbsp;4. Псалтирь.&nbsp;— 344&nbsp;с.&nbsp;— (Русская Библия).&nbsp;— ISBN 5-87389-012-9. * [http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/7 Библия 1499 года и Библия в синодальном переводе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181119145911/http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/7 |date=19 лістапада 2018 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Музей Библии, Издательский отдел МП, 1992.&nbsp;— Т.&nbsp;7. Евангелие.&nbsp;— 400&nbsp;с.&nbsp;— (Русская Библия).&nbsp;— <span class="nowrap">15 000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 5-87335-002-7. * [http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/8 Библия 1499 года и Библия в синодальном переводе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170125175141/http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/8 |date=25 студзеня 2017 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Музей Библии, Издательский отдел МП, 1992.&nbsp;— Т.&nbsp;8. Деяния и послания апостолов. Апокалипсис.&nbsp;— 512&nbsp;с.&nbsp;— (Русская Библия).&nbsp;— <span class="nowrap">15 000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 5-87335-003-5. * [http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/9 Библия 1499 года и Библия в синодальном переводе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181111173632/http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/9 |date=11 лістапада 2018 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Новоспасский монастырь, 1998.&nbsp;— Т.&nbsp;9. Приложение. Научное описание.&nbsp;— 512&nbsp;с.&nbsp;— (Русская Библия).&nbsp;— ISBN 5-87389-014-5. * [http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/10 Библия 1499 года и Библия в синодальном переводе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181114161601/http://old.stsl.ru/manuscripts/unikalnye-knigi/10 |date=14 лістапада 2018 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: «Белфакс-М», Новоспасский монастырь, 1997.&nbsp;— Т.&nbsp;10. Иконы, фрески и картины русских художников.&nbsp;— 432&nbsp;с.&nbsp;— (Русская Библия).&nbsp;— ISBN 5-87389-007-2, ISBN 5-7959-0006-0. * ''Соломина О. Л.''&#x20;[http://www.stsl.ru/manuscripts/rusbiblia Архимандрит Иннокентий (Просвирнин) и предпринятое им издание Русской Библии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210509233644/https://www.stsl.ru/manuscripts/rusbiblia/ |date=9 мая 2021 }}. * ''Алексеев А. А.''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://ksana-k.narod.ru/Book/alekseev/02/76.htm § 13. Геннадиевская библия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181020015702/http://ksana-k.narod.ru/Book/alekseev/02/76.htm |date=20 кастрычніка 2018 }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[http://ksana-k.narod.ru/Book/alekseev/02/ Текстология славянской библии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181108065425/http://ksana-k.narod.ru/Book/alekseev/02 |date=8 лістапада 2018 }}.&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>: «Дмитрий Буланин», Böhlau, 1999.&nbsp;— ISBN 5-86007-114-0 ISBN 3-412-00598-3. * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Геннадиевская Библия</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;[[Аляксандр Уладзіміравіч Мень|Мень А. В.]] Библиологический словарь: в 3 т.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Фонд имени Александра Меня, 2002. * ''Десницкий А. С.''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.pravenc.ru/text/209473.html Библия. IV. Переводы]</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Православная энциклопедия.&nbsp;— Т.&nbsp;5.&nbsp;— С.&nbsp;120—200. * ''Ромодановская В. А.''&#x20;<span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.pravenc.ru/text/162049.html Геннадиевская Библия]</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Православная энциклопедия.&nbsp;— Т.&nbsp;10.&nbsp;— С.&nbsp;584—588. * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.pravenc.ru/text/162054.html Геннадий]</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Православная энциклопедия.&nbsp;— Т.&nbsp;10.&nbsp;— С.&nbsp;588—598. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы 1499 года]] [[Катэгорыя:Кнігі XV стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пераклады Бібліі]] [[Катэгорыя:Вялікі Ноўгарад]] crqybunutmcnpqzep0zeby50p3j9am8 Вілеміт 0 580982 5198262 4374767 2026-09-13T14:57:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198262 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Вілеміт |Выява = Willemite 2 w- franklinite zinc orthosilicate Franklin Sussex County New Jersey 1901.jpg |Подпіс = |Формула = Zn{{Sub|2}}SiO{{Sub|4}} |Колер = белы, жоўты, зялёны, чырвоны, карычневы, шэры, бясколерны |Колер рысы = белы |Бляск = шкляны, тлусты да смалістага |Празрыстасць= празрысты, непразрысты |Спайнасць = дасканалая, недасканалая |Сінгонія = трыганальная |Параметры рашоткі = <!-- Напр.: a=123 b=123 c=123 Z=4 --> |Цвёрдасць = 5,5 |Злом = ракавісты, няроўны |Прымесь = [[Mn]], [[Fe]], [[Ca]], [[Mg]], [[Pb]], [[Al]] |Шчыльнасць = 3,89—4,19 |Паказчык пераламлення = nω = 1,691—1,694 nε = 1,719—1,725 }} {{Commonscat|Willemite}} '''Вілемі́т'''<ref name="БЭ4">{{Крыніцы/БелЭн|4к}}</ref> — [[мінерал]] падкласа астраўных [[Сілікаты|сілікатаў]], сілікат [[цынк]]у Zn{{Sub|2}}SiO{{Sub|4}}. Названы ў [[1829]] годзе французскім мінералогам і крышталёграфам А. Леві ў гонар першага караля [[Нідэрланды|Нідэландаў]] [[Вілем I|Вілема (Вільгльма) I]]<ref name="КМ">[http://www.catalogmineralov.ru/mineral/willemite.html Виллемит // Каталог минералов]{{ref-ru}}</ref>. == Уласцівасці == Крышталізуецца ў трыганальнай [[Сінгонія|сінгоніі]]. Утварае прызматычныя і ігольчатыя [[Крышталь|крышталі]], зярністыя і радыяльна-прамянёвыя агрэгаты, нацёкі. [[Колер]] белы да бясколернага, жоўты, зялёны, чырвоны, карычневы і інш. Колер рысы — белы. Бляск шкляны да смалістага. Цвёрдасць 5,5 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 3,89—4,19 г/см³. Крохкі. Прымесі [[жалеза]], [[Марганец|марганцу]], [[Магній|магнію]], [[Кальцый|кальцыю]], [[Свінец|свінцу]], [[Алюміній|алюмінію]]. == Паходжанне і радовішчы == Мінерал мае кантактава-метасаматычнае, часта гіпергеннае паходжанне. Радовішчы ў [[ЗША]], [[Замбія|Замбіі]], [[Германія|Германіі]], [[Намібія|Намібіі]], [[Расія|Расіі]], [[Таджыкістан]]е. == Выкарыстанне == Вілеміт выкарыстоўваецца ў якасці [[Руда|руды]] на цынк. Празрысты вілеміт жоўтага колеру — [[каштоўны камень]]. Сінтэтычны выкарыстоўваецца ў якасці [[люмінафор]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Вілеміт}} — С. 161. == Спасылкі == * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/willemite.html Виллемит // Каталог минералов]{{ref-ru}} * [https://www.mindat.org/min-4292.html Willemite // mindat.org and the Hudson Institute of Mineralogy]{{ref-en}} * [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=21381 Виллемит // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303085746/https://www.webmineral.ru/minerals/item.php?id=21381 |date=3 сакавіка 2021 }}{{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Виллемит Виллемит // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} * [https://www.britannica.com/science/willemite Willemite // Encyclopaedia Britannica]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сілікаты (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы цынку]] [[Катэгорыя:Руды]] [[Катэгорыя:Каштоўныя камяні]] 4g73jaq6aq4rsidl898irhq1wf15p0n Парнас 0 584012 5198904 4109790 2026-09-14T11:21:34Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198904 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Парнас |Выява = Parnassus.jpg |Краіна = Грэцыя }} '''Парна{{націск}}с''' ({{lang-el|Παρνασσός}}) — горны масіў у [[Грэцыя|Грэцыі]], на поўнач ад [[Карынфскі заліў|Карынфскага заліва]]. Вышыня 2457 м. == Прырода == Складзены з [[вапняк]]оў, вяршыня скалістая. Да вышыні 1000 м укрыты міжземнаморскімі хмызнякамі і хваёвымі лясамі. == У культуры == Каля падножжа Парнаса — старажытнагрэчаскі горад [[Дэльфы]], археалагічны запаведнік, уключаны [[ЮНЕСКА]] ў [[спіс Сусветнай спадчыны]], рэшткі помнікаў архітэктуры VII ст. да н.э. — I ст. н.э. Паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі Парнас — месцазнаходжанне [[Апалон]]а і [[музы|муз]]; у пераносным значэнні — садружнасць паэтаў, парнаскія кветкі — [[верш]]ы, парнаскія сёстры — музы. Адсюль выраз «Узысці на Парнас»: дасягнуць сапраўднага поспеху і прызнання ў літаратуры і мастацтве. Архітэктурны музей. Нацыянальны парк. == Гл. таксама == * [[Тарас на Парнасе]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парнас||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Грэцыі]] 0utiek9npjsq6gvujetd5pyzcw3jerh 5198910 5198904 2026-09-14T11:27:12Z Ueschar 151377 афармленне 5198910 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Парнас |Выява = Parnassus.jpg |Краіна = Грэцыя |Уваходзіць у=-}} '''Парна{{націск}}с''' ({{lang-el|Παρνασσός}}) — горны масіў у [[Грэцыя|Грэцыі]], на поўнач ад [[Карынфскі заліў|Карынфскага заліва]]. Вышыня 2457 м. == Прырода == Складзены з [[вапняк]]оў, вяршыня скалістая. Да вышыні 1000 м укрыты міжземнаморскімі хмызнякамі і хваёвымі лясамі. == У культуры == Каля падножжа Парнаса — старажытнагрэчаскі горад [[Дэльфы]], археалагічны запаведнік, уключаны [[ЮНЕСКА]] ў [[спіс Сусветнай спадчыны]], рэшткі помнікаў архітэктуры VII ст. да н.э. — I ст. н.э. Паводле старажытнагрэчаскай міфалогіі Парнас — месцазнаходжанне [[Апалон]]а і [[музы|муз]]; у пераносным значэнні — садружнасць паэтаў, парнаскія кветкі — [[верш]]ы, парнаскія сёстры — музы. Адсюль выраз «Узысці на Парнас»: дасягнуць сапраўднага поспеху і прызнання ў літаратуры і мастацтве. Архітэктурны музей. Нацыянальны парк. == Гл. таксама == * [[Тарас на Парнасе]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парнас||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Грэцыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя паркі Грэцыі]] 46prs7tawrn9h9rgis7kl7n1ipmkh73 Ікацкі хрыбет 0 587955 5198634 3409590 2026-09-14T07:49:01Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198634 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ікацкі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Икатский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 36|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 111|lon_min = 00|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2573<ref name="БСЭ">Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.{{ref-ru}}</ref> |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Іка́цкі хрыбет'''<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref> ({{lang-ru|Икатский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Азіяцкая частка Расіі|Азіяцкай частцы Расіі]], у [[Забайкалле|Забайкаллі]], у [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]], на ўсход ад возера [[Байкал]] і [[Баргузінскі хрыбет|Баргузінскага хрыбта]]. Даўжыня хрыбта больш за 200 км. Пераважаючыя вышыні 1800—2000 м, найбольшая вышыня 2573<ref name="БСЭ" />(2551<ref name="БЭ7" /><ref name="ГеоР">[https://russian_geography.academic.ru/1141/Икатский Икатский хребет Словарь «География России». / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.]{{ref-ru}}</ref>) м. Складзены пераважна з [[граніт]]аў і метамарфічных [[Сланец|сланцаў]]. Да вышыні каля 900 м горны [[лесастэп]], да 1200—1700 м — лістоўнічная [[тайга]], яшчэ вышэй — зараснікі [[Кедравы сланік|кедравага сланіку]] і горная [[тундра]]. Ікацкі хрыбет з’яўляецца [[водападзел]]ам рэк [[Баргузін (рака)|Баргузін]] і [[Віцім]]. На хрыбце бярэ пачатак рака Ікат. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ікацкі хрыбет}} — С. 194. * Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://megabook.ru/article/Икатский%20хребет Икатский хребет // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} * [https://russian_geography.academic.ru/1141/Икатский Икатский хребет Словарь «География России». / Главный редактор А. П. Горкин — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] mf11jf26qg31eipoufy5ff6l55oaicc Модуль:GeoInfobox 828 588857 5198782 3324353 2026-09-14T09:23:34Z Ueschar 151377 5198782 Scribunto text/plain local p = {}; local Wikidata = require( 'Module:Wikidata' ) local LocalLabels = require( 'Module:Wikidata/Лакальныя назвы' ) -- ========================================================= -- СТАРАЯ ФУНКЦЫЯ ГЕАКАРА -- ========================================================= function p.renderLine( frame ) local args = frame:getParent().args; frame.args = frame:getParent().args; local cat = '' local prefix = { ['~'] = 'каля', ['>'] = 'больш', ['<'] = 'менш' } local before = '' local ref = '' local text = args[1] or ''; local label = args[2] or ''; -- адзіночная метка local label2 = args[3] or ''; -- множная метка local wikify = args[4] or ''; local after = args[5] or ''; if text == '-' then return ''; end if text ~= '' then if label2 ~= '' then if mw.ustring.match( text, "[^/]+/[^/]+") then label = label2 end if wikify == '1' then frame.args['o'] = '[[%]]' frame.args['nodis'] = '1' end local strip = require('Module:String/strip').strip frame.args[1] = text text = strip(frame) else if after ~= '' then if mw.ustring.match( text, '\127' ) and not mw.ustring.match( text, 'templatestyles' ) then text, ref = mw.ustring.match( text, '[^\127]+' ), mw.ustring.match( text, '\127.+' ) end if not mw.ustring.match( text, '[-—?]' ) then local tmp_text = mw.ustring.gsub( text, '[??, ]', {['?'] = '~', ['?'] = '-', [','] = '.', [' '] = ''} ) if mw.ustring.match( text, '^[?~<>]%s*%d' ) and prefix[tmp_text:sub(1, 1)] then before = prefix[tmp_text:sub(1, 1)] .. '&nbsp;' text = mw.ustring.gsub(text, '^[?~<>]%s*', '') elseif mw.ustring.match( text, '^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?' ) then -- да|каля|больш|менш before = mw.ustring.match( text, '^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?' ) .. '&nbsp;' text = mw.ustring.gsub(text, '^[дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?%s*', '') end tmp_text = mw.ustring.gsub(tmp_text, '^[?~<>дкбм][аое][лн]?[яьш]?[ш]?%s*', '') if tonumber(tmp_text) then local lang = mw.language.getContentLanguage() text = lang:formatNum( tonumber( tmp_text ) ) elseif mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then cat = '[[Катэгорыя:Картка на Геакары: выправіць: лікавыя параметры]]' end end end if wikify == '1' then text = '[[' .. text .. '|' .. mw.ustring.gsub(text, '%s?%(.*%)$', '' ) .. ']]' end text = before .. text .. ref .. '&nbsp;' .. after end else if args[ 'd' ] and args[ 'd' ] ~= '' then text = frame:expandTemplate{ title = 'Wikidata', args = { args[ 'd' ], text, separator = args['r'] or '' } }; end end if text ~= '' then return '<tr><th>' .. label .. '</th><td>' .. text .. '</td></tr>' .. cat; end return ''; end function p.findImage( frame ) local page = mw.title.getCurrentTitle() local txt, args = page:getContent(), frame.args if args and args[1] and args[1] ~= '' then if txt:match(':' .. args[1]) and mw.title.getCurrentTitle():inNamespace(0) then return '[[Катэгорыя:Картка на Геакары: выправіць выяву]]' end end end -- ========================================================= -- АГУЛЬНАЯ ЛОГІКА ГЕАГРАФІЧНЫХ КАРТАК -- -- Выкарыстанне: -- -- context=water -- логіка Модуль:Мора; -- -- context=region -- логіка Модуль:Геаграфічны рэгіён; -- -- без context -- універсальны спіс значэнняў уласцівасці. -- -- Прыклады: -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |property=P17 -- |type=country -- |flags=1 -- |rows=1 -- }} -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |context=water -- |type=island -- }} -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |context=region -- |type=state -- |flags=1 -- }} -- ========================================================= -- ========================================================= -- КЛАСЫ ВІКІДАНЫХ -- ========================================================= -- водныя аб'екты local Q_SEA = 'Q165' local Q_OCEAN = 'Q9430' -- астравы local Q_ISLAND = 'Q23442' local Q_ARCHIPELAGO = 'Q33837' local Q_ISLAND_GROUP = 'Q1402592' -- палітычныя і геаграфічныя адзінкі local Q_SOVEREIGN_STATE = 'Q3624078' local Q_LIMITED_STATE = 'Q10711424' local Q_DEPENDENT_TERRITORY = 'Q161243' local Q_REGION = 'Q82794' -- Арганізацыя Аб'яднаных Нацый: -- дадатковы маркер суверэннай дзяржавы local Q_UNITED_NATIONS = 'Q1065' local MAX_SUBCLASS_DEPTH = 8 -- ========================================================= -- КЭШЫ -- ========================================================= local statementCache = {} local classFlagsCache = {} local itemFlagsCache = {} local classificationCache = {} local labelCache = {} local sitelinkCache = {} local flagCache = {} -- ========================================================= -- АГУЛЬНЫЯ ДАПАМОЖНЫЯ ФУНКЦЫІ -- ========================================================= local function toBoolean( value, defaultValue ) if value == nil then return defaultValue end if value == false or value == '' or value == '0' or value == 'false' or value == 'не' then return false end return true end local function getEntityId( args ) if args.from and args.from ~= '' then return args.from end return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() end local function getBestStatements( entityId, propertyId ) if not entityId or not propertyId or propertyId == '' then return {} end local key = entityId .. '\0' .. propertyId if statementCache[ key ] ~= nil then return statementCache[ key ] end local ok, statements = pcall( mw.wikibase.getBestStatements, entityId, propertyId ) if not ok or type( statements ) ~= 'table' then statements = {} end statementCache[ key ] = statements return statements end local function getItemId( statement ) if not statement or not statement.mainsnak then return nil end local snak = statement.mainsnak if snak.snaktype ~= 'value' or not snak.datavalue or snak.datavalue.type ~= 'wikibase-entityid' or not snak.datavalue.value then return nil end return snak.datavalue.value.id end local function getMediaValue( statement ) if not statement or not statement.mainsnak then return nil end local snak = statement.mainsnak if snak.snaktype ~= 'value' or not snak.datavalue or snak.datavalue.type ~= 'string' or type( snak.datavalue.value ) ~= 'string' or snak.datavalue.value == '' then return nil end return snak.datavalue.value end local function hasDirectValue( entityId, propertyId, wantedId ) for _, statement in ipairs( getBestStatements( entityId, propertyId ) ) do if getItemId( statement ) == wantedId then return true end end return false end -- ========================================================= -- ІЕРАРХІЯ P31 / P279 -- ========================================================= local function getClassFlags( classId ) if classFlagsCache[ classId ] ~= nil then return classFlagsCache[ classId ] end local flags = { sea = false, ocean = false, island = false, archipelago = false, islandGroup = false, limited = false, sovereign = false, dependent = false, region = false } local queue = { { id = classId, depth = 0 } } local head = 1 local seen = {} while head <= #queue do local node = queue[ head ] head = head + 1 if not seen[ node.id ] then seen[ node.id ] = true if node.id == Q_SEA then flags.sea = true elseif node.id == Q_OCEAN then flags.ocean = true elseif node.id == Q_ISLAND then flags.island = true elseif node.id == Q_ARCHIPELAGO then flags.archipelago = true elseif node.id == Q_ISLAND_GROUP then flags.islandGroup = true elseif node.id == Q_LIMITED_STATE then flags.limited = true elseif node.id == Q_SOVEREIGN_STATE then flags.sovereign = true elseif node.id == Q_DEPENDENT_TERRITORY then flags.dependent = true elseif node.id == Q_REGION then flags.region = true end if node.depth < MAX_SUBCLASS_DEPTH then for _, statement in ipairs( getBestStatements( node.id, 'P279' ) ) do local parentId = getItemId( statement ) if parentId and not seen[ parentId ] then table.insert( queue, { id = parentId, depth = node.depth + 1 } ) end end end end end classFlagsCache[ classId ] = flags return flags end local function getItemFlags( entityId ) if itemFlagsCache[ entityId ] ~= nil then return itemFlagsCache[ entityId ] end local flags = { sea = false, ocean = false, island = false, archipelago = false, islandGroup = false, limited = false, sovereign = false, dependent = false, region = false } for _, statement in ipairs( getBestStatements( entityId, 'P31' ) ) do local classId = getItemId( statement ) if classId then local classFlags = getClassFlags( classId ) flags.sea = flags.sea or classFlags.sea flags.ocean = flags.ocean or classFlags.ocean flags.island = flags.island or classFlags.island flags.archipelago = flags.archipelago or classFlags.archipelago flags.islandGroup = flags.islandGroup or classFlags.islandGroup flags.limited = flags.limited or classFlags.limited flags.sovereign = flags.sovereign or classFlags.sovereign flags.dependent = flags.dependent or classFlags.dependent flags.region = flags.region or classFlags.region end end -- Калі іерархія P31/P279 аформлена няпоўна, -- членства ў ААН служыць дадатковай прыкметай -- суверэннай дзяржавы. if hasDirectValue( entityId, 'P463', Q_UNITED_NATIONS ) then flags.sovereign = true end itemFlagsCache[ entityId ] = flags return flags end -- ========================================================= -- КЛАСІФІКАЦЫЯ ДЗЯРЖАЎ І РЭГІЁНАЎ -- ========================================================= local function classifyPoliticalItem( entityId ) if classificationCache[ entityId ] ~= nil then return classificationCache[ entityId ] end local flags = getItemFlags( entityId ) local result -- Парадак істотны: -- дзяржава з абмежаваным прызнаннем можа адначасова -- быць класіфікавана як суверэнная дзяржава. if flags.limited then result = 'limited' elseif flags.sovereign then result = 'state' elseif flags.dependent then result = 'dependent' elseif flags.region then result = 'region' else result = 'unknown' end classificationCache[ entityId ] = result return result end -- ========================================================= -- НАЗВЫ І СПАСЫЛКІ -- ========================================================= local function getLabel( entityId ) if labelCache[ entityId ] ~= nil then return labelCache[ entityId ] end local label = mw.wikibase.getLabel( entityId ) or entityId labelCache[ entityId ] = label return label end local function getLocalTitle( entityId ) if sitelinkCache[ entityId ] ~= nil then return sitelinkCache[ entityId ] or nil end local ok, title = pcall( mw.wikibase.getSitelink, entityId ) if not ok or not title or title == '' then sitelinkCache[ entityId ] = false return nil end sitelinkCache[ entityId ] = title return title end local function getDisplayName( entityId ) return getLocalTitle( entityId ) or getLabel( entityId ) end local function formatItem( entityId ) local title = getLocalTitle( entityId ) if title then return '[[' .. title .. ']]' end return Wikidata.simpleFormatEntityId( entityId ) end -- ========================================================= -- СЦЯГІ -- ========================================================= local function getCurrentDateKey() local now = os.date( '!*t' ) return now.year * 10000 + now.month * 100 + now.day end local CURRENT_DATE_KEY = getCurrentDateKey() local function timeValueToKey( value, asEnd ) if not value or type( value.time ) ~= 'string' then return nil end local year, month, day = mw.ustring.match( value.time, '^([%+%-]?%d+)%-(%d%d)%-(%d%d)T' ) year = tonumber( year ) month = tonumber( month ) day = tonumber( day ) if not year or year < 0 then return nil end if not month or month == 0 then month = asEnd and 12 or 1 end if not day or day == 0 then day = asEnd and 31 or 1 end return year * 10000 + month * 100 + day end local function getQualifierTime( statement, propertyId, asEnd ) if not statement or not statement.qualifiers or not statement.qualifiers[ propertyId ] then return nil end for _, snak in ipairs( statement.qualifiers[ propertyId ] ) do if snak.snaktype == 'value' and snak.datavalue and snak.datavalue.type == 'time' and snak.datavalue.value then local result = timeValueToKey( snak.datavalue.value, asEnd ) if result then return result end end end return nil end local function inspectFlagStatement( statement ) local startKey = getQualifierTime( statement, 'P580', false ) local endKey = getQualifierTime( statement, 'P582', true ) if startKey and startKey > CURRENT_DATE_KEY then return { active = false, temporal = true } end if endKey and endKey < CURRENT_DATE_KEY then return { active = false, temporal = true } end return { active = true, temporal = startKey ~= nil or endKey ~= nil } end local function getFlagImage( entityId ) if flagCache[ entityId ] ~= nil then return flagCache[ entityId ] or nil end local candidates = {} local seen = {} for _, statement in ipairs( getBestStatements( entityId, 'P41' ) ) do local image = getMediaValue( statement ) if image then local status = inspectFlagStatement( statement ) if status.active then local candidate = seen[ image ] if not candidate then candidate = { image = image, temporal = false } seen[ image ] = candidate table.insert( candidates, candidate ) end candidate.temporal = candidate.temporal or status.temporal end end end if #candidates == 0 then flagCache[ entityId ] = false return nil end if #candidates == 1 then flagCache[ entityId ] = candidates[ 1 ].image return candidates[ 1 ].image end -- Калі актыўных сцягоў некалькі, але толькі адзін -- мае часавыя кваліфікатары, аддаём перавагу яму. local temporal = {} for _, candidate in ipairs( candidates ) do if candidate.temporal then table.insert( temporal, candidate ) end end if #temporal == 1 then flagCache[ entityId ] = temporal[ 1 ].image return temporal[ 1 ].image end -- Калі выбар неадназначны, сцяг не выводзіцца. flagCache[ entityId ] = false return nil end local function formatFlag( entityId, size ) local image = getFlagImage( entityId ) if not image then return '' end size = size or '25px' local title = getLocalTitle( entityId ) local link = '' if title then link = '|link=' .. title end return '[[File:' .. image .. '|border|' .. size .. link .. '|alt=]]' end local function formatItemWithFlag( entityId, size ) local name = formatItem( entityId ) local flag = formatFlag( entityId, size ) if flag == '' then return name end return flag .. '&nbsp;' .. name end -- ========================================================= -- КАНТЭКСТ І ТЫП СПІСА -- ========================================================= local function normalizeContext( args ) local context = args.context or args.group or args.profile or '' context = mw.ustring.lower( mw.text.trim( context ) ) local aliases = { sea = 'water', ocean = 'water', waterbody = 'water', regions = 'region', geographicregion = 'region', ['geographic-region'] = 'region' } return aliases[ context ] or context end local function normalizeKind( kind, context ) kind = mw.ustring.lower( mw.text.trim( kind or '' ) ) if context == 'region' then if kind == '' then kind = 'state' end local aliases = { states = 'state', country = 'state', countries = 'state', limitedstates = 'limited', ['limited-states'] = 'limited', territory = 'dependent', territories = 'dependent', dependency = 'dependent', dependencies = 'dependent', regions = 'region', other = 'unknown' } return aliases[ kind ] or kind end local aliases = { countries = 'country', state = 'country', states = 'country', seas = 'sea', oceans = 'ocean', islands = 'island', archipelago = 'island', archipelagos = 'island', inflows = 'inflow', river = 'inflow', rivers = 'inflow' } return aliases[ kind ] or kind end local function getPreferLocal( args, context ) local value = args.prefer_local if value == nil then value = args[ 'prefer-local-labels' ] end if value == nil then value = args[ 'prefer-local' ] end -- У Модуль:Мора гэта па змоўчанні было ўключана. -- У Геаграфічным рэгіёне сартаванне ішло проста -- паводле лакальнай назвы старонкі. local defaultValue = context ~= 'region' return toBoolean( value, defaultValue ) end local function matchesKind( entityId, kind, context ) if kind == '' or kind == 'any' or kind == 'country' or kind == 'inflow' then return true end local flags = getItemFlags( entityId ) if kind == 'sea' then return flags.sea end if kind == 'ocean' then return flags.ocean end if kind == 'island' then return flags.island or flags.archipelago or flags.islandGroup end if context == 'region' or kind == 'state' or kind == 'limited' or kind == 'dependent' or kind == 'region' or kind == 'unknown' then return classifyPoliticalItem( entityId ) == kind end return true end -- ========================================================= -- АТРЫМАННЕ ЭЛЕМЕНТАЎ -- ========================================================= local function appendUnique( target, seen, entityId ) if entityId and not seen[ entityId ] then seen[ entityId ] = true table.insert( target, entityId ) end end local function applyLimit( items, args ) local limit = tonumber( args.limit ) if limit and limit > 0 then while #items > limit do table.remove( items ) end end return items end local function collectPropertyItems( entityId, propertyId, kind, args, context ) local statements = getBestStatements( entityId, propertyId ) if getPreferLocal( args, context ) then statements = LocalLabels.preferLocalLabels( statements ) end local result = {} local seen = {} for _, statement in ipairs( statements ) do local itemId = getItemId( statement ) if itemId and not seen[ itemId ] and matchesKind( itemId, kind, context ) then seen[ itemId ] = true table.insert( result, itemId ) end end applyLimit( result, args ) return result end local function appendPropertyItems( entityId, propertyId, target, seen ) for _, statement in ipairs( getBestStatements( entityId, propertyId ) ) do appendUnique( target, seen, getItemId( statement ) ) end end -- Для геаграфічнага рэгіёна: -- -- source=auto -- region → P527 -- астатнія катэгорыі → P527 + P150 -- -- source=P527 -- source=P150 -- source=both local function collectRegionCandidates( entityId, kind, source ) local result = {} local seen = {} source = mw.ustring.lower( mw.text.trim( source or 'auto' ) ) if source == 'p527' then appendPropertyItems( entityId, 'P527', result, seen ) elseif source == 'p150' then appendPropertyItems( entityId, 'P150', result, seen ) elseif source == 'both' then appendPropertyItems( entityId, 'P527', result, seen ) appendPropertyItems( entityId, 'P150', result, seen ) else -- auto appendPropertyItems( entityId, 'P527', result, seen ) if kind ~= 'region' then appendPropertyItems( entityId, 'P150', result, seen ) end end return result end local function collectRegionItems( entityId, kind, source, args ) local candidates = collectRegionCandidates( entityId, kind, source ) local result = {} for _, candidateId in ipairs( candidates ) do if classifyPoliticalItem( candidateId ) == kind then table.insert( result, candidateId ) end end applyLimit( result, args ) return result end local function defaultProperty( context, kind ) -- Логіка старога Модуль:Мора. if context == 'water' then if kind == 'country' then return 'P205' end if kind == 'inflow' then return 'P200' end return 'P527' end -- Універсальныя геаграфічныя карткі. if kind == 'country' then return 'P17' end if kind == 'inflow' then return 'P200' end if kind == 'sea' or kind == 'ocean' or kind == 'island' then return 'P527' end return 'P527' end local function getItems( entityId, args ) local context = normalizeContext( args ) local kind = normalizeKind( args.type or args[ 1 ], context ) if context == 'region' then return collectRegionItems( entityId, kind, args.source, args ), context, kind end local propertyId = args.property if not propertyId or propertyId == '' then propertyId = defaultProperty( context, kind ) end return collectPropertyItems( entityId, propertyId, kind, args, context ), context, kind end -- ========================================================= -- САРТАВАННЕ -- ========================================================= local function sortItems( items, preferLocal ) table.sort( items, function( a, b ) -- Логіка старога Модуль:Мора: -- пры prefer_local элементы з беларускай назвай -- ідуць раней за элементы без яе. if preferLocal then local localA = LocalLabels.hasLocalLabel( a ) local localB = LocalLabels.hasLocalLabel( b ) if localA ~= localB then return localA end end local nameA = mw.ustring.lower( getDisplayName( a ) ) local nameB = mw.ustring.lower( getDisplayName( b ) ) if nameA == nameB then return a < b end return nameA < nameB end ) end -- ========================================================= -- ФАРМАТАВАННЕ СПІСА -- ========================================================= local function renderItems( items, args, context ) if #items == 0 then return '' end local preferLocal = getPreferLocal( args, context ) if toBoolean( args.sort, true ) then sortItems( items, preferLocal ) end local useFlags = toBoolean( args.flags, false ) local useRows = toBoolean( args.rows, false ) local formatted = {} for _, entityId in ipairs( items ) do local value if useFlags then value = formatItemWithFlag( entityId, args[ 'flag-size' ] ) else value = formatItem( entityId ) end if value and value ~= '' then table.insert( formatted, value ) end end if #formatted == 0 then return '' end local output if useRows then local rows = {} for _, value in ipairs( formatted ) do if context == 'region' then table.insert( rows, '<div class="geographic-region-list-item">' .. value .. '</div>' ) else table.insert( rows, '<div>' .. value .. '</div>' ) end end output = table.concat( rows ) else local separator = args.separator or ', ' local conjunction = args.conjunction or separator output = mw.text.listToText( formatted, separator, conjunction ) end local collapse = tonumber( args.collapse ) if collapse and collapse > 0 and #formatted > collapse then output = '<div class="mw-collapsible mw-collapsed">' .. '<div class="mw-collapsible-content">' .. output .. '</div>' .. '</div>' end return output end -- ========================================================= -- ПУБЛІЧНЫЯ ФУНКЦЫІ -- ========================================================= -- Універсальны спіс элементаў. -- -- Прыклады: -- -- Горная сістэма: -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |property=P17 -- |type=country -- |flags=1 -- |rows=1 -- |sort=0 -- }} -- -- Мора: -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |context=water -- |type=country -- |flags=1 -- |rows=1 -- }} -- -- Геаграфічны рэгіён: -- -- {{#invoke:GeoInfobox|list -- |context=region -- |type=state -- |flags=1 -- |rows=1 -- }} function p.list( frame ) local args = frame.args or {} local entityId = getEntityId( args ) if not entityId then return '' end local items, context = getItems( entityId, args ) return renderItems( items, args, context ) end -- Вяртае колькасць элементаў пасля фільтрацыі. function p.count( frame ) local args = frame.args or {} local entityId = getEntityId( args ) if not entityId then return '0' end local items = getItems( entityId, args ) return tostring( #items ) end -- ========================================================= -- ТЫП ВОДНАГА АБ'ЕКТА -- ========================================================= local function getWaterKind( entityId ) local flags = getItemFlags( entityId ) -- Акіян правяраецца першым, -- бо элемент можа адначасова трапляць -- ў некалькі іерархій. if flags.ocean then return 'ocean' end if flags.sea then return 'sea' end return '' end -- Чалавек-чытальны тып: -- [[Акіян]] -- [[Мора]] function p.type( frame ) local args = frame.args or {} local entityId = getEntityId( args ) if not entityId then return '' end local kind = getWaterKind( entityId ) if kind == 'ocean' then return '[[Акіян]]' end if kind == 'sea' then return '[[Мора]]' end return '' end -- Машынны тып: -- ocean -- sea function p.kind( frame ) local args = frame.args or {} local entityId = getEntityId( args ) if not entityId then return '' end return getWaterKind( entityId ) end -- ========================================================= -- НЕКЛАСІФІКАВАНЫЯ ЧАСТКІ ГЕАГРАФІЧНАГА РЭГІЁНА -- ========================================================= -- -- Сумяшчальная функцыя са старым -- Модуль:Геаграфічны рэгіён|unknown. -- -- Па змоўчанні правярае P527 + P150. -- ========================================================= function p.unknown( frame ) local original = frame.args or {} local args = {} for key, value in pairs( original ) do args[ key ] = value end args.context = 'region' args.type = 'unknown' if not args.source or args.source == '' then args.source = 'both' end local entityId = getEntityId( args ) if not entityId then return '' end local items, context = getItems( entityId, args ) return renderItems( items, args, context ) end return p; 9zg1pazase4imnxza18bewqqzprmx3r Грамадскае харчаванне 0 591722 5198912 4584840 2026-09-14T11:30:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198912 wikitext text/x-wiki [[Файл:Henri_dunant_3_restaurant.jpg|справа|міні|280x280пкс|[[Рэстаран]]]] [[Файл:Ycyk-Ata_stolovay.jpg|справа|міні|250x250пкс|[[Сталовая]]]] '''Грамадскае харчаванне''' — галіна народнай гаспадаркі, сукупнасць [[Прадпрыемства|прадпрыемстваў]], якія займаюцца вытворчасцю, рэалізацыяй і арганізацыяй спажывання [[Кулінарыя|кулінарнай прадукцыі]]<ref name="ГОСТ50647">{{Cite web|title=Общественное питание. Термины и определения|author=ГОСТ Р 50647-94|url=http://www.restoranoff.ru/regulations/detail.php?ID=39258|publisher=Утверждён Постановлением Госстандарта РФ от 21 февраля 1994 года №35|date=дата введения: 1 июля 1994 года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101130001246/http://www.restoranoff.ru/regulations/detail.php?ID=39258|archivedate=2010-11-30}}</ref>. == Склад галіны == * '''Прадпрыемствы грамадскага харчавання''' — ажыццяўляюць вытворчасць кулінарнай прадукцыі, мучных кандытарскіх і булачных вырабаў, а таксама іх рэалізацыю і (або) арганізацыю спажывання<ref name="ГОСТ50647"/>. * '''Дагатовачныя прадпрыемствы''', або '''цэхі грамадскага харчавання''' — ажыццяўляюць цэнтралізаваную механізаваную вытворчасць паўфабрыкатаў, кулінарнай прадукцыі, мучных кандытарскіх і булачных вырабаў, забяспечваючы імі дагатова''чныя прадпрыемствы'', магазіны кулінарыі і прадпрыемствы рознічнага гандлю<ref name="ГОСТ50647" />. * '''Дагатовачныя прадпрыемствы''' (грамадскага харчавання) — ажыццяўляюць прыгатаванне страў з паўфабрыкатаў і кулінарных вырабаў, іх рэалізацыю і арганізацыю спажывання<ref name="ГОСТ50647" />. Сюды таксама ўваходзяць спецыялізаваныя прадпрыемствы грамадскага харчавання розных тыпаў, якія выпрацоўваюць і рэалізуюць аднастайную паводле асартыменту кулінарную прадукцыю з улікам спецыфікі абслугоўвання і арганізацыі свабоднага часу спажыўцоў<ref name="ГОСТ50647"/>. У іх ліку — [[рэстаран]]ы, [[Кавярня|кафэ]], кафетэрыі, [[Сталовая|сталовыя]], [[Піўная|піўныя]], пяльменныя, закусачныя, піражковыя, пышачныя і г п. == Прадпрыемствы харчавання == '''Прадпрыемства грамадскага харчавання''' — агульная назва арганізацыі, якая аказвае паслугі грамадскага харчавання з дапамогай: вытворчасці кулінарнай прадукцыі, яе рэалізацыі і арганізацыі харчавання розных груп насельніцтва. * '''[[Рэстаран]]''' — прадпрыемства грамадскага харчавання з шырокім асартыментам страў складанага гатавання, уключаючы заказныя і фірмовыя. Адрозніваецца падвышаным узроўнем абслугоўвання ў спалучэнні з арганізацыяй адпачынку наведвальнікаў. Паводле асартымента прадукцыі, якая рэалізуецца рэстараны могуць спецыялізавацца як: рыбныя, піўныя, з нацыянальнай кухняй і г д<ref name="МГСН">[[МГСН]] 4.14-98 — Прадпрыемства грамадскага харчавання</ref>. * '''[[Бар]]''' — адрозніваецца абмежаваным асартыментам прадукцыі: алкагольныя і безалкагольныя напоі, закускі, дэсерты, мучныя кандытарскія і булачныя вырабы. Рабочыя памяшкання бараў не прадугледжваюць прыгатаванне страў, а таксама мыццё тлустага посуду. Спосаб рэалізацыі — праз барную стойку. Па асартыменце бары падпадзяляюцца на: малочныя, піўныя, вінныя, кактэйль-бары, грыль-бары і г п. Па спецыфіцы дадатковага сэрвісу — відэабар, вар’етэ-бар, стрыптыз-бар і інш. Па часе функцыянавання таксама адрозніваюць дзённыя і начныя бары<ref name="МГСН" />. * '''[[Кавярня]]''' ('''кафэ''') — прадпрыемства па арганізацыі харчавання і адпачынку наведвальнікаў з абмежаваным па параўнанні з рэстаранным асартыментам прадукцыі. Па асартыменце прадукцыі, якая рэалізуецца, падпадзяляюцца на: кафэ-марозіва, кафэ-кандытарская, кафэ-малочная; па кантынгенце — на маладзёжнае, дзіцячае і інш.<ref name="МГСН" />. * '''Кафэтэрый''' * '''[[Сталовая]]''' — агульнадаступнае або абслугоўваючае пэўны кантынгент прадпрыемства харчавання, якое вырабляе і якое рэалізуе кулінарную прадукцыю. Па асартыменце страў, якія рэалізуюцца сталовыя падзяляюцца на агульнага тыпу і дыетычную. Дыетычная сталовая спецыялізуецца на падрыхтоўцы і рэалізацыі дыетычных страў<ref name="МГСН" />. * '''[[Буфет (прадпрыемства)|Буфет]]''' — невялікае прадпрыемства харчавання з абмежаваным асартыментам. Буфеты часта арганізуюць у месцах дзе поўнамаштабная ўстанова грамадскага харчавання не патрабуецца альбо ў дадатак да яе. * '''Сталовая-раздатачная''' — прадпрыемства харчавання, якое рэалізуе прывазімую гатовую кулінарную прадукцыю<ref name="МГСН" />. * '''[[Фаст-фуд|Закусачная]]''' — прадпрыемства харчавання з абмежаваным асартыментам страў нескладанага гатавання, прызначанае для хуткага абслугоўвання наведвальнікаў. Паводле асартыменту прадукцыі, якая рэалізуецца, закусачныя падраздзяляюцца на прадпрыемствы агульнага тыпу і спецыялізаваныя: пяльменныя, сасісачную, блінную, піражковую, пончыкавую, чэбурэчную, шашлычную, чайную, келіхаваю, пышачная і інш; па тыпу рэалізацыі — закусачная, бістро, кафэтэрый і г . д.<ref name="МГСН" /> * '''[[Піца|Піцэрыя]]''' — разнавіднасць сучаснага прадпрыемства харчавання, якое можа аб’ядноўваць у сабе як фармат [[Кавярня|кафэ]], так і [[рэстаран]]а. Піцэрыі ў фармаце рэстарана нярэдка называюць траторыямі, за пашыранае меню і больш высокую гандлёвую нацэнку па параўнанні з піцэрыямі, якія працуюць па фармаце кафэ. У любым выпадку, у меню абодвух фарматаў павінен быць шырокі выбар [[Піца|піцы]]. * '''Магазін кулінарыі''' — прадпрыемства грамадскага харчавання, якое мае ўласную кулінарную вытворчасць і якое рэалізуе спажыўцам кулінарныя вырабы, паўфабрыкаты, булачныя і мучныя кандытарскія вырабы і пакупныя харчовыя тавары. Дапускаецца арганізацыя кафетэрыя ў гандлёвым зале крамы кулінарыі. * Кіёск (продаж [[Кебаб|кебабаў]], [[Шаўрма|шаўрмы]], [[Хот-дог|хот-догаў]] і падобнага). Комплексныя прадпрыемствы грамадскага харчавання адначасова ажыццяўляюць функцыі некалькіх спецыялізаваных прадпрыемстваў харчавання, напрыклад: рэстаран, кафэ, сталовая і магазін кулінарыі. Прадпрыемствы грамадскага харчавання могуць размяшчацца як у грамадскіх месцах, даступных для ўсіх грамадзян (так званая ''агульнадаступная сетка''), так і на тэрыторыі ўстаноў і прадпрыемстваў, абслугоўваючы толькі працуючых там асоб (так званая ''закрытая сетка''). У агульнадаступнай сетцы вылучаюцца, акрамя асобных прадпрыемстваў розных уласнікаў, адзінакіруемыя групы тэхналагічна узаемазвязаных прадпрыемстваў харчавання і спадарожных прадпрыемстваў. Гэтыя падсеткі — пры наяўнасці адзінага ўласніка — таксама носяць назвы «сетак харчавання» з арганізацыйнага пункту гледжання. Найбуйнейшыя з іх маюць фірмовыя («Рускае бістро», «[[McDonald’s|Макдоналдс]]») або функцыянальныя («Сетка школьных сталовых») найменні. У эканамічным аналізе і пры праектаванні прадпрыемствы грамадскага харчавання характарызуюцца такімі паказчыкамі, як ёмістасць (колькасць месцаў у абеднай зале), прадукцыйнасць (колькасць страў, якія вырабляюцца ў змену). == Грамадскае харчаванне ў СССР == У 1923 годзе ў Маскве на базе Цэнтральнай камісіі па барацьбе з наступствамі голаду пры УЦВК («Последгол») і пры падтрымцы Центрасаюза, [[УЦСПС]], Наркампрода, Наркамата аховы здароўя і шэрагу іншых народных камісарыятаў было арганізавана паявае таварыства «Нархарч» — народнае харчаванне, якое пасля ператварылася ва «Усенархарч» — Усесаюзнае таварыства народнага харчавання<ref>[http://pitanie2007.ru/chto-bylo/material/371/ Што было — Матэрыялы -НАРПИТ — як гэта было]</ref>. Дзяржаўная арганізацыя харчавання насіла гэтую назву да 1930 года<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/efremova/191763/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%BF%D0%B8%D1%82 Нарпит]</ref>. Аддзяленні Нарпита існавалі па ўсім Савецкім Саюзе. У [[СССР]] планамерная арганізацыя грамадскага харчавання пачалася ў гады першай пяцігодкі, у эпоху індустрыялізацыі. Для гэтага былі спраектаваны і пабудаваны ў найбуйнейшых гарадах гіганцкія фабрыкі-кухні (у [[мінск]]ай, напрыклад, працавала 400 чалавек), а больш дробных — цэхі грамадскага харчавання, класічны тып загатовачнай арганізацыі грамадскага харчавання. Іх асноўная прадукцыя — гатовыя стравы для дастаўкі ў завадскія сталовыя і паўфабрыкаты для дастаўкі ў крамы кулінарыі спрыялі значнай эканоміі часу ў хатняй гаспадарцы. Кажучы ў тэрмінах той эпохі, развіццё фабрык, цэхаў і устаноў грамадскага харчавання «спрыяла перабудове побыту працоўных на сацыялістычных пачатках і вызваленні насельніцтва, асабліва жанчын, ад хатняй кухні. Яно давала магчымасць жанчыне актыўна ўдзельнічаць у грамадскім і культурным жыцці грамадства». Агульнахарч на прадпрыемствах і асабліва ў школах (дарэвалюцыйная школа не ведала гарачых абедаў) дазволіў забяспечыць паўнавартаснае харчаванне падчас працоўнага дня і вучобы, стварыць нармальны рэжым для здароўя. == Галіна грамадскага харчавання ў Расіі == Першы [[Макдональдс]] адкрыўся ў Расіі 31 студзеня 1990 года ў Маскве на Пушкінскай плошчы<ref>https://ria.ru/20090519/171530725.html</ref>. Цяпер грамадскае харчаванне ў Расіі — гэта развітая паспяховая галіна. Амаль ва ўсіх буйных гарадах працуюць міжнародныя сеткі грамадскага харчавання. Расійскія сеткі таксама выходзяць на замежныя рынкі і адкрываюць свае кропкі ў іншых краінах (напрыклад, «Церамок» у Нью-Ёрку, «Burger & Lobster» у Лондане). Па дадзеных даследаванняў кампаніі «АМІК», абарот расійскага рынку грамадскага харчавання складаў больш за 1 трлн. 427 млрд рублёў у 2017 г. == Установы грамадскага харчавання ў Сярэдняй Азіі == Мясцовае традыцыйнае грамадскае харчаванне мае сваю спецыфіку і ўключае ў сябе розныя тыпы устаноў: * '''Чайхана''' — чайная-сталовая. * '''Ашкана''' — установа шырокага профілю. Пры ашкане як і пры чайхане звычайна маюцца свае пякарні з [[Тандыр|тандырамі]] для выпечкі аладак і самсы, а таксама мангалы для шашлыка. У адрозненне ад чайханы ў ашкану наведвальнікі звычайна прыходзяць паесці. * '''Самсакана''' — спецыялізаваная кропка грамадскага харчавання з тандыром і пасадкавымі месцамі для наведвальнікаў. У самсакане чай нярэдка бясплатны. У меню самсаканы можа быць адзін або некалькі відаў самсы. * '''Лагманкана''' — спецыялізаванае ўстанова з адным або некалькімі відамі лагмана. * '''Тайкана''' — параўнальна новы тып устаноў, які атрымаў шырокае распаўсюджванне ў XXI стагоддзі. Тайкана ўяўляе сабой установу рэстараннага тыпу, якое спецыялізуецца на абслугоўванні ўрачыстасцяў з нагоды сямейных святаў (сунат-той, праводзіны нявесты, вяселля і г д.) з вялікай колькасцю пасадачных месцаў, танцполам, сцэнай для артыстаў і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * Міждзяржаўны стандарт грамадскага харчавання Расіі. ДАСТ 30389-95 / ДАСТ Р 50762-95 зменены на ДАСТ Р 50762-2007 == Спасылкі == * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/379/ Общественное питание в СССР в пятидесятые годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018112802/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/379/ |date=18 кастрычніка 2012 }} // Музей торговли * д/ф [https://www.youtube.com/watch?v=abPgDCPbN24 «Общепит»] из цикла «Сделано в СССР» (РЕН ТВ) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадскае харчаванне| ]] ftb2zeahoxpz3t29h7cy9es5zgdihyk Гарадзея (стадыён) 0 593943 5198437 4035815 2026-09-13T23:32:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198437 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва = Стадыён «Гарадзея» |выява = [[Выява:ФК_Городея.jpg|250px]] |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, <br/> [[Выява:BIA Horodziej COA.png|15px|Герб Гарадзеі]] [[Гарадзея]], вул. Акцябрская, 15 |адкрыты = |рэканструяваны = 2016 |былыя назвы = «Цукравік» |умяшчальнасць = 1 625 месцаў |каманда = [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] |уладальнік = [[Гарадзейскі цукровы камбінат]] |пакрыццё = натуральнае |габарыты = 105×68 |Краіна = Беларусь |Commons = }} '''Гарадзея''' — [[Стадыён|футбольны стадыён]] з натуральным пакрыццём у гарадскім пасёлку [[Гарадзея]], [[Беларусь]]. Максімальная ўмяшчальнасць — 1625 гледачоў. З’яўляўся хатнім стадыёнам футбольнага клуба [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]]. == Гісторыя == Стадыён належыць спартыўна-аздараўленчаму комплексу ААТ «[[Гарадзейскі цукровы камбінат]]» і першапачаткова называўся '''«Цукравік»'''. У [[2011]] годзе была праведзена рэканструкцыя адзінай трыбуны, якая змяшчала 1020 гледачоў. Пасля выхаду «Гарадзеі» ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] ў 2016 годзе кіраўніцтва камбіната прыняла рашэнне аб новай рэканструкцыі. Поле было пашырана, устаноўлены мачты асвятлення, пабудавана новая трыбуна. Умяшчальнасць стадыёна павялічылася да 1625 месцаў. Цяпер стадыён мае дзве трыбуны, заходнюю і ўсходнюю, абсталяваны электронным табло, асвятленнем, прэс-ложай. Ёсць аўтамабільная паркоўка. Пакрыццё поля — натуральная трава.<ref>[http://abff.by/index.php?option=com_joomsport&view=venue&id=58&Itemid=340&lang=ru# Інфармацыя аб стадыёне на сайце АБФФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200605/http://abff.by/index.php?option=com_joomsport&view=venue&id=58&Itemid=340&lang=ru |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://fcgorodeya.by/klub/stadion/ Стадыён «Гарадзея» на сайце футбольнага клуба «Гарадзея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122203845/http://fcgorodeya.by/klub/stadion/ |date=22 студзеня 2016 }} * [http://www.pressball.by/footballstat/stadiums/32/ Профіль стадыёна на pressball.by] [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Нясвіжскім раёне]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нясвіжскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадзея]] kg715jqpp19bqw1nd2essrr5ncybja1 Эш-Шэйх 0 594658 5198925 4193587 2026-09-14T11:48:19Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198925 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = |Нацыянальная назва = ar/جبل الشيخ/he/הר חרמון |Выява = |Подпіс = Погляд на гару Хермон (Эш-Шэйх) з гары [[Бенталь (гара)|Бенталь]] |Краіна = |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2814 |Пазіцыйная карта = Сірыя |Пазіцыйная карта 1 = Ліван |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Эш-Шэйх'''<ref>Напісанне ў адпаведнасці з картай Сірыі — {{крыніцы/БЭ|14}}</ref> — горны масіў у горным хрыбце [[Антыліван]]. Найвышэйшы пункт — 2814 м над узроўнем мора. Даўжыня масіва каля 60 км, плошча каля 1000 км². Эш-Шэйх уваходзіць у вадазборны басейн трох асноўных крыніц ракі [[Іардан (рака)|Іардан]] — [[Эль-Хасбані]], [[Лідані]] і [[Баніяс (басейн Іардана)|Баніяс]]. Размешчаны на мяжы [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ліван]]а і знаходзіцца пад сірыйскім кантролем. Паўднёвыя схілы Эш-Шэйха, зніжаючыся, часткова пераходзяць у [[Галанскія вышыні]]. Разам з Галанскімі вышынямі паўднёвыя схілы Эш-Шэйха былі захопленыя Ізраілем у Сірыі падчас [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайны 1967 года]] і абвешчаныя суверэннай ізраільскай тэрыторыяй у 1981 годзе паводле «Закона аб Галанскіх вышынях». Анексія была прызнана несапраўднай Рэзалюцыяй № 497 Савета Бяспекі ААН. Вяршыня Эш-Шэйха была захоплена Ізраілем у ходзе вайны 1973 года і вернута Сірыі ў 1974 годзе ў выніку пагаднення аб падзеле сіл. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] [[Катэгорыя:Горы Сірыі]] [[Катэгорыя:Горы Лівана]] f093iuqqv2f9tju2qzgomgv3ehtm30o Антыліван 0 594689 5198559 3768066 2026-09-14T07:32:20Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198559 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Антыліван |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = каля 100 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Эш-Шэйх |Вышыня = 2814 |Краіна = Сірыя/Ліван |Пазіцыйная карта = Сірыя |Пазіцыйная карта 1 = |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Антыліван'''<ref>Напісанне ў адпаведнасці з картай Сірыі — {{крыніцы/БЭ|14}}</ref> — [[горны хрыбет]] у [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ліван]]е, на ўсход ад [[Ліван (хрыбет)|хрыбта Ліван]]. Даўжыня каля 100 км. Вышыня да 2814 м (гара [[Эш-Шэйх]], масіў Хермон). == Апісанне == Уяўляе сабой платопадобны масіў, крута абрываецца на захад да ўпадзіны Бекаа і паніжальнага прыступкамі на ўсход. Расліннасць пераважна паўпустынная; на заходніх схілах і ў далінах — месцамі лясы з вечназялёных дубоў. Антыліван перасякаюць аўтамабільная дарога і чыгунка Дамаск — Бейрут. {{зноскі}} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горы Лівана]] [[Катэгорыя:Горы Сірыі]] 2x8kuhwz3no3yhrxvz2u9in2be88qff Ліван (хрыбет) 0 594783 5198654 4767229 2026-09-14T07:49:46Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198654 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Ліван}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |lat_dir = N |lat_deg = 34|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 07|lon_sec = |Краіна = Ліван }} '''Ліва{{націск}}н''' ({{lang-ar|جبل لبنان}}) — [[горны хрыбет]] уздоўж узбярэжжа [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] на тэрыторыі [[Ліван]]а, на ўсходзе абмежаваны далінай [[Даліна Бекаа|Бекаа]]. Даўжыня — 170 км, найбольшая шырыня — 45 км. Вышыня да 3088 м (г. Курнет-эс-Саўда). == Назва == Назва горнага хрыбта паходзіць ад [[Фінікійская мова|фінікійскага]] кораня ''lbn'', што азначае «белы» і звязана з пакрытымі [[снег]]ам горнымі вяршынямі<ref>{{cite book |title=Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,621 Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites |last1=Room |first1=Adrian |edition=2nd |year=2005 |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-2248-7 |pages=214–216 |url=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&pg=PA214 |access-date=20 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905180538/https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&pg=PA214 |archive-date=5 September 2015 |url-status=live}}</ref>. == Геалогія і рэльеф == Уяўляе сабой {{нп5|горст|горст|en|Horst (geology)}} у выглядзе глыбавага горнага хрыбта. Складзены пераважна з [[вапняк]]оў і [[пясчанік]]аў, на поўначы таксама — з [[базальт]]аў. Заходні схіл моцна рассечаны, ступенямі спускаецца да мора, усходні схіл круты. На поўдні хрыбет абмежаваны скідамі з вузкай цяснінай {{нп5|Эль-Літані|Эль-Літані|ar|الليطاني}}, на поўначы — нізінай {{нп5|Нахр-эль-Кебір|Нахр-эль-Кебір|ar|النهر الكبير الجنوبي}}. На заходнім схіле карставая пячора {{нп5|Джэйта|Джэйта|ar|مغارة جعيتا}} (аб’ект турызму). == Клімат і расліннасць == Клімат міжземнаморскі. [[Ападкі|Ападкаў]] на заходнім схіле выпадае больш за 1000 мм, усходні — больш сухі. Порыстыя [[вапняк]]і спрыяюць інфільтрацыі атмасферных ападкаў. [[Файл:Libanonzeder.jpg|міні|злева|Ліванскі кедр на схілах хрыбта.]] На бедных вапняковых глебах пануюць міжземнаморскія хмызнякі ([[маквіс]] і фрыгана), сухія стэпы; на асобных участках, складзеных [[пескавік]]амі, невялікія гаі з [[кедр ліванскі|ліванскага кедра]], алепскай хвоі, дуба, клёна, кіпарыса. На ўзбярэжжы вырошчваюцца садовыя культуры ([[алівы]], [[абрыкос]]ы, [[яблыкі]]). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Лівана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] o0kqqflota23tgdxirvzsx1mb6f9jcc Верхнеангарскі хрыбет 0 597929 5198596 4647479 2026-09-14T07:39:37Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198596 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Верхнеангарскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Верхнеангарский хребет |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 20|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 111|lon_min = 30|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Станавое нагор’е |Плошча = |Даўжыня = каля 200 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2608 |Краіна = Расія |Рэгіён = Бурація/Іркуцкая вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Расія Бурація |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Верхнеанга́рскі хрыбет'''<ref name="БЭ4">{{крыніцы/БелЭн|4к}}</ref> ({{lang-ru|Верхнеангарский хребет}}) — [[горны хрыбет]] у [[Расія|Расіі]], у [[Бурація|Бураціі]] і [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]], у сістэме [[Станавое нагор’е|Станавога нагор’я]]. Хрыбет знаходзіцца ў напрамку на паўночны ўсход ад возера [[Байкал]]. З поўначы абмяжоўвае [[Верхнеангарская катлавіна|Верхнеангарскую катлавіну]]. Даўжыня хрыбта каля 200 км. Вышыні да 2608 м. Складзены з крышталічных [[Горная парода|горных парод]], прарваных [[Інтрузія|інтрузійнымі]] [[граніт]]амі. Грэбень хрыбта вузкі, з [[трог]]амі, [[Кар (форма рэльефу)|карамі]] і востраканцовымі вяршынямі. У ніжняй частцы схілах растуць [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы, вышэй — [[Галец (форма рэльефу)|гальцы]] і [[горная тундра]]. На схілах Верхнеангарскага хрыбта бяруць пачатак рэкі [[Чая (прыток Лены)|Чая]], [[Мама (рака)|Мама]] і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Верхнеанга́рскі хрыбе́т|||109}} * {{ВСЭ3|Верхнеа́нгарский хребе́т|том=4|старонкі=556}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Верхнеанга́рский хребе́т|100}} * {{крыніцы/ЭГС|Верхнеанга́рский хребе́т|140}} == Спасылкі == * [https://russian_geography.academic.ru/596/Верхнеангарский_хребет Верхнеангарский хребет // Словарь «География России» / Главный редактор А. П. Горкин. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1998.]{{ref-ru}} * [https://megabook.ru/article/Верхнеангарский%20хребет Верхнеангарский хребет // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} * [http://www.webgeo.ru/rusnames.php?r=111&id=2272 Верхнеангарский хребет // Webgeo — Портал География — Электронная Земля — Eearth / Институт географии РАН]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Іркуцкай вобласці]] pb0xuj5cfclvndsx23jdp9h5t79fckm Шаблон:Геакар/styles.css 10 600822 5198486 5197501 2026-09-14T06:21:47Z Ueschar 151377 5198486 sanitized-css text/css .t-geoinfobox td, .t-geoinfobox th { min-width: 120px; } .t-geoinfobox td:only-child, .t-geoinfobox th:only-child { text-align: center; } .t-geoinfobox-name { font-size: 110%; padding: 2px; } .t-geoinfobox-nickname { font-style: italic; } /* ========================================================= АГУЛЬНЫЯ КОЛЕРЫ ГЕАКАРА ========================================================= */ /* Пячоры, горныя аб'екты */ .t-geoinfobox-cave th:only-child, .t-geoinfobox-mount th:only-child { background: #e7dcc3; } /* Суша (астравы, мацерыкі) */ .t-geoinfobox-surface th:only-child { background: #ffe4c4; } /* Водныя аб'екты, плошчы */ .t-geoinfobox-blue th:only-child, .t-geoinfobox-water th:only-child { background: #c0daff; } /* Падводныя аб'екты */ .t-geoinfobox-underwater th:only-child { background: #b0e0e6; } /* * Раўніны, нізіны, балоты, паркі, лясы і лясніцтвы, * запаведнікі, экалагічныя рэгіёны */ .t-geoinfobox-green th:only-child { background: #d0f0c0; } /* Некропалі */ .t-geoinfobox-tomb th:only-child { background: #bbbbbb; } /* Пустыні, узбярэжжы і пляжы */ .t-geoinfobox-yellow th:only-child { background: #fdeaa8; } /* Раёны і аб'екты Нью-Ёрка */ .t-geoinfobox-ny th:only-child { background: #cbd5c4; border: 1px solid #aaaaaa; } .t-geoinfobox-ny th:first-child:not(:only-child) { background: #cbd5c4; text-align: right; padding: 0 0.5em; } /* * Дарожныя збудаванні, смеццевыя палігоны, * месцы нараджэння вугалю і нафты */ .t-geoinfobox-grey th:only-child { background: #eaecf0; } /* ========================================================= ГЕАГРАФІЧНЫЯ РЭГІЁНЫ ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-region { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-region th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-region th:only-child { background: #c1ffc1; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-region-name { background: #c1ffc1; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва рэгіёна ў галоўнай шапцы */ .t-geoinfobox-region-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Дэкаратыўны компас у шапцы */ .t-geoinfobox-region-icon { bottom: 0; line-height: 0; position: absolute; right: 0; top: 0; z-index: 0; } .t-geoinfobox-region-icon img { display: block; height: 100%; max-width: none; width: auto; } /* * Загалоўкі секцый: * Геаграфічнае становішча, Тэрыторыя, * Насельніцтва, Дзяржавы і тэрыторыі */ .t-geoinfobox-region th:only-child:not(.t-geoinfobox-region-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-region .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } .t-geoinfobox-region-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= МОРЫ І АКІЯНЫ ========================================================= */ .t-geoinfobox-sea { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-sea th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Блакітны колер замест зялёнага ў рэгіёна */ .t-geoinfobox-sea th:only-child, .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-region-name { background: #c0daff; } /* Назва на мове арыгінала, калі яна ёсць */ .t-geoinfobox-sea-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-sea th:only-child:not(.t-geoinfobox-sea-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Wikidata */ .t-geoinfobox-sea-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= ГОРНЫЯ СІСТЭМЫ ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-mountain { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-mountain th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child { background: #d8c5a3; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-mountain-name { background: #d8c5a3; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва горнай сістэмы */ .t-geoinfobox-mountain-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Назва на мове арыгінала */ .t-geoinfobox-mountain-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } /* Дэкаратыўная выява справа ў шапцы */ t-geoinfobox-mountain-icon{ bottom: 0; line-height: 0; position: absolute; right: 0; top: 0; z-index: 0; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child:not(.t-geoinfobox-mountain-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-mountain .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Модуль:Wikidata */ .t-geoinfobox-mountain-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } 6it9tvf2s0jbrn1dxt9qf45pp9hyry5 5198488 5198486 2026-09-14T06:24:09Z Ueschar 151377 Адкат праўкі [[Special:Diff/5198486|5198486]] аўтарства [[Special:Contributions/Ueschar|Ueschar]] ([[User talk:Ueschar|размовы]]) 5198488 sanitized-css text/css .t-geoinfobox td, .t-geoinfobox th { min-width: 120px; } .t-geoinfobox td:only-child, .t-geoinfobox th:only-child { text-align: center; } .t-geoinfobox-name { font-size: 110%; padding: 2px; } .t-geoinfobox-nickname { font-style: italic; } /* ========================================================= АГУЛЬНЫЯ КОЛЕРЫ ГЕАКАРА ========================================================= */ /* Пячоры, горныя аб'екты */ .t-geoinfobox-cave th:only-child, .t-geoinfobox-mount th:only-child { background: #e7dcc3; } /* Суша (астравы, мацерыкі) */ .t-geoinfobox-surface th:only-child { background: #ffe4c4; } /* Водныя аб'екты, плошчы */ .t-geoinfobox-blue th:only-child, .t-geoinfobox-water th:only-child { background: #c0daff; } /* Падводныя аб'екты */ .t-geoinfobox-underwater th:only-child { background: #b0e0e6; } /* * Раўніны, нізіны, балоты, паркі, лясы і лясніцтвы, * запаведнікі, экалагічныя рэгіёны */ .t-geoinfobox-green th:only-child { background: #d0f0c0; } /* Некропалі */ .t-geoinfobox-tomb th:only-child { background: #bbbbbb; } /* Пустыні, узбярэжжы і пляжы */ .t-geoinfobox-yellow th:only-child { background: #fdeaa8; } /* Раёны і аб'екты Нью-Ёрка */ .t-geoinfobox-ny th:only-child { background: #cbd5c4; border: 1px solid #aaaaaa; } .t-geoinfobox-ny th:first-child:not(:only-child) { background: #cbd5c4; text-align: right; padding: 0 0.5em; } /* * Дарожныя збудаванні, смеццевыя палігоны, * месцы нараджэння вугалю і нафты */ .t-geoinfobox-grey th:only-child { background: #eaecf0; } /* ========================================================= ГЕАГРАФІЧНЫЯ РЭГІЁНЫ Дызайн на аснове ўкраінскага Шаблон:Континент ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-region { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-region th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-region th:only-child { background: #c1ffc1; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-region-name { background: #c1ffc1; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва рэгіёна ў галоўнай шапцы */ .t-geoinfobox-region-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Дэкаратыўны компас у шапцы */ .t-geoinfobox-region-icon { bottom: 0; line-height: 0; position: absolute; right: 0; top: 0; z-index: 0; } .t-geoinfobox-region-icon img { display: block; height: 100%; max-width: none; width: auto; } /* * Загалоўкі секцый: * Геаграфічнае становішча, Тэрыторыя, * Насельніцтва, Дзяржавы і тэрыторыі */ .t-geoinfobox-region th:only-child:not(.t-geoinfobox-region-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-region .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* * Модуль:Wikidata можа абгортваць значэнні * ў службовы <ul>. * Для колькасных палёў прыбіраем маркер * і лішнія водступы. */ .t-geoinfobox-region-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= МОРЫ І АКІЯНЫ ========================================================= */ .t-geoinfobox-sea { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-sea th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Блакітны колер замест зялёнага ў рэгіёна */ .t-geoinfobox-sea th:only-child, .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-region-name { background: #c0daff; } /* Назва на мове арыгінала, калі яна ёсць */ .t-geoinfobox-sea-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-sea th:only-child:not(.t-geoinfobox-sea-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Wikidata */ .t-geoinfobox-sea-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= ГОРНЫЯ СІСТЭМЫ Дызайн узгоднены з Шаблон:Геаграфічны рэгіён і Шаблон:Мора ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-mountain { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-mountain th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child { background: #d8c5a3; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-mountain-name { background: #d8c5a3; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва горнай сістэмы */ .t-geoinfobox-mountain-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Назва на мове арыгінала */ .t-geoinfobox-mountain-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } /* Дэкаратыўная выява справа ў шапцы */ .t-geoinfobox-mountain-icon { height: 75px; position: absolute; right: 0; top: 0; width: 75px; z-index: 0; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child:not(.t-geoinfobox-mountain-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-mountain .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Модуль:Wikidata */ .t-geoinfobox-mountain-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } 14e2v3jnnlvlnfz7hqczbyzjoay6zxs 5198489 5198488 2026-09-14T06:26:58Z Ueschar 151377 5198489 sanitized-css text/css .t-geoinfobox td, .t-geoinfobox th { min-width: 120px; } .t-geoinfobox td:only-child, .t-geoinfobox th:only-child { text-align: center; } .t-geoinfobox-name { font-size: 110%; padding: 2px; } .t-geoinfobox-nickname { font-style: italic; } /* ========================================================= АГУЛЬНЫЯ КОЛЕРЫ ГЕАКАРА ========================================================= */ /* Пячоры, горныя аб'екты */ .t-geoinfobox-cave th:only-child, .t-geoinfobox-mount th:only-child { background: #e7dcc3; } /* Суша (астравы, мацерыкі) */ .t-geoinfobox-surface th:only-child { background: #ffe4c4; } /* Водныя аб'екты, плошчы */ .t-geoinfobox-blue th:only-child, .t-geoinfobox-water th:only-child { background: #c0daff; } /* Падводныя аб'екты */ .t-geoinfobox-underwater th:only-child { background: #b0e0e6; } /* * Раўніны, нізіны, балоты, паркі, лясы і лясніцтвы, * запаведнікі, экалагічныя рэгіёны */ .t-geoinfobox-green th:only-child { background: #d0f0c0; } /* Некропалі */ .t-geoinfobox-tomb th:only-child { background: #bbbbbb; } /* Пустыні, узбярэжжы і пляжы */ .t-geoinfobox-yellow th:only-child { background: #fdeaa8; } /* Раёны і аб'екты Нью-Ёрка */ .t-geoinfobox-ny th:only-child { background: #cbd5c4; border: 1px solid #aaaaaa; } .t-geoinfobox-ny th:first-child:not(:only-child) { background: #cbd5c4; text-align: right; padding: 0 0.5em; } /* * Дарожныя збудаванні, смеццевыя палігоны, * месцы нараджэння вугалю і нафты */ .t-geoinfobox-grey th:only-child { background: #eaecf0; } /* ========================================================= ГЕАГРАФІЧНЫЯ РЭГІЁНЫ Дызайн на аснове ўкраінскага Шаблон:Континент ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-region { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-region th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-region th:only-child { background: #c1ffc1; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-region-name { background: #c1ffc1; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва рэгіёна ў галоўнай шапцы */ .t-geoinfobox-region-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Дэкаратыўны компас у шапцы */ .t-geoinfobox-region-icon { bottom: 0; line-height: 0; position: absolute; right: 0; top: 0; z-index: 0; } .t-geoinfobox-region-icon img { display: block; height: 100%; max-width: none; width: auto; } /* * Загалоўкі секцый: * Геаграфічнае становішча, Тэрыторыя, * Насельніцтва, Дзяржавы і тэрыторыі */ .t-geoinfobox-region th:only-child:not(.t-geoinfobox-region-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-region .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* * Модуль:Wikidata можа абгортваць значэнні * ў службовы <ul>. * Для колькасных палёў прыбіраем маркер * і лішнія водступы. */ .t-geoinfobox-region-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= МОРЫ І АКІЯНЫ ========================================================= */ .t-geoinfobox-sea { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-sea th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Блакітны колер замест зялёнага ў рэгіёна */ .t-geoinfobox-sea th:only-child, .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-region-name { background: #c0daff; } /* Назва на мове арыгінала, калі яна ёсць */ .t-geoinfobox-sea-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-sea th:only-child:not(.t-geoinfobox-sea-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-sea .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Wikidata */ .t-geoinfobox-sea-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } /* ========================================================= ГОРНЫЯ СІСТЭМЫ Дызайн узгоднены з Шаблон:Геаграфічны рэгіён і Шаблон:Мора ========================================================= */ /* Агульная шырыня карткі */ .t-geoinfobox-mountain { width: 27em; } /* Назвы параметраў */ .t-geoinfobox-mountain th:first-child:not(:only-child) { background: #e8e8e8; font-size: 100%; } /* Загалоўкі раздзелаў */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child { background: #d8c5a3; } /* Галоўная шапка карткі */ .t-geoinfobox-mountain-name { background: #d8c5a3; height: 36px; padding: 0 1px; position: relative; text-align: center; vertical-align: middle; } /* Назва горнай сістэмы */ .t-geoinfobox-mountain-title { font-size: 135%; font-weight: 600; line-height: 1.15; padding: 0 55px; position: relative; z-index: 1; } /* Назва на мове арыгінала */ .t-geoinfobox-mountain-native { font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.15; padding: 2px 55px 0; position: relative; z-index: 1; } .t-geoinfobox-mountain-icon { bottom: 0; line-height: 0; position: absolute; right: 0; top: 0; z-index: 0; } .t-geoinfobox-mountain-icon img { display: block; height: 100%; max-width: none; width: auto; } /* Загалоўкі секцый */ .t-geoinfobox-mountain th:only-child:not(.t-geoinfobox-mountain-name) { font-size: 112%; font-weight: 600; line-height: 1.15; text-align: center; } /* Подпіс пад картай */ .t-geoinfobox-mountain .t-geoinfobox-map-caption { font-size: 90%; padding-top: 0; text-align: center; } /* Колькасныя значэнні з Модуль:Wikidata */ .t-geoinfobox-mountain-wikidata > ul { list-style: none; margin: 0; padding: 0; } hhh9yyphifg36e8is6n46qq8msgvn7c Нызкынычы 0 604557 5198231 4951279 2026-09-13T12:41:52Z JerzyKundrat 174 5198231 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Нізкінічы''', '''Нызкынычы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ни́зкиничі}}) — вёска ў [[Іванычаўскі раён|Іванычаўскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Вядомыя асобы == * [[Адам Кісель]] (1600[—1653) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Іванычаўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1500 годзе]] outijchzbg53q4afoce00s09bpl7gxh 5198232 5198231 2026-09-13T12:42:07Z JerzyKundrat 174 5198232 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Нізкінічы''', '''Нызкынычы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ни́зкиничі}}) — вёска ў [[Іванычаўскі раён|Іванычаўскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Вядомыя асобы == * [[Адам Кісель]] (1600—1653) — дзяржаўны і ваенны дзеяч Рэчы Паспалітай. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Іванычаўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1500 годзе]] e82rj3wl7kmggjniov3cta8qtppjskz Нава Лішня 0 604558 5198233 4951280 2026-09-13T12:42:47Z JerzyKundrat 174 Артыкул вельмі кароткі 5198233 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Нава Лішня'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нова́ Лі́шня}}) — вёска ў [[Іванычаўскі раён|Іванычаўскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Іванычаўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванычаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1914 годзе]] mmulhqllw029e0drj7mm71u0rlunfaf Лазурнэ 0 607552 5198249 5035376 2026-09-13T13:56:37Z ~2026-49383-45 174004 5198249 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Лазурнэ |арыгінальная назва = Лазурне |падначаленне = |герб = Lazurne smt gerb.png |сцяг = Lazurne smt prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Chayka lazyrnoe.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 04|lat_sec = 51 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 31|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Херсонская вобласць |від раёна = |раён = Скадоўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920 |ранейшыя імёны = Сафііўка, Новаалэксііўка |статус з = 1975 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3000 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5537 |паштовы індэкс = 75723 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lazurne, Skadovsk Raion |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Лазурнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Лазурне}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Скадоўскі раён|Скадоўскім раёне]] [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Значны прыморскі кліматычны [[курорт]] і рэкрэацыйны цэнтр на беразе [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У пасёлку размешчана каля 30 баз адпачынку і дзіцячых лагераў, таксама можна зняць жыллё ў прыватным сектары. Узбярэжжа пакатае, пляжы пясчаныя. Большасць пляжаў абсталяваныя ценявымі навесамі, парасонамі і распранальнямі. У цэнтральнай частцы пасёлка знаходзіцца мноства кафэ і бараў з летнімі пляцоўкамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Скадоўскі раён}} {{Херсонская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Херсонскай вобласці]] 3sv1vj9nwunqj1tqbrnxr8bmc60enbh 5198837 5198249 2026-09-14T10:41:12Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-49383-45|~2026-49383-45]]) і адноўлена версія 5035376, зробленая MocnyDuham: без даты няма сэнсу 5198837 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Лазурнэ |арыгінальная назва = Лазурне |падначаленне = |герб = Lazurne smt gerb.png |сцяг = Lazurne smt prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Chayka lazyrnoe.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 04|lat_sec = 51 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 31|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Херсонская вобласць |від раёна = |раён = Скадоўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1920 |ранейшыя імёны = Сафііўка, Новаалэксііўка |статус з = 1975 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3150 |год перапісу = 2017 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5537 |паштовы індэкс = 75723 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lazurne, Skadovsk Raion |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Лазурнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Лазурне}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Скадоўскі раён|Скадоўскім раёне]] [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Значны прыморскі кліматычны [[курорт]] і рэкрэацыйны цэнтр на беразе [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У пасёлку размешчана каля 30 баз адпачынку і дзіцячых лагераў, таксама можна зняць жыллё ў прыватным сектары. Узбярэжжа пакатае, пляжы пясчаныя. Большасць пляжаў абсталяваныя ценявымі навесамі, парасонамі і распранальнямі. У цэнтральнай частцы пасёлка знаходзіцца мноства кафэ і бараў з летнімі пляцоўкамі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Скадоўскі раён}} {{Херсонская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Херсонскай вобласці]] 5v79v09g6b2x3jrs5hs67ddab9z7fcw Шахдарынскі хрыбет 0 610188 5198739 3760370 2026-09-14T07:56:52Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198739 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Шахдарынскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 30|lat_min = 10|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 72|lon_min = 00|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Плошча = |Даўжыня = 20 |Шырыня = 60 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 6726 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць |Пазіцыйная карта 1 = Азія |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Шахдары́нскі хрыбет'''<ref name="БЭ17">{{Крыніцы/БелЭн|17к}}</ref> — [[горны хрыбет]] у [[Таджыкістан]]е, на паўднёвым захадзе [[Памір]]а, у [[Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць|Горна-Бадахшанскай аўтаномнай вобласці]]. З’яўляецца [[водападзел]]ам рэк [[Шахдара]] і [[Пяндж]]. Складаецца з [[Ішкашымскі хрыбет|Ішкашымскага]], накіраванага ў мерыдыянальным напрамку, і ўласна Шахдарынскага хрыбтоў. Ва ўсходняй частцы Шахдарынскі хрыбет пераходзіць у [[Ваханскі хрыбет|Ваханскі]]. Даўжыня Шахдарынскага хрыбта каля 100<ref name="БЭ17" /> км. Хрыбет складзены пераважна з [[гнейс]]аў, [[амфібаліт]]аў і іншых [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных горных парод]]. [[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] пераважна высакагорны. Вышыні да 6726 м ([[пік Карла Марса]]). На схілах хрыбта [[стэп]]ы і лугастэпы. Маюцца [[ледавік]]і, агульная плошча якіх складае каля 270 км². Найбольш высокія горныя вяршыні хрыбта: [[пік Карла Марса]] (6726 м), [[пік Маякоўскага]] (6096 м), [[пік Энгельса]] (6510 м). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Шахдарынскі хрыбет||393}} * {{ВСЭ3|Шахдаринский хребет}} == Спасылкі == * [https://megabook.ru/article/Шахдаринский%20хребет Шахдаринский хребет // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] [[Катэгорыя:Горна-Бадахшанская аўтаномная вобласць]] i4xhrov9j35olkogtzyhaj8vqib5fh2 Ганеш-Гімал 0 610332 5198856 4268493 2026-09-14T10:57:46Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198856 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Ганеш-Гімал |Нацыянальная назва = ne/गणेश हिमाल |Выява = Ganesh Himal air view.jpg |Подпіс = Горны масіў Ганеш-Гімал, від с самалёта. Вяршыні (злева направа): безыменны пік (6250 м), Ганеш II (7118 м), Пабіл (7104 м), Саласунга (7043 м) |Каардынаты = 28/23/30/N/85/7/38/E |CoordScale = |Краіна = Непал/Кітай |Горная сістэма = Гімалаі |Найвышэйшая вяршыня = Янгра |Вышыня = 7429 |Крыніца вышыні = |Пазіцыйная карта = Азія |Пазіцыйная карта 1 = Непал }} '''Ганеш-Гімал''' — горны масіў у [[Гімалаі|Гімалаях]], размешчаны на мяжы Непала з [[Кітай|Кітаем]] (Тыбецкі аўтаномны раён), прыкладна за 70 км на паўночны захад ад [[Катманду]]. У склад масіва ўваходзяць чатыры вяршыні вышынёй больш за 7000 метраў і чатырнаццаць, якія перавышаюць 6000 метраў. {{ВС}} [[Катэгорыя:Горныя масівы]] [[Катэгорыя:Гімалаі]] [[Катэгорыя:Горы Кітая]] [[Катэгорыя:Горы Непала]] ccv3ck67ewo5cc3ah00tnoo2figjo7d Ганс-Валянцін Губэ 0 622042 5198432 4303260 2026-09-13T22:59:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198432 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Ганс-Валянцін Губэ |арыгінал імя = {{lang-de|Hans-Valentin Hube}} |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцяг|Германія|імперыя}} [[Германская імперыя]]<br/>{{Сцяг|Германія|1919}} [[Веймарская рэспубліка]]<br/>{{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}} |гады службы = [[1909]]—[[1944]] |званне = {{Германія, Генерал-палкоўнік}} |род войскаў = {{сцяг|Трэці рэйх|Сухапутныя}} [[Сухапутныя войскі]] |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]] [[Другая сусветная вайна]] |узнагароды = '''[[Германская імперыя]]''' {{{!}} {{!}} {{Рыцарскі крыж Каралеўскага ордэна Дома Гогенцолернаў (з мячамі)}} {{!!}} {{Жалезны крыж 1-га класа}} {{!!}} {{Жалезны крыж 2-га класа}} {{!}}- {{!}} [[Файл:FriedrichKreutz-mil.png|60px|link=:ru:Крест Фридриха (Ангальт)|Крыж Фрыдрыха (Герцагства Ангальт)]] {{!!}} [[Файл:DEU Wound Badge 1918 Black BAR.png|60px|Нагрудны знак «За раненне» у чорным (1918)]] {{!}}} '''[[Трэці рэйх]]''' {{{!}} {{!}} {{Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа з Дубовым лісцем, Мячамі і Дыяментамі}} {{!!}} {{Спражка да Жалезнага крыжа 1 класа (1939)}} {{!!}} {{Спражка да Жалезнага крыжа 2 класа (1939)}} {{!}}- {{!}} {{Ганаровы крыж ветэрана вайны (з мячамі)}} {{!!}} {{Медаль За выслугу гадоў у вермахце 1 класа}} {{!!}} {{Медаль За выслугу гадоў у вермахце 2 класа}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За выслугу гадоў у вермахце 3 класа}} {{!!}} {{Медаль За выслугу гадоў у вермахце 4 класа}} {{!!}} {{Медаль «За зімовую кампанію на Усходзе 1941-1942»}} {{!}}- {{!}} {{Камандор Савойскага ваеннага ордэна}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = }} '''Ганс-Валянцін Губэ''' ({{lang-de|Hans-Valentin Hube}}; {{ДН|29|10|1890}} — {{ДС|21|4|1944}}) — нямецкі [[военачальнік]], [[генерал-палкоўнік]] (1944), камандуючы [[1-я танкавая армія (Германія)|1-й танкавай арміяй]] ([[1943]]—1944). Кавалер [[Рыцарскі крыж Жалезнага крыжа|Рыцарскага крыжа з Дубовым лісцем, Мячамі і Дыяментамі]]<ref name="bio">[http://www.boinaslava.net/thirdreich/imena/Hube.htm Ганс-Валянцін Губэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100913003255/http://www.boinaslava.net/thirdreich/imena/Hube.htm |date=13 верасня 2010 }}{{ref-bg}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Hans Valentin Hube|Ганс-Валянцін Губэ}} {{Генерал-палкоўнікі нацысцкай Германіі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Губэ, Ганс-Валянцін}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Германія)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Згаданыя ў Вермахтберыхце]] [[Катэгорыя:Загінулі ў авіякатастрофах]] 9m757v0pt4j3e8xcoly7z4yudzib8zh Шаблон:Прэмія «Залаты леў» 10 622441 5198255 5034899 2026-09-13T14:19:04Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5198255 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Прэмія «Залаты леў» | загаловак = Прэмія «'''[[Залаты леў]]'''» [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | стыль = | клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | выява = | загаловак1 = 1946—1968 | спіс1 = * [[Жыхар поўдня (фільм)|Жыхар поўдня]] <small>(1946)</small>¹ * [[Сірэна (фільм, 1947)|Сірэна]] <small>(1947)</small>¹ * [[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]] <small>(1948)</small>¹ * [[Манон (фільм, 1949)|Манон]] <small>(1949)</small> * [[Правасуддзе здзейснілася]] <small>(1950)</small> * [[Расёмон]] <small>(1951)</small> * [[Забароненыя гульні]] <small>(1952)</small> * Не прысуджалася <small>(1953)</small> * [[Рамэа і Джульета (фільм, 1954, Вялікабрытанія)|Рамэа і Джульета]] <small>(1954)</small> * [[Слова (фільм)|Слова]] <small>(1955)</small> * Не прысуджалася <small>(1956)</small> * [[Непакораны (фільм, 1956)|Непакораны]] <small>(1957)</small> * [[Жыццё Мухамацу (фільм, 1958)|Жыццё Мухамацу]] <small>(1958)</small> * [[Генерал дэла Роверэ]] / [[Вялікая вайна (фільм, 1959)|Вялікая вайна]] <small>(1959)</small> * [[Пераход праз Рэйн (фільм)|Пераход праз Рэйн]] <small>(1960)</small> * [[У мінулым годзе ў Марыенбадзе]] <small>(1961)</small> * [[Сямейная хроніка (фільм)|Сямейная хроніка]] / [[Іванава дзяцінства]] <small>(1962)</small> * [[Рукі над горадам]] <small>(1963)</small> * [[Чырвоная пустыня]] <small>(1964)</small> * [[Туманныя зоркі Вялікай Мядзведзіцы]] <small>(1965)</small> * [[Бітва за Алжыр]] <small>(1966)</small> * [[Дзённая прыгажуня (фільм)|Дзённая прыгажуня]] <small>(1967)</small> * [[Артысты пад купалам цырка: бездапаможныя]] <small>(1968)</small> | загаловак2 = 1969—1979 | спіс2 = У 1969—1979 гадах прэмія не прысуджалася. | загаловак3 = 1980—2000 | спіс3 = * [[Атлантык-Сіці (фільм)|Атлантык-Сіці]] / [[Глорыя (фільм, 1980)|Глорыя]] <small>(1980)</small> * [[Свінцовыя часы (фільм)|Свінцовыя часы]] <small>(1981)</small> * [[Становішча рэчаў]] <small>(1982)</small> * [[Імя: Кармен]] <small>(1983)</small> * [[Год спакойнага сонца]] <small>(1984)</small> * [[Без даху, па-за законам]] <small>(1985)</small> * [[Зялёны прамень (фільм)|Зялёны прамень]] <small>(1986)</small> * [[Бывайце, дзеці]] <small>(1987)</small> * [[Легенда пра святога прапойцу]] <small>(1988)</small> * [[Горад жалобы]] <small>(1989)</small> * [[Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя (фільм)|Розенкранц і Гільдэнстэрн — мёртвыя]] <small>(1990)</small> * [[Урга — тэрыторыя кахання]] <small>(1991)</small> * [[Цю Цзюй звяртаецца ў суд]] <small>(1992)</small> * [[Кароткія гісторыі (фільм, 1993)|Кароткія гісторыі]] / {{Гэта добры артыкул}}{{Гэта артыкул года}} [[Тры колеры: Сіні]] <small>(1993)</small> * [[Жыве каханне]] / [[Перад дажджом (фільм)|Перад дажджом]] <small>(1994)</small> * [[Веларыкша (фільм, 1995)|Веларыкша]] <small>(1995)</small> * [[Майкл Колінз (фільм)|Майкл Колінз]] <small>(1996)</small> * [[Феерверк (фільм, 1997)|Феерверк]] <small>(1997)</small> * [[Тое, як мы смяяліся]] <small>(1998)</small> * [[Ні адным менш]] <small>(1999)</small> * [[Круг (фільм, 2000)|Круг]] <small>(2000)</small> | загаловак4 = 2001—2020 | спіс4 = * [[Вяселле ў сезон дажджоў]] <small>(2001)</small> * [[Сёстры Магдаліны]] <small>(2002)</small> * [[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]] <small>(2003)</small> * [[Вера Дрэйк]] <small>(2004)</small> * [[Гарбатая гара]] <small>(2005)</small> * [[Нацюрморт (фільм)|Нацюрморт]] <small>(2006)</small> * [[Пажадлівасць (фільм)|Пажадлівасць]] <small>(2007)</small> * [[Рэстлер (фільм)|Рэстлер]] <small>(2008)</small> * [[Ліван (фільм)|Ліван]] <small>(2009)</small> * [[Дзесьці]] <small>(2010)</small> * [[Фаўст (фільм, 2011)|Фаўст]] <small>(2011)</small> * [[П’ета (фільм)|П’ета]] <small>(2012)</small> * [[Свяшчэнная рымская кальцавая]] <small>(2013)</small> * [[Голуб сядзеў на галінцы, разважаючы пра жыццё]] <small>(2014)</small> * [[Здалёк]] <small>(2015)</small> * [[Жанчына, якая сышла]] <small>(2016)</small> * [[Форма вады]] <small>(2017)</small> * [[Рома (фільм, 2018)|Рома]] <small>(2018)</small> * [[Джокер (фільм, 2019)|Джокер]] <small>(2019)</small> * [[Зямля качэўнікаў]] <small>(2020)</small> | загаловак5 = 2021—… | спіс5 = * [[Падзея (фільм, 2021)|Падзея]] <small>(2021)</small> * [[Уся прыгажосць і кровапраліцце]] <small>(2022)</small> * [[Небаракі (фільм)|Небаракі]] <small>(2023)</small> * [[Пакой па суседстве]] <small>(2024)</small> * [[Бацька маці сястра брат]] <small>(2025)</small> * [[Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына]] <small>(2026)</small> |унізе = <div>¹&nbsp;У 1946—1948 гадах узнагарода насіла назву «Вялікі міжнародны прыз Венецыі». </div> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Венецыянскі кінафестываль|Залаты леў]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінапрэміі|Залаты леў]] </noinclude> 18l3ac5h70fl30fdmgimzjirvshr3ri Георгій Пятровіч Дубікоўскі 0 625123 5198453 5054590 2026-09-14T04:31:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198453 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Георгій Пятровіч Дубікоўскі |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[глебазнаўства]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Георгій Пятровіч Дубіко́ўскі'''<ref name="ЭПБ2">{{Крыніцы/ЭПБ|2}}</ref> ({{ДН|18|5|1934}}, {{МН|Гродна}} — {{ДС|||2000}}<ref name="НББ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-382133&strq=l_siz=20 Дубікоўскі, Георгій Пятровіч (доктар сельскагаспадарчых навук; 1934—2000) // Нацыянальная бібліятэка Беларусі]</ref>) — [[вучоны]] ў галіне [[глебазнаўства]], [[доктар сельскагаспадарчых навук]] (1976), [[прафесар]] (1987). Член-карэспандэнт [[Аддзяленне аграрных навук НАН Беларусі|Акадэміі аграрных навук Беларусі]] (1996) == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Гродна]]. У 1957 годзе скончыў [[Гродзенскі сельскагаспадарчы інстытут]]. У 1962—1969 гг. працаваў на пасадзе навуковага супрацоўніка ў [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]]. Абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Содержание и распределение микроэлементов в дерново-подзолистых почвах БССР». З 1969 года ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце глебазнаўства і аграхіміі, дзе з 1977 года займаў пасаду загадчыка лабараторыяй мікраэлементаў. Абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Закономерности распределения микроэлементов в почвах Белорусской ССР и их влияние на растения». З 1985 па 2000 год узначальваў кафедру аграхіміі і глебазнаўства і сельгасэкалогіі [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]]<ref>[https://www.ggau.by/fzr/kafedry/kafedra-agrohimii#istoriya-kafedry Кафедра агрохимии почвоведения и сельхозэкологии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200422183217/https://www.ggau.by/fzr/kafedry/kafedra-agrohimii#istoriya-kafedry |date=22 красавіка 2020 }}{{Ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]]</ref>. Памёр у [[2000]] годзе. == Навуковая дзейнасць == Г. П. Дубікоўскаму належаць навуковыя працы ў галіне біяхіміі і матэматычнага мадэлявання заканамернасцей размеркавання [[Мікраэлементы|мікраэлементаў]] у [[Глеба|глебе]]. Займаўся распрацоўкай навуковых асноў жыўлення раслін мікраэлементамі, арганізацыі вытворчасці іх прамысловых форм, пытаннямі медыцынскай геаграфіі і [[Ахова навакольнага асяроддзя|аховы навакольнага асяроддзя]]. Аўтар і сааўтар [[патэнт]]аў «Способ получения гранулированногоизвесткового удобрения», «Способ получения калийных удобрений»<ref name="ПДБ">[https://patentdb.ru/author/1228952 PatentDB.ru — База патентов РФ на изобретения и промышленные образцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222043639/https://patentdb.ru/author/1228952 |date=22 снежня 2019 }}{{Ref-ru}}</ref>. Сярод апублікаванага: * Микроэлементы в почвах БССР и эффективность микроудобрений / Бел. гос. ун-т им. В. И. Ленина; И. С. Лупинович, Г. П. Дубиковский, В. Л. Федотов и др. — [[Мн.]], 1970.; * Микроэлементы в почвах СССР. — Мн., 1981. (у сааўтарстве). * Эффективность серусодержащих и микроудобрений на дерново-подзолистых почвах / Г. П. Дубиковский, [[Міхаіл Пятровіч Шкель|М. П. Шкель]] — Минск: БелНИИНТИ, 1981. * Применение новых форм жидких комплексных азотных удобрений на основе КАС в сельскохозяйственном производстве: [практическое руководство] / [Г. П. Дубиковский, Ф. Н. Леонов, Е. Б. Лосевич]; [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|М-во сел. хоз-ва и продовольствия Респ. Беларусь]], Учеб.- метод. центр. — Минск: [б. и.], 2000. ISBN 985-6152-38-0 {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Дубікоўскі Георгій Пятровіч}} * Георгий Петрович Дубиковский / Гродненский сельскохозяйственный институт, Библиотека; [составитель В. В. Широков; редактор К. И. Сенкевич] — Гродно: ГСХИ, 1993. — 23, [2] с.: портр.{{Ref-ru}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-382133&strq=l_siz=20 Дубікоўскі, Георгій Пятровіч (доктар сельскагаспадарчых навук; 1934—2000)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [https://www.ggau.by/fzr/kafedry/kafedra-agrohimii#istoriya-kafedry Кафедра агрохимии почвоведения и сельхозэкологии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200422183217/https://www.ggau.by/fzr/kafedry/kafedra-agrohimii#istoriya-kafedry |date=22 красавіка 2020 }}{{Ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]] * [http://octmogilev.gov.by/content/view/3956/79/ 18 мая: этот день в истории]{{Ref-ru}} // Сайт Адміністрацыі Кастрычніцкага раёна горада [[Магілёў|Магілёва]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубікоўскі Георгій Пятровіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гродзенскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Глебазнаўцы Беларусі]] qnen5fzx5zwwld9xe2s9hdnup8cdt46 Генадзь Антонавіч Каралёнак 0 634966 5198440 5186952 2026-09-14T01:55:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198440 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Генадзь Каралёнак | Арыгінал імя = Генадзь Антонавіч Каралёнак | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Навуковая сфера = | Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{Цёзкі2|Каралёнак}} '''Генадзь Антонавіч Каралёнак''' (нар. {{ДН|17|1|1951}}, в. Лапухоўка, [[Пастаўскі раён]]) — беларускі вучоны-эканаміст, [[доктар эканамічных навук]] (1993), [[прафесар]] (1995). == Біяграфія == У 1973 годзе скончыў [[Беларускі інстытут народнай гаспадаркі]]. Паралельна, з гэтага ж года, працуе ў філіяле Цэнтральнай навукова-даследчай лабараторыі Цэнтрсаюза. У 1977—1980 гадах і 1989—1992 гадах — у [[Расійскі эканамічны ўніверсітэт імя Г. В. Пляханава|Расійскай эканамічнай акадэміі імя Пляханава]] ([[Масква]]). З 1974 года працуе ў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] (з 1997 года — загадчык кафедры, з 1998 года — прарэктар). == Навуковая дзейнасць == У навуковых працах Г. А. Каралёнак разглядае пытанні рынкавай эканомікі, менеджменту ў гандлі<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/vydatnyya-i-znakamityya-lyudzi/karaljonak-genadz-antonavich Каралёнак Генадзь Антонавіч // Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2018)<ref name="edu">[https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/karalyenak-genadziy-antonavich/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Дошка гонару]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]</ref> * [[Заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2003) * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2008) * Ганаровая грамата [[Міністэрства гандлю Рэспублікі Беларусь]]<ref name="НПШ" /> * Нагрудны знак «[[Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]» (2008) * [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2019) за шматгадовую плённую працу<ref name="НПШ">{{Cite web |url=http://fcti.by/ses/ |title=Королёнок Геннадий Антонович // Научно-педагогическая школа |access-date=16 сакавіка 2020 |archive-date=4 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304071734/http://fcti.by/ses/ |url-status=dead }}</ref> * Ганаровая грамата [[ВАК Беларусі]], граматы Беларускага дзяржаўнага эканамічнага ўніверсітэта і [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="НПШ" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|18-1|Каралёнак Генадзь Антонавіч||401}} * Каралёнак Генадзь Антонавіч // Памяць: Пастаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]; уклад.: К. І. Козак, А. І. Кузняцоў; рэд.-склад. Г. К. Кісялёў; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Белта, 2001. — С. 509. * Королёнок Геннадий Антонович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 516—517. * Короленок Геннадий Антонович // Ученые-уроженцы Витебщины — для инновационной Беларуси : [справочное издание] / А. В. Русецкий, Н. К. Толочко. — Витебск : издательство УО «ВГУ им. П. М. Машерова», 2007. — С. 124. * {{Кніга|загаловак=Белорусский государственный экономический университет в биографиях преподавателей и выпускников. 75 лет, 1933—2008|спасылка=http://edoc.bseu.by:8080/bitstream/edoc/71071/1/BGEU_v_biografiyakh_vypusknikov_i_prepodavateley.pdf|адказны=[редкол.: [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў|В. Н. Шимов]] (гл. ред.) и др.]|месца=Мн.|год=2008|выдавецтва=БДЭУ|старонак=320|серыя=БГЭУ — 75|тыраж=1000|мова=ru|ref=БДЭУ|isbn= 978-985-484-515-9|частка=Короленок Геннадий Антонович|старонкі=16—17}} == Спасылкі == * [https://bseu.by/personalpages/Korolenok/scientificactivities.htm Короленок Геннадий Антонович]{{ref-ru}} // Персанальная старонка на сайце [[БДЭУ]] * [https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/obshchaya-informatsiya/doska-pochyeta/karalyenak-genadziy-antonavich/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Дошка гонару]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] * [https://www.ekonomika.by/ekonomisty/korolenok-gennadij-antonovich Короленок Геннадий Антонович // Портал ЭКОНОМИКА.BY]{{ref-ru}} * [https://fcti.bseu.by/by/факультет-коммерции-и-туристической/научно-педагогическая-школа/ Навукова-педагагічная школа] на сайце [[БДЭУ]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar822571&strq=l_siz=40 Каралёнак, Генадзь Антонавіч (доктар эканамічных навук; нар. 1951)] // База даных «Вучоныя Беларусі» * [https://nagrady.by/persona/26846/ Каралёнак Генадзій Антонавіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193920/https://nagrady.by/persona/26846/ |date=14 снежня 2024 }} * [https://www.adscientificindex.com/scientist/-i-henadzi-karalionak/6064935 Геннадий Антонович Королёнок, Короленок, Генадзь Антонавіч Караленак, Henadzi Karalionak // AD Scientific Index 2025] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Каралёнак Генадзь Антонавіч}} [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] av9vwp2fr1gn2pbr7w65kgwi85auf2h Сляды на снезе 0 640247 5198308 4735180 2026-09-13T17:14:07Z Pabojnia 135280 афармленне 5198308 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Сляды на снезе (афіша).jpg }} '''«Сляды{{Націск}} на сне{{Націск}}зе»''' ({{Lang-ru|Следы на снегу}}) — [[Расія|рускі]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны фільм]] [[Беларусы|беларускага]] [[Кінарэжысёр|рэжысёра]] {{Не перакладзена 5|Уладзімір Уладзіміравіч Казлоў (пісьменнік)|Уладзіміра Казлова|be-tarask|Уладзімер Уладзімеравіч Казлоў (пісьменьнік)}}, зняты ў [[2014 год у гісторыі кіно|2014]] годзе на «Platzkart produktions».<ref name="piligrim">{{cite web|url = https://piligrim.fund/film/sledy-na-snegu|title = Следы на снегу|publisher = Пилигрим|language = ru|access-date =2020-04-25|ref = piligrim}}</ref> ==Сюжэт== Фільм пісьменніка і рэжысёра Уладзіміра Казлова пра {{Не перакладзена 5|Сібірскі панк-рок|сібірскі панк-рок 1980-х|ru|Сибирский панк}}. ==У фільме прынялі ўдзел== {{УРоляхВерх}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Уладзімір Генадзьевіч Багамякаў|Уладзімір Багамякаў|ru|Богомяков, Владимир Геннадиевич}}|||}} {{УРолях|Ана Ўлыдыкіна|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Сяргей Генадзьевіч Гур’еў|Сяргей Гур’еў|ru|Гурьев, Сергей Геннадьевич}}|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Ігар Уладзіміравіч Жаўтун|Ігар Жаўтун|ru|Жевтун, Игорь Владимирович}}||Джэф|}} {{УРолях|Яўген Какорын||Джэксан|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Наталля Іванаўна Камарова|Наталля Камарова|ru|Комарова, Наталья Ивановна}}||Камета|}} {{УРолях|Валерый Кочнеў|||}} {{УРолях|Яўген Кузняцоў|Джэк||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Мікалай Францавіч Кунцэвіч|Мікалай Кунцэвіч|ru|Ник Рок-н-ролл}}||Нік Рок-н-рол|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Аляксандр Ісакавіч Кушнір|Аляксандр Кушнір|ru|Кушнир, Александр Исаакович}}|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Сяргей Фёдаравіч Летаў|Сяргей Летаў|ru|Летов, Сергей Фёдорович}}|||}} {{УРолях|Валерый Мурзін|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Міраслаў Маратавіч Няміраў|Міраслаў Няміраў|ru|Немиров, Мирослав Маратович}}|||}} {{УРолях|Гузэль Нямірава|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Раман Уладзіміравіч Неўмоеў|Раман Неумоеў|ru|Неумоев, Роман Владимирович}}|||}} {{УРолях|Ігар Плотнікаў|||}} {{УРолях|Міхаіл Пазднякоў|||}} {{УРолях|Аляксандр Ражкоў|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Кірыл Юр’евіч Рыб’якоў|Кірыл Рыб’якоў|ru|Рыбьяков, Кирилл Юрьевич}}|||}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Канстанцін Валянцінавіч Рабінаў|Канстанцін Рабінаў|ru|Рябинов, Константин Валентинович}}||Кузя УА|}} {{УРолях|Артур Струкаў|||}} {{УРолях|[[Алег Міхайлавіч Судакоў|Алег Судакоў]]||Манагер|}} {{УРолях|Алег Сурусін||Сур|}} {{УРолях|Алег Тарасаў||Берт|}} {{УРолях|{{Не перакладзена 5|Сяргей Уладзіміравіч Фірсаў|Сяргей Фірсаў|ru|Фирсов, Сергей Владимирович}}|||}} {{УРолях|Аляксандр Чыркін|||}} {{УРоляхНіз}} ==Здымачная група== *прадзюсар, сцэнарыст, рэжысёр, аператар, мантажор — Уладзімір Казлоў *выканаўчы прадзюсар — Уладзімір Чапурны *дадатковыя здымкі — Ігар Плотнікаў, Антон Кодкін, Дзяніс Ларын *анімацыя — Уладзімір Гарошнікаў, Уладзімір Пятроў *гук — Дзяніс Маненок *мастацкае афармленне — Аляксей Маняхін == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} *{{YouTube|c1CrPFcvKi4|«Сляды на снезе»}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы]] p6sywwcdv6xvtaqcoc12uavp7vanpwl Ундзіна Друскеніцкіх крыніц 0 642943 5198328 4795078 2026-09-13T19:22:14Z Аляксандр Белы 46814 дадаў клікабельныя спасылкі на аўтараў часопіса 5198328 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Ундзіна Друскеніцкіх крыніц |арыгінал назвы = Ondyna Druskienickich Źródeł |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = медыка-літаратурны, гістарычны |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = польская |адрас рэдакцыі = Гродна |галоўны рэдактар = К. І. Вольфганг, А. К. Тальгейм |заснавальнікі = К. І. Вольфганг |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = 1844 |апошні выпуск = 1939 |аб’ём = |камплектацыя = |тыраж = |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} «'''Ундзіна Друскеніцкіх крыніц'''» («''Ondyna Druskienickich Źródeł''») — літаратурна-гістарычны і медыцынскі часопіс ліберальна-асветніцкага кірунку, выходзіў у [[Гродна|Гродне]]. == Гісторыя == Другі па часе часопіс на тэрыторыі Беларусі пасля «[[Полацкі штомесячнік|Полацкага штомесячніка]]» («''Miesiecznik Polocki''»), які выдавала [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] з 1818 да лютага 1820 года<ref>{{артыкул|аўтар=Умецкая Я. С.|загаловак= «Месенчнік полацкі» — первый журнал дореволюционной Беларуси|выданне= Из истории книги, библиотечного дела и библиографии в Белоруссии|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1972|том=3}}</ref>. Названы ад імя духа вады [[Ундзіны]]. Аб гэтых міфічных істотах пісалі [[Адам Міцкевіч]], [[Юліуш Славацкі]], складалі музыку [[Марыс Равель]], [[Клод Дэбюсі]], [[Антон Рубінштэйн]]. Выходзіў у 1844—1846 гг. і ў 1929—1939 гг. на польскай мове ў час курортнага сезону (красавік—снежань) ў [[Друскінінкай|Друскеніках]]. Поўная назва часопіса — «''Ondyna Druskienickich zrodel: pismo zbiorowe dla zdrowych i chorych, w czasie czteromiesiecznego u wod mineralnych pobytu''». Колькасць старонак вагалася ад 36 да 63 нумараваных, у сярэднім гэта было каля 50 старонак<ref>{{артыкул|загаловак=«Ондына»|выданне= Гродно. Энциклопедический справочник|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1989|старонкі=302|старонак=438|isbn=5-85700-015-7}}</ref>. У 1789 годзе жыхары Друскенік запрасілі польскага караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] з мэтай паказаць гаючыя крыніцы. Па загаду караля медыкі ацанілі лячэбныя ўласцівасці мясцовай вады, і ў чэрвені 1794 года кароль афіцыйна прызнаў горад курортным месцам. Паступова курорт развіваўся. У 1838 годзе быў пабудаваны будынак санаторыя з чатырнаццаццю ваннамі, затым іх колькасць павялічылася да 50. У 1841 годзе ў Друскеніках створана Медыцынскае таварыства, задачай якога было удасканаліць і развіць курорт. Тры гады праз, у 1844 годзе, была пабудавана царква, спраектаваная вядомым польскім архітэктарам Стэфанам Шылерам. Тады ж група аднадумцаў, — доктар Ксавер Вольфганг, літаратары [[Юзаф Крашэўскі]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Ян Чачот]] і [[Тэадор Нарбут]], якія жадалі «прабіцца скрозь воблака цемры», заснавалі часопіс, першым рэдактарам якога стаў К. І. Вольфганг (?—1864). Друкаваўся часопіс ў гродзенскай губернскай друкарні, якая працавала з 1820 года, выйшла 24 нумары. Меў раздзелы: медыцынскі, гістарычны, літаратурны. Абавязкова публікаваўся спіс пацыентаў, даваліся медыцынскія парады. Абмяркоўваліся ўласцівасці саляных крыніц курорта і іх тэрапеўтычны эфект пры розных захворваннях. Асвятлялася грамадская жыццё Друскенік і Гродна, паведамлялася пра канцэрты, тэатральныя спектаклі, дабрачынныя вечары і інш<ref>{{артыкул|аўтар= Kazimierz Choński.|загаловак= Druskienickich wód natura|выданне= KRESY WSCHODNIE|месца=Warszawa|выдавецтва=Zestyt|год=1930}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Ostrowska T.|загаловак= Ondyna Druskienickich Źródeł|выданне= Wiad. Lek.|месца=W.|год=1970|том=23}}</ref>. У літаратурным раздзеле часопіса пераважала белетрызаваная проза і паэзія, звычайна з мясцовай тэматыкай, этнаграфічнае краязнаўства і фальклор. У Друскеніках, якія ўваходзілі ў той час ў [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскі павет]] і якія знаходзіліся прыкладна за 45 кіламетрах ад цяперашняга абласнога цэнтра Панямоння, у летні сезон збіраліся на адпачынак і займаліся там творчасцю многія вядомыя дзеячы навукі, літаратуры і мастацтва Польшчы, Беларусі і Літвы. Сярод аўтараў часопіса — [[Уладзіслаў Сыракомля]], Юзаф Крашэўскі, [[Казімір Буйніцкі]], [[Міхал Грабоўскі|Міхаіл Грабоўскі,]] Рамуальд Янкоўскі, [[Тэадор Нарбут|Тэадор Нарбут,]] [[Аляксандр Гроза]], Бенедыкт Даленга, [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], Юзаф Крачкоўскі, [[Антоні Эдвард Адынец]], Марцін Асорыя, [[Рамуальд Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі,]] [[Адам Плуг]], [[Аніцэт Рэньер]], [[Уладзіслаў Трэмбіцкі]], [[Юзаф Ярашэвіч|Юзаф Ярашэвіч,]] [[Плакід Янкоўскі]], [[Фларыян Бохвіц]], Станіслаў Расалоўскі. На жаль, падпісантаў набралася ўсяго каля 30 чалавек, так і аўтары не заўсёды адгукаліся. Выданне часопіса прыйшлося спыніць<ref>{{артыкул|аўтар= Tadeusz Budrewicz.|загаловак= Kraszewski w Druskiennikach|спасылка=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:IJJEHfQS7ywJ:rep.up.krakow.pl/xmlui/handle/11716/2507+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=ru&client=firefox-b-d|выданне= Od strony Kresów: studia i szkice|месца= Kraków|выдавецтва= Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej|год=1994|старонкі=23-32}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Kierzek A.|загаловак= ROZRYWKI ORAZ ŻYCIE TOWARZYSKIE W DRUSKIENNIKACH W POŁOWIE XIX STULECIA|выданне= ANNALES ACADEMIA EMEDICA ESTETINENSIS ROCZNIKI POMORSKI EJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE|месца= Wrocław|выдавецтва= Zakład Klinicznych Podstaw Fizjoterapii Wydziału Zdrowia Publicznego Akademii Medycznej im. Piastów Śląskich|год=2007|том=53|старонкі=140-147}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Умецкая Я. С.|загаловак=«Андына»|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=117|старонак=727}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Ігнатовіч Ф. І.|загаловак= «Ундзіна Друскеніцкіх крыніц» — першы медыцынскі і гісторыка-літаратурны часопіс, які выдаваўся ў Беларусі|выданне= Ахова здароўя Беларусі|месца=Мн.|год=1994|нумар=11|старонкі=69-70}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Ignatovicz F.|загаловак= Czasopismo «Ondyna Druskienickich zrodel»|выданне=// Magazin Polski|месца=W.|год=2004|нумар=3|старонкі=62—63}}</ref>. Падчас Першай сусветнай вайны курорт быў моцна пашкоджаны. Першы сезон пасля вайны афіцыйна пачаты вясной 1923, але рэканструкцыя працягвалася да 1930 года. Па ініцыятыве маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзэфа Пілсудскага]], які лячыўся тут, курорт быў набыты Банкам Гаспадарства Краёвага і перададзены ў якасці дзяржаўнага прадпрыемства Міністэрству аховы здароўя Польшчы. Колькасць курортных пацыентаў расла, статыстыка паказвае, што ў 1930 годзе было каля васьмі тысяч пацыентаў, а праз сем гадоў іх колькасць перавысіла 110 тысяч. Тады былі пабудаваныя новыя вілы і пансіянаты<ref>{{артыкул|аўтар=Wrzosek A.|загаловак=Druskieniki w przeszloci|выданне=Druskieniki w setna rocznice zalozenia zakladu zdrojowego. 1837—1937|месца=Vilno|год=1938|старонкі=7—19}}</ref>. З 1925 года кіраўніком медыцынскай службы курорта стаў гродзенскі доктар [[Аляксандр Карлавіч Тальгейм|А. К. Тальгейм]], які з’яўляўся адным з заснавальнікаў у 1926 годзе Таварыства лекараў Гарадзеншчыны і намеснікам старшыні праўлення курорта. Па яго ініцыятыве ў 1929 годзе адноўлены выпуск часопіса. У першы год яго выдання Тальгейм стаў адказным рэдактарам, публікаваў і свае навуковыя артыкулы аб прыродных аздараўленчых фактары курорта, вопыту іх прымянення ў лячэбных мэтах. Выдаўцом часопіса быў Чэслаў Бароўскі<ref>{{артыкул|аўтар=Майсяенак А. Г.|загаловак= Аляксандр Тальгейм — лекар, грамадскі дзеяч, гуманіст|выданне= Чырвоны Крыж і дабрачыннасць: матэрыялы навуковай канферэнцыі|месца=Гродна|год=1995|старонкі=122-124}}</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * Grzegorzewski St. Ondyna druskienicka // Przewodnik po Druskienikach okolicy. — Warszawa, 1908 * Choński K. Druskienickich wód natura // KRESY WSCHODNIE. — Warszawa, 1930 * Ostrowska T. Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie na Wileńszczyźnie w XIX wieku // Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego 7/1, 5-24. 1968 * Inglota M. Polskie czasopisma l i terackie ziem l i tewsko-ruskich w latach 1832—1851. — Warszawa, 1966 * [https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:42OkrOAMfCIJ:https://biblioteka.awf.krakow.pl/pdf/bidudek2.pdf+&cd=1&hl=ru&ct=clnk&gl=ru&client=firefox-b-d Dudek D. Źródła do dziejów kultury fizycznej 1795—1939. Czasopisma, kalendarze, jednodniówki]. — Biblioteka glowna Akademii Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. — Krakow, 2008 * Чарнякевіч А. М. Памяць пра Гродна. Матэрыялы да біяграфічнага слоўніка постацей міжваеннага горада. 1919—1939 гг. — Гродна, ЮрСаПрінт, 2015. С. 306 [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Гродна]] [[Катэгорыя:1844 год у Гродне]] llxwlkd6ejlp3uokzhidekl1p2uzkxu Гомельскі абласны Савет дэпутатаў 0 643554 5198784 4753831 2026-09-14T09:27:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198784 wikitext text/x-wiki {{Орган заканадаўчай улады | назва = Гомельскі абласны Савет дэпутатаў | арыгінальная назва = {{lang-ru|Гомельский областной Совет депутатов}} | краіна = {{Беларусь}} | бягучае скліканне = XXVIII скліканне | эмблема = Coat_of_arms_of_Homyel_Voblast.svg | шырыня эмблемы = | апісанне эмблемы = | тып = аднапалатны | заканадаўчы сход = | пасада главы 1 = Старшыня | глава 1 = [[Кацярына Анатольеўна Зянкевіч]] | партыя главы 1 = [[Беспартыйны|беспартыйная]] | дата абрання 1 = [[12 сакавіка]] [[2018]]<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti-regionov/society/news176215.html |title=Екатерина Зенкевич избрана председателем Гомельского областного Совета депутатов |access-date=18 мая 2020 |archive-date=29 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729150206/https://gp.by/novosti-regionov/society/news176215.html |url-status=dead }}</ref> | колькасць членаў = 60 | структура 1 = Gomel_Oblast_Sovet_(28th).svg | шырыня структуры 1 = | апісанне структуры 1 = | фракцыі 1 = * <small>{{Colorbox|{{колер партыі/Самавылучэнне}}}}</small> [[Беспартыйны|Беспартыйныя]] (53) * <small>{{Colorbox|#CC1111}}</small> [[Камуністычная партыя Беларусі|КПБ]] (3) * <small>{{Colorbox|Red}}</small> [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці|РППС]] (2) * <small>{{Colorbox|orange}}</small> [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|СДП НЗ]] (2) | камітэты 1 = | выбары 1 = [[Мясцовыя выбары ў Беларусі (2018)|18 лютага 2018 года]] | сістэма галасавання 1 = [[мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарная]] | зала пасяджэнняў = Gomel_-_Lenin_Avenue.JPG | шырыня залы пасяджэнняў = | апісанне залы пасяджэнняў = | падзагаловак залы пасяджэнняў = г. [[Гомель]], [[Праспект Леніна (Гомель)|праспект Леніна]], 4. | сайт = [http://gomel-region.gov.by/ru/sovetdeputatov-ru/ Старонка] на сайце [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта]] | зноскі = }} '''Гомельскі абласны Савет дэпутатаў''' ({{lang-ru|Гомельский областной Совет депутатов}}) — прадстаўнічы орган [[мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] на тэрыторыі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У склад дэпутацкага корпуса ўваходзіць 60 дэпутатаў, якія выбіраюцца па мажарытарнай сістэме. Тэрмін паўнамоцтваў Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў — 4 гады. == Склад == {{асноўны артыкул|Спіс дэпутатаў Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў 28-га склікання}} Апошнія выбары ў Гомельскі абласны Савет дэпутатаў адбыліся ў [[2018]] годзе. Было абрана 60 дэпутатаў, 7 з іх мелі партыйнасць<ref>{{Cite web |url=http://gomel-region.gov.by/uploads/files/Spisok-izbrannyx-deputatov.pdf |title=Список избранных депутатов Гомельского областного Совета депутатов 28 созыва |access-date=18 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200819062107/http://www.gomel-region.gov.by/uploads/files/Spisok-izbrannyx-deputatov.pdf |archivedate=19 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Партыя !! Колькасць месцаў |- | [[Беспартыйны|Беспартыйныя]] || 53 |- | [[Камуністычная партыя Беларусі]] || 3 |- | [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці]] || 2 |- | [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды]] || 2 |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} {{Абласныя саветы дэпутатаў Беларусі}} {{Гомельская вобласць у тэмах}} [[Катэгорыя:Абласныя саветы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гомельская вобласць]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Гомеля]] 5yg3k2a0y6pj4t0jr6eidf3g3er5f97 Віцім (бронеаўтамабіль) 0 644434 5198319 5020753 2026-09-13T18:15:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198319 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[Файл:Belarusian Vitim 4x4 multi-purpose amphibious armoured vehicle with automatic remote controlled weapon station - 4.jpg|thumb|250px|«Віцім» (4-колавы варыянт) з дыстанцыйным агнявым комплексам «[[АДУНОК]]» на выставе Milex-2019.]] [[Файл:Belarusian Vitim 6x6 multi-purpose vehicle with automatic remote controlled weapon station - 2.jpg|thumb|250px|6-колавы «Віцім» з дыстанцыйным лёгкім баявым модулем.]] '''Віцім''' — [[Беларусь|беларускі]] шматмэтавы плавальны бронеаўтамабіль, распрацаваны і вырабляны кампаніяй «[[Мінатор-Сэрвіс]]»<ref name=min1>{{Cite web |url=http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=28 |title=Многоцелевой плавающий бронированный автомобиль «Витим» |access-date=24 мая 2020 |archive-date=31 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031183823/http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=28 |url-status=dead }}</ref>. Прадстаўлены 4-колавая і 6-колавая мадыфікацыі. Прызначаны для вядзення разведкі і суправаджэння калон, а пры ўсталёўцы дадатковага ўзбраення можа выкарыстоўвацца ў якасці штурмавой бронемашыны<ref name=tut/>. == Гісторыя == Аўтамабіль быў распрацаваны ў ініцыятыўным парадку за кошт сродкаў прадпрыемства<ref name=onl>[https://auto.onliner.by/2018/03/02/vnedorozhnik-3 Битва огромных военных внедорожников: «Витим» vs «Волат V1»]</ref>. Першы 4-колавы выраб быў прадстаўлены публіцы ў [[2016]] годзе на ваенна-тэхнічным форуме «Армія-2016»<ref name=tut>[https://42.tut.by/512209 Показан новейший белорусский плавающий броневик] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926232945/https://42.tut.by/512209 |date=26 верасня 2020 }}</ref>. == Канструкцыя == Бронеаўтамабіль паўнапрывадны. Вага — 6 тон, грузападымальнасць — 1 тона<ref name=tut />. Рухавік ЯМЗ з турбанаддувам аб’ёмам 4,4 л магутнасцю 215 к. с. (158 кВт)<ref name=onl/>. Механічная 5-ступеністая [[каробка перадач]] распрацавана на прадпрыемстве<ref>[https://www.abw.by/novosti/rb/199286/ Бронегрузовик «Витим» 6х6: сделано в Беларуси]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Кіраванне аўтамабілем ажыццяўляецца праз лічбавыя сістэмы, але з аналагавым дубляваннем<ref name=onl/>. Корпус аўтамабіля браніраваны і вытрымлівае трапленне кулі калібра 7,62 мм на дыстанцыі 10 метраў па перыметры, падрыў ручной гранаты ці выбуховага прыстасавання да 0,5 кг трацілу пад дном. Шкло таксама бранявана, у шынах выкарыстоўваецца сістэма падпампоўкі<ref name=tut /><ref name=onl />. == Варыянты == Прадстаўлена таксама 6-колавая паўнапрывадная мадыфікацыя Віцім-668240 грузавога прызначэння (даўжыня 6440 мм, грузападымальнасць 3500 кг)<ref>{{Cite web |url=http://www.minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=30 |title=Многоцелевой грузовой бронированный автомобиль «Витим 668240» |access-date=24 мая 2020 |archive-date=31 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031183828/http://minotor-service.by/catalogue/develop/?rubric=30 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} {{Бранятэхніка Беларусі}} [[Катэгорыя:Бранятэхніка Беларусі]] [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Плаваючыя бронеаўтамабілі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2016 годзе]] m2jh5ysz5u6xomcpcp063xdh0by7uoy Горы Урангеля 0 647949 5198801 4819111 2026-09-14T10:04:28Z Ueschar 151377 шаблон 5198801 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = Хрыбет }} '''Горы Урангеля''' ({{lang-en|Wrangell Mountains}}) — высакагорны вулканічны масіў на паўднёвым усходзе [[Аляска|Аляскі]], на ўсходзе прымыкае да [[горы Святога Ільі|гор Святога Ільі]]. Працягласць (з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход) — каля 150 км. Сфарміраваліся ў [[неагенавы перыяд|неагене]]. Вулканы: пагаслыя — Блэкберн (вышыня — 4996 м; найвышэйшы пункт гор Урангеля), Санфард (4949 м), дзеючы — [[вулкан]] Урангеля (4317 м). У цэнтральнай частцы пакрываюць фірнавыя палі, ад якіх расцякаюцца ледавікі (найбуйнейшы — [[Набесна]], плошчай 819 км²). На схілах пераважае горная [[тундра]]. [[Нацыянальны парк]] «Урангель-Сент-Элаяс» («Горы Урангеля і горы святога Ільі»). [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Горы Аляскі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] j6iw5mo8ctnybq1engb7ompvu83hq2i Віктар Рыгоравіч Дарашэвіч 0 654660 5198246 4759077 2026-09-13T13:36:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198246 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Віктар Рыгоравіч Дарашэвіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня Светлагорскага раённага выканаўчага камітэта | парадак = | пад імем = | сцяг = Coat of Arms of Svietlahorsk.svg | перыядпачатак = [[17 сакавіка]] [[2015]] | перыядканец = [[21 сакавіка]] [[2017]] | папярэднік = [[Сяргей Аляксандравіч Максіменка]] | пераемнік = [[Дзмітрый Вадзімавіч Алейнікаў]] | прэм'ер = [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар = | тытул_2 = Старшыня Чачэрскага раённага выканаўчага камітэта | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Coat of Arms of Čačersk, Belarus.svg | перыядпачатак_2 = [[2013]] | перыядканец_2 = [[2015]] | папярэднік_2 = [[Іван Іванавіч Ком]] | пераемнік_2 = [[Уладзімір Мікалаевіч Краўчанка]] | прэм'ер_2 = [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | губернатар_2 = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = }} {{цёзкі2|Дарашэвіч}} '''Віктар Рыгоравіч Дарашэвіч''' ({{ДН|||1976}}, [[Тонеж]], {{МН|Лельчыцкі раён|ў Лельчыцкім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларуская ССР]] — {{ДС|21|3|2017}}<ref>{{cite web|url = https://news.tut.by/society/536143.html|title = Умер 40-летний председатель Светлогорского райисполкома Виктор Дорошевич|date = 2015-03-21|work = [[TUT.by]]|language = ru|accessdate = 2020-09-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170321130242/https://news.tut.by/society/536143.html|archivedate = 21 сакавіка 2017|url-status = dead}}</ref>, {{МС|Светлагорск||}}, [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларускі ветэрынар, дзеяч мясцовага кіравання. З [[2015]] па [[2017]] гады старшыня [[Светлагорскі раённы выканаўчы камітэт|Светлагорскага раённага выканаўчага раёна]]. == Біяграфія == Скончыў [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Працоўную дзейнасць пачынаў загадчыкам участковай ветэрынарнай лячэбніцы [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. З 2001 па 2003 гады працаваў ветэрынарным урачом Брагінскага кааптнарыхтпрама, інжынерам па тэхніцы бяспекі Брагінскага райпо, галоўным ветэрынарным урачом РСВУП «Птушкафабрыка Рассвет» [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]]. У 2003—2009 гадах узначальваў Веткаўскую ветэрынарную станцыю, КУП «Веткаўскі малочны завод». У 2009 годзе прызначаны першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Веткаўскага райвыканкама. У 2013—2015 гадах старшыня [[Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт|Чачэрскага райвыканкама]]<ref>{{cite web|url = https://gp.by/novosti/novosti/news38677.html|title = Председателем Светлогорского райисполкома назначен Дорошевич Виктор Григорьевич|author = |date = 2015-03-18|work = Правда Гомель|language = ru|accessdate = 2020-09-05|archive-date = 22 жніўня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230822140728/https://gp.by/novosti/novosti/news38677.html|url-status = dead}}</ref>. 17 сакавіка 2015 года прызначаны на пасаду старшыні [[Светлагорскі раённы выканаўчы камітэт|Светлагорскага райвыканкама]]. == Зноскі == {{reflist}} {{Старшыні Светлагорскага райвыканкама}} {{DEFAULTSORT:Дарашэвіч Віктар Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні Чачэрскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Светлагорскага раённага выканаўчага камітэта]] p12g626jglmsaf6u5wo2tnj97kccv01 Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5198282 5197915 2026-09-13T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5198282 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Венецыянскі кінафестываль 2026|2026-09-13T14:10:51Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Алівія Радрыга|2026-09-11T19:15:23Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Леў Мікалаевіч Аборын|2026-09-11T05:53:22Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Азад Зінатавіч Абасаў|2026-09-10T07:10:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павел Мікалаевіч Арленеў|2026-09-09T06:58:37Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірына Канстанцінаўна Архіпава|2026-09-08T10:27:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Радзівонавіч Арцём|2026-09-08T06:04:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Касаткіна|2026-09-06T08:27:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Наталля Дзмітрыеўна Касаткіна|2026-09-06T08:17:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Леанід Пашкоўскі|2026-08-29T20:48:04Z|Dzmitry133}} {{Новы артыкул|Юрый Лазаравіч Папоў|2026-08-25T10:21:39Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> l3zmz3wbj5gjf205xztmf22arlnx1ep Генадзь Андрэевіч Забоеў 0 659991 5198439 5019775 2026-09-14T01:51:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198439 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генадзь Андрэевіч Забоеў''' ({{ДН|20|3|1922}}, в. Сасноўка Называеўскага раёна [[Омская вобласць|Омскай вобласці]] — {{ДС|16|4|2012}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — беларускі ўрач. [[Спіс заслужаных урачоў Беларусі|Заслужаны ўрач БССР]]. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] (1950). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. З 1954 года ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]: загадчык хірургічнага аддзялення (1954—1962), галоўны ўрач раёна (1962—1973). Працаваў у цэнтральнай раённай бальніцы да жніўня 1984 года. Пасля выехаў жыць у г. [[Гродна]]. У 1968 годзе прысвоена ганаровае званне «Заслужаны ўрач БССР». Узнагароджаны [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнам Чырвонай Зоркі]], [[Медаль «Партызану Айчыннай вайны»|медалём «Партызану Айчыннай вайны»]] 1 ступені. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Владимиров, А.'' Все отдавая людям: о Г. А. Забоеве, главвраче Ошмянской районной больницы / А. Владимиров // Красное знамя. — 1972. — 18 марта. * Забоеў Генадзь Андрэевіч // Краязнаўчы каляндар Ашмяншчыны на 2017 год / склад. Г. У. Палубінская. — Ашмяны, 2016. — С. 19—20. * Забоеў Генадзь Андрэевіч // Памяць: гіст.-дакум. хроніка Ашмянскага раёна / рэдкал.: Г. К. Кісялёў [і інш.]. — Мн.: [[БЕЛТА]], 2003. — С. 565. (Вызначыліся працай. Заслужаны ўрач). == Спасылкі == * [http://biblio-oshm.by/index.php/pryvitanne?layout=edit&id=2060 Гэты дзень у гісторыі Ашмянскага краю. 20 сакавіка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240727045329/http://biblio-oshm.by/index.php/pryvitanne?layout=edit&id=2060 |date=27 ліпеня 2024 }} // Ашмянская раённая бібліятэка * {{Партизаны Беларуси|25515|Забоев Геннадий Андреевич}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero41965455/ Забоев Генадий Андреевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240727045736/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero41965455/ |date=27 ліпеня 2024 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://беларусьпомнит.бел/hero/11863/ Забоев Генадий Андреевич]{{ref-ru}} // Праект «Беларусь Помнит» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Забоеў Генадзь Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Омскай вобласці]] [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Маёры СССР]] dg63gr84vsz6ewp9wdzb9knrv9jj0yf Георгій Міхайлавіч Прохараў 0 665145 5198448 4980465 2026-09-14T03:51:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198448 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Георгий Михайлович Прохоров}} }} {{Цёзкі2|Прохараў}} '''Георгій Міхайлавіч Про́хараў'''<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref> ({{lang-ru|Георгий Михайлович Прохоров}}; {{ДН|29|4|1934}} — {{ДС|12|4|1997}}) — [[вучоны]] ў галіне хіміі [[Нафта|нафты]] і [[торф]]у, [[доктар хімічных навук]] (1991). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Ківерычы<ref name="БЭ13" /> ([[Рамешкаўскі раён]], [[Цвярская вобласць]], [[Расія]]). У 1959 годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны лесатэхнічны ўніверсітэт|Ленінградскую лесатэхнічную акадэмію імя С. М. Кірава]]. З 1975 года працаваў у [[Інстытут прыродакарыстання НАН Беларусі|Інстытуце праблем выкарыстання прыродных рэсурсаў і экалогіі АН БССР]], дзе ў 1988—1994 гадах займаў пасаду загадчыка лабараторыі. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па хімічнай тэхналогіі [[Выкапнёвае паліва|гаручых выкапняў]]. Займаўся даследаваннем хімічнага складу і выкарыстання тарфянога [[воск]]у. Займаўся распрацоўкай новых спосабаў атрымання [[бітум]]аў з торфу і [[Буры вугаль|бурага вугалю]], атрымання канцэнтратаў з нафтавых меркаптанаў. Сярод апублікаваных прац: * Эмульгирующие составы, содержащие торфяной воск (разам з Г. І. Крот і Н. І. Лыч) // Новые процессы и продукты переработки торфа. — [[Мн.]], 1982; * Эфирные битумы торфа (разам з В. С. Голубевай і А. В. Гусінцавай) // Химия твёрдого топлива. — 1988, № 1; * Выделение и химическая модификация гетероорганических соединений нефтей и каустобиолитов: автореферат дис. … доктора химических наук: 05.17.07 / [[Расійскі хіміка-тэхналагічны ўніверсітэт Д. І. Мендзялеева|Моск. химико-технол. ин-т им. Д. И. Менделеева]]. — М., 1990. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Прохараў Георгій Міхайлавіч||41}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|138013|Прохараў Георгій Міхайлавіч}} * [https://bypatents.com/patents/prohorov-georgijj-mihajjlovich База патэнтаў Беларусі]{{Недаступная спасылка}} * [https://patentdb.ru/author/888416 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040348/https://patentdb.ru/author/888416 |date=23 студзеня 2026 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Прохараў Георгій Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага лесатэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] 9863pkcq8lb8g7n3wv7d2q3nnt58dh6 Хрыбет Пятра Першага 0 665920 5198681 4829878 2026-09-14T07:50:42Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198681 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Хрыбет Пятра Першага |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Памір |Плошча = |Даўжыня = каля 200 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = пік Масква |Вышыня = 6785 |Краіна = Таджыкістан |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Хрыбет Пятра́ Пе́ршага'''{{sfn|БелЭн|2001}} — [[горны хрыбет]] у [[Таджыкістан]]е, на Заходнім [[Памір]]ы, паміж рэкамі [[Сурхоб]] і [[Абіхінгоў]] (басейн [[Амудар’я|Аму­да­р’і]]). Даўжыня хрыбта складае каля 200 км. Адыходзіць на за­ха­д ад [[Хрыбет Акадэміі Навук|хрыбта Акадэміі Навук]] у раёне [[Пік Ісмаіла Самані|піка Ісмаіла Самані]], дзе знаходзіцца Па­мір­скае фір­навае пла­то. Сярэд­няя вы­шыня на за­ха­дзе 4300 м, на ўсходзе да 6000 м. Найвышэйшы пункт — 6785 м (пік Масква). Хрыбет Пятра Першага складзены (за выключэннем усходняга адрэзка) мезакайназойскімі пародамі, пераважна з [[пясчанік]]аў і кангламератаў. Яго паўночны схіл мае чатыры ступені паверхней выраўноўвання, на якіх у многіх участках выражаны карставыя працэсы (у [[мезазой]]скіх [[вапняк]]ах і гіпсах). Рэльеф высакагорны, з глыбо­кімі цяснінамі і ска­лісты­мі зуб­ча­стымі вяршынямі. Праяўляецца сейс­мічная ак­тыўнасць. Ва ўсходняй частцы хрыбта — магутны цэнтр зледзянення, шмат [[ледавік]]оў (Сагран, Гандо і інш.). На схілах — уча­ст­кі гор­ных арэхавых і кляно­вых лясоў, якія змяняюцца ар­чо­вым рэдкалессем, вы­шэй — аль­пійскія лу­гі. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пятра Першага хрыбет||165}} * {{ВСЭ3|Петра Первого хребет|том=19}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|''Масальскй В. И.'' Петра Великого хребет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Паміра]] ehuxkg11nxw9ekghmc01md7juazyuff Усходні Таўр 0 667142 5198725 3775585 2026-09-14T07:54:01Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198725 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Усходні Таўр |Нацыянальная назва = tr/Güneydoğu Toroslar |Выява = Demirkazik Crest of Aladag Mountains in Nigde Turkey.jpg |Подпіс = Вяршыня Дэмірказік |lat_dir = N|lat_deg = 38.2207|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 37.7515|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Армянскае нагор’е |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3090 |Краіна = Турцыя |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Усходні Таўр''', '''Армянскі Таўр''' — усходняя частка гор [[Таўр]], у [[Турцыя|Турцыі]]. Працягласць каля 600 км. Вышыня да 3090 м (г. Нурухак). Уключае хрыбты Ахыр, Энгізек, Маладая, Эргані, Нурхак, Хачрэш. Складзены з метамарфічных вывергнутых і асадкавых парод ([[вапняк]]і, [[пясчанік]]і). Развіты [[карст]]. Горы прарэзаны цяснінамі рэк [[Джэйхан (рака)|Джэйхан]], [[Еўфрат]], [[Тыгр (рака)|Тыгр]]. На паўночных сухіх схілах і ў ніжнім поясе — паўпустыні, вышэй — горны стэп. На паўднёвых, больш вільготных схілах — зараснікі тыпу [[маквіс]]у, вышэй — дубовыя паркавыя лясы, рэдкалессе з фісташніку і ядлоўцу, горны стэп і альпійскія лугі. Па Бітліскім і Пазарджыкскім праходах пракладзены чыгункі і шаша. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|1|Армянскі Таўр}} [[Катэгорыя:Горы Турцыі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Армянскага нагор’я]] lf7ygxbmx17exy55jtt4bjaa69vfpsh Віктар Алегавіч Пялевін 0 669654 5198216 5144772 2026-09-13T12:13:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198216 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жанр = [[проза]] | Lib = }} '''Віктар Алегавіч Пялевін''' ({{lang-ru|Виктор Олегович Пелевин}}; нар. [[22 лістапада]] [[1962]], [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — рускі пісьменнік, эсэіст, аўтар культавых раманаў 1990-х гадоў: «Амон Ра», «Чапаеў і Пустэча» і «Generation „П“». Лаўрэат шматлікіх літаратурных прэмій, сярод якіх «Малы Букер» (1993), «Нацыянальны бестселер» (2004), «Вялікая кніга» (2010, 3-е месца), прэмія Андрэя Белага (2017). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1962 года ў Маскве ў сям'і Алега Анатольевіча Пялевіна, выкладчыка ваеннай кафедры [[Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана|МДТУ імя М. Э. Баўмана]], у мінулым — кадравага афіцэра [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], і Зінаіды Сямёнаўны Пялевінай (дзявочае прозвішча Яфрэмава), якая працавала загадчыцай аддзелам у адным з цэнтральных гастраномаў<ref name="Балуева">[http://www.kp.ru/daily/25989.4/2919618/ Балуева А. Виктор Пелевин: «Снимаюсь только 30 секунд и в очках!»]</ref>. Сям'я Пялевіных учатырох (разам з бабуляй) жыла ў камунальнай кватэры, у вялікім пакоі з высокімі столямі, у доме на Цвярскім бульвары, пазней пераехала ў асобную трохпакаёвую кватэру ў раёне Паўночнае Чартанава<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IzC2acv35HE&t=1m17s Виктор Пелевин в программе «Главный герой», часть 1/2] — [[YouTube]]</ref>. У 1979 годзе скончыў сярэднюю школу № 31 з англійскім ухілам (цяпер гімназія ім. Капцовых № 1520). Гэтая школа знаходзілася ў цэнтры Масквы, на вуліцы Станіслаўскага (цяпер Лявонцьеўскі завулак), лічылася прэстыжнай. Пасля школы паступіў у [[Маскоўскі энергетычны інстытут]] (МЭІ) на факультэт электрыфікацыі і аўтаматызацыі прамысловасці і транспарту, які скончыў у 1985 годзе. У красавіку таго ж года Пялевін быў прыняты на пасаду інжынера кафедры электрычнага транспарту МЭІ. Згадвалася таксама, што ён служыў у арміі, у [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|Ваенна-паветраных сілах]], аднак гады яго службы невядомыя<ref name="ria13">[http://ria.ru/culture/20091020/189750870.html Виктор Олегович Пелевин. Биографическая справка]</ref><ref name="kp12">[http://www.kp.ru/daily/24603/774395/ Анна Балуева, Мария Мятнова. Ядовитый мальчик Пелевин]</ref><ref name="Нехорошев">[http://www.ng.ru/style/2001-08-29/8_pelevin.html Григорий Нехорошев. Настоящий Пелевин]</ref><ref name="kp26">[http://www.kp.ru/daily/23106/23029/ Виктор Пелевин: Оргазмы человека и государства совпадают!]</ref>. У 1987 годзе (па іншым дадзеным — у красавіку 1985 года) паступіў у вочную аспірантуру МЭІ, у якой правучыўся да 1989 года (дысертацыю, прысвечаную праекту электрапрывада гарадскога [[тралейбус]]а з асінхронным [[Рухавік унутранага згарання|рухавіком]], не абараняў)<ref name="ria13" /><ref name="kp26" />. В 1989 годзе паступіў у [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага]], на завочное аддзяленне (семінар прозы Міхаіла Лабанава)<ref name="ria13" /><ref name="Нехорошев" /><ref name="lit24">Огрызко В. В. Самый загадочный писатель // Литературная Россия. — 21.10.2005. — № 42.</ref>. Аднак і тут ён правучыўся нядоўга: у 1991 годзе яго адлічылі. Па прызнанні самога пісьменніка, вучоба ў Літаратурным інстытуце нічога яму не дала. У час вучобы ў Літаратурным інстытуце Пялевін пазнаёміўся з маладым празаікам Альбертам Егазаравым і паэтам (пазней — літаратурным крытыкам) Віктарам Куллэ. Егазараў і Куллэ заснавалі сваё выдавецтва (спачатку яно называлася «Дзень», затым «Крумкач» і «Міф»), для якога Пялевін, як рэдактар, падрыхтаваў трохтомнік амерыканскага пісьменніка і містыка [[Карлас Кастанеда|Карласа Кастанеды]]<ref name="Нехорошев" />. З 1989 па 1990 год працаваў штатным карэспандэнтам часопіса «Face to Face». Акрамя таго, у 1989 годзе ён пачаў працаваць у часопісе «Навука і рэлігія», дзе рыхтаваў публікацыі па ўсходняму [[Містыка|містыцызму]]. У тым жа годзе ў «Навуцы і рэлігіі» было апублікавана апавяданне Пялевіна «Вядзьмак Ігнат і людзі» (у Інтэрнэце можна знайсці таксама інфармацыю, што першае апавяданне пісьменніка было апублікавана ў часопісе «Хімія і жыццё» і называлася «Дзед Ігнат і людзі»)<ref name="ria13" /><ref name="kp12" /><ref name="Нехорошев" /><ref name="lit24" />. У 1991 годзе выпускае першы зборнік апавяданняў «Сіні ліхтар»<ref>[https://books.google.ru/books?id=bzVgAAAAMAAJ&q=«Синий+фонарь»&dq=«Синий+фонарь»&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiL3Inp8djSAhXTKywKHcKBCmwQ6AEILDAD Синий фонарь : [рассказы&#x5D; — Виктор Пелевин ]</ref>. Спачатку кніга не была заўважана крытыкамі, аднак праз два года Пялевін атрымаў за яе Малую букераўскую прэмію. У сакавіку 1992 года ў часопісе «Сцяг» быў апублікаваны раман Пялевіна «[[Амон Ра]]», які прыцягнуў увагу літаратурных крытыкаў, а ў 1993 годзе атрымаў прэміі «Інтэрпрэскон» і «Залаты слімак». У красавіку 1993 года ў тым жа часопісе быў апублікаваны наступны раман Пялевіна — «[[Жыццё насякомых]]»<ref name="ria13" /><ref name="lit24" />. У 1993 годзе Пялевін апублікаваў у «Незалежнай газеце» эсэ «Джон Фаўлз і трагедыя рускага лібералізму». Гэтае эсэ, якое было адказам пісьменніка на неўхваляльную рэакцыю некаторых крытыкаў на яго творчасць, пасля стала згадвацца ў СМІ як «праграмнае». У тым жа годзе Пялевін быў прыняты ў Саюз журналістаў Расіі. У 1996 годзе ў часопісе «Сцяг» быў апублікаваны раман Пялевіна «[[Чапаеў і Пустэча]]». Крытыкі гаварылі аб ім як аб першым у Расіі «дзэн-будысцкім» рамане, сам жа пісьменнік называў гэты свой твор «першым раманам, дзеянне якога адбываецца ў абсалютнай пустэчы»<ref name=ger10>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=440103 Немцы экранизируют роман Пелевина «Чапаев и пустота»]</ref>. Раман атрымаў прэмію «Вандроўнік-97», а ў 2001 годзе ўвайшоў у кароткі спіс адной з найболей прэстыжных у свеце прэмій — Дублінскай літаратурнай прэміі (International IMPAC Dublin Literary Award)<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1203133.stm World’s richest fiction prize reveals shortlist]</ref>. У 1999 годзе выйшаў «саркастычны і настальгічны» раман Пялевіна «[[Generation П]]». Ва ўсім свеце было прададзена больш 3,5 мільёнаў экзэмпляраў рамана, кніга атрымала шэраг прэмій, у прыватнасці, «Бронзавы слімак» і нямецкую літаратурную прэмію імя Рыхарда Шонфельда, і набыла статус культавай<ref name=ria13/><ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/news/11646.html|title=Известному российскому писателю-сатирику Виктору Пелевину присуждена немецкая литературная премия имени Рихарда Шенфельда.|publisher=Эхо Москвы|lang=ru|accessdate=2020-02-25}}</ref>. У 2001 годзе апублікаваў філасофскае эсэ «Падземнае неба», прысвечанае загадкаваму і таямнічаму свету [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскага метрапалітэна]], яго змрочным легендам і містычнай сувязі з рэлігійнай спадчынай антычнасці. У 2003 годзе, пасля пяцігадовага перапынку ў публікацыях, выйшаў зборнік «Дыялектыка пераходнага перыяду. З ніадкуль у нікуды» («DПП. NN»), за які пісьменнік атрымаў прэмію Апалона Грыгор'ева у 2003 годзе і прэмію «Нацыянальны бестселер» у 2004 годзе. Акрамя таго, «DПП (NN)» увайшоў у кароткі спіс прэміі Андрэя Белага за 2003 год<ref>Премия Андрея Белого-2003. — [[Журнальный зал]]. — Версия от 19.03.2012</ref>. У 2004 годзе быў выдадзены шосты раман «[[Свяшчэнная кніга ваўкалака]]». У 2006 годзе выдавецтва «Эксма» выдала раман «[[Empire V]]», які ўвайшоў у кароткі спіс прэміі «Вялікая кніга». Тэкст «Empire V» з'явіўся ў інтэрнэце яшчэ да публікацыі рамана. Прадстаўнікі «Эксма» сцвярджалі, што гэтае адбылося ў выніку крадзяжу, аднак некаторыя меркавалі, што гэта быў [[маркетынг]]авы ход выдавецтва<ref>[http://www.newsru.com/arch/cinema/16oct2006/pelevin.html Издательство «ЭКСМО» сообщает о краже текста нового романа Виктора Пелевина]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/713679 Анна Наринская. Роман Виктора Пелевина вышел из-под печати]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/318686 Наталья Кочеткова. Писатель Виктор Пелевин: «Вампир в России больше чем вампир»]</ref>. У кастрычніку 2009 года выйшаў раман «[[t (раман)|t]]». Аўтар кнігі стаў лаўрэатам пятага сезона Нацыянальнай літаратурнай прэміі «Вялікая кніга» (2009—2010, трэці прыз) і стаў пераможцам чытацкага галасавання<ref>[http://www.bigbook.ru/win/win2010.php?ID=1805 Итоги (сезон 2009—2010)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200225072356/http://www.bigbook.ru/win/win2010.php?ID=1805 |date=25 лютага 2020 }}. — Сайт премии «Большая книга». — Версия от 19.03.2012</ref>. У снежні 2011 года выдаў у выдавецтве «Эксма» раман «[[S.N.U.F.F.]]». У лютым наступнага года гэты твор атрымаў прэмію «Электронная кніга» у намінацыі «Проза года». У сакавіку 2013 года выйшаў адзінаццаты раман Пялевіна «[[Бэтмэн Апола]]», які з'яўляецца працягам «Empire V»<ref>{{Cite web|url=https://eksmo.ru/news/1516309/|title=Премьера «Бэтмана Аполло» в магазинах «Москва»|publisher=eksmo.ru|lang=ru|accessdate=2018-01-19}}</ref>. Затым выходзілі раманы «[[Любоў да трох цукербрынаў]]» (2014), «[[Наглядчык (раман)|Наглядчык]]» (2015), «[[Лямпа Мафусаіла, або Крайняя бітва чэкістаў з масонамі]]» (2016). У 2017 годзе выйшаў раман «[[iPhuck 10]]», які атрымаў Прэмію Андрэя Белага. У 2018 годзе выйшаў раман «[[Таемныя віды на гару Фудзі]]». У жніўні 2019 года выйшла кніга «[[Мастацтва лёгкіх дотыкаў]]». Кніга ўключае у сябе тры аповесці, адна з якіх працягвае падзеі папярэдняга рамана «Таемныя віды на гару Фудзі». У жніўні 2020 года быў апублікаваны раман «[[Непераможнае Сонца (раман)|Непераможнае Сонца]]»<ref name="автоссылка1">[https://tass.ru/kultura/9302891 ТАСС]</ref>. === Прыватнае жыццё === Як адзначалі СМІ, Пялевін вядомы тым, што не ўваходзіць у «літаратурную тусоўку», не з'яўляецца на публіцы, вельмі рэдка дае інтервью і аддае перавагу зносінам у інтэрнэце. Усё гэтае стала падставай для розных чутак: сцвярджалася, напрыклад, што пісьменнік наогул не існуе, а пад імем «Пялевін» працуе група аўтараў ці камп'ютар. Напрыклад, Аляксандр Гардон у праграме «Закрыты паказ» (эфір 17.02.2012) выразіў сумненне ў самым існаванні такога чалавека, як пісьменнік Пялевін. Аднак пазней былі выяўленыя людзі, якія непасрэдна ведалі Пялевіна: яго аднакласнікі, аднакурснікі, выкладчыкі, калегі, а рэжысёр Барыс Караджаў зняў дакументальны фільм «Пісьменнік П. Спроба идэнтыфікацыі», у аснове якога ляжаць расказы людзей, асабіста знаёмых з пісьменнікам. У маі 2011 года з'явілася інфармацыя, што Пялевін будзе асабіста прысутнічаць на цырымоніі ўручэння прэміі «Супер нацбест». Асабліва адзначалася, што гэтае павінна было быць першае з'яўленне пісьменніка на публіцы. Але, насуперак чаканням, Пялевін на цырымонію не прыйшоў<ref name="iz15" /><ref>{{cite web |url=https://www.culture.ru/movies/3410/pisatel-p-popytka-identifikacii |title=Писатель П. Попытка идентификации |publisher=Культура.РФ |accessdate=2018-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180513152121/https://www.culture.ru/movies/3410/pisatel-p-popytka-identifikacii |archivedate=13 мая 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://rg.ru/2011/05/30/prilepin.html Павел Зайцев. Счастье от «Греха»]</ref>. Пісьменнік [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] сцвярджаў, што бачыў Пялевіна апошні раз 12 гадоў назад, пры гэтым, дзе жыве пісьменнік, ніхто не ведае дакладна, «таму што Пялевін жыве ў астрале»<ref name="автоссылка2">{{Cite web |title=«Новая газета»: Писатель Виктор Пелевин стал индивидуальным предпринимателем |url=https://www.novayagazeta.ru/news/2018/12/13/147593-pisatel-viktor-pelevin-stal-individualnym-predprinimatelem |accessdate=2 лютага 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190117013344/https://www.novayagazeta.ru/news/2018/12/13/147593-pisatel-viktor-pelevin-stal-individualnym-predprinimatelem |archivedate=17 студзеня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Пялевін, як мяркуецца, не жанаты. Па дадзеным на пачатак 2000-х гадоў, ён жыў у Маскве, у раёне Чартанава. Ніякіх асабовых акаўнтаў у сацыяльных сетках ([[Facebook]], [[Twitter]], [[Жывы журнал|LiveJournal]], [[VK|ВКонтакте]] і т. п.) ніколі не меў і не мае<ref>[http://pelevin.nov.ru/contacts/ Контакты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215204843/http://pelevin.nov.ru/contacts/ |date=15 лютага 2017 }} // Сайт творчества В. О. Пелевина</ref>. У Віктара Пялевіна няма і ніколі не было дагавораў, якія б абавязвалі яго публікаваць новыя кнігі з фіксаванай перыядычнасцю ці друкаваць іх у якім-небудзь канкрэтным расійскім выдавецтве<ref>{{Cite web|lang=|url=http://www.litagent.ru/clients/author/966|title=Пелевин Виктор Олегович|author=|date=|publisher=|accessdate=2021-02-01|archive-date=5 лютага 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205235057/http://www.litagent.ru/clients/author/966|url-status=dead}}</ref>. СМІ ўказвалі, што Пялевін часта бывае на Усходзе: напрыклад, ён быў у [[Непал]]е, [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], [[Кітай|Кітаі]] і Японіі. Па сведчанням людзей, якія ведаюць пісьменніка асабіста, сваё захапленне будызмам Пялевіну атрымоўваецца спалучаць з практычнасцю ў адносінах да «грашовых пытанняў»<ref>Leo Kropywiansky. Victor Pelevin. — BOMB Magazine, 01.03.2002. — № 79/Spring 2002</ref>. Пялевін неаднаразова падкрэсліваў: нягледзячы на тое, што яго героі ўжываюць наркотыкі, сам ён наркаманам не з'яўляецца, хоць у маладосці і эксперыментаваў з рэчывамі, якія змяняюць свядомасць<ref name="iz15">[http://izvestia.ru/news/341912 Наталья Кочеткова. Писатель Виктор Пелевин: «Олигархи работают героями моих книг»]</ref>. У снежні 2018 года [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]] паведамілі, што пісьменнік Віктар Пялевін зарэгістраваўся у рэестры індывідуальных прадпрымальнікаў у тэрытарыяльным упраўленні Пенсіённага фонду ў Паўночным Чартанава<ref name="автоссылка2"/>. == Асноўныя творы == === Апавяданні === * «[[Праблема вервоўка ў сярэдняй паласе]]» («''Проблема верволка в средней полосе''») * «[[Мітэльшпіль (апавяданне)|Мітэльшпіль]]» («''Миттельшпиль''») * «[[Весткі з Непала]]» («''Вести из Непала''») * «[[Ніка (апавяданне)|Ніка]]» («''Ника''») * «[[Зігмунд у кавярні]]» («''Зигмунд в кафе''») * «[[Сіні ліхтар (апавяданне)|Сіні ліхтар]]» («''Синий фонарь''») * «[[Воданапорная вежа (апавяданне)|Воданапорная вежа]]» («''Водонапорная башня''») * «[[Спі (апавяданне)|Спі]]» («''Спи''») * «[[Жыццё і прыгоды сарая нумар XII]]» («''Жизнь и приключения сарая номер XII''») * «[[Анталогія дзяцінства]]» («''Онтология детства''») * «[[СССР Тайшоу Чжуань]]» * «[[Тарзанка (апавяданне)|Тарзанка]]» * «[[Іван Кублаханаў]]» («''Иван Кублаханов''») === Аповесці === * «[[Прынц Дзяржплана]]» («''Принц Госплана''») * «[[Жоўтая страла]]» («''Желтая стрела''») * «[[Затворнік і Шасціпалы]]» («''Затворник и Шестипалый''») === Раманы === * «[[Амон Ра]]» («''Омон Ра''») * «[[Жыццё насякомых]]» («''Жизнь насекомых''») * «[[Чапаеў і Пустэча]]» («''Чапаев и Пустота''») * «[[Generation «П»]]» * «[[Лічбы (раман)|Лічбы]]» («Числа») * «[[Свяшчэнная кніга ваўкалака]]» («''Священная книга оборотня''») * «[[Шлем жаху|Шлем жаху: Крэятыў пра Тэсея і Мінатаўра]]» («''Шлем ужаса: Креатифф о Тесее и Минотавре''») * «[[Empire V]]» * «[[t (раман)|t]]» * «[[S.N.U.F.F.]]» * «[[Бэтмэн Апола]]» («''Бэтман Аполло''») * «[[Любоў да трох цукербрынаў]]» («''Любовь к трём цукербринам''») * «[[Наглядчык (раман)|Наглядчык]]» («''Смотритель''») * «[[Лямпа Мафусаіла, або Крайняя бітва чэкістаў з масонамі]]» («''Лампа Мафусаила, или Крайняя битва чекистов с масонами''») * «[[iPhuck 10]]» * «[[Таемныя віды на гару Фудзі]]» («''Тайные виды на гору Фудзи''») * «[[Непераможнае Сонца (раман)|Непераможнае Сонца]]» («''Непобедимое Солнце''») == Водгукі == Літаратурныя крытыкі, апроч [[Будызм|будысцкіх]] матываў, адзначалі схільнасць Пялевіна да постмадернізма і абсурдызма. Згадваўся таксама і ўплыў на творчасць пісьменніка эзатэрычнай традыцыі і сатырычнай навуковай фантастыкі<ref>Д. В. Нечепуренко. Религиозно-Философский Подтекст Произведений В. О. Пелевина // Язык. Культура. Коммуникации. — 2016. — Вып. 2 (6). — С. 30. — ISSN 2410-6682.</ref>. Кнігі Пялевіна перакладзены на асноўныя мовы свету, у тым ліку японскую і кітайскую. French Magazine уключыў Пялевіна ў спіс 1000 самых уплывовых дзеячаў сучаснай культуры. Па выніках апытання на сайце OpenSpace.ru у 2009 годзе Пялевін быў прызнаны самым уплывовым інтэлектуалам Расіі<ref name="oscolta">[http://os.colta.ru/news/details/15143 Самым влиятельным интеллектуалом России признан Виктор Пелевин] // [[OpenSpace.ru]]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/2009/12/prospect’s-poll-gains-a-russian-outpost/|title=Prospect’s poll gains a Russian outpost|date=2009-12-20|publisher=Prospect|accessdate=2011-08-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BBe5mlx?url=http://www.prospectmagazine.co.uk/2009/12/prospect%E2%80%99s-poll-gains-a-russian-outpost/|archivedate=2012-02-03|url-status=live}}</ref><ref>[http://ria.ru/culture/20071122/89070321.html Издатели поздравляют Виктора Пелевина с 45-летием]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Пелевин, Виктор Олегович // П — Пертурбационная функция. — 2014. — С. 537. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 25). — ISBN 978-5-85270-362-0. * Беневоленская Н. П. «Ника» В. Пелевина. — СПб.: СПбГУ, 2008. — 94 с. — (Текст и его интерпретация; вып. 7). * Генис А. А. Феномен Пелевина // Общая газета. — 1999. — № 19. * Нечепуренко Д. В. О философских предпосылках и цели творчества В. О. Пелевина // Вестник Челябинского государственного университета. — Челябинск: ЧелГУ, 2011. — Вып. 53, № 11 (226). — С. 95—98. * Полотовский С. А., Козак Р. В. Пелевин и поколение пустоты. — М.: Манн, Иванов и Фербер, 2012. — 232 с. — ISBN 978-5-91657-304-6. {{Творы Віктара Пялевіна}} {{DEFAULTSORT:Пялевін Віктар Алегавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты Расіі]] [[Катэгорыя:Навелісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МЭІ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вандроўнік»]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-постмадэрністы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]] 2tee5dho12ri4gp7nroyg8tj3wzeebq Шаблон:Венецыянскі кінафестываль 10 672382 5198252 5141954 2026-09-13T14:12:15Z StachLysy 62453 5198252 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Венецыянскі кінафестываль |загаловак = [[Венецыянскі кінафестываль]] |state = {{{state|autocollapse}}} |стыль = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |выява = |загаловак1 = Кінафестывалі |спіс1 = * [[Венецыянскі кінафестываль 1932|1932]] * {{Шэры|1933}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1934|1934]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1935|1935]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1936|1936]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1937|1937]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1938|1938]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1939|1939]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1940|1940]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1941|1941]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1942|1942]] * {{Шэры|1943}} * {{Шэры|1944}} * {{Шэры|1945}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1946|1946]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1947|1947]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1948|1948]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1949|1949]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1950|1950]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1951|1951]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1952|1952]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1953|1953]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1954|1954]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1955|1955]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1956|1956]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1957|1957]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1958|1958]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1959|1959]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1960|1960]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1961|1961]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1962|1962]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1963|1963]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1964|1964]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1965|1965]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1966|1966]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1967|1967]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1968|1968]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1969|1969]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1970|1970]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1971|1971]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1972|1972]] * {{Шэры|1973}} * {{Шэры|1974}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1975|1975]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1976|1976]] * {{Шэры|1977}} * {{Шэры|1978}} * [[Венецыянскі кінафестываль 1979|1979]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1980|1980]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1981|1981]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1982|1982]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1983|1983]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1984|1984]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1985|1985]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1986|1986]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1987|1987]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1988|1988]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1989|1989]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1990|1990]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1991|1991]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1992|1992]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1993|1993]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1994|1994]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1995|1995]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1996|1996]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1997|1997]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1998|1998]] * [[Венецыянскі кінафестываль 1999|1999]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2000|2000]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2001|2001]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2002|2002]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2003|2003]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2004|2004]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2005|2005]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2006|2006]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2007|2007]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2008|2008]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2009|2009]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2010|2010]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2011|2011]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2012|2012]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2013|2013]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2014|2014]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2015|2015]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2016|2016]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2017|2017]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2018|2018]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2019|2019]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2020|2020]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2021|2021]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2022|2022]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2023|2023]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2024|2024]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2025|2025]] * [[Венецыянскі кінафестываль 2026|2026]] |загаловак2 = Узнагароды |спіс2 = * [[Залаты леў]] ({{нп5|Прэмія «Залаты леў» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|it|Leone d'oro al miglior film}}, {{нп5|Прэмія «Залаты леў» за кар’еру|За кар’еру|it|Leone d'oro alla carriera}}) * Сярэбраны леў ([[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]], {{нп5|Прэмія «Сярэбраны леў» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура|it|Leone d'argento - Premio speciale per la regia}}) * {{нп5|Кубак Вольпі||it|Coppa Volpi}} ({{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля|it|Coppa Volpi per la migliore interpretazione maschile}}, {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю|Найлепшая жаночая роля|it|Coppa Volpi per la migliore interpretazione femminile}}) * {{нп5|Залатая Азела за найлепшы сцэнарый||it|Premio Osella per la migliore sceneggiatura}} * {{нп5|Спецыяльны прыз журы (Венецыянскі кінафестываль)|Спецыяльны прыз журы|it|Premio speciale della giuria}} * {{нп5|Прэмія Марчэла Мастраяні||it|Premio Marcello Mastroianni}} }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Венецыянскі кінафестываль]] </noinclude> 2iqjlc3t2v9uvs142eqfdctuqlij2re Горваты 0 675289 5198827 5149779 2026-09-14T10:32:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198827 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Горваты | Герб = Herb Pobog barokowy.svg | Апісанне герба = [[Побуг (герб)|Герб «Побуг»]]. | Роданачальнік = вайсковец-харват Ян Нікшыч (упам. з сяр. XVII ст.) натуралізаваўся ў Менскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскага, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве з усімі прыналежнасцямі (палі, лясы, азёры і г.д.). | Перыяд = з сярэдзіны XVII ст. па сярэдзіну XX ст. | Месца паходжання = імаверна, землі [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]) | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}};<br/>{{сцяг|Польская Рэспубліка (1918—1939)}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)]] | Зямельныя ўладанні = [[Ліпаў]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]], [[Нароўля]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]], [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]], [[Белая Сарока]], [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Прыбірск|Прыборск]] | Грамадзянская дзейнасць = вайсковая справа, дзяржаўна-адміністрацыйная дзейнасць, прадпрымальніцтва | Рэлігійная дзейнасць = католікі }} '''Горваты''' ({{lang-pl|Horwattowie}}, {{lang-ru|Горватты}}) — каталіцкі маянтковы [[шляхта|шляхецкі]], [[дваранства|дваранскі]] род герба «[[Побуг (герб)|Побуг]]» у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы (1921—1939)]]. Сваё паходжанне вялі ад вайскоўца Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які натуралізаваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім, набыўшы маёнтак Залессе ў Менскім ваяводстве. У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] адносіліся да сярэднезаможнай маянтковай шляхты. З 1820-х гг. па 1917 г. адносіліся да [[латыфундыя|латыфундыстаў]] Расійскай імперыі: валодалі буйнымі маёнткамі ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім]], [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім]], [[Мінскі павет|Мінскім паветах]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а таксама маёнткамі [[Прыбірск|Прыборск]] і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] [[Радамысльскі павет|Радамысльскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Горваты займалі пасады суддзяў, прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў), членаў камітэтаў, дэпутатаў і да т.п., будавалі прыватныя рэзідэнцыі, засноўвалі прадпрыемствы, калекцыянавалі прадметы [[мастацтва]]. == Паходжанне і натуралізацыя == Сваё паходжанне Горваты вялі ад вайскоўца-афіцэра Яна Нікшыча (упам. з сяр. XVII ст.), выходніка з [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] — а дакладней, з зямель, верагодна, сучаснай [[Харватыя|Харватыі]] (у складзе [[Каралеўства Венгрыя|Венгерскага каралеўства]] [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]), які прыбыў у Вялікае Княства Літоўскае па запрашэнні князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]] (1620—1669) для навучэння свайго прыдворнага магнацкага войска еўрапейскай тактыцы<ref name="Wilczyński, J.K. 1861">''Wilczyński, J.K.'' Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych. — Paryż, 1861.</ref>. Адзначыўся ў [[паспалітае рушэнне|паспалітым рушэнні]], за што 27 ліпеня 1651 г. ад князя Багуслава Радзівіла атрымаў вызваленне ад гарадскіх падаткаў<ref name="ReferenceA">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 480.</ref>. Пасля смерці пратэктара афіцэр Ян Нікшыч пакінуў прыдворную вайсковую службу ў князёў Радзівілаў і натуралізаваўся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], набыўшы маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>, дзе асеў і пачаў карыстацца шляхецкім гербам «[[Побуг (герб)|Побуг]]». Дакументы з тых часоў захоўваліся ў сямейным архіве Горватаў XIX ст.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> Паводле свайго тэстамента ад 27 студзеня 1680 г., Ян Нікшыч свайму сыну (Гілярыю-Ваўрынцу Нікшычу-Горвату) запавятаў свой маёнтак Залессе ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] з усімі прыналежнасцямі: палі, лясы, азёры і г.д.<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/> (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб набыцці маёнтка Залессе і дароўным запісе ад 1680 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB">Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 483.</ref>). Сам Гілярый (упам. 1704) атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] маёнтак Смолкава (Смольгава) у [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]]<ref name="ReferenceA"/>. Сын Гілярыя ўжо пісаўся ў дакументах у 1736 г. як Сільвестр Горват (Sylwester Horwatt). Так, тапонім «[[харваты|харват]]» (horwatt) стаў прозвішчам ва ўнука Яна Нікшыча. З таго часу яго нашчадкі пісаліся толькі як «Горваты». Сільвестр Горват (упам. у 1709—1736 гг.), чарнігаўскі падстолі, атрымаў у заставу ад князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] вёску Юшкевічы (10 сялян)<ref name="ReferenceA"/> у [[Нойбургскія маёнткі|Слуцкай ардынацыі]] — за ваенныя паслугі Горватаў князям Радзівілам, што зафіксавана ў распараджальным дакуменце князя [[Карл III Філіп Пфальцкі|Карла III Філіпа Пфальцкага]] (спадчынніка князя [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]]) да адміністратара Слуцкай ардынацыі пана [[род Незабытоўскіх|Незабітоўскага]]<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. (Беларускі гісторык [[Яўген Станіслававіч Глінскі|Яўген Глінскі]] лічыць звесткі аб продажы Сільверстам маёнтка Залессе ў 1736 г. сумнеўнымі<ref name="ReferenceB"/>). Сільвестр Горват набыў маёнтак [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані (Каранёўка)]]<ref name="ReferenceA"/> ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]], ажаніўся з Рэгінай Дзертка<ref name="ReferenceA"/>, пакінуў двух сыноў (Шымана і Базыля), ад якіх пайшлі дзве галіны роду Горватаў, з якіх моцна разбагацелі і ўзвысіліся нашчадкі Базыля Горвата. Сын Базыля мазырскі ротмістр [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуш Горват]] (хрышчаны ў 1737 г. у [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар цыстэрцыянцаў (Мазыр)|мазырскім касцёле]]<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. — Мінск, 2016. — С. 481.</ref>) набыў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага маёнтак [[Ліпаў]], які на дзесяцігоддзі стаў галоўнай сядзібай яго нашчадкаў. == Узвышэнне роду == Адзін сын [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] Вінцэнт Тадэвушавіч Горват вучыўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў [[Кадэцкі корпус (Варшава)|Рыцарскай школе (варшаўскім кадэцкім корпусе)]], пайшоў на вайсковую службу Рэчы Паспалітай, прыняў удзел у [[Паўстанне 1794 года|паўстанні 1794 года]] і загінуў у [[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|бітве пад Мацяёвіцамі]] ў 1794 годзе<ref name="Wilczyński, J.K. 1861"/>. Узвышэнне роду звязана з дзейнасцю другога сына мазырскага ротмістра [[Тадэвуш Базылевіч Горват|Тадэвуша Базылевіча Горвата]] — [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764 — каля 1823)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>, які змог дабіцца значных кар’ерных поспехаў у [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага — служыў на высокіх земскіх пасадах мазырскага гродскага суддзі (1782—1795) і паралельна мазырскага цывільна-вайсковага камісара (1790—1793), а пазней (пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]) у Рэчыцкім павеце [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] Расійскай імперыі — служыў па выбару дваран на пасадзе вывадовага дэпутата (дэпутата дваранства) ад Рэчыцкага павета ў мінскім дваранскім дэпутацкім сходзе (1795—1801) і старшыні рэчыцкага павятовага гранічнага (межавага) суда (1814—1817){{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Ён не ўдзельнічаў у бураломных падзеях беларускай гісторыі канца XVIII — пачатку XIX ст., звязаных з [[Паўстанне 1794 года|паўстаннем 1794 года]] і [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], і яго маёнткі не былі секвестраваны расійскімі ўладамі. 1 мая 1826 г. Вільгеміна фон Гольст (удава Андрэя фон Гольста) і яе дзеці (Якуб, Карл і Роберт фон Гольсты — і іх замужняя сястра Вільгеміна Андрэеўна Бруцер (Brutier)) прадалі за суму 242 тыс. 650 рублёў срэбрам свой вялікі маёнтак Барбароў (у тым ліку, Нароўлю) — «спадчыннікам [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Горвата]]», г.зн. родным братам [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандру]], [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіславу]], [[Атон Ігнатавіч Горват|Атону]] і [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлю Ігнатавічам Горватам]], а таксама іх сёстрам — замужнім Францішцы, Марыяне і Кацярыне і незамужняй Філіпіне<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 116.</ref>. Гэтым Горваты вывелі свой род са стану сярэднезаможнай шляхты ў багацеяў. Сыны Ігната Горвата не толькі не выпусцілі багацце з рук, а значна яго павялічылі і ўвайшлі ў склад эліты як [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], так і ўсяго [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] ў XIX ст.{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. У 1829 г. яны падзялілі бацькаву спадчыну і валодалі паасобку значнымі маёнткамі ў Мазырскім, Рэчыцкім і Радамысльскім паветах, але мелі прыязныя сямейныя адносіны і ў гаспадарчых справах заўсёды дзейнічалі згодна{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) пры падзеле фамільнай спадчыны атрымаў маёнтак [[Барбароў]] (з навакольнымі вёскамі), [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) — маёнтак [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]] (з навакольнымі вёскамі), [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) — маёнткі [[Ліпаў]], Карані і Яўтушкавічы (з навакольнымі вёскамі), [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) — маёнтак [[Нароўля]] (з навакольнымі вёскамі), а іх сёстры (Марыя, Францішка, Філіпіна і Кацярына) атрымалі грашовыя фундушы. [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкі павет]] знаходзіўся вельмі далёка ад галоўных цэнтраў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] і там яно разгарнулася слаба. Дачка Ігната Горвата Кацярына была замужам за маянткоўцам [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Геранімам Антонавічам Кеневічам]] (1796—1884), брат якога [[Фелікс Кеневіч|Фелікс Антонавіч Кеневіч]] (1802—1863) стаў кіраўніком паўстання ў [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскім павеце]] і са сваім паўстанцкім атрадам прыйшоў у Рэчыцкі павет, дзе рэкрутаваў прыгонных сялян у атрад у маёнтках [[Нароўля]] і [[Барбароў]], якія належалі адпаведна Даніэлю і Аляксандру Ігнатавічам Горватам{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Пасля падаўлення паўстання браты Аляксандр, Даніэль і Станіслаў Горваты зрабілі добраахвотную яўку да расійскіх улад з павіннай і каяннем, таму ім удалося пазбегнуць пакарання і захаваць маёнткі{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Жонка [[Аляксандр Ізідар Скірмунт|Аляксандра Скірмунта]] (1799—1870) Канстанцыя (1808—1845), з [[род Сулістроўскіх|роду Сулістроўскіх]], у 1841 г. прадала свой спадчынны ад бацькі маёнтак [[Ельск|Каралін (Ельск)]] з прыналежнымі вёскамі (цалкам 21 977 дзесяцін) у Мазырскім павеце Даніэлю Ігнатавічу Горвату (1810—1868). Даніэль Горват таксама купіў маёнтак [[Прыбірск|Прыборск]] (Прыборск, [[Сукачы (Іванкіўскі раён)|Сукачы]], [[Русакы (Іванкіўскі раён)|Русакі]], [[Даманіўка (Іванкіўскі раён)|Даманаўка]]) у Радамысльскім павеце Кіеўскай губерні і маёнтак [[Арцюхі (Стаўбцоўскі раён)|Арцюхі]] ў [[Мінскі павет (Расійская імперыя)|Мінскім павеце]]. [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888) купіў у нашчадкаў рускага графа [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Рыгора Рыгоравіча Арлова]] (1734—1783) маёнтак [[Белая Сарока]] (Рэчыцкі павет){{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=51}}, у 1834 г. купіў маёнтак Жары ([[Верхнія Жары]] і [[Ніжнія Жары]] ў Рэчыцкім павеце), а ў 1850 г. купіў у князя Вільгельма ІІ Трайдэна Радзівіла маёнтак [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] ў Кіеўскай губерні, які належаў Горватам да 1917 г. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884) купіў маёнткі [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]]. У 1841 г. за чатырма сынамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (Аляксандрам, Станіславам, Атонам і Даніэлем) сукупна ўжо налічвалася 4 632 рэвізскія душы ў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкім павеце]], у 1851 г. — 4 513 рэвізскіх душ, а ў 1862 г. — 4 031 рэвізская душа былых прыгонных сялян і 170 172 дзесяціны зямлі (заселенай і незаселенай){{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Маёнткі братоў Горватаў размяшчаліся кампактна і па-суседстве ўздоўж ніжняга цячэння [[Прыпяць|Прыпяці]] ([[Нароўля]], [[Барбароў]], [[Ельск|Ельск (Каралін)]], [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Цешкаў]], [[Ламачы]], Жары, [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]], [[Ліпаў]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і інш. — з цэлай процьмай прыналежных вёсак), па якой Горваты адпраўлялі сваю прадукцыю (гарэлка, лес, смала, дзёгаць, паташ, скуры, жыта, сала і інш.) на Украіну (да [[Крамянчуг]]а і [[Адэса|Адэсы]]), а таксама гналі дарогамі сваю жывёлу на поўнач у [[Санкт-Пецярбург]] на продаж{{sfn|Раюк|2021|с=27}}{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. Напрыклад, у нараўлянскім маёнтку ў першай палове XIX ст. меліся дробныя прадпрыемствы і добра развіваліся [[рамяство|рамёствы]]: у вёсцы [[Нараўлянская Гута]] працаваў завод па вырабе шкла, у вёсцы [[Завайць]] меўся значны завод па вырабу паташу, у вёсках [[Смалегаўская Рудня]] і [[Мальцы (Нараўлянскі раён)|Мальцы]] выраблялася [[жалеза]] для мясцовых патрэб, а ў вёсцы [[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]] — значная рудаплавільная мануфактура, вядомая па ўсім [[Палессе|Палессі]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=49}}. У маёнтку [[Барбароў]] існавала значная смалакурная вытворчасць, вінакурны завод, фабрыка па вырабу ваўняных тканін, [[аранжарэя]]. У фальварку даўно меліся кузня, млын, крупарушка, жывёльны двор. Грузы сплаўлялі па Прыпяці на Украіну з прыватнай барбароўскай прыстані. [[Файл:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1914).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палац Горватаў (1850) у Нароўлі]]. Фота каля 1914 г.]] У 1850 г. у [[Нароўля|Нароўлі]] [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868) пабудаваў сабе новы мураваны і велічны палац у стылі позняга [[класіцызм]]у, які стаў самай шыкоўнай і вялікай па памерам рэзідэнцыяй Горватаў, на [[атык]]у галоўнага фасада якой ляпнінай быў зроблены заўважны надпіс «DIH», а на [[франтон]]е «R. 1850» (абазначалі дату пабудовы 1850 г. і імёны ўладальнікаў Даніэля (D) і Іфігеніі (I) Горватаў (H)), чым па сутнасці прадэманстраваў і падрэсліў сваё багацце і значнасць. У палацы меліся каштоўная [[мэбля]], багатая [[бібліятэка]] і еўрапейскага значэння прадметы [[мастацтва]]. Перад палацам быў створаны [[фантан]], што было рэдкасцю ў беларускіх дваранскіх [[сядзіба]]х, а сам палац абкружаны прыгожым [[парк]]ам. Рэзідэнцыя стала адной з самых шыкоўных і значных ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У ходзе [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861) у Расійскай імперыі]] Горваты павінны былі выдзяліць частку сваёй зямлі вызваленым ад [[Прыгоннае права|прыгоннай залежнасці]] [[сяляне|сялянам]]. Таму ў 1876 г. за Горватамі разам у Мінскай губерні мелася 107 249 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. Гэта ўсё роўна выводзіла іх у шэраг першаразрадных латыфундыстаў і было падставай таго, што ў другой палове XIX ст. Горваты ўжо знаходзіліся ў сваяцтве з такімі ўплывовымі дваранскімі родамі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскага края]] як [[Валадковічы]], [[Ваньковічы]], [[род Оштарпаў|Оштарпы]], [[род Гечэвічаў|Гечэвічы]], [[род Хамінскіх|Хамінскія]], графы [[род Красіцкіх|Красіцкія]] і графы [[Тышкевічы]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. 23 верасня 1847 г. у Мінску [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) быў выбраны дваранамі Мазырскага павета на пасаду [[мазырскія павятовыя маршалкі|мазырскага павятовага маршалка]] на 3 гады і зацвержданы на гэтай пасадзе мінскім губернатарам. Атон Горват нават паспеў падпісацца ў дакументах як «мазырскі павятовы маршалак»{{sfn|Раюк|2021|с=25}}, аднак на тых жа выбарах 27 верасня ён быў выбраны на пасаду [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]], у 1850 г. пераабраны дваранамі яшчэ на 3 гады, займаўшы тую пасаду да 1853 г.{{sfn|Раюк|2021|с=25}} Вялікую ролю ў выбранні Атона Горвата на пасаду мінскага губернскага маршалка мелі яго сваяцкія сувязі — у першую чаргу яго шлюб з Людвікай, дачкой папярэдняга ўплывовага [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1823—1847) [[Леў Францавіч Оштарп|Льва Оштарпа]] (1786—1851){{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Губернскія маршалкі [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губерняў]] у канцы XVIII — першай палове ХІХ ст. знаходзіліся ў блізкім сваяцтве паміж сабой і з многімі павятовымі маршалкамі губерні, былі згуртавальнымі асобамі губернскага дваранства, мелі аўтарытэт і з’яўляліся нефармальнай рэгіянальнай элітай, якая складалася звычайна з 7-8 самых уплывовых дваранскіх сямей губерні{{sfn|Раюк|2021|с=26}}{{sfn|Раюк|2020}}{{sfn|Раюк|2008}}. Калі Леў Оштарп кіраваў губернскім дваранствам, Атон Горват заўсёды трымаўся побач са сваім цесцем{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Менавіта ў кадэнцыю [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] (1847—1853) [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Горвата]] (1809—1894) у [[Мінск]]у ў 1852 г. для мясцовых дваран адбылася такая знакавая ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] падзея як прэм’ера «[[Сялянка (опера)|Ідыліі]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]]. А даверанай асобай (пленіпатэнтам) Атона Горвата шмат разоў быў [[Люцыян Неслухоўскі]] (1816—1880), які быў вельмі вядомым у Мінску [[адвакат]]ам, пасрэднікам і бацькам беларускага паэта [[Янка Лучына|Яна Неслухоўскага (Янкі Лучыны)]]{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Пасля заўчаснай смерці Людвікі Атон Горват пабраўся шлюбам з сярэднезаможнай дваранкай Міхалінай [[Вайніловічы|Вайніловіч]], якая была маладзей за мужа на 39 год. На думку гісторыка А. Р. Раюка, такі шлюб больш паспрыяў яе брату — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] (1847—1928), сярэднезаможнаму маянткоўцу, які хутка набіраў аўтарытэт у Мінскай губерні, быў лідарам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], а ў канцы XIX — пачатку XX ст. увогуле стаў лідарам маянтковых дваран-кансерватараў беларускіх губерняў{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. Такім чынам Атон Горват паспрыяў сацыяльнаму ўзвышэнню [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. [[Файл:Palace and park complex in Priluki.JPG|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палацава-паркавы комплекс Чапскіх у Прылуках]]. Фота 2012 г.]] Атон Горват атрымаў ад сваёй жонкі Людвікі Оштарп пажыццёвыя правы на маёнтак [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] (пад [[Мінск]]ам), якім раней валодаў маршалак Леў Оштарп. Аднак у 1872 г. граф [[Эмерык Каралевіч Чапскі|Эмерык Чапскі]] (1828—1896) купіў маёнтак Прылукі, дзе перабудаваў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|прылуцкі палац]] у псеўдагатычным стылі{{sfn|Раюк|2019}}. Ад Эмерыка Чапскага маёнтак Прылукі атрымаў у спадчыну яго сын граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930), які стаў апошнім [[мінскія губернскія маршалкі|мінскім губернскім маршалкам]] (1918—1920) у драматычныя для Беларусі часы дзяржаўнага самавызначэння, разам з іншымі дваранамі падтрымаў абвяшчэнне дзяржаўнай незалежнасці Беларусі [[25 сакавіка]] [[1918]] г. і ўзначаліў восенню дэлегацыю (дзе быў і лідар беларускіх [[краёўцы|краёўцаў-кансерватараў]] [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]), каб перадаць у [[Мінск]]у нямецкаму генералу [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыху фон Фалькенгайну]] афіцыйны зварот аб жаданні мясцовых дваран-кансерватараў стварыць уласную канстытуцыйна-манархічную дзяржаву «[[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае]]». Факт валодання палацам і маёнткам [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] трыма мінскімі губернскімі маршалкамі (Оштарпам, Горватам і Чапскім) — прыкметнымі ў [[гісторыя Беларусі|беларускай гісторыі]] асобамі — зрабіў [[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|псеўдагатычны палац у Прылуках]] вельмі сімвалічным, статусным і знакавым месцам для сучаснай беларускай дзяржаўнасці і культуры{{sfn|Раюк|2019}}. У ліку іншых асоб Атон Горват ахвяраваў свае грошы на [[Будынак гарадскога тэатра (Мінск)|будынак гарадскога тэатра ў Мінску]]. Праз пэўны час пасля смерці Атона Горвата яго другая жонка Міхаліна (з-за адсутнасці супольных дзяцей) перадала спадчынныя маёнткі мужа ў Рэчыцкім павеце ([[Ліпаў]], Атолін, [[Прудзішча (Рэчыцкі раён)|Прудзішча]], [[Карані (Светлагорскі раён)|Карані]] і [[Прасвет (Светлагорскі раён)|Яўтушкавічы]] — разам 16 018 дзесяцін зямлі{{sfn|Раюк|2021|с=27}}) яго законным спадчыннікам — Горватам. [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) як адзін са спадчыннікаў узяў тыя землі сабе, а астатнім спадчыннікам-Горватам выплаціў грашыма іх долі, бо хацеў, каб [[Ліпаў]] пазней стаў спадчынай яго сына — [[Станіслаў Станіслававіч Горват|Станіслава Станіслававіча Горвата]] (1895—1939)<ref>[https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово]</ref>. [[Файл:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (1876).jpg|250px|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919) — дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888)]] Дачка [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) Сафія Аляксандраўна Горват (1839—1919) цікавілася [[Беларускі фальклор|беларускім фальклорам]] і рабіла фальклорныя запісы ў сваім штамбуху (датаваным 1849—1855 гг.), з якога пазней [[Рамуальд Зямкевіч]] перапісаў мелодыю і тэкст беларускамоўнай песні «Ой, у полі жыла» з-пад [[Мазыр]]а{{sfn|Раюк|2021|с=26}}. У 1860 г. Сафія выйшла замуж за аднаго з самых уплывовых і самых багатых дваран у [[Паўночна-Заходні край|беларуска-літоўскіх губернях]] — графа [[Юзаф Юзафавіч Тышкевіч|Юзафа Юзафавіча Тышкевіча]] (1835—1891), уласніка маёнткаў [[Лянтварыс|Ландвараў]], [[Крацінга]] і [[Паланга]]. Юзаф і яго брат граф [[Ян Юзафавіч Тышкевіч]] (1831—1892), [[віленскія павятовыя маршалкі|віленскі павятовы маршалак]] (1859—1862), узначалілі патрыятычныя маніфестацыі мясцовых дваран і мяшчан (у тым ліку жанчын) у [[Вільнюс|Вільні]], [[Віленская губерня|Віленскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]] напярэдадні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], з-за чаго Ян Тышкевіч у 1862 г. быў адсунуты расійскай уладай з пасады [[павятовы маршалак|павятовага маршалка]]. Паводле мемуарысткі Яніны Жалтоўскай, Сафія Тышкевіч (1839—1919) значна дапамагала свайму мужу ў вядзенні гаспадаркі: ''«Вясёлая, жыццярадасная, роўнага нораву і вялікай сілы волі, яна праславілася практычнымі талентамі, дзякуючы якім павялічыла такое вялікае Тышкевіцкае багацце. Здавалася б, яна падпарадкоўвалася розным загадам або капрызам мужа, але пераўзыходзіла яго ўпартасцю, і, калі яму стала сумна, працягвала мець зносіны з адвакатамі і аканомамі»''<ref>''Żołtowska, J.'' Inne czasy i inni ludzie / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. — s. 31—32.</ref>. Яшчэ ў ходзе падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] у [[Заходні край|заходніх губернях]] Расійскай імперыі былі забаронены дваранскія выбары і на выбарныя дваранскія пасады, у тым ліку павятовых і [[губернскі маршалак|губернскіх маршалкаў]] (прадвадзіцеляў дваранства), з 1863 г. асоб пачалі прызначаць паводле ўказанняў расійскіх улад. [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), уласнік маёнткаў [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], [[Дудзічы (Калінкавіцкі раён)|Дудзічы]] і [[Гарбавічы (Калінкавіцкі раён)|Гарбавічы]], быў першым у Рэчыцкім павеце Мінскай губерні нявыбарным павятовым прадвадзіцелем дваранства (маршалкам) у 1863—1872 гг. і апошнім з ліку дваран мясцовага паходжання на гэтай пасадзе. А [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), уласнік маёнтка [[Барбароў]] (Рэчыцкі павет Мінскай губерні) і маёнтка [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Радамысльскі павет Кіеўскай губерні), спачатку быў [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскім губернскім маршалкам]] па выбару дваран у 1860—1863 гг. У 1862 г. ён узначаліў кіеўскі камітэт [[Белыя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|палітычнай групоўкі «белых]]» і перадаваў грошы камітэта ў цэнтр групоўкі «белых» у [[Парыж]]ы (т.зв. «[[атэль Ламбер]]»), але быў праціўнікам паўстання і ў паўстанні не ўдзельнічаў. У 1863 г. Аляксандр Горват быў прызначаны на тую ж пасаду кіеўскага губернскага маршалка (прадвадзіцеля) рашэннем расійскай улады — па 1866 г. Пры сыходзе з пасады адмовіўся ад прапанаваных яму расійскай уладай адзнак і рэгалій, хоць для выканання абавязкаў маршалка яму прышлося прадаць адзін са сваіх [[фальварак|фальваркаў]]<ref>Horwatt Aleksander (1831—1879) // Polski Słownik Biograficzny. — T. 10. — S. 18.</ref>. Пасля таго Горваты пасад прадвадзіцеляў дваранства (маршалкаў) не займалі, бо расійская ўлада спыніла практыку прызначаць мясцовых дваран-католікаў на такія пасады. Толькі аўтарытэтны [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) быў прызначаны на пасаду дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Мазырскага павета (1897—1901), а пазней дэпутата дваранства (вывадовага дэпутата) Рэчыцкага павета (1901—1917). Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] расійскі ўрад Палажэннем 10 снежня 1865 года забараніў дваранам-католікам («асобам польскага паходжання») набываць маёнткі ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і ўвёў штогадовы кантрыбуцыйны грашовы збор з маёнткаў, якія належалі дваранам-католікам у Заходнім краі. Таму Горваты спынілі куплю маёнткаў, а некаторыя з іх нават прадавалі часткі зямлі ў канцы XIX — пачатку XX ст., аднак усё роўна заставаліся латыфундыстамі. Напрыклад, маёнтак [[Нароўля]], які належаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварду Артуравічу Горвату]] (1866—1935), у 1914 г. налічваў 28 тыс. дзесяцін зямлі. [[Файл:Нароўля. Чырвоны Мазыранін (01).jpg|350px|thumb|Гістарычныя будынкі сучаснай фабрыкі «[[Чырвоны Мазыранін]]» у [[Нароўля|Нароўлі]] (з чырвонай цэглы), пабудаваныя [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвардам Горватам]] (1866—1935) у 1913 г. Фота 2017 г.]] Горваты браліся за ўсе камерцыйныя праекты, якія абяцалі добры прыбытак: прадавалі ў вялікіх аб’ёмах [[Драўніна|драўніну]], [[спірт]], [[гарэлка|гарэлку]], прасаванае [[Сена (корм)|сена]] (для патрэб расійскай арміі), жывёлу. А іх галоўныя сядзібы (Нароўля, Галоўчыцы, Барбароў, Хабна) даўно былі мясцовымі эканамічнымі цэнтрамі. У 1887 г. у Нароўлі было ўжо 3 вінакурныя заводы (першы працаваў з 1855 г., другі — з 1861 г.), а ў Галоўчыцах у 1893 г. ужо пачалі будаваць другі — рэктыфікацыйны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=52}}. З 1890-х гг. лесанарыхтоўка і апрацоўка драўніны занялі вядучае месца ў прамысловасці Рэчыцкага павета. У 1909 г. [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), уласнік маёнтка Галоўчыцы, атрымаў дазвол і адкрыў у маёнтку [[Лінаў]] яшчэ адзін лесапільны завод, а таксама бандарны завод{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. У маёнтку [[Нароўля]] Эдварда Горвата выраблялі [[гарэлка|гарэлку]], [[каўбаса|каўбасы]], [[сыр]]ы, рыхтавалі [[вяндліна|вяндліну]]{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}; меліся Міхнаўскі сенапрасавальны завод, конезавод, завод па вырабу паташу, дзёгцю, цэглы, шклозавод, малатарня, млынарня, валоўня, прадпрыемства па вырабу сокаў і варэння<ref name="elib.bspu.by">Тугай, У. В. [https://elib.bspu.by/bitstream/doc/3299/1/2.pdf «Чырвоны Мазыранін»: ля вытокаў прадпрыемства]</ref>. Напрыклад, у 1910 г. Эдвард Горват па запрашэнні Адэскага інтэнданцкага ўпраўлення прымаў чарговы ўдзел у таргах на пастаўку прасаванага сена для Адэскай ваеннай акругі{{sfn|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|с=55}}. Яшчэ ў 1902 г. [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903) у сваім нараўлянскім маёнтку ўстанавіў [[тэлефон]]<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1913]] г. на тэрыторыі сваёй [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскай сядзібы]] [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) пабудаваў буйную і прыбытковую [[кандытарская фабрыка|кандытарскую фабрыку]], асноўнай прадукцыяй якой сталі [[мармелад]], [[карамель]], [[пасціла]], [[павідла]], [[джэм]] і [[сочыва]], што пастаўлялася ў сталіцы Расійскай імперыі ([[Санкт-Пецярбург]] і [[Масква|Маскву]]), [[Кіеў]] і г.д. Сыравіна (садавіна і гародніна) для [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] бралася з вялікіх садоў і плантацый нараўлянскага маёнтка Эдварда Горвата. Кацельная фабрыкі працавала на торфе, які дастаўляўся з торфазавода па прыватнай вузкакалейцы (каля 10 км)<ref name="elib.bspu.by"/>. У [[1914]] г. у Расійскай імперыі была зарэгістравана гандлёвая марка «Горват»<ref name="elib.bspu.by"/>. У савецкія часы фабрыка ў [[Нароўля|Нароўлі]] была нацыяналізавана ўладамі без кампенсацыі Горватам, атрымала назву «[[Чырвоны Мазыранін]]» і займаецца выпускам [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]] дагэтуль, у тым ліку вядомых [[Кароўка (цукеркі)|цукерак «Кароўка»]], [[Зефір (кулінарыя)|зефіру]], [[мармелад]]у і г.д. Як і многія іншыя маянткоўцы, Горваты з’яўляліся членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]. [[Файл:Aleksander Oskierka.jpg|200px|thumb|[[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863). Фота каля 1905 г.]] Увядзенне ў 1905 г. у Расійскай імперыі заканадаўчай Дзяржаўнай Думы (ніжняй палаты парламента) і змяненне функцый Дзяржаўнага Савета (верхняй палаты) дазволіла ўласніку маёнткаў [[Ліпаў]] (Мінская губерня) і [[Паліскэ (Кіеўская вобласць)|Хабна]] (Кіеўская губерня), «[[краёўцы|краёўцу]]» [[Станіслаў Аляксандравіч Горват|Станіславу Аляксандравічу Горвату]] (1866—1930) быць абраным у дэпутаты I Дзяржаўнай думы (1906) ад Кіеўскай губерні і стаць членам дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», а таксама быць абраным дваранамі на пасаду дэпутата (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні і займацца вялікай палітыкай у сталіцы імперыі [[Санкт-Пецярбург]]у. Палац Эдварда Горвата ў Нароўлі, паводле здагадкі мемуарыста [[Андрэй Раствароўскі|Андрэя Раствароўскага]] (1899—1980), быў месцам, дзе неўзабаве пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|расійскай рэвалюцыі (1905)]] адбыўся перадвыбарчы з’езд каля 60 землеўласнікаў [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]], для выбрання ўпаўнаважаных для выбараў у парламент Расійскай імперыі{{sfn|Rostworowski|2001|S=26}}. У пачатку XX ст. у [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскім палацы]] пражываў{{sfn|Rostworowski|2001|S=67}} выдавец беларускамоўнага буквара-катэхізіса «Элементаж для добрых дзетак-каталікоў» (1862), адзін з лідараў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]], паўстанцкі начальнік Вільні (1863), сібірскі катаржанін, а таму вельмі аўтарытэтная сярод каталіцкага маянтковага дваранства беларуска-літоўскіх губерняў асоба — [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] (1830—1911), дачка якога Ядвіга была жонкай [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), уласніка Нароўлі. Хоць Аляксандр Аскерка быў пахаваны ў 1911 г. у [[Вільнюс|Вільні]] на [[Роса|могілках Росі]], Эдвардам Горватам у горватаўскай фамільнай каталіцкай капліцы, якая знаходзілася ў сядзібным парку вакол [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|нараўлянскага палаца Горватаў]], быў створаны [[кенатаф]] з надпісам «Grobowiec Aleksandra Oskierki» як напамін аб асобе{{sfn|Rostworowski|2001|S=20}}. == Нацыяналізацыя зямельнай уласнасці і заняпад магутнасці == [[Файл:Palace in Gorzyczki (73787529).jpg|350px|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|Неарэнесансавы палац Патвароўскіх у Гажычках]], якім валодаў [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдвард Горват]] (1866—1935), а пасля яго дачка Аляксандра Ваньковіч (1895—1943). Фота 1912 г.]] Пасля прыходу ў 1917 г. бальшавікоў да ўлады ў [[Масква|Маскве]] і [[Петраград]]зе, выдання бальшавіцкага [[Дэкрэт аб зямлі|Дэкрэта аб зямлі]] і распальвання грамадзянскай вайны на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў 1917—1921 гг., зямельная ўласнасць Горватаў у Мінскай і Кіеўскай губернях апынулася пад пагрозай нацыяналізацыі савецкай уладай без кампенсацыі. Фактычна ў 1920 г. Горваты страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы. Пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]] зямельныя валоданні, палацы і прадпрыемствы Горватаў афіцыйна апынуліся на савецкім баку — у складзе тэрыторыі [[БССР]] і [[УССР]], а іх былыя ўласнікі вымушаны былі пераехаць на сталае месца жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваенную Польшчу]]. Некаторыя з іх уключыліся ў дзейнасць кансерватыўных арганізацый землеўласнікаў і польскіх палітычных партый. [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935) да сваёй смерці кіраваў сваім маёнткам Гажычкі (Gorzyczki) у [[Пазнаньскае ваяводства (1919—1939)|Пазнаньскім ваяводстве]] (Польшча), які ён атрымаў па спадчыне ад сваёй маці графіні Караліны Патвароўскай (1839—1921){{sfn|Rostworowski|2001|S=30}}. У 1923 г. ён ажыццявіў рамонт і пэўную перабудову [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палаца ў Гажычках]], які (разам з зямельнай уласнасцю) перайшоў па спадчыне да яго дачкі Аляксандры (1895—1943) і яе мужа — сенатара Польшчы [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслава Станіслававіча Ваньковіча]] (1883—1943)<ref name="Pałac w Gorzyczkach">{{Cite web |url=https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |title=Pałac w Gorzyczkach |access-date=23 чэрвеня 2022 |archive-date=18 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218175638/https://eksploratorzy.com.pl/viewtopic.php?f=78&t=8873 |url-status=dead }}</ref>. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 24 мая 1943 г. у польскім горадзе [[Збыднёў|Збыднёве]] на вяселлі Івона Мержаеўскага з Тэрэзай Ваньковіч (1925—1974) немцамі-[[СС|эсэсаўцамі]] былі забіты бацькі маладой — [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч|Станіслаў Ваньковіч]] (1883—1943) і Аляксандра Ваньковіч (1895—1943) з роду Горватаў, а таксама многа іншых гасцей, у тым ліку [[немцы|немка]] Эльфрыда Горват ([[мачаха]] Аляксандры Эдвардаўны Ваньковіч — другая жонка [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]]){{sfn|Ваньковичи|2012|с=153}}{{sfn|Rostworowski|2001|S=81}}. У цяперашні час будынак [[Палацава-паркавы комплекс Патвароўскіх (Гажычкі)|неарэнесансавага палацу ў Гажычках]] знаходзіцца ў валоданні Сельскагаспадарчай карпарацыі скарбу Польшчы (Korporacja Rolna Skarbu Państwa)<ref name="Pałac w Gorzyczkach"/>. Цяпер нашчадкі Горватаў жывуць у [[Польшча|Польшчы]] і [[ЗША]]. У 2025 г. у нараўлянскай газеце «[[Прыпяцкая праўда]]» была апублікавана інфармацыя, што ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Расія|Расіі]] пражываюць [[Пазашлюбнае дзіця|пазашлюбныя нашчадкі]] нараўлянскага маянткоўца [[Артур Даніэлевіч Горват|Артура Даніэлевіча Горвата]] (1831—1903): Марыяна Назароўская, якая працавала пакаёўкай у [[Нараўлянская сядзіба|нараўлянскім палацы]], нарадзіла ад Артура Горвата дачку Гелену (каля 1869—1914), якая пазней пайшла замуж за селяніна Канстанціна Дзмітрыевіча Філонава (1867—1928) і нарадзіла дзяцей — сына і дзвюх дачок (Фацінію і Анфісу), што жылі ў [[Нароўля|Нароўлі]] і стварылі свае сем'і<ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10.</ref><ref>''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8.</ref><ref>[https://dapamoznik.blogspot.com/2020/07/9-1924.html Список верующих Наровлянского прихода Мозырского уезда, принадлежащих к православному религиозному культу от 9 сентября 1924 года]</ref>. == Вядомыя прадстаўнікі == * [[Ігнат Тадэвушавіч Горват]] (1764—каля 1823), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, пачынальнік узвышэння роду Горватаў, мазырскі гродскі суддзя (1782—1795), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1795—1801) * [[Аляксандр Ігнатавіч Горват]] (к.1800—1888), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, рэчыцкі павятовы харунжы (1820—1826) * [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, [[рэчыцкія павятовыя маршалкі|рэчыцкі павятовы маршалак]] (1863—1872) * [[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[мінскія губернскія маршалкі|мінскі губернскі маршалак]] (1847—1853) * [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868), буйны землеўласнік Расійскай імперыі * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1831)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1831—1879), буйны землеўласнік [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], [[кіеўскія губернскія маршалкі|кіеўскі губернскі маршалак]] (1860—1866) * [[Артур Даніэлевіч Горват]] (1831—1903), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, грамадскі дзеяч * [[Маўрыцый Даніэлевіч Горват]] (1838—1903), буйны землеўласнік Расійскай, прадпрымальнік * [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прамысловец, фабрыкант, дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Мазырскага павета (1897—1901), дэпутат дваранства (вывадовы дэпутат) Рэчыцкага павета (1901—1917) * [[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, «[[краёўцы|краёвец]]», дэпутат I Дзяржаўнай думы ад Кіеўскай губерні (1906) і член дэпутацкага «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», дэпутат (1910—1913) Дзяржаўнага Савета Расійскай імперыі ад Кіеўскай губерні * [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935), буйны землеўласнік Расійскай імперыі, прадпрымальнік * [[Станіслаў Станіслававіч Горват]] (1895—1939), палкоўнік польскіх войск <gallery perrow="5"> File:Kaciaryna Horwatt (1807-1891) - Hieronim Kieniewicz (1796-1884)-s wife.jpg|thumb|Кацярына [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігнатаўна Горват]] (1807—1891), жонка [[Геранім Антонавіч Кеневіч|Гераніма Антонавіча Кеневіча]] (1796—1884). Мастак Ядвіга Кеневіч File:Otton Horwatt 1809-1894 - portret - 1850 AD.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Alaksandar Horvat. Аляксандар Горват (1914).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) File:Stanisław Horwatt, poseł Dumy Rosyjskiej.jpg|thumb|[[Станіслаў Аляксандравіч Горват]] (1866—1930) File:Пётр Ваньковіч (1866-1936) і яго жонка Габрыэла Горват (1868-1955) - уладальнікі Сляпянкі.jpg|thumb|[[Пётр Зыгмунтавіч Ваньковіч]] (1866—1936) і яго жонка Габрыэла Артураўна Ваньковіч (1868—1955) з роду Горватаў, уласнікі маёнтка [[Вялікая Сляпянка]]. Фота раней 1900 г. File:Alexandra Horwat - Edward Horwat - Stanislaw Wankowicz - Rudakou in Belarus - 1909 AD.jpg|thumb|''(злева — направа)'' Аляксандра Эдвардаўна Горват (1895—1943), [[Эдвард Артуравіч Горват]] (1866—1935), [[Станіслаў Станіслававіч Ваньковіч]] (1885—1943) на балконе [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца ў Нароўлі]] падчас вяселля ў 1916 г. File:Daraševičy, Jadviha Horvat, Hieranim Kianievič. Дарашэвічы, Ядвіга Горват, Геранім Кяневіч (W. Rendel, 14.11.1907).jpg|[[Геранім Кеневіч (1830—1911)]] са сваёй жонкай Ядвігай, дачкой [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888) File:Maria z Horwatow Maciejowa Chlapowska (1846-1906).jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|графіня Марыя Даніэлеўна Хлапоўская (1844/1846—1906) — дачка [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868) </gallery> == Рэзідэнцыі Горватаў == <gallery perrow="5"> File:Lipaŭ, Horvat. Ліпаў, Горват (1901-17).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Ліпаў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Barbaroŭ, Horvat. Барбароў, Горват (1901-17).jpg|thumb|[[Сядзібна-паркавы комплекс Горватаў (Барбароў)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Барбароў]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Hałoŭčycy, Horvat. Галоўчыцы, Горват (I. Aŭrucki, 1940).jpg|thumb|Сядзіба Горватаў у маёнтку [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Naroŭla, Horvat. Нароўля, Горват (1915-17).jpg|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Сядзіба Горватаў у маёнтку Нароўля]]. Фота пачатку ХХ ст. File:Pryłuki, Čapski, Прылукі, Чапскі (N. Orda, 10.07.1876).jpg|left|thumb|[[Палацава-паркавы комплекс Чапскіх (Прылукі)|Палац у псеўдагатычным стылі ў маёнтку Прылукі]]. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 10 ліпеня 1876 г. </gallery> == Антрапалагічныя асаблівасці == Многія прадстаўнікі роду Горватаў вызначаліся [[Мангалоідная раса|мангалоіднымі рысамі]], бо мелі, напэўна, і «татарскія» гены{{sfn|Раюк|2021|с=24}}. Верагодна, Юзэфа Рудніцкая (жонка Ігната Горвата) была прадстаўніцай беларускай шляхты [[Беларускія татары|татарскага паходжання]]. Мемуарыстка [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ так апісала знешні выгляд нашчадкаў [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764—к.1826): ''«Не мелі ні расы, ні прыгажосці, акрамя пана харунжага ([[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]], — заўв.), а мелі [[Мангалоідная раса|мангольскі тып]]: выступаючыя скулы, плоскія насы, жоўты колер скуры, шырокія тоўстыя вусны і млявыя сілуэты»''{{sfn|Раюк|2021|с=25}}. Напрыклад, прыкметныя мангалоідныя рысы знешнасці былі ў [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] (1809—1894), [[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандра Аляксандравіча Горвата]] (1860—пасля 1918), [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Артуравіча Горвата]] (1866—1935), графіні Сафіі Аляксандраўны Тышкевіч (1839—1919) — дачкі [[Аляксандр Ігнатавіч Горват|Аляксандра Ігнатавіча Горвата]] (к.1800—1888). Усё тая ж [[Яніна Жалтоўская]] на свой густ акрэсліла [[Станіслаў Маўрыцавіч Горват|Станіслава Маўрыцавіча Горвата]] (1877—1935), уласніка [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыц]], нават так: ''«Непаваротлівы, меў [[негроідная раса|негрыцянскі выгляд]] і быў жывым абвяржэннем усялякай мажнасці пароды»''<ref>[https://radzima.org/be/object/1275.html Андрэй Горват. Палацава-паркавы ансамбль Горватаў у Галоўчыцах]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Атон Ігнатавіч Горват (1809-1894) з Ліпава.jpg|thumb|[[Атон Ігнатавіч Горват]] (1809—1894) File:Аляксандр Аляксандравіч Горват (1859 ) і яго жонка Ядвіга Красіцкая з дачкой Марыяй.jpg|thumb|[[Аляксандр Аляксандравіч Горват (1860)|Аляксандр Аляксандравіч Горват]] (1860—пасля 1918) з жонкай Ядвігай і дачкой Марыяй. Фота раней 1917 г. File:Станіслаў Маўрыцавіч Горват 1877–1934 з Галоўчыц.jpg|thumb|[[Станіслаў Маўрыцавіч Горват]] (1877—1935). Фота раней 1917 г. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (G. Felici, 1901-17).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. File:Sofja Tyškievič (Horvat). Соф’я Тышкевіч (Горват) (H. Gaudichon, 1908).jpg|thumb|Графіня Сафія Аляксандраўна Тышкевіч (1839—1919). Фота пачатку XX ст. </gallery> == Ацэнка дзейнасці == Беларускі гісторык А. Р. Раюк заключыў, што Горваты былі перш за ўсё дбайнымі гаспадарамі, якія ўмелі ствараць эфектыўныя буйныя прыватныя гаспадаркі, і пагадзіўся з меркаваннем мемуарысткі [[Яніна Жалтоўская|Яніны Жалтоўскай]] аб Горватах [[XIX ст.]]: ''«Горваты не мелі нічога агульнага са шляхецкай традыцыяй XVIII стагоддзя і належалі да тыпу новых і ў тагачасным разуменні „сучасных людзей“. Гандлявалі [[гарэлка]]й і [[вол|валамі]], цана гарэлкі цікавіла іх вельмі. Па вопратцы і поглядах яны нагадвалі персанажаў [[Бальзак]]а і розных „несімпатычных“ герояў з рамана [[Юзаф Крашэўскі|Крашэўскага]]. „Les Contes Drolatiques“ былі бліжэй да іх розуму і, магчыма, нораваў, чым „[[Пан Тадэвуш]]“. Адносілі іх, натуральна, да „рэалістаў“. <…> Талент да [[бізнес]]у яны спалучалі з таварыскай ганарыстасцю і разважлівасцю, пазбаўленай палёту. Яны праіснавалі пяць пакаленняў, тэрмін, прызначаны [[сацыялогія|сацыёлагамі]] для [[сям’я|сямей]], якія жывуць у сучасным дастатку, і ў мужчынскай лініі выгаслі даволі хутка пасля знішчэння іх маёнткаў і сядзіб [[бальшавікі|бальшавікамі]]»''{{sfn|Раюк|2021|с=27}}. == Пісьменнік Андрэй Горват == Звяртаючы ўвагу на сугучнасць прозвішчаў, беларускі пісьменнік і журналіст [[Андрусь Горват|Андрэй Іванавіч Горват]] (нар. у 1983 г.) з юнацкіх гадоў пачаў вывучаць гісторыю [[шляхта|шляхецкага]] роду Горватаў і гісторыю родавых сядзіб, каб даведацца пра патэнцыйныя сваяцкія адносіны. Сам Андрэй Горват паходзіць з прыгонных сялян вёскі [[Прудок (Калінкавіцкі раён)|Прудок]] ([[Калінкавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]) і лічыць, што яго продкі, паводле ўласных генеалагічных даследаванняў, могуць паходзіць ад [[шляхта|шляхціца]] Кандрата Горвата (сына Гілярыя-Ваўрынца Нікшыча-Горвата)<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |title=«Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку» |access-date=19 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |archive-date=6 снежня 2022 |url-status=dead }}</ref>, нашчадкі якога збяднелі і перайшлі ў стан [[сяляне|сялян]]. [[Файл:Усадьба Горваттов.jpg|350px|thumb|Будынак былога [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палаца Горватаў у Нароўлі]] на беразе [[Прыпяць|Прыпяці]]. Фота 2012 г.]] Андрэй Горват таксама з 2006 г. хадзіў з думкай, каб набыць занядбаны і струхлелы [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|будынак былога палаца Горватаў]] у [[Нароўля|Нароўлі]], каб папярэдзіць яго поўны заняпад і знішчэнне і захаваць напамін аб слаўным родзе Горватаў<ref>[https://realt.by/gomel-region/news/article/29104/ «Главное — спасти его от разрушения». Писатель Андрей Горват вместе с друзьями купил дворец Горваттов в Наровле]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У занядбаным будынку абваліўся дах, многа дзе адсутнічалі [[падлога]] і вокны. [[12 лістапада]] [[2020]] г. Андрэй Горват, бізнесмены Пётр Кузняцоў ([[Гомель]]) і Аляксандр Баранаў ([[Мазыр]]) разам набылі на аўкцыёне [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|руіны былога палацу Горватаў]] у Нароўлі, пад вельмі абмежавальныя ўмовы на 5 гадоў — [[кансервацыя (архітэктура)|кансервацыі]], [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] і пераводу ў камерцыйнае выкарыстанне<ref>[https://realt.onliner.by/2020/12/08/kto-kupil-narovlyanskij-dvorec Стало известно, кто купил наровлянский дворец Горватов. Это писатель Андрей Горват]</ref>. Калі ўмовы не будуць выкананы за 5 гадоў, то руіны будынка палаца павінны быць вернуты ва ўласнасць [[Беларусь|беларускай дзяржавы]]. Андрэй Горват узяў кіраванне па частковай кансервацыі і антыаварыйным работам з дапамогай валанцёраў і [[краўдфандзінг]]у. Сам Горват выказваўся, што хацеў бы зрабіць з палаца Горватаў у Нароўлі [[музей|музейны комплекс]] з функцыямі [[гатэль|гатэля]] і [[рэстаран]]а<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KRc4BoBpkW0 Спыніць час. Нароўля, палац Горватаў]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Uz-rIF8uVK0&t=702s Нароўля. Знаёмства з Гомельшчынай]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b0fSFw7Ddcc Как Андрей Горват с волонтерами восстанавливает дворец в Наровле]</ref>. == Горват-Бажычка == У Мінскі дваранскі дэпутацкі сход падаваў прашэнне непісьменны Афанасій Іванавіч Горват-Бажычка (руск. ''Горватт-Божичко''), які жыў ва ўрочышчы Праспой-Лес [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] Мінскай губерні, каб яго прылічылі да дваранскага роду Горватаў. Указам Сената Расійскай імперыі ад [[12 жніўня]] [[1896]] г. ён быў не прылічаны да дваранскага роду Горватаў<ref name="ReferenceB"/>. == Архіўны фонд Горватаў == У 1951 годзе архіўны фонд «Нараўлянскі маянтковец Горват» (галоўным чынам, дакументы з прадпрыемстваў і прыватнага архіва нараўлянскіх Горватаў за тры пакаленні — 216 спраў за 1853—1915 гады) з Дзяржаўнага архіва Палескай вобласці быў пераведзены ў Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці, а ў 1964 годзе — у Цэнтральны дзяржаўны архіў БССР у Мінску. Цяпер гэтыя нараўлянскія дакументы ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі маюць назву «фонд 986. Горваты, маянткоўцы. 1836—1915 гг.» (218 спраў)<ref>Гл. вопіс фонда: Национальный исторический архив Беларуси в г. Минске. — Фонд 986.</ref>. == У мастацтве == Мастак [[Ян Дамель]], які маляваў у Мінску партрэты дваран, чыноўнікаў, святарства і ваенных Мінскай губерні, зрабіў і алейныя выявы [[мінскія губернскія маршалкі|мінскага губернскага маршалка]] [[Атон Ігнатавіч Горват|Атона Ігнатавіча Горвата]] і яго жонкі Людвікі, а таксама і яго брата [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Горвата]] (і яго жонкі Іфігеніі Антонаўны Ратынскай)<ref>''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска… С. 46.</ref><ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>. Шляхецкі герб «[[Побуг (герб)|Побуг]]», якім карысталіся Горваты, у 2001 г. стаў асновай [[герб Нароўлі|сучаснага герба Нароўлі]], якой валодалі Горваты. У сваёй мастацкай кнізе «Радзіва „Прудок“. Дзённік» (2016) пісьменнік [[Андрэй Іванавіч Горват|Андрэй Горват]] расказвае аб асобах роду Горватаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{Commonscat|House of Horwatt}} * {{h|Ваньковичи|2012|Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с.}} * Гербоўнік беларускай шляхты. — Т. 4. Г. — Мн.: Беларусь, 2016. — 959 с. * ''Карповіч, Т. А.'' Культурнае жыццё Мінска І-й паловы ХІХ стагоддзя / Т. А. Карповіч. — Мінск : Рыфтур, 2007. — 64 с. * ''Кахновіч, В. А.'' [http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf ТЭНДЭНЦЫІ ГАСПАДАРЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ Ў ПАРЭФОРМЕННЫМ МАЁНТКУ НА ПАЛЕССІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005111953/http://pdf.kamunikat.org/17877-1.pdf |date=5 кастрычніка 2022 }} * Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства, 1793—1917: биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск : Беларусь, 2016. — 396 с. * {{h|Памяць: Нараўлянскі раён|1998|Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с.}} * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/nezabyvaemye-avtografy-zhizni/ Незабываемые автографы жизни]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 4 кастрычніка 2025. — № 40. — С. 8. * ''Партыко, О.'' [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/pamyat-o-predkah-zhivet-dolshe-nas/?ysclid=mgdhxmicg2195580080 Память о предках живет дольше нас]{{Недаступная спасылка}} / О. Партыко // Прыпяцкая праўда. — 20 верасня 2025. — № 38. — С. 10. * {{h|Раюк|2021|''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28.}} * ''Раюк, А. Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А. Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В. А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. * {{h|Раюк|2020|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Мінскай губерні ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя і грамадазнаўства. — 2020. — № 1. — С. 58—63.}} * {{h|Раюк|2008|''Раюк, А. Р.'' Нефармальныя сувязі паміж губернскім дваранствам у Беларусі ў 1795—1863 гг. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фалькларыстыкі / Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы Нац. акад. навук Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2008. — Вып. 4. — С. 406—412.}} * {{h|Раюк|2019|''Раюк, А. Р.'' Роля Оштарпаў і Горватаў у станаўленні прылуцкай сядзібы / А. Р. Раюк // Гістарычна-археалагічны зборнік / Інстытут гісторыі НАН Беларусі; гал. рэд.: А. А. Каваленя. — Вып. 34. — 2019. — С. 101—106.}} * Список землевладельцев Минской губернии за 1876 год / Изд. Минск. губернск. статист. комитета. — Минск: Тип. губ. правления, 1877. — 187 с. * Список членов Минского общества сельского хозяйства …. … на 1 декабря 1914 года. — Минск : Тип. Я. А. Гринблата, [1914?]. — 40 с. * ''[[Уладзімір Васільевіч Тугай|Тугай, У. В.]]'' Чырвоны Мазыранін / У. В. Тугай. — Мінск: Бел. навука, 2022. — 187 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Минского края}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * ''Boniecki, А.'' Herbarz polski. T.VII. — W-wa. 1905. * ''[[Стэфан Кеневіч|Kieniewicz, S.]]'' Dereszewicze. 1863 / S. Kieniewicz. — Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Lodź : Ossolineum, 1986. — 192 s. * ''Kowalewska, Z.'' Obrazki mińskie. 1850—1963 / Z. Kowalewska. — Wilno : Józef Zawadzki, 1912. — 128 s. * {{h|Rostworowski|2001|[[Андрэй Тадэвушавіч Раствароўскі|''Rostworowski, А.'']] Ziemia, której już nie zobaczysz. Wspomnienia Kresowe / А. Rostworowski. — Warszawa : Czytelnik, 2001. — 504 s.}} * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''[[Антоні Урбанскі|Urbański, A]]''. [https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/18165?id=18165 Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi] / A. Urbański. — Warszawa : St. Niemiry Syn, 1928. — 161 s. * ''Wilczyński, J.K.'' [https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734&name=000200_000018_RU_NLR_INFOCOMM4_ROSSICA_1000406734-Herbarz%20starodawnej%20szlachty%20Pod%C5%82ug%20heraldyk%C3%B3w&doc_type=pdf Herbarz starodawnej szlachty podług heraldyków Polskich z dopełnieniem do czasów obecnych]. — Paryż, 1861. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Wojniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Wojniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''Żołtowska, J.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/011b/Zółtowska_J._Inne_czasy,_inni_ludzie.html Inne czasy i inni ludzie] / J. Żołtowska. — Londyn, 1959. == Спасылкі == * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://www.radzima.org/ru/object/1234.html Усадьба Горваттов. Имение Липово] // Radzima.org * ''[[Андрусь Горват|Горват, А.]]'' [https://radzima.org/be/object/1275.html Палацава-паркавы ансамбль Горватаў. Галоўчыцы] // Radzima.org * [https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ «Я — дзясятае, юбілейнае пакаленне Горватаў у Прудку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221206000459/https://planetabelarus.by/publications/ya-dzyasyatae-yubileynae-pakalenne-gorvata-u-prudku-moy-batska-zmog-vyekhats-adsyul-a-ya-vyarnu-sya-/ |date=6 снежня 2022 }} * [https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ Историю семьи Горватт нужно сохранить] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221005181444/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/istoriyu-semi-gorvatt-nuzhno-sohranit/ |date=5 кастрычніка 2022 }} * [https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf АРХІВНА УКРАЇНІКА В БІЛОРУСІ. Київ. 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210518052618/https://tsdazu.archives.gov.ua/wp-content/uploads/2019/03/Nauk_dovid_aparat/registry%20Belarus.pdf |date=18 мая 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горваты| ]] kv7jegylc3zcoaac7vxf0adoh3mzzkl Хіда 0 680569 5198728 4199565 2026-09-14T07:54:26Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198728 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 140 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 3190 |Краіна = Японія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Японія |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Хіда''' — [[горны хрыбет]] у цэнтральнай частцы вострава [[Хонсю]], у [[Японія|Японіі]]. Даўжыня каля 140 км. Вышыня да 3190 м (гара [[Ярыгатаке]]). Складзены з [[кварцыт]]аў, сланцаў, [[вапняк]]оў, [[граніт]]аў і [[вулканічная парода|вулканічных парод]]. Грэбень альпійскага тыпу з карамі і цыркамі. Вулканы Онтаке, Нарыкура і іншыя. На схілах у ніжняй частцы — [[шыракалістыя лясы|шыракалістыя]] і [[мяшаныя лясы]], вышэй — [[хвойныя лясы|хвойныя]]. Нацыянальны парк Цюбу-Сангаку. Радовішчы свінцова-цынкавых руд. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-06-15}} [[Катэгорыя:Горы Японіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты паводле алфавіта]] ttysoecs2zxrbn8l669gwycqocjgyrc Джагды 0 683160 5198618 3884730 2026-09-14T07:40:21Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198618 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Джагды |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1593 |Краіна = Расія |Рэгіён = Амурская вобласць |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Расія Амурская вобласць |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Джагды''' — горны хрыбет на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе Расіі]] на тэрыторыі [[Амурская вобласць|Амурскай вобласці]] і [[Хабараўскі край|Хабараўскага края]], частка горнага ланцугу Янкан — Тукурынгра — Сактахан — Джагды. Максімальная вышыня — 1604 м. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Хабараўскага края]] [[Катэгорыя:Геаграфія Амурскай вобласці]] nmviu6ffju7pbzkuugqjgjxvnjvfklw Георгій Пятровіч Саснін 0 685186 5198454 4568723 2026-09-14T04:35:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198454 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Георгий Петрович Соснин}} }} '''Георгій Пятровіч Сасні́н'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Георгий Петрович Соснин}}; {{ДН|7|2|1916}} — {{ДС|19|9|1999}}) — [[урач]], [[вучоны]] ў галіне [[Стаматалогія|стаматалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]] (1971), [[прафесар]] (1972). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Зюльзя ([[Нерчынскі раён]], [[Чыцінская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). У 1933<ref name="БДМУ" /> годзе скончыў школу і да 1935 года працаваў тэхнікам-нарміроўшчыкам на камбінаце «Дарсун-золата». У 1935—1938 гадах вучыўся на рабфаку [[Маскоўскі энергетычны інстытут|Маскоўскага энергетычнага інстытута]]. У 1938 годзе паступіў у [[Маскоўскі медыцынскі стаматалагічны інстытут]], які скончыў у 1941 годзе. У 1941—1942 гадах [[клінічны ардынатар]] Цэнтральнай клінічнай бальніцы [[Народны камісарыят шляхоў зносін СССР|Народнага камісарыята шляхоў зносін СССР]]<ref name="ДП">[https://1418museum.ru/heroes/14885085/ Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822034043/https://1418museum.ru/heroes/14885085/ |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}</ref> у [[Масква|Маскве]]. У жніўні 1942 года добраахвотнікам пайшоў на фронт<ref name="ДП" />. Займаў пасаду начальніка хірургічнага аддзялення эвакашпіталя на [[Сталінградскі фронт|Сталінградскім фронце]]<ref name="БДМУ">[https://www.bsmu.by/page/55/3517/ Соснин Георгий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822040058/https://www.bsmu.by/page/55/3517/ |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДМУ (Беларусь)|БДМУ]]</ref>. У 1943—1944 гадах — ардынатар сківічна-тваравага аддзялення нейрахірургічнага шпіталя на [[4-ы Украінскі фронт|4-м Украінскім фронце]], у 1944—1946 гадах — начальнік сківічна-тваравага аддзялення Галоўнага ваеннага шпіталя [[Войска Польскае|Войска Польскага]]<ref name="БДМУ" />. Звольнены ў запас 30 красавіка 1946 года ў званні [[маёр]]а медыцынскай службы<ref name="памяць">[https://pamyat-naroda.su/way/2406309 Память народа — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822034044/https://pamyat-naroda.su/way/2406309 |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}}</ref>. З 1946 года Г. П. Саснін у Маскоўскім медыцынскім стаматалагічным інстытуце. Да 1949 года клінічны ардынатар кафедры артапедычнай стаматалогіі, у 1949—1951 гадах — загадчык лабараторыі матэрыялазнаўства, у 1951—1953 — асістэнт кафедры артапедычнай стаматалогіі. У 1953 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю<ref name="БДМУ" />. У 1953—1955 гадах Г. П. Саснін працаваў саветнікам галоўнага ўрача ўрадавай бальніцы ў [[Пхеньян]]е ([[Паўночная Карэя]])<ref name="БДМУ" />. У 1955—1957 гадах дацэнт кафедры артапедычнай стаматалогіі [[Нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Аляксандра Багамольца|Кіеўскага медыцынскага інстытута]], у 1957—1961 гадах загадчык кафедры артапедычным аддзяленнем [[Інстытут стаматалогіі і сківічна-тварнай хірургіі НАМН Украіны|Украінскага навукова-даследчага інстытута стаматалогіі]] ў горадзе [[Адэса]], у 1961—1971 гадах — загадчык кафедры артапедычнай стаматалогіі [[Варонежскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Варонежскага медыцынскага інстытута]]<ref name="БДМУ" />. З 1981 года Г. П. Саснін у [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Мінскім медыцынскім інстытуце]]. У 1971—1988 гадах загадваў кафедрай артапедычнай стаматалогіі, з 1988 года яе прафесар. == Навуковая і грамадская дзейнасць == Г. П. Сасніну належаць навуковыя працы па праблемах тэрапеўтычнай і артапедычнай стаматалогіі. Займаўся пытаннямі комплекснага лячэнні парадантыту. Распрацаваў метад лячэння вірусных, грыбковых і нейрагенных захворванняў у стаматалогіі. Аўтар і сааўтар больш за 170 навуковых прац, у тым ліку [[Манаграфія|манаграфій]], 10 [[вынаходства]]ў<ref name="БДМУ" />. Кіраваў падрыхтоўкай доктарскай і 20 кандыдацкіх дысертацый<ref name="БДМУ" />. Старшыня праўлення Рэспубліканскага навуковага таварыства стаматолагаў у 1972—1990 гадах, Быў членам прэзідыума Усесаюзнага таварыства стаматолагаў, савета па стаматалогіі [[Акадэмія медыцынскіх навук СССР|Акадэміі медыцынскіх навук СССР]], Вучонага медыцынскага савета [[Міністэрства аховы здароўя БССР]], рэдакцыйнай калегіі часопіса «Здравоохранение Белоруссии». == Узнагароды == Узнагароджаны пяццю ордэнамі, медалямі, у тым ліку ўзнагародамі замежных дзяржаў<ref name="БДМУ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Саснін Георгій Пятровіч||190}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141670|Саснін Георгій Пятровіч}} * [https://www.bsmu.by/page/55/3517/ Соснин Георгий Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822040058/https://www.bsmu.by/page/55/3517/ |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт [[БДМУ (Беларусь)|БДМУ]] * [http://dentaljournal.by/files/catalog/dent_rus/2006_1_71-72.pdf Посвящается 90-летию со дня рождения профессора.] // Стоматолоический журнал, март 2006, с. 71—72.{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.su/way/2406309 Память народа — электронный банк документов периода Великой Отечественной войны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822034044/https://pamyat-naroda.su/way/2406309 |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://1418museum.ru/heroes/14885085/ Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822034043/https://1418museum.ru/heroes/14885085/ |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1733306 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822034045/https://patentdb.ru/author/1733306 |date=22 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2021-08-27}} {{DEFAULTSORT:Саснін Георгій Пятровіч}} [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Стаматолагі СССР]] [[Катэгорыя:Стаматолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Афіцэры СССР]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варонежскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чыцінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы СССР]] abhngav3rpg3ethmn4okk1frwf1hg8g Уосач 0 689313 5198724 4690113 2026-09-14T07:53:59Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198724 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Уосач |Нацыянальная назва = en/Wasatch Range |Выява = Wasatch Range Salt Lake County UT United States 2006.JPG |Подпіс = Хрыбет Уосач каля [[Уэст-Джордан (Юта)|Уэст-Джордан]]а |Каардыныты = 40/52/N/111/39/W |Краіна = ЗША |Горная сістэма = Скалістыя горы |Перыяд утварэння = |Плошча = 20933 |Даўжыня = 396 |Шырыня = 118 |Найвышэйшая вяршыня = Нібо |Вышыня = 3636 |Крыніца вышыні = <ref>[http://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=1452 Peakbagger.com]</ref> |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Горы Уосач''' ({{lang-en|Wasatch Range}}) або хрыбет Уосач — [[Горны хрыбет|горны]] масіў на захадзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], які праходзіць прыкладна за 260 км (160 міль) ад мяжы [[Юта]] — [[Айдаха]] на поўдзень да цэнтра [[Штаты ЗША|штата]] Юта. Гэта заходні край вялікіх [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] і ўсходні край [[Вялікі Басейн|Вялікага Басейна]]. На поўнач горы Уосач пашыраюцца ў штат Айдаха, палягаючы ў цалкам гэтым штаце. На мове карэннага народа [[Юты (індзейцы)|юты]] Уосач азначае «горны перавал». Па словах [[Уільям Брайт|Уільяма Брайта]], горы былі названы ў гонар правадыра з племяні [[Шашоны|шашонаў]], які называў гэтыя горы словам ''wasattsi'', што азначае «блакітная чапля». == Агульныя звесткі == Ад пачатку засялення гэтай тэрыторыі еўрапейскімі [[каланіст]]амі, большасць насельніцтва штата Юта вырашыла пасяліцца ўздоўж заходняга фронту горнага хрыбта, дзе шматлікія рэкі выходзяць з гор. Для ранніх пасяленцаў горы Уосач былі важнай крыніцай вады, драўніны і граніту. Сёння 85 % насельніцтва штата Юта жыве ў межах 24 км ад хрыбта Уосач, у асноўным у далінах на захадзе. Гэтая канцэнтрацыя на заходнім баку вядомая як «Фронт Уосача» ({{lang-en|Wasatch Front}}) і налічвае крыху больш за 2 000 000 чалавек. [[Солт-Лэйк-Сіці]] знаходзіцца паміж хрыбтом Уосач і [[Вялікае Салёнае возера|Вялікім Салёным возерам]]. Самы высокі пункт хрыбта — г. [[Нібо]] (3636 метраў), трайная вяршыня, якая ўзвышаецца над г. [[Нефай|Нефаем]]. У некаторых месцах горы крута падымаюцца над далінай ад 1320 м да 3400 м. Сярод іншых прыкметных вяршынь — гара [[Цімпанагос]], масіўная вяршыня, якая навісла над паўночнай часткай акругі Юта. Таксама прыкметнымі пікамі Самотны пік ({{lang-en|Lone Peak}}), Твін Пікс ({{lang-en|Twin Peaks}}) і гара Алімп ({{lang-en|Mount Olympus}}). Хоць пікі хрыбта Уосач і дасягаюць вышыні больш за 3600 м, яны не асабліва высокія ў параўнанні са Скалістымі гарамі [[Каларада]] ці нават з [[Юінта (горы)|гарамі Юінта]] (іншая асноўная частка Скалістых гор у штаце Юта). == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты ЗША]] [[Катэгорыя:Кардыльеры]] 1nzhgrbikygmarwlelpie9q2243ha3k Георгій Паўлавіч Кандрусевіч 0 693213 5198451 5158452 2026-09-14T04:00:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198451 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Кандрусевіч}} '''Георгій Паўлавіч Кандрусевіч''' (нар. {{ДН|12|12|1978}}<ref>[https://vk.com/wall-55125092_18958 Сегодня День рождения у главного тренера резерва - Георгия Кондрусевича!]</ref>, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Кар’ера == Баскетболам пачаў займацца ў 16 гадоў у мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман]]. У 2000 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмію фізічнага выхавання і спорту]]. Гульнявая кар’ера: [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ / РТІ-АЗАА / РТІ]] (1996—2001), АЗАА-Гарызонт (1998, ''у Кубку Беларусі''), РТІ-АЗАА-2 (1999), «Бротна» ([[Боснія і Герцагавіна]], 2001/02), «[[Гродна-93]]» (2002/03), [[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ]] (2003/04)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3461/ ПОРТРЕТ. ГЕОРГИЙ КОНДРУСЕВИЧ: МУЗЫКАНТ ОТ БАСКЕТБОЛА]</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2004—2006), [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] (2006—2008), «Фера-ЗНТУ» ([[Украіна]], 2008—2012). Скончыў прафесійную кар’еру летам 2012 года. У Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі выступаў за «Ferroprom» (2013/14)<ref>[https://sportpanorama.by/news/v-chempionate-nbl-debyut-georgiya-kondru В ЧЕМПИОНАТЕ НБЛ ДЕБЮТ ГЕОРГИЯ КОНДРУСЕВИЧА ОЗНАМЕНОВАЛСЯ ОЧЕРЕДНОЙ ПОБЕДОЙ ЕГО КОМАНДЫ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2016), «Серабранку» (2026)<ref>[https://nbl.by/archive/sezon-2024-2025/firstdiv/simvolicheskie/11996-d1-simvolicheskaya-pyaterka-po-itogam-igr-3-maya.html Д1.Символическая пятерка по итогам игр 3 мая]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Трэнерская кар’ера: «[[Свіслач Асіповічы|Свіслач]]» (''другі трэнер'', 2012/13), «[[Цмокі-Мінск-2]]» (2013—2019), «[[Цмокі-Мінск]]-рэзерв» / «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]-рэзерв» (2019—2024)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/5/georgij-kondrusevich-pokidaet-post-glavnogo-trenera-minska-rezerv Георгий Кондрусевич покидает пост главного тренера "МИНСКА" (резерв)]</ref>, «Ленкарань» ([[Азербайджан]], з 2024)<ref>[https://dzen.ru/a/ZvvtM5TuXSF6_koe Белорусский тренер хочет создать на юге Азербайджана сильный баскетбольный клуб]</ref><ref>[https://azerisport.com/articles.php?item_id=20250413163102282&sec_id=6 Главный тренер Лянкярана: Я сделал все, что мог]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://azerisport.com/basketball/20250902114819361.html Лянкяран решил оставить Кондрусевича]</ref>. У 2013—2018 і 2021—2024 гадах — галоўны трэнер [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевай зборнай Беларусі (U-20)]]<ref>{{Cite web |title=Георгий Кондрусевич. Остановка в шаге от мечты |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |accessdate=26 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220826094855/https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |archivedate=26 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6243-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-gotovitsya-k-kubku-vyzova-2021 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 ГОТОВИТСЯ К КУБКУ ВЫЗОВА-2021]</ref>. Заваяваў з ёй сярэбраныя медалі Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе|чэмпіянату Украіны]] (2): [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён лігі Херцэг-Босна [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе|чэмпіянату Босніі і Герцагавіны]] (1): [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.isport.ua/dossier/7340.html Досье: Георгий Кондрусевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116142404/http://old.isport.ua/dossier/7340.html |date=16 лістапада 2021 }} * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/beaverdiv/komandy/player/609.html Профіль на сайце nbl.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200204092321/http://nbl.by/divisions/respublikanskij/beaverdiv/komandy/player/609.html |date=4 лютага 2020 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кандрусевіч Георгій Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РТІ]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Ігракі «Запарожжа» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі РШВСМ (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 6z8d1svc0ysg3rv03n8i2b6xunw9cao 5198853 5198451 2026-09-14T10:57:14Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5198853 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Кандрусевіч}} '''Георгій Паўлавіч Кандрусевіч''' (нар. {{ДН|12|12|1978}}<ref>[https://vk.com/wall-55125092_18958 Сегодня День рождения у главного тренера резерва - Георгия Кондрусевича!]</ref>, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]], трэнер. Атакуючы абаронца / лёгкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Кар’ера == Баскетболам пачаў займацца ў 16 гадоў у мінскай СДзЮШАР №10. Першы трэнер — [[Міхаіл Аркадзевіч Фейман]]. У 2000 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмію фізічнага выхавання і спорту]]. Гульнявая кар’ера: [[РТІ (баскетбольны клуб, Мінск)|РТІ-РШВСМ / РТІ-АЗАА / РТІ]] (1996—2001), АЗАА-Гарызонт (1998, ''у Кубку Беларусі''), РТІ-АЗАА-2 (1999), «Бротна» ([[Боснія і Герцагавіна]], 2001/02), «[[Гродна-93]]» (2002/03), [[РШВСМ (баскетбольны клуб)|РШВСМ]] (2003/04)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/3461/ ПОРТРЕТ. ГЕОРГИЙ КОНДРУСЕВИЧ: МУЗЫКАНТ ОТ БАСКЕТБОЛА]</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2004—2006), [[Свіслач Асіповічы|АЗАА]] (2006—2008), «Фера-ЗНТУ» ([[Украіна]], 2008—2012). Скончыў прафесійную кар’еру летам 2012 года. У Непрафесійнай баскетбольнай лізе Беларусі выступаў за «Ferroprom» (2013/14)<ref>[https://sportpanorama.by/news/v-chempionate-nbl-debyut-georgiya-kondru В ЧЕМПИОНАТЕ НБЛ ДЕБЮТ ГЕОРГИЯ КОНДРУСЕВИЧА ОЗНАМЕНОВАЛСЯ ОЧЕРЕДНОЙ ПОБЕДОЙ ЕГО КОМАНДЫ]{{Недаступная спасылка}}</ref>, «[[Віталюр-РДВАР|Віталюр]]» (2016), «Серабранку» (2026)<ref>[https://nbl.by/archive/sezon-2024-2025/firstdiv/simvolicheskie/11996-d1-simvolicheskaya-pyaterka-po-itogam-igr-3-maya.html Д1.Символическая пятерка по итогам игр 3 мая]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Трэнерская кар’ера: «[[Свіслач Асіповічы|Свіслач]]» (''другі трэнер'', 2012/13), «[[Цмокі-Мінск-2]]» (2013—2019), «[[Цмокі-Мінск]]-рэзерв» / «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]-рэзерв» (2019—2024)<ref>[https://minskbasket.by/ru/news/5/georgij-kondrusevich-pokidaet-post-glavnogo-trenera-minska-rezerv Георгий Кондрусевич покидает пост главного тренера "МИНСКА" (резерв)]</ref>, «Ленкарань» ([[Азербайджан]], 2024—2026)<ref>[https://dzen.ru/a/ZvvtM5TuXSF6_koe Белорусский тренер хочет создать на юге Азербайджана сильный баскетбольный клуб]</ref><ref>[https://azerisport.com/articles.php?item_id=20250413163102282&sec_id=6 Главный тренер Лянкярана: Я сделал все, что мог]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[https://azerisport.com/basketball/20250902114819361.html Лянкяран решил оставить Кондрусевича]</ref>, «Нахічэвань» ([[Азербайджан]], з 2026)<ref>[https://betnews.by/belorusskij-speczialist-vozglavil-basketbolnyj-nahchyvan/ БЕЛОРУССКИЙ СПЕЦИАЛИСТ ВОЗГЛАВИЛ БАСКЕТБОЛЬНЫЙ «НАХЧЫВАН»]</ref>. У 2013—2018 і 2021—2024 гадах — галоўны трэнер [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевай зборнай Беларусі (U-20)]]<ref>{{Cite web |title=Георгий Кондрусевич. Остановка в шаге от мечты |url=https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |accessdate=26 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220826094855/https://www.pressball.by/articles/basketball/national/87413 |archivedate=26 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6243-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-gotovitsya-k-kubku-vyzova-2021 МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 ГОТОВИТСЯ К КУБКУ ВЫЗОВА-2021]</ref>. Заваяваў з ёй сярэбраныя медалі Еўрапейскага Кубка Выкліку-2021<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/6258-muzhskaya-sbornaya-belarusi-u-20-serebryanyj-prizjor-evropejskogo-kubka-vyzova МУЖСКАЯ СБОРНАЯ БЕЛАРУСИ U-20 - СЕРЕБРЯНЫЙ ПРИЗЁР ЕВРОПЕЙСКОГО КУБКА ВЫЗОВА!]</ref>. == Дасягненні == === У якасці баскетбаліста === * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|2005/2006]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|2007/2008]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе|чэмпіянату Украіны]] (2): [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Чэмпіён лігі Херцэг-Босна [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе|чэмпіянату Босніі і Герцагавіны]] (1): [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па баскетболе 2001/2002|2001/2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|2002]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2009/2010|2009/2010]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Украіны па баскетболе|Кубка Украіны]] (1): [[Кубак Украіны па баскетболе 2011/2012|2011/2012]]. === У якасці трэнера === * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.isport.ua/dossier/7340.html Досье: Георгий Кондрусевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211116142404/http://old.isport.ua/dossier/7340.html |date=16 лістапада 2021 }} * [https://nbl.by/divisions/respublikanskij/beaverdiv/komandy/player/609.html Профіль на сайце nbl.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200204092321/http://nbl.by/divisions/respublikanskij/beaverdiv/komandy/player/609.html |date=4 лютага 2020 }} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2005}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2007}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2009}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кандрусевіч Георгій Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Баскетбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РТІ]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Віталюр-РДВАР» Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Ігракі «Запарожжа» (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі РШВСМ (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Свіслачы» Асіповічы]] [[Катэгорыя:Трэнеры «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] ncjp3jk6hc3b99lfl6ko95x58aqr23v Сяргей Філімонаў (тэлевядучы) 0 693613 5198219 5032074 2026-09-13T12:14:42Z StarDeg 16311 5198219 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{Іншыя значэнні|Філімонаў}} '''Сяргей Філімонаў''' ({{ДН|5|10|1959}} — {{ДС|16|11|2021}}<ref>[https://www.svaboda.org/a/31565396.html Памёр знаны тэлевядоўца Сяргей Філімонаў], Радыё Свабода, 17-11-2021</ref>) — беларускі тэлевядучы, знакаміты па тэлеперадачы [[Відзьмо-невідзьмо]]. == Біяграфія == З дзяцінства збіраў кружэлкі. Выпускнік гістфаку па спецыялізацыі «крытыка буржуазнай культуры»<ref>[https://www.svaboda.org/a/31566079.html «Гэта была культурная рэвалюцыя». Вядомыя людзі ўспамінаюць культавага вядоўцу з 1990-х Сяргея Філімонава]</ref>. Нейкі час жыў у Маскве. У пачатку 1990-х вярнуўся ў Мінск, трымаў свой пункт пракату відэакасет і друкаваўся у мясцовых газетах. Яго запрасілі на БТ весці праграму пра фільмы і музыку. Назву перадачы ён прыдумаў у пераходзе падчас музычнай тусоўкі, што збіралася тады ў пераходзе на [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро Акадэмія навук]]<ref>[https://tech.onliner.by/2020/07/01/vspominaem-peredachu-vidzmo-nevidzmo «Відзьмо-невідзьмо» и человек-бренд Сергей Филимонов. Вспоминаем передачу, на которой выросли тысячи белорусов], Onliner.by, 1.07.2020</ref>. Беларускамоўная праграма «Відзьмо-невідзьмо» з 1992 года выходзіла на [[Беларусь 1|БТ]], затым з 2011 года — на [[СТБ]]. За гэты час перадача стала культавай для пакалення беларусаў. У праграме абмяркоўваліся навіны і з’явы кіно, музыкі, поп-культуры і сучаснага мастацтва. З 2015 года праграма адрадзілася на «Белсаце». Быў сярод 500 дзеячаў грамадства і культуры Беларусі, якія звярнуліся да прэзідэнта Літвы Далі Грыбаўскайце з-за пытання перапахавання парэшткаў паўстанцаў 1863—1864 гадоў, павешаных царскімі ўладамі<ref>[https://nashaniva.com/227470 500 дзеячаў грамадства і культуры Беларусі звярнуліся да Далі Грыбаўскайце]</ref>. Памёр ва ўзросце 62 гадоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://belsat.eu/81540520/pesni-gurta-bitlz-naurad-tsi-praslavilisya-b-u-suchasnym-svetse Песні гурта «Бітлз» наўрад ці праславіліся б у сучасным свеце] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Філімонаў Сяргей}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] 5r1j8lgr6jqow480g30ay3ltz7dara3 Сьера-Марэна 0 698202 5198706 4648686 2026-09-14T07:53:12Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198706 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-Марэна |Нацыянальная назва = es/Sierra Morena |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1332 |Краіна = Іспанія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сьера-Марэна''' ({{lang-es|Sierra Morena}}) — горы на поўдні пласкагор’я [[Месета]] ў паўднёвай частцы [[Іспанія|Іспаніі]]. Працягласць 400 км. Фармуе водападзел паміж басейнамі рэк [[Гвадалквівір]] і [[Гвадыяна]]. Найвышэйшы пункт — гара Баньюэлас (1332 м) у масіве [[Сьера-Мадрона]], паўднёвы схіл хрыбта рэзка абрываецца да [[Андалуская нізіна|Андалускай нізіны]]. Іншымі вядомымі пікамі з’яўляюцца Карал-дэ-Борас (1312 м) і Сера-дэ-ла-Эстрала (1298 м). Хрыбет складзены крышталічнымі горнымі пародамі і ўтварыўся ў выніку ўзняцця, выкліканага рухам у паўночным напрамку Афрыканскай пліты. Радовішчы руд медзі і марганцу, ртуці; пірытаў, некаторыя з якіх распрацоўваюцца са старажытных часоў. Схілы Сьера-Марэны пакрыты вечназялёнымі хмызнякамі і шырокалісцевымі лясамі (дуб, бук, каштан). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Еўропы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Кастыліі — Ла-Манчы]] rptsmgy57iwflwczjxmefhj9215aq2b Сьера-дэ-Гвадарама 0 698267 5198701 4226502 2026-09-14T07:53:04Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198701 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-дэ-Гвадарама |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Цэнтральная Кардыльера (Пірэнейскі паўвостраў) |Плошча = 1500 |Даўжыня = 80 |Шырыня = 20 |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2428 |Краіна = Іспанія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сьера-дэ-Гвадарама''' ({{lang-es|Sierra de Guadarrama}}) — горны хрыбет у [[Іспанія|Іспаніі]]. Найвышэйшы пункт — гара [[Пеньялара]] вышынёй 2428 м над узроўнем мора. Геалагічна масіў складзены [[граніт]]амі і адносіцца да сістэмы Пірэнэйскай Цэнтральнай Кардыльеры. Сьера-дэ-Гвадарама размешчана на тэрыторыі аўтаномных супольнасцей Мадрыд і Кастылія і Леон (правінцыі Авіла і Сеговія) на паўночны захад ад сталіцы Іспаніі паміж масівамі Сьера-дэ-Грэдас і Сьера-дэ-Айльён. Сьера-дэ-Гвадарама цягнецца з паўднёвага захаду на паўночны ўсход і з’яўляецца водападзелам найбуйнейшых рэк Пірэнейскага паўвострава — Таха і Дуэра. У масіве пераважаюць вышыні 900—1200 м над узроўнем мора. У ніжняй частцы Сьера-дэ-Гвадарама пакрыта дубовымі лясамі, вышэй пераважае хвоя, на вялікіх вышынях — хмызнякі і лугі. {{ВС}} [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] npbvnf5a9aczndiug1jkvw3w8d302fe Сьера-Мадрона 0 698282 5198704 4876581 2026-09-14T07:53:08Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198704 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сьера-Мадрона |Нацыянальная назва = es/Sierra Madrona |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Сьера-Марэна |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1332 |Краіна = Іспанія |Рэгіён = Кастылія — Ла-Манча/Андалусія |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сьера-Мадрона''' ({{lang-es|Sierra Madrona}}) — горны масіў у паўднёвай [[Іспанія|Іспаніі]], частка хрыбта [[Сьера-Марэна]]. Найвышэйшы пункт — гара Баньюэлас (1332 м). Паўночныя схілы плаўна пераходзяць у пласкагор’е [[Месета]], паўднёвыя схілы хрыбта рэзка абрываюцца да [[Андалуская нізіна|Андалускай нізіны]]. Хрыбет складзены крышталічнымі горнымі пародамі і быў утвораны ў выніку ўзняцця, выкліканага рухам у паўночным напрамку [[Афрыканская пліта|Афрыканскай пліты]]. Маюцца радовішчы руд [[Медзь|медзі]] і [[Марганец|марганцу]], [[Ртуць|ртуці]], [[пірыт]]аў, некаторыя з якіх распрацоўваюцца са старажытных часоў. Сьера-Мадрона размешчана на тэрыторыі правінцый [[Сьюдад-Рэаль (правінцыя)|Сьюдад-Рэаль]] ([[Кастылія — Ла-Манча]]), [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] і [[Хаэн (правінцыя)|Хаэн]] ([[Андалусія]]). Схілы масіва пакрыты міжземнаморскімі [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнымі]] хмызнякамі і [[Шыракалістыя лясы|шыракалістымі лясамі]] ([[дуб]], [[бук]], [[каштан]]). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Кастыліі — Ла-Манчы]] dj7yoir1wqg8ym3zj8qsb9uml2d9smb 5198935 5198704 2026-09-14T11:56:16Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198935 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Сьера-Мадрона |Нацыянальная назва = es/Sierra Madrona |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Сьера-Марэна |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1332 |Краіна = Іспанія |Рэгіён = Кастылія — Ла-Манча/Андалусія |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сьера-Мадрона''' ({{lang-es|Sierra Madrona}}) — горны масіў у паўднёвай [[Іспанія|Іспаніі]], частка хрыбта [[Сьера-Марэна]]. Найвышэйшы пункт — гара Баньюэлас (1332 м). Паўночныя схілы плаўна пераходзяць у пласкагор’е [[Месета]], паўднёвыя схілы хрыбта рэзка абрываюцца да [[Андалуская нізіна|Андалускай нізіны]]. Хрыбет складзены крышталічнымі горнымі пародамі і быў утвораны ў выніку ўзняцця, выкліканага рухам у паўночным напрамку [[Афрыканская пліта|Афрыканскай пліты]]. Маюцца радовішчы руд [[Медзь|медзі]] і [[Марганец|марганцу]], [[Ртуць|ртуці]], [[пірыт]]аў, некаторыя з якіх распрацоўваюцца са старажытных часоў. Сьера-Мадрона размешчана на тэрыторыі правінцый [[Сьюдад-Рэаль (правінцыя)|Сьюдад-Рэаль]] ([[Кастылія — Ла-Манча]]), [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] і [[Хаэн (правінцыя)|Хаэн]] ([[Андалусія]]). Схілы масіва пакрыты міжземнаморскімі [[Вечназялёныя расліны|вечназялёнымі]] хмызнякамі і [[Шыракалістыя лясы|шыракалістымі лясамі]] ([[дуб]], [[бук]], [[каштан]]). {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Еўропы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Андалусіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Кастыліі — Ла-Манчы]] lib73tfr35llw2i0aq7bftrbrr6p8oq Генадзь Мікалаевіч Сінякоў 0 698890 5198441 4257202 2026-09-14T02:10:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198441 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Геннадий Николаевич Синяков}} }} {{цёзкі2|Сінякоў}} '''Генадзь Мікалаевіч Сіняко́ў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Геннадий Николаевич Синяков}}; нар. {{ДН|30|1|1942}}) — вучоны-[[фізік]] і [[педагог]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1993), [[прафесар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Болдырава ([[Кесавагорскі раён]] [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]] [[Расія|Расіі]]). Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] разам з бацькамі пераехаў у [[Мінск]]<ref name="ІІТ">[https://iti.bsuir.by/news/143 Доктору физико-математических наук, профессору кафедры физико-математических дисциплин ИИТ БГУИР Синякову Геннадию Николаевичу исполняется 75 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123103441/https://iti.bsuir.by/news/143 |date=23 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. У 1959 годзе скончыў сярэднюю школу і паступіў на [[фізіка-матэматычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|фізіка-матэматычны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="ІІТ" />. Універсітэт скончыў у 1964 годзе. З 1966{{sfn|БелЭн|2002}} года працаваў у [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі]] [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]]. У 1971 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю<ref name="ІІТ" />. З 1992 года Г. М. Сінякоў у [[Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі НАН Беларусі|Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. Навуковую дзейнасць сумяшчаў з выкладчыцкай на кафедры фізікі [[БДУІР|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі]]<ref name="ІІТ" />. З 2004 года Г. М. Сінякоў цалкам перайшоў на выкладчыцкую работу і з 2011 года працуе на кафедры фізіка-матэматычных дысцыплін Інстытута інфармацыйных тэхналогій БДУІР<ref name="ІІТ" />. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш за 180<ref name="ІІТ" /> навуковых прац па [[Спектраскапія|спектраскапіі]], [[Фотахімія|фотахіміі]], [[Люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]] біялагічна важных тэтрапірольных малекул. Устанавіў механізм фотахімічнага аднаўлення парфірынаў, вызначыў асаблівасці электроннай будовы хларафілападобных злучэнняў. Сярод апублікаваных прац: * Промежуточные продукты реакции посстановления порфиринов и их строение (разам з А. М. Шульгой і [[Георгій Паўлавіч Гурыновіч|Г. П. Гурыновічам]]) // Биофизика. 1978. Т. 23. № 1. * Физика: лабораторный практикум для учащихся 2-го курса всех специальностей. В 2 ч. Ч. 2 / [составители: Г. Н. Синяков и др.]. — Минск, 2007. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сінякоў Генадзь Мікалаевіч||410}} == Спасылкі == * [https://iti.bsuir.by/news/143 Доктору физико-математических наук, профессору кафедры физико-математических дисциплин ИИТ БГУИР Синякову Геннадию Николаевичу исполняется 75 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123103441/https://iti.bsuir.by/news/143 |date=23 студзеня 2022 }} {{ref-ru}} // [[Інстытут інфармацыйных тэхналогій БДУІР]] * {{bis.nlb.by|141719|Сінякоў Генадзь Мікалаевіч}} * [http://libcat.bas-net.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-340318&strq=l_siz=20 Синяков, Геннадий Николаевич (доктор физико-математических наук, физика; род. 1942)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220123103441/http://libcat.bas-net.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-340318&strq=l_siz=20 |date=23 студзеня 2022 }} {{ref-ru}} // Электронны каталог [[Цэнтральная навуковая бібліятэка НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі НАН Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сінякоў Генадзь Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] 12rxpltzwsemd8rioo7fju35npxe03l Танентаўнджы 0 699144 5198713 4873808 2026-09-14T07:53:31Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198713 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Танентаўнджы |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 500 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2079 |Краіна = Тайланд/М’янма |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Тайланд |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Танентаўнджы'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15}} — карта Тайланда</ref> — [[горны хрыбет]] на захадзе [[Тайланд]]а і часткова ў [[М’янма|М’янме]]. Працягласць хрыбта — каля 500 км. Максімальная вышыня — 2079 м. Хрыбет складзены пераважна [[граніт]]амі, [[вапняк]]амі і [[пясчанік]]амі. Раздзелены глыбокімі падоўжнымі [[даліна]]мі на паралельна выцягнутыя [[горны масіў|горныя масівы]] (асабліва на захадзе і паўднёвым захадзе). На тэрыторыі хрыбта растуць [[Лістападныя расліны|лістападныя]] [[трапічныя лясы]] з прымешкай ціка, вышэй за 1200 м — участкі цвёрдалістых вечназялёных лясоў. У заходніх адгор’ях маюцца радовішчы [[цынк]]авых і [[вальфрам]]авых руд. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Тайланда]] [[Катэгорыя:Горы М’янмы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] 7r11lhc9k5gljawj42uf56xlrpdt2pg Віталь Міхайлавіч Скрыпнік 0 701673 5198301 4857463 2026-09-13T16:37:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198301 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скрыпнік}} {{вучоны |Арыгінал імя = {{lang-ru|Виталий Михайлович Скрипник}} }} '''Віталь Міхайлавіч Скры́пнік'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виталий Михайлович Скрипник}}; нар. {{ДН|17|1|1936}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]] і [[Электроніка|электронікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1983), [[прафесар]] (1984). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле Налобіха ([[Касіхінскі раён]], [[Алтайскі край]] [[Расія|Расіі]]). У 1965 годзе скончыў [[Мінскае вышэйшае ваеннае інжынернае вучылішча]] і працаваў у ім. У 1974—1987 гадах займаў пасаду загадчыка кафедры. З 1097 года В. М. Скрыпнік у [[БДУ|Беларускім дзяржаўным універсітэце]], з 1996 года ў [[Інстытут сучасных ведаў імя А. М. Шырокава|Інстытуце сучасных ведаў]], з 2000 года — у [[Беларускі камерцыйны інстытут кіравання|Беларускім камерцыйным універсітэце кіравання]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па тэорыі складаных радыётэхнічных сістэм, распрацоўкі метадаў і спосабаў іх тэхнічнага стану, даўгавечнасці і надзейнасці. Мае [[патэнт]]ы на вынаходствы. Сярод апублікаванага: * Хранение радиотехнических систем в эксплуатационных условиях / В. М. Скрипник, Ю. И. Кричевский, П. А. Романец. — М.: Радио и связь, 1984. — 136 с.: ил.; 20 см. — (Б-ка инженера по надёжности. БИН); * Альтернативные испытания малых выборок на надёжность: / В. М. Скрипник, А. Л. Гречин; ред. [[Аляксандр Міхайлавіч Шырокаў|А. М. Широков]]. — Минск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1986. — 240 с.: ил., табл.; * Анализ надежности технических систем по цензурированным выборкам. / В. М. Скрипник, А. Е. Назин. — М.: Радио и связь, 1988. — 184 с. — ISBN 5-256-00003-9; * Математические модели надёжности: монография / В. М. Скрипник, [[Ігар Паўлавіч Каўрыга|И. П. Кавриго]] . — Минск: [[ВА РБ]], 2012. — 499 с.: ил. — ISBN 978-985-544-039-1 {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скрыпнік Віталь Міхайлавіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|474}} * ''Фомічёв Ю. И.'' Выпускники МВИРТУ — МВИЗРУ от А до Я: Справочник. — [[Мн.]]: [[ВА РБ]], 2007.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|141736|Скрыпнік Віталь Міхайлавіч}} * [https://patentdb.ru/author/1101875 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222134634/https://patentdb.ru/author/1101875 |date=22 лютага 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скрыпнік Віталь Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Алтайскім краі]] [[Катэгорыя:Постаці тэхнікі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] 883pj9tzevjl8d46sjqy8nnks14ufbr Ільменскія горы 0 702045 5198635 4285882 2026-09-14T07:49:03Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198635 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Ільменскія горы |Нацыянальная назва = |Выява = Ilmenzapoved.JPG |Подпіс = Ільменскі запаведнік, від з Ільменскага хрыбта |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 28 |Шырыня = 15 |Найвышэйшая вяршыня = 754 |Вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Чалябінская вобласць |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ільменскія горы''' (або '''Ільмены''') — група хрыбтоў на [[Паўднёвы Урал|Паўднёвым Урале]], у [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], у ваколіцах горада [[Міяс]]. Складзены масіўна-крышталічнымі пародамі (міяскіты, граніты і іншыя) са шматлікімі пегматытавымі жыламі складанага і разнастайнага мінералагічнага складу, якія ўтрымоўваюць [[ільменіт]], [[апатыт]], [[гранат (мінерал)|гранат]], [[тапаз]] і іншыя. Тут упершыню ў 1824—1826 гг. быў знойдзены мінерал [[манацыт]]. Горы пакрыты лясамі (хвоя, лістоўніца, бяроза), шмат лугоў, балот. З Ільменскімі гарамі з усходу мяжуе ўзгораная лясіста-азёрная мясцовасць, а з захаду за далінай ракі [[Міяс (рака)|Міяс]] — асноўная маса хрыбтоў Уральскіх гор, яны такім чынам з’яўляюцца ўсходняй мяжой Уральскіх гор на сваёй геаграфічнай шыраце. Найвышэйшы пункт — гара Ільментау (755 м). На поўдні Ільменскія горы працягваюцца хрыбтамі Кумас і Ірэндык (на тэрыторыі Учалінскага раёна) [[Башкартастан]]а. Амаль уся тэрыторыя, занятая Ільменскімі гарамі, уваходзіць у склад [[Ільменскі запаведнік|Ільменскага запаведніка]]. На паўднёвым ускрайку размешчана [[Ільменскае возера]]. Паміж Ільменскімі гарамі і Ільменскім возерам ля самага падножжа гор праходзіць чыгуначная лінія [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай магістралі]]. У 2008 годзе Ільменскія горы ўключаны ў папярэдні спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Уральскія горы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Чалябінскай вобласці]] 21d3kuxhe52cd52zz0ocyy92vekoii6 Мэгі Джыленхол 0 705954 5198377 4870240 2026-09-13T21:39:37Z StachLysy 62453 5198377 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джыленхол}} {{Кінематаграфіст}} '''Маргаліт Рут «Мэгі» Джыленхо́л''' ({{lang-en|Margalit Ruth «Maggie» Gyllenhaal}}; нар. {{ДН|16|11|1977}}) — амерыканская актрыса, [[рэжысёр]] і прадзюсар. Уладальніца прэміі «[[Залаты глобус]]», а таксама намінантка на «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» і «[[Эмі]]». У пачатку 1990-х гадоў Джыленхол дэбютавала на вялікім экране з невялікімі ролямі ў фільмах «Ля вады» (1992) і «Небяспечная жанчына» (1993), знятых яе бацькам. Пасля заканчэння вучобы ва ўніверсітэце, Джыленхол мела ролі другога плана ў карцінах «Вар’яцкі Сесіл Б.» (2000), «Моцная жанчына» (2001), а таксама «Доні Дарка» (2001), дзе яна знялася разам са сваім братам [[Джэйк Джыленхол|Джэйкам]]. Прарывам Джыленхол стала галоўная роля ў эратычнай камедыйнай драме «Сакратарка» (2002), якая прынесла ёй прэмію «Готэм», а таксама намінацыі на «Залаты глобус» і «Незалежны дух». У тым жа годзе яна з’явілася ў фільмах «[[Адаптацыя (фільм)|Адаптацыя]]» і «Прызнанні небяспечнага чалавека». У 2021 годзе дэбютавала ў якасці рэжысёра з карцінай «Незнаёмая дачка», знятай паводле рамана італьянскай пісьменніцы Элены Ферантэ. Фільм удзельнічаў у асноўнай конкурснай праграме [[Венецыянскі кінафестываль 2021|78-га Венецыянскага кінафестывалю]]. == Крыніцы == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Незалежны дух» найлепшаму рэжысёру}} {{DEFAULTSORT:Джыленхол Мэгі}} jc7n1qi9esz3gd8bntwl3txnyqmpkih Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі 10 707225 5198263 5177676 2026-09-13T15:02:04Z Андрэй 2403 Б 152769 5198263 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Адэскі завулак (Мінск)|Адэскі зав]] * [[Адэскі праезд (Мінск)|Адэскі праезд]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Інжынерны завулак (Мінск)|Інжынерны зав]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Завулак Лазо (Мінск)|Лазо зав]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|Лівенцава]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|Міхаіла Мармулёва]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[1-ы завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Несцерава (Мінск)|Несцерава 2-і зав]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[2-я вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага 2-я]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Сацыялістычны завулак (Мінск)|Сацыялістычны зав]] * [[Свіслацкі завулак (Мінск)|Свіслацкі зав]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Завулак Сурыкава (Мінск)|Сурыкава зав]] * [[Праезд Сурыкава (Мінск)|Сурыкава праезд]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Ушакова (Мінск)|Ушакова]] * [[Завулак Ушакова (Мінск)|Ушакова зав]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> qmiqyhrxvbjd7ntfu436ozwptxrtche Ларчанка 0 715218 5198433 4170393 2026-09-13T23:07:15Z Bk1949 50943 /* Вядомыя носьбіты */ 5198433 wikitext text/x-wiki '''Ларчанка''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барыс Міхайлавіч Ларчанка]] (1941—1994) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1984]]). * [[Іван Пятровіч Ларчанка]] (1914—1987) — [[Беларусь|беларускі]] педагог. [[Кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхась Ларчанка]] (1907—1981) — беларускі літаратуразнавец, Беларусі. Доктар філалагічных навук, [[прафесар]]. Заслужаны дзеяч навукі Беларускай ССР (1977). * [[Станіслаў Міронавіч Ларчанка|Станіслаў Ларчанка]] (1938—2003) — беларускі скульптар, мастак манументальна-дэкаратыўнага мастацтва, педагог. {{зноскі}} {{спіс цёзак2|Беларускія}} rlqrnrsqgakfwz3gw134o5kzg7suhc3 Георгій Аляксандравіч Антанюк 0 719833 5198445 4932875 2026-09-14T03:15:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198445 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Антанюк}} {{Вучоны}} '''Георгій Аляксандравіч Антанюк''' (нар. {{ДН|13|11|1942}}, в. [[Мацы]], [[Кобрынскі раён]]) — беларускі філосаф, [[доктар філасофскіх навук]] (1991), [[прафесар]] (1993), сацыёлаг, даследчык прадметнай логікі, метадолаг сістэмнага падыходу ў сацыялогіі, адзін з першых распрацоўшчыкаў метадалогіі сістэмнага падыходу ў сацыялагічным даследаванні. == Біяграфія == Пасля заканчэння [[Магілёўскі машынабудаўнічы тэхнікум|Магілёўскага машынабудаўнічага тэхнікума]] служыў у [[Савецкая Армія|Савецкай арміі]]. Скончыў філасофскі факультэт [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], спецыяльнасць — філасофія (1965—1970). Вучыўся ў аспірантуры [[Інстытут філасофіі і права АН БССР|Інстытута філасофіі і права АН БССР]] (1970—1973). З 1973 года малодшы, потым старшы навуковы супрацоўнік Інстытута філасофіі і права АН БССР. У 1974 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Системный подход в социологическом исследовании». З 1980 года да чэрвеня 2004 года — выкладчык на кафедры філасофіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (старшы выкладчык, дацэнт, прафесар). У 1990 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па тэме «Социальное проектирование (теоретико-методологический аспект)». Доктарская дысертацыя прысвечана метадалогіі праектавання сацыяльных адносін. == Навуковая дзейнасць == Быў наватарам у распрацоўцы метадалогіі сацыяльна-інжынернага праектавання, прысвяціў гэтай тэме шэраг грунтоўных работ. З 1990-х гадоў паступова пераходзіць да крытычнага пераасэнсавання філасофіі і ў цэлым ідэалогіі як крыніцы аб’ектыўнага пазнання. Даследуе агульнасацыяльныя і агульнафіласофскія праблемы, вывучае праблемы сістэмнага падыходу ў сацыялагічным даследаванні, метадалогіі навуковага пазнання, а таксама маралі, палітыкі, ідэалогіі і дзяржаўнага будаўніцтва, рэлігіі, нацыянальна-этнічных адносін і інш. Апублікавана звыш 70 навуковых работ. Аўтар шэрагу прац: «Социальное проектирование и управление общественным развитием: Теоретико-методологический аспект» (1986), «Социальное проектирование в процессе практического применения социальных знаний» (1992), «Социальная идеализация, идеология и общество» (1998), «Объективная цель человечества и его стандартизация» (2003) і інш. З 1992 года Георгій Аляксандравіч рэгулярна публікуецца ў СМІ па розных актуальных праблемах Беларусі і Расіі, і праблемах, якія існуюць ва ўзаемаадносінах паміж гэтымі краінамі. == Сям'я == Пазнаёміўся з будучай жонкай [[Любоў Адамаўна Антанюк|Любоўю Бендэга]] восенню 1970 г.у аспірантуры Акадэміі навук БССР. Праз год пара ажаніліся і жыла ў інтэрнаце на [[Акадэмічная вуліца (Мінск)|вуліцы Акадэмічнай]] Вяселле адсвяткавалі ў інтэрнаце, а пасля на Усходнім Палессі ў вёсцы [[Буда (Хойніцкі раён)|Буда]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], дзе жыла маці Любові, і на Заходнім Палессі ў вёсцы Мацы Кобрынскага раёна, дзе жылі бацькі Георгія. У восень 1972 г. нарадзілася першая дачка – Надзея, потым зімой 1977 г. другая дачка – [[Марына Георгіеўна Антанюк-Пруто|Марына]], якая стала філолагам і мовазнаўцам, а зімой 1989 г. – сын Аляксандр<ref>Г. А. Антанюк. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/248093/1/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D0%BA%20%D0%93.%D0%90._6-8.pdf ЖОНКА, СЯБАР, ПАРТНЁР І ПАПЛЕЧНІК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231120020113/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/248093/1/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D0%BA%20%D0%93.%D0%90._6-8.pdf |date=20 лістапада 2023 }}</ref>. == Працы == * Антонюк, Г. А. Социальное проектирование и управление общественным развитием : теоретико-методологический аспект / Георгий Александрович Антонюк ; АН БССР, Кафедра философии. — Минск : Наука и техника, 1986. — 205 с. * Антонюк, Г. А. Системный подход в социологическом исследовании (методологические проблемы исследования взаимоотношения социальной системы и ее компонентов) : дис…. канд. филос. наук / Георгий Александрович Антонюк ; АН БССР, Ин-т философии и права. — Минск : [б. и.], 1974. — 196 с. * Антонюк, Г. А. Социально-философские проблемы производства и применения научных знаний / Г. А. Антонюк [и др.]; под ред. А. И. Головнева ; Академия наук Беларуси, Кафедра философии. — Минск : Навука і тэхніка, 1992. — 255, [1] с. * Антонюк, Г. А. Социальное творчество и конструктивно-инженерный подход к управлению общественными процессами / Г. А. Антонюк // Методологические проблемы научного знания. — Минск, 1983. * Антонюк, Г. А. Объективная цель человечества и его стандартизация / Г. А. Антонюк // Восточнославянские страны в эпоху глобализации: выбор путей развития. — Гродно, 2003. * Антонюк, Г. А. Белоруссияне / Г. А. Антонюк // Восточнославянские страны в эпоху глобализации: выбор путей развития. — Гродно, 2003. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Антанюк Георгій Аляксандравіч||382}} * Антонюк Георгий Александрович // Регионы Беларуси : энциклопедия. — В 7 т. — Т. 1. Брестская область : в 2 кн. — Мінск, 2009. — Кн. 1. — С. 22. * Антонюк Георгий Александрович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.] — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 122. * Антанюк Георгій Аляксандравіч // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.]. — Мінск, 2010. — Т. 1. — С. 171. * Антанюк Георгій Аляксандравіч // Памяць. Кобрынскі раён : гісторыка-дакументальная хроніка. — Мінск, 2002. — С. 431. — (Імі ганарацца землякі). * Елсуков, А. Н. Антонюк Георгий Александрович / А. Н. Елсуков // Социологическая энциклопедия. — Минск, 2005. — С. 20. * Кавецкий, С. Т. Брестчина социологическая. Антонюк Георгий Александрович / С. Т. Кавецкий // Брестский социологический барометр / С. Т. Кавецкий. — Брест, 2005. — С. 25. * З філасофскім падыходам да жыцця // Кобрынскі веснік. — 2013. — 23 лютага. — С. 4. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Антанюк Георгій Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы СССР]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] 73wlpkpla636q3kg01ugc896vzvizby Шаблон:Гран-пры журы Венецыянскага кінафестывалю 10 721058 5198257 5117463 2026-09-13T14:20:19Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак 5198257 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Гран-пры журы Венецыянскага кінафестывалю | загаловак = [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы Венецыянскага кінафестывалю]] | state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> | стыль = | клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | выява = | загаловак1 = 1951—1968 | спіс1 = * [[Трамвай «Жаданне» (фільм)|Трамвай «Жаданне»]] <small>(1951)</small> * {{нп5|Кароль і птушка||en|The King and the Mockingbird}} / {{нп5|Мэндзі (фільм, 1952)|Мэндзі|en|Mandy (1952 film)}} <small>(1952)</small> * Не прысуджалася <small>(1953)</small> * {{нп5|Прадстаўніцкі люкс||en|Executive Suite}} <small>(1954)</small> * Не прысуджалася <small>(1955—1957)</small> * {{нп5|Выклік (фільм, 1958)|Выклік|en|La sfida}} / {{нп5|Закаханыя (фільм, 1958)|Закаханыя|en|The Lovers (1958 film)}} <small>(1958)</small> * [[Твар (фільм, 1958)|Твар]] <small>(1959)</small> * [[Рока і яго браты]] <small>(1960)</small> * {{нп5|Мір таму, хто ўваходзіць||en|Peace to Him Who Enters}} <small>(1961)</small> * {{нп5|Жыць сваім жыццём||en|Vivre sa vie}} <small>(1962)</small> * {{нп5|Блукаючы агеньчык||en|The Fire Within}} / {{нп5|Уступ (фільм)|Уступ|en|Introduction to Life}} <small>(1963)</small> * [[Гамлет (фільм, 1964)|Гамлет]] / {{нп5|Евангелле паводле Мацвея (фільм)|Евангелле паводле Мацвея|en|The Gospel According to St. Matthew (film)}} <small>(1964)</small> * {{нп5|Адважны маленькі чалавек||en|Modiga mindre män}} / {{нп5|Мне дваццаць гадоў||en|I Am Twenty}} / {{нп5|Сімяон Пустэльнік||en|Simon of the Desert}} <small>(1965)</small> * {{нп5|Развітанне з мінулым||en|Yesterday Girl}} / {{нп5|Чапакуа (фільм)|Чапакуа|en|Chappaqua (film)}} <small>(1966)</small> * {{нп5|Кітай блізка||en|China Is Near}} / {{нп5|Кітаянка (фільм, 1967)|Кітаянка|en|La Chinoise}} <small>(1967)</small> * {{нп5|Маці Божая Турэцкая||en|Our Lady of the Turks}} / {{нп5|Сакрат (фільм, 1968)|Сакрат|fr|Le Socrate}} <small>(1968)</small> | загаловак2 = 1969—1980 | спіс2 = * У 1969—1980 гадах прэмія не прысуджалася. | загаловак3 = 1981—2000 | спіс3 = * {{нп5|Залатыя мроі||en|Sweet Dreams (1981 film)}} / {{нп5|Яны не носяць фракаў||en|They Don't Wear Black Tie}} <small>(1981)</small> * {{нп5|Імператыў (фільм)|Імператыў|en|Imperative (film)}} <small>(1982)</small> * {{нп5|Бікефар||en|Biquefarre}} <small>(1983)</small> * {{нп5|Фаварыты месяца||en|Favorites of the Moon}} <small>(1984)</small> * {{нп5|Танга, Гардэль у выгнанні||en|Tangos, the Exile of Gardel}} <small>(1985)</small> * {{нп5|Гісторыя кахання (фільм, 1986)|Гісторыя кахання|en|A Tale of Love}} / {{нп5|Чужая белая і рабы||en|Wild Pigeon (film)}} <small>(1986)</small> * {{нп5|Гіп-гіп ура! (фільм)|Гіп-гіп ура!|en|Hip Hip Hurrah! (film)}} <small>(1987)</small> * {{нп5|Лагер Тырана||en|Camp de Thiaroye}} <small>(1988)</small> * [[І стала святло]] <small>(1989)</small> * {{нп5|Анёл за маім сталом||en|An Angel at My Table}} <small>(1990)</small> * {{нп5|Боская камедыя (фільм, 1991)|Боская камедыя|en|The Divine Comedy (film)}} <small>(1991)</small> * {{нп5|Смерць неапалітанскага матэматыка||en|Death of a Neapolitan Mathematician}} <small>(1992)</small> * {{нп5|Неслухмяны Бабі||en|Bad Boy Bubby}} <small>(1993)</small> * {{нп5|Прыроджаныя забойцы||en|Natural Born Killers}} <small>(1994)</small> * {{нп5|Боская камедыя (фільм, 1995)|Боская камедыя|en|God's Comedy}} / {{нп5|Фабрыка зорак (фільм, 1995)|Фабрыка зорак|en|The Star Maker (1995 film)}} <small>(1995)</small> * {{нп5|Разбойнікі. Глава VII||en|Brigands (film)}} <small>(1996)</small> * {{нп5|Яйкі ўкрутую||en|Ovosodo}} <small>(1997)</small> * {{нп5|Канцавы прыпынак — рай||en|Next Stop Paradise (1998 film)}} <small>(1998)</small> * {{нп5|Нас панясе вецер||en|The Wind Will Carry Us}} <small>(1999)</small> * {{нп5|Пакуль не наступіць ноч||en|Before Night Falls (film)}} <small>(2000)</small> | загаловак4 = 2001—2020 | спіс4 = * {{нп5|Сабачыя дні (фільм, 2001)|Сабачыя дні|en|Dog Days (2001 film)}} <small>(2001)</small> * {{нп5|Дом дурняў||en|House of Fools (film)}} <small>(2002)</small> * {{нп5|Паветраны змей (фільм, 2003)|Паветраны змей|en|The Kite (2003 film)}} <small>(2003)</small> * [[Мора ўнутры]] <small>(2004)</small> * {{нп5|Марыя (фільм, 2005)|Марыя|en|Mary (2005 film)}} <small>(2005)</small> * {{нп5|Сухі сезон (фільм)|Сухі сезон|en|Dry Season (film)}} <small>(2006)</small> * {{нп5|Кус-Кус і Барабулька||en|The Secret of the Grain}} / {{нп5|Мяне там няма||en|I'm Not There}} <small>(2007)</small> * {{нп5|Раса (фільм)|Раса|en|Teza (film)}} <small>(2008)</small> * {{нп5|Душэўная кухня||en|Soul Kitchen (film)}} <small>(2009)</small> * {{нп5|Неабходнае забойства||en|Essential Killing}} <small>(2010)</small> * {{нп5|Мацярык (фільм)|Мацярык|en|Terraferma (film)}} <small>(2011)</small> * {{нп5|Рай: Вера||en|Paradise: Faith}} <small>(2012)</small> * {{нп5|Вандроўныя сабакі (фільм, 2013)|Вандроўныя сабакі|en|Stray Dogs (2013 film)}} <small>(2013)</small> * {{нп5|Позірк цішыні||en|The Look of Silence}} <small>(2014)</small> * {{нп5|Анамаліза||en|Anomalisa}} <small>(2015)</small> * {{нп5|Начныя жывёлы (фільм)|Начныя жывёлы|en|Nocturnal Animals}} <small>(2016)</small> * [[Факстрот (фільм, 2017)|Факстрот]] <small>(2017)</small> * [[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка]] <small>(2018)</small> * [[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]] <small>(2019)</small> * [[Новы парадак]] <small>(2020)</small> | загаловак5 = 2021—… | спіс5 = * [[Рука Бога (фільм)|Рука Бога]] <small>(2021)</small> * [[Сен-Амер (фільм)|Сен-Амер]] <small>(2022)</small> * {{нп5|Зла не існуе (фільм, 2023)|Зла не існуе|en|Evil Does Not Exist}} <small>(2023)</small> * {{нп5|Вермільё (фільм)|Вермільё|en|Vermiglio (film)}} <small>(2024)</small> * {{нп5|Голас Хінд Раджаб||en|The Voice of Hind Rajab}} <small>(2025)</small> * {{нп5|Магчымае каханне||en|Possible Love}} <small>(2026)</small> }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Венецыянскі кінафестываль|Гран-пры журы]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінапрэміі|Гран-пры журы]] </noinclude> hcipicljbhs3baj4u10n42z8vpfnqdq Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль) 0 721059 5198259 5117570 2026-09-13T14:27:42Z StachLysy 62453 абнаўленне звестак, афармленне 5198259 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі}} '''«Гран-пры журы»''' ({{lang-it|Gran premio della giuria}}) — узнагарода, якая прысуджаецца журы асноўнай конкурснай праграмы [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]] з 1951 года. У розныя часы другая або трэцяя па значнасці ўзнагарода фестывалю. Да 2016 года ўзнагарода называлася «''Спецыяльны прыз журы''» (1951—1982, 2006—2012), «''Вялікі спецыяльны прыз журы''» (1983—2005), «''Спецыяльны гран-пры журы''» (2013—2015). == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom:2px" |- ! Год !! Фільм !! Рэжысёр !! {{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- ! colspan="4" data-sort-value="1951 A"| У 1951—1982 гадах прэмія насіла назву «Спецыяльны прыз журы» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1951|1951]] || «[[Трамвай «Жаданне» (фільм)|Трамвай „Жаданне“]]» || [[Элія Казан]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1952|1952]] || «{{нп5|Кароль і птушка||en|The King and the Mockingbird}}» || {{нп5|Поль Грымо||en|Paul Grimault}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Мэндзі (фільм, 1952)|Мэндзі|en|Mandy (1952 film)}}» || {{нп5|Аляксандр Макендрык||en|Alexander Mackendrick}} |- | align="center" | 1953 || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не прысуджалася. || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1954|1954]] || «{{нп5|Прадстаўніцкі люкс||en|Executive Suite}}» || [[Роберт Уайз]] || |- | align="center" | 1955—1957 || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не прысуджалася. || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1958|1958]] || «{{нп5|Выклік (фільм, 1958)|Выклік|en|La sfida}}» || {{нп5|Франчэска Розі||en|Francesco Rosi}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Закаханыя (фільм, 1958)|Закаханыя|en|The Lovers (1958 film)}}» || [[Луі Маль]] |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1959|1959]] || «[[Твар (фільм, 1958)|Твар]]» || [[Інгмар Бергман]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1960|1960]] || «[[Рока і яго браты]]» || [[Лукіна Вісконці]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1961|1961]] || «{{нп5|Мір таму, хто ўваходзіць||en|Peace to Him Who Enters}}» || {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Алаў|Аляксандр Алаў|en|Aleksandr Alov}}, {{нп5|Уладзімір Навумавіч Навумаў|Уладзімір Навумаў|en|Vladimir Naumov}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1962|1962]] || «{{нп5|Жыць сваім жыццём||en|Vivre sa vie}}» || [[Жан-Люк Гадар]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1963|1963]] || «{{нп5|Блукаючы агеньчык||en|The Fire Within}}» || [[Луі Маль]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Уступ (фільм)|Уступ|en|Introduction to Life}}» || {{нп5|Ігар Васільевіч Таланкін|Ігар Таланкін|en|Igor Talankin}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1964|1964]] || «[[Гамлет (фільм, 1964)|Гамлет]]» || [[Рыгор Міхайлавіч Козінцаў|Рыгор Козінцаў]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Евангелле паводле Мацвея (фільм)|Евангелле паводле Мацвея|en|The Gospel According to St. Matthew (film)}}» || [[П’ер Паала Пазаліні]] |- | rowspan="3" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1965|1965]] || «{{нп5|Адважны маленькі чалавек||en|Modiga mindre män}}» || {{нп5|Лейф Кранц||en|Leif Krantz}} || rowspan="3" | |- | «{{нп5|Мне дваццаць гадоў||en|I Am Twenty}}» || [[Марлен Мартынавіч Хуцыеў|Марлен Хуцыеў]] |- | «{{нп5|Сімяон Пустэльнік||en|Simon of the Desert}}» || [[Луіс Буньюэль]] |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1966|1966]] || «{{нп5|Развітанне з мінулым||en|Yesterday Girl}}» || {{нп5|Аляксандр Клуге||en|Alexander Kluge}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Чапакуа (фільм)|Чапакуа|en|Chappaqua (film)}}» || {{нп5|Конрад Рукс||en|Conrad Rooks}} |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1967|1967]] || «{{нп5|Кітай блізка||en|China Is Near}}» || {{нп5|Марка Белок’ё||en|Marco Bellocchio}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Кітаянка (фільм, 1967)|Кітаянка|en|La Chinoise}}» || [[Жан-Люк Гадар]] |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1968|1968]] || «{{нп5|Маці Божая Турэцкая||en|Our Lady of the Turks}}» || {{нп5|Кармела Бене||en|Carmelo Bene}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Сакрат (фільм, 1968)|Сакрат|fr|Le Socrate}}» || {{нп5|Рабер Лапужад||fr|Robert Lapoujade}} |- | align="center" | 1969—1980 || colspan="2" style="background-color:#EFD; padding-left:10%" | Прэмія не прысуджалася. || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1981|1981]] || «{{нп5|Залатыя мроі||en|Sweet Dreams (1981 film)}}» || [[Нані Марэці]] || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Яны не носяць фракаў||en|They Don't Wear Black Tie}}» || {{нп5|Леон Хіршман||en|Leon Hirszman}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1982|1982]] || «{{нп5|Імператыў (фільм)|Імператыў|en|Imperative (film)}}» || [[Кшыштаф Занусі]] || |- ! colspan="4" data-sort-value="1983 A"| У 1983—2005 гадах прэмія насіла назву «Вялікі спецыяльны прыз журы» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1983|1983]] || «{{нп5|Бікефар||en|Biquefarre}}» || {{нп5|Жорж Рук’е||en|Georges Rouquier}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1984|1984]] || «{{нп5|Фаварыты месяца||en|Favorites of the Moon}}» || [[Атар Давідавіч Іаселіяні|Атар Іаселіяні]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1985|1985]] || «{{нп5|Танга, Гардэль у выгнанні||en|Tangos, the Exile of Gardel}}» || {{нп5|Фернанда Саланас||en|Fernando Solanas}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1986|1986]] || «{{нп5|Гісторыя кахання (фільм, 1986)|Гісторыя кахання|en|A Tale of Love}}» || {{нп5|Франчэска Мазелі||en|Francesco Maselli}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Чужая белая і рабы||en|Wild Pigeon (film)}}» || {{нп5|Сяргей Аляксандравіч Салаўёў (кінарэжысёр)|Сяргей Салаўёў|en|Sergei Solovyov (film director)}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1987|1987]] || «{{нп5|Гіп-гіп ура! (фільм)|Гіп-гіп ура!|en|Hip Hip Hurrah! (film)}}» || {{нп5|Чэль Грэдэ||en|Kjell Grede}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1988|1988]] || «{{нп5|Лагер Тырана||en|Camp de Thiaroye}}» || {{нп5|Усман Сембен||en|Ousmane Sembène}}, {{нп5|Ціерна Фаці Соў||fr|Thierno Faty Sow}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1989|1989]] || «[[І стала святло]]» || [[Атар Давідавіч Іаселіяні|Атар Іаселіяні]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1990|1990]] || «{{нп5|Анёл за маім сталом||en|An Angel at My Table}}» || [[Джэйн Кэмпіён]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1991|1991]] || «{{нп5|Боская камедыя (фільм, 1991)|Боская камедыя|en|The Divine Comedy (film)}}» || {{нп5|Мануэл дэ Алівейра||en|Manoel de Oliveira}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1992|1992]] || «{{нп5|Смерць неапалітанскага матэматыка||en|Death of a Neapolitan Mathematician}}» || {{нп5|Марыа Мартоне||en|Mario Martone}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1993|1993]] || «{{нп5|Неслухмяны Бабі||en|Bad Boy Bubby}}» || {{нп5|Рольф Дэ Хір||en|Rolf de Heer}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1994|1994]] || «{{нп5|Прыроджаныя забойцы||en|Natural Born Killers}}» || [[Олівер Стоўн]] || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1995|1995]] || «{{нп5|Боская камедыя (фільм, 1995)|Боская камедыя|en|God's Comedy}}» || {{нп5|Жуан Сезар Мантэйру||en|João César Monteiro}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Фабрыка зорак (фільм, 1995)|Фабрыка зорак|en|The Star Maker (1995 film)}}» || [[Джузэпэ Тарнаторэ]] |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1996|1996]] || «{{нп5|Разбойнікі. Глава VII||en|Brigands (film)}}» || [[Атар Давідавіч Іаселіяні|Атар Іаселіяні]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1997|1997]] || «{{нп5|Яйкі ўкрутую||en|Ovosodo}}» || {{нп5|Паала Вірдзі||en|Paolo Virzì}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1998|1998]] || «{{нп5|Канцавы прыпынак — рай||en|Next Stop Paradise (1998 film)}}» || {{нп5|Лучыян Пінціліе||en|Lucian Pintilie}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 1999|1999]] || «{{нп5|Нас панясе вецер||en|The Wind Will Carry Us}}» || [[Абас Кіярастамі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2000|2000]] || «{{нп5|Пакуль не наступіць ноч||en|Before Night Falls (film)}}» || {{нп5|Джуліян Шнабель||en|Julian Schnabel}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2001|2001]] || «{{нп5|Сабачыя дні (фільм, 2001)|Сабачыя дні|en|Dog Days (2001 film)}}» || {{нп5|Ульрых Зайдль||en|Ulrich Seidl}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2002|2002]] || «{{нп5|Дом дурняў||en|House of Fools (film)}}» || [[Андрэй Сяргеевіч Канчалоўскі|Андрэй Канчалоўскі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2003|2003]] || «{{нп5|Паветраны змей (фільм, 2003)|Паветраны змей|en|The Kite (2003 film)}}» || {{нп5|Ранда Чахал Сабаг||en|Randa Chahal Sabag}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2004|2004]] || «[[Мора ўнутры]]» || [[Алехандра Аменабар]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2005|2005]] || «{{нп5|Марыя (фільм, 2005)|Марыя|en|Mary (2005 film)}}» || {{нп5|Абель Ферара||en|Abel Ferrara}} || |- ! colspan="4" data-sort-value="2013 A"| У 2006—2012 гадах прэмія насіла назву «Спецыяльны прыз журы» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2006|2006]] || «{{нп5|Сухі сезон (фільм)|Сухі сезон|en|Dry Season (film)}}» || {{нп5|Махамат Салех Харун||en|Mahamat-Saleh Haroun}} || |- | rowspan="2" align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2007|2007]] || «{{нп5|Кус-Кус і Барабулька||en|The Secret of the Grain}}» || {{нп5|Абдэлатыф Кешыш||en|Abdellatif Kechiche}} || rowspan="2" | |- | «{{нп5|Мяне там няма||en|I'm Not There}}» || {{нп5|Тод Хейнс||en|Todd Haynes}} |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2008|2008]] || «{{нп5|Раса (фільм)|Раса|en|Teza (film)}}» || {{нп5|Хаіль Герыма||en|Haile Gerima}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2009|2009]] || «{{нп5|Душэўная кухня||en|Soul Kitchen (film)}}» || [[Фаціх Акін]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2010|2010]] || «{{нп5|Неабходнае забойства||en|Essential Killing}}» || [[Ежы Скалімоўскі]] || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2011|2011]] || «{{нп5|Мацярык (фільм)|Мацярык|en|Terraferma (film)}}» || {{нп5|Эмануэле Крыалезе||en|Emanuele Crialese}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2012|2012]] || «{{нп5|Рай: Вера||en|Paradise: Faith}}» || {{нп5|Ульрых Зайдль||en|Ulrich Seidl}} || |- ! colspan="4" data-sort-value="2013 A"| У 2013—2015 гадах прэмія насіла назву «Спецыяльны гран-пры журы» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2013|2013]] || «{{нп5|Вандроўныя сабакі (фільм, 2013)|Вандроўныя сабакі|en|Stray Dogs (2013 film)}}» || {{нп5|Цай Мінлян||en|Tsai Ming-liang}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2014|2014]] || «{{нп5|Позірк цішыні||en|The Look of Silence}}» || {{нп5|Джошуа Опенгеймер||en|Joshua Oppenheimer}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2015|2015]] || «{{нп5|Анамаліза||en|Anomalisa}}» || {{нп5|Чарлі Каўфман||en|Charlie Kaufman}}, {{нп5|Дзюк Джонсан (рэжысёр)|Дзюк Джонсан|en|Duke Johnson (director)}} || |- ! colspan="4" data-sort-value="2016 A"| З 2016 года прэмія носіць назву «Гран-пры журы» |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2016|2016]] || «{{нп5|Начныя жывёлы (фільм)|Начныя жывёлы|en|Nocturnal Animals}}» || {{нп5|Том Форд (дызайнер)|Том Форд|en|Tom Ford}} || |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2017|2017]] || «[[Факстрот (фільм, 2017)|Факстрот]]» || {{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} || <ref name="Biennale 2017, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2018|2018]] || «[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка]]» || [[Ёргас Ланцімас]] || <ref name="Biennale 2018, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2019|2019]] || «[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]» || [[Раман Паланскі]] || <ref name="Biennale 2019, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2020|2020]] || «[[Новы парадак]]» || {{нп5|Мішэль Франка||en|Michel Franco}} || <ref name="Biennale 2020, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2021|2021]] || «[[Рука Бога (фільм)|Рука Бога]]» || [[Паала Сарэнціна]] || <ref name="Biennale 2021, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2022|2022]] || «[[Сен-Амер (фільм)|Сен-Амер]]» || {{нп5|Аліс Дзіоп||en|Alice Diop}} || <ref name="Biennale 2022, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2023|2023]] || «{{нп5|Зла не існуе (фільм, 2023)|Зла не існуе|en|Evil Does Not Exist}}» || [[Русукэ Хамагуці]] || <ref name="Biennale 2023, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2024|2024]] || «{{нп5|Вермільё (фільм)|Вермільё|en|Vermiglio (film)}}» || {{нп5|Маура Дэльпера||en|Maura Delpero}} || <ref name="Biennale 2024, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2025|2025]] || «{{нп5|Голас Хінд Раджаб||en|The Voice of Hind Rajab}}» || {{нп5|Каўтэр Бэн Ханья||en|Kaouther Ben Hania}} || <ref name="Biennale 2025, Awards" /> |- | align="center" | [[Венецыянскі кінафестываль 2026|2026]] || «{{нп5|Магчымае каханне||en|Possible Love}}» || {{нп5|Лі Чхан Дон||en|Lee Chang-dong}} || <ref name="Biennale 2026, Awards" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Biennale 2017, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-74th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 74th Venice Film Festival|date=2017-09-09|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2018, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-75th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 75th Venice Film Festival|date=2018-09-08|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2019, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-76th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 76th Venice Film Festival|date=2019-09-07|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2020, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-77th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 77th Venice Film Festival|date=2020-09-12|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2021, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-78th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 78th Venice Film Festival|date=2021-09-11|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2022, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-79th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 79th Venice Film Festival|date=2022-09-10|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2022-09-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2023, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-80th-venice-film-festival|title=Official awards of the 80th Venice Flm Festival|date=2023-09-09|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2023-09-11|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2024, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-81st-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 81st Venice International Film Festival|date=2024-09-07|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2024-09-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2025, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-82nd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 82nd Venice International Film Festival|date=2025-09-06|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2025-09-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Biennale 2026, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-83rd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 83rd Venice International Film Festival|date=2026-09-12|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2026-09-13|url-status=live}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} {{Гран-пры журы Венецыянскага кінафестывалю}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі Італіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] 18aqtsi0rp0hhca8ohsyoi1d3kamhtu Джымі Хофа 0 721676 5198422 4576023 2026-09-13T22:22:41Z Nyt sivistyn 173941 File 5198422 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Джымі Хофа |арыгінал імя = {{lang-en|James Riddle Hoffa}} |імя пры нараджэнні = Джэймс Рыдлі Хофа |род дзейнасці = прафсаюзны дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{сцягафікацыя|ЗША}} |дата смерці = |месца смерці = }} [[File:James Riddle Hoffa (1913-1975) 1939 mugshot.jpg|right|180px|thumb|Hoffa (1939)]] '''Джэймс Рыдлі «Джымі» Хофа''' ({{lang-en|James Riddle «Jimmy» Hoffa}}; [[14 лютага]] [[1913]] — не раней за [[30 ліпеня]] [[1975]], меркавана — канец ліпеня — пачатак жніўня 1975 года; афіцыйна прызнаны памерлым [[30 ліпеня]] [[1982]] года) — амерыканскі [[Прафесійны саюз|прафсаюзны]] дзеяч, прэзідэнт [[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў|Міжнароднага брацтва кіроўцаў грузавікоў]] з 1957 па 1971 гады, нечакана зніклы пры загадкавых абставінах. == Біяграфія == Джымі Хофа нарадзіўся ў [[Бразіл]]е, у штаце [[Індыяна]] [[14 лютага]] [[1913]] года ў сям’і з нямецкімі і ірландскімі каранямі. Працоўную дзейнасць пачаў у 14 гадоў. У 1932 годзе арганізаваў першасную прафсаюзную суполку [[Міжнароднае брацтва кіроўцаў грузавікоў|Міжнароднага брацтва кіроўцаў грузавікоў]], хоць сам Хофа ніколі не працаваў кіроўцам грузавіка. У 1946 годзе Хофа ўзначаліў прафсаюзны камітэт [[Дэтройт]]а, затым узначаліў [[Мічыган]]скую прафсаюзную групу. У 1952 годзе на з’ездзе прафсаюза ў [[Лос-Анджэлес]]е быў абраны віцэ-прэзідэнтам усяго прафсаюза. У 1957 годзе Хофа стаў прэзідэнтам брацтва. З пачатку сваёй працы ў прафсаюзе Джымі Хофа быў звязаны з [[Арганізаваная злачыннасць|арганізаванай злачыннасцю]]. У 1964 годзе Хофа быў прызнаны вінаватым у спробе подкупу прысяжных і асуджаны на 15 гадоў пазбаўлення волі. Пакаранне пачаў адбываць толькі ў 1967 годзе. Аднак у 1971 годзе Хофа датэрмінова выйшаў на волю, у абмен на сыход з пасады прэзідэнта прафсаюза і адмову ад заняцця прафсаюзнай дзейнасцю на працягу 10 гадоў. Хофа знік [[30 ліпеня]] [[1975]] года пасля 14:45. У гэты час яго апошні раз бачылі на стаянцы каля рэстарана ў прыгарадзе [[Дэтройт]]а, перад гэтым ён зрабіў званок жонцы і паведаміў, што яго падманулі, пры гэтым ён, па словах жонкі, нерваваўся. У рэстаране Хофа, як мяркуецца, павінен быў сустрэцца з двума [[Мафія|мафіёзі]] і былымі прафсаюзнымі дзеячамі Энтані Правензана і Энтані Джакалоне, але абодва яны ў той дзень знаходзіліся далёка адтуль і пазней адмаўлялі, што такая сустрэча планавалася. Калі ўвечары Хофа не вярнуўся дадому, яго жонка звярнулася ў [[Паліцыя|паліцыю]]. На стаянцы была знойдзена незачыненая машына Хофы. == У культуры == Па матывах біяграфіі Хофы былі знятыя фільмы «[[Кулак (фільм)|Кулак]]», «[[Раферці (фільм)|Раферці]]» і «[[Хофа (фільм)|Хофа]]» (у апошнім фільме ролю Джымі Хофы выканаў [[Джэк Нікалсан]]). У 2004 годзе пісьменнік Чарльз Брант апублікаваў кнігу «''Я чуў, што ты фарбуеш дамы''», заснаваную на апавяданнях [[Фрэнк Шыран|Фрэнка Шырана]], паплечніка Хофы па прафсаюзу. У гэтай кнізе Фрэнк Шыран нібыта прызнаецца ў тым, што ён здзейсніў забойства Хофы<ref>{{Кніга|аўтар=Чарльз Брандт|частка=Высновы. Гісторыі, якія нельга было расказаць раней|загаловак=Я чуў, што ты фарбуеш дамы|арыгінал=I Heard You Paint Houses|месца=М.|выдавецтва=«ГрандМастер»|год=2018|старонак=510|isbn=978-5-04-091063-2}}</ref>. Па матывах кнігі ў 2019 годзе [[Марцін Скарсэзэ]] зняў фільм «[[Ірландзец (фільм, 2019)|Ірландзец]]». Ролю Джымі Хофы ў гэтым фільме выканаў [[Аль Пачына]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/06/18/193137445/wheres-jimmy-hoffa-everywhere-and-nowhere Where’s Jimmy Hoffa? Everywhere And Nowhere] // «NPR», 18.06.2013 * [https://www.npr.org/sections/itsallpolitics/2015/07/30/427773947/-tbt-union-man-jimmy-hoffa-is-still-gone-but-the-legend-lives-on #TBT: 40 Years After Jimmy Hoffa’s Disappearance, His Legend Lives On] «NPR», 30.07.2015 {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хофа Джымі}} [[Катэгорыя:Зніклыя без вестак]] [[Катэгорыя:Прафсаюзныя дзеячы ЗША]] 15mugpnsf60i5a5pzwb1a2lgw7m8w20 Віталь Іванавіч Талапін 0 722338 5198289 5186765 2026-09-13T16:02:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198289 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Віталь Іванавіч Тала́пін'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Виталий Иванович Талапин}}; нар. {{ДН|15|2|1935}}{{sfn|БелЭн|2002}}) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Фармакалогія|фармакалогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1971), [[прафесар]] (1984<ref name="НПЦ">[https://www.rspch.by/ru/node/267 Директоры центра. Талапин Виталий Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141010/https://www.rspch.by/ru/node/267 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Навукова-практычны цэнтр гігіены]]</ref>). Акадэмік [[Міжнародная акадэмія экалогіі|Міжнароднай акадэміі экалогіі]], акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]]. [[Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь]] (1999)<ref>Аб прысваенні В. І. Талапіну ганаровага званія «Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь» : указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 23 сакавіка 1999 г. № 174 // Збор дэкрэтаў, указаў Прэзідэнта і пастаноў Урада Рэспублікі Беларусь. ― 1999. — № 9. — С. 63.</ref><ref name="ТВІ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-PLRB-ar13323896&strq=l_siz=20 Талапін, Віталь Іванавіч (доктар медыцынскіх навук; нар. 1935) // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Ржэў]] ([[Цвярская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). У 1959 годзе скончыў [[Мінскі медыцынскі інстытут]], застаўся ў [[Аспірантура|аспірантуры]] пры ім<ref name="НПЦ" /> і працаваў да 1972{{sfn|БелЭн|2002}} года. У 1965 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]], у 1971 годзе — доктарскую<ref name="НПЦ" />. З 1972 года В. І. Талапін у [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр гігіены|Беларускім навукова-даследчым інстытуце санітарыі і гігіены]], з 1984 года прафесар, у 1988—1995<ref name="НПЦ" /> гадах — дырэктар інстытута. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па комплексным вывучэнні фармакалогіі, энтэрахрамафіннай клеткавай сістэме<ref name="ТВІ"/>. Апублікавана больш за 350 навуковых прац, у тым ліку 5 [[Манаграфія|манаграфій]]<ref name="НПЦ" />. Аўтар больш за 100 [[вынаходства]]ў, у тым ліку 7 [[патэнт]]аў развітых краін<ref name="НПЦ" />. Пад кіраўніцтвам В. І. Талапіна падрыхтаваны 20 кандыдатаў навук, 2 дактары навук<ref name="НПЦ" />. Сярод апублікаваных прац: * Фармако-терапевтический справочник дерматолога / [[Мікалай Захаравіч Ягоўдзік|Н. З. Яговдик]], А. С. Новицкий, В. И. Талапин. — Минск : [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]], 1978. — 175 с.; * Актуальные вопросы медицинского обеспечения агропромышленных комплексов, Влияние природных и социально-экономических зон республики на здоровье населения : Сб. науч. тр. / Белорус. н.-и. сан.-гигиен. ин-т, Белорус. науч. о-во гигиенистов и сан. врачей; [Редкол.: Талапин В. И. (гл. ред.) и др.]. — Минск : Б. и., 1987. — 117 с.; 20 см; * Фармакотерапия инфекционных болезней : Справ. пособие / [[Уладзімір Міронавіч Баран|В. М. Баран]], В. И. Талапин. — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1995. — 243 с. — ISBN 985-06-0057-8. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны вынаходнік Рэспублікі Беларусь]] (1999) * Прэмія [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="НПЦ" /> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тала́пін Віталь Іванавіч||398}} * Руководители санитарно-эпидемиологической службы Республики Беларусь / Респ. центр гигиены и эпидемиологии; под. Общ. Ред. [[Валерый Пятровіч Філонаў|В. П. Филонова]]. — Минск: Тэхналогія, 2001. — С. 28. == Спасылкі == * [https://www.rspch.by/ru/node/267 Директоры центра. Талапин Виталий Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141010/https://www.rspch.by/ru/node/267 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Навукова-практычны цэнтр гігіены]] * [https://rsml.med.by/wp-content/uploads/med-history/2020/February.pdf 15 февраля. 85 лет со дня рождения Виталия Ивановича Талапина // Республиканская научная медицинская библиотека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220419162545/http://rsml.med.by/wp-content/uploads/med-history/2020/February.pdf |date=19 красавіка 2022 }}{{ref-ru}} * [https://smolmolodezh.ru/дань-памяти-в-и-талапин/ «ДАНЬ ПАМЯТИ» В. И. Талапин // Молодежь Смоленщины]{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/talapin-vitalijj-ivanovich Талапин Виталий Иванович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141002/https://bypatents.com/patents/talapin-vitalijj-ivanovich |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1098054 Талапин Виталий Иванович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417141013/https://patentdb.ru/author/1098054 |date=17 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} * [https://nagrady.by/persona/60368 Талапін Віталій Іванавіч // Узнагароды Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240417180308/https://nagrady.by/persona/60368/ |date=17 красавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Талапін Віталь Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фармаколагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фармаколагі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 8dy3c26pqpvt578cmt1ao65806vbutk Віктар Сяргеевіч Івашка 0 723901 5198247 4853689 2026-09-13T13:41:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198247 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашка}} {{Навуковец}} '''Віктар Сяргеевіч Іва́шка'''{{sfn|БелЭн|2004}} (нар. {{ДН|30|1|1932}}{{sfn|БелЭн|2004}}, в. [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]], [[Маладзечанскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне парашковай металургіі і кампазіцыйных матэрыялаў, тэхналогіі машынабудавання. [[Доктар тэхнічных навук]] (1991), [[прафесар]] (2000). Член [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1995), Міжнароднай інжынернай акадэміі (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]] (спецыяльнасць «Механізацыя сельскай гаспадаркі», 1973), [[Беларускі політэхнічны інстытут]] (аспірантура, 1978). Працаваў у [[БНТУ|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]] (з 2008, прафесар кафедры «Тэхнічная эксплуатацыя аўтамабіляў», у 2014—2019 — загадчык кафедры). == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: рамонт машын; аднаўленне дэталяў. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] (2000). == Бібліяграфія == * Теоретические и технологические основы формирования защитных слоев повышенной износостойкости методами напыления и обработки концентрированными потоками энергии : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.16.06 / Ивашко Виктор Сергеевич. — Минск, 1990. * Упрочнение рабочих поверхностей деталей машин самофлюсующимися твердыми сплавами повышенной грануляции : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 05.02.08 / Ивашко Виктор Сергеевич. — Минск, 1979. * Электротермическая технология нанесения защитных покрытий / В. С. Ивашко, [[Ігар Львовіч Купрыянаў|И. Л. Куприянов]], А. И. Шевцов. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1996. — 375 с., ил., табл. — ISBN 5-343-01583-2. * ''Ивашко В. С., Круглый П. Е., Немов И. А.'' Повышение надёжности технических систем методом резервирования{{ref-ru}} // [https://izobretatel.by/wp-content/uploads/2017/04/izobretatel-2016-04.pdf Часопіс «Изобретатель». № 4 (196) 2016.] — С. 35—38. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|18-1|Іва́шка Віктар Сяргеевіч||393}} * Ивашко Виктор Сергеевич // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 3. — С. 703. * Ивашко Виктор Сергеевич // Минская область : энциклопедия : [в 2 т.]. — Минск, 2007. — Т. 2. — С. 119. * Ивашко Виктор Сергеевич // На очередном рубеже : БГАТУ в биографиях работников и выпускников : в 2 кн. — Минск, 2009. — Кн. 2. — С. 127. == Спасылкі == * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2461233&strq=l_siz=20 Ивашко, Виктор Сергеевич (доктор технических наук; род. 1947)]{{ref-ru}} // Электронны каталог [[РНТБ]] * [https://patentdb.ru/author/1099508 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241009081606/https://patentdb.ru/author/1099508 |date=9 кастрычніка 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашка Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Парашковая металургія]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] 8gv76nqcaw29rufz50fmm7j4rnco9qe Віталь Міхайлавіч Сурын 0 726015 5198302 4980312 2026-09-13T16:39:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198302 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сурын}} {{Навуковец}} '''Віталь Міхайлавіч Су́рын'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|17|1|1940}}, станцыя [[Мірадзіна]], [[Бабруйскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] — {{ДС|15|8|2020}}) — [[Беларусь|беларускі]] спецыяліст у галіне дынамікі, трываласці машын, прыбораў і апаратуры. [[Доктар тэхнічных навук]] (1993), [[прафесар]] (1994). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускі політэхнічы інстытут]] (спецыяльнасць «Машыны і тэхналогія апрацоўкі металаў ціскам», 1961), [[Фізіка-тэхнічны інстытут АН БССР]] (аспірантура, 1971). Працаваў у Мінскім філіяле Маскоўскага навукова-даследчага інстытута тэхналогіі аўтамабільнай прамысловасці (1961—1968), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Беларускім дзяржаўным універсітэце інфарматыкі і радыёэлектронікі]] (з 1972, [[Факультэт камп’ютарнага праектавання БДУІР|факультэт камп’ютарнага праектавання]], кафедра інжынернай графікі, прафесар). Навуковыя інтарэсы: апрацоўка металаў ціскам. == Бібліяграфія == * Испытание на усталость методом качающейся частоты // Изв. вузов. Маш иностроение. 1988. № 1. * Методы обеспечения эквивалентных испытаний аппаратуры и ее элементов на вибрационную и ударную прочность : автореферат диссертации … доктора технических наук : 01.02.06 / Сурин Виталий Михайлович. — Минск, 1993. * Пластическая деформация аустенитных сталей при различных схемах напряженного состояния : автореферат диссертации … кандидата технических наук : 05.324 / Сурин В. М. — Минск, 1972. * Прикладная механика: [учеб. пособие для студентов вузов по направлениям подгот.: бакалавров и магистров «Технология, оборудование и автоматизация машиностр. пр-в» и дипломир. специалистов «Конструктор.-технол. обеспечение машиностр. пр-в», «Автоматизир. технологии и пр-ва»] / В. М. Сурин. — Минск: Новое знание, 2005. — 386 c. : ил. — (Техническое образование). — ISBN 985-475-098-1. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Су́рын Віталь Міхайлавіч||284}} * Сурин Виталий Михайлович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 161.{{ref-ru}} * Сурин Виталий Михайлович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2021. — Т. 6 : Могилевская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 338.{{ref-ru}} * Сурин Виталий Михайлович // Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники: история в биографиях ректоров, ученых, удостоенных почетных званий, лауреатов премий, профессоров, докторов наук : 40 лет (1964—2004). — Минск, 2004. — С. 382—383.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://library.bsuir.by/ru/biografiya-surin-v-m- Сурин Виталий Михайлович]{{ref-ru}} // Бібліятэка БДУІР * [https://patentdb.ru/author/1443054 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260123040610/https://patentdb.ru/author/1443054 |date=23 студзеня 2026 }}{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/surin-vitalijj-mihajjlovich Сурин Виталий Михайлович // База патентов Беларуси]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сурын Віталь Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] lwwekoiz349bnhid9o0itbyc9mg3rxx Джэбашскі хрыбет 0 727608 5198623 4296976 2026-09-14T07:48:41Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198623 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Джэбашскі хрыбет |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52.3497|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 90.6678|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Хакасія |Пазіцыйная карта = Расія Хакасія |Пазіцыйная карта 1 = Расія Тыва |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Джэба́шскі хрыбет'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|16}} — карта Хакасіі</ref>  — горны масіў паўночнага макрасхілу [[Заходні Саян|Заходняга Саяна]]. Складзены пародамі пратэразою (хларытавыя сланцы, [[кварцыт]]ы, [[мармур]]ы), укаранення гранітных інтрузій (дэвонскага ўзросту). Працягласць — каля 80 км. Размешчаны паміж 30' і 91°15' уд, з’яўляецца натуральнай мяжой Таштыпскага і Бейскага раёнаў з [[Краснаярскі край|Краснаярскім краем]] на паўднёвым усходзе [[Хакасія|Рэспублікі Хакасія]]. Рэльеф сярэднягорны, слаба раздзелены са старажытнымі выраўнаванымі вяршыннымі паверхнямі на абсалютных адзнаках 1000—1500 метраў. Максімальная вышыня на тэрыторыі [[Тыва|Тывы]] — 2179 м, у Рэспубліцы Хакасія — 1958 (Карлыган). На схілах — цёмнахваёвая [[тайга]]. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-12-14}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Заходняга Саяна]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Хакасіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Тывы]] luwzret4895vnf3su8scc1df61eiome Георгій Пятровіч Тарыкаў 0 728228 5198455 4980466 2026-09-14T04:35:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198455 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тарыкаў}} {{Навуковец}} '''Георгій Пятровіч Та́рыкаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|24|10|1940}}, [[Саратаў]], [[Расія]]) — спецыяліст у галіне прыкладной механікі і трыбатэхнікі. [[Доктар тэхнічных навук]] (1995), [[прафесар]] (2008). Акадэмік [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (2001, член-карэспандэнт з 1999). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (спецыяльнасць «Цеплавозы і цеплавозная гаспадарка», 1964), [[Нацыянальны авіяцыйны ўніверсітэт|Кіеўскі інстытут інжынераў грамадзянскай авіяцыі]] (аспірантура, 1973), [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі|Інстытут механікі металапалімерных сістэм АН Беларусі]] (дактарантура, 1994). Працаваў на Прыволжскай чыгунцы (1966—1969, станцыя «Саратаў-2», начальнік дынамаметрычнага вагона), Аранскім тэхнічным універсітэце ([[Алжыр]]; 1977—1980), [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|Гомельскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце імя П. В. Сухога]] (1989—2014, [[Машынабудаўнічы факультэт ГДТУ імя П. В. Сухога|машынабудаўнічы факультэт]], кафедра «Дэталі машын», з 1998 года — загадчык кафедры), Беларускім дзяржаўным універсітэце транспарту (1973—1976, 1980—1989 і з 2014, [[Механічны факультэт БелДУТ|механічны факультэт]], кафедра «Дэталі машын, пуцявыя і будаўнічыя машыны», прафесар, у 1982—1987 гадах — загадчык кафедры «Будаўнічая механіка»). Навуковыя інтарэсы: механіка дэфармуемага цвёрдага цела; электрычнае мадэляванне прасторавых кантактных задач. == Узнагароды == Бронзавы [[Медалі ВДНГ СССР|медаль ВДНГ СССР]] (1983), нагрудны знак «Изобретатель СССР» (1984), граматы Генеральнага консульства СССР у [[Алжыр]]ы, [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2010) і інш. == Бібліяграфія == * Решение пространственных контактных задач для пар трения методом электромоделирования : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.02.04 ; 01.02.04 / Тариков Георгий Петрович. — Гомель, 1994. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Та́рыкаў Георгій Пятровіч||446}} * Специалист по контактным задачам / Э. Старовойтов // Путь в науку : очерки о докторах и профессорах — выпускниках гомельских вузов. — Гомель, 2004. — Вып. 1 : Доктора и профессора — выпускники БелГУТа. — С. 133—135. == Спасылкі == * [https://bypatents.com/patents/tarikov-georgijj-petrovich Тариков Георгий Петрович // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240626081846/https://bypatents.com/patents/tarikov-georgijj-petrovich |date=26 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/1021933 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240626081846/https://patentdb.ru/author/1021933 |date=26 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарыкаў Георгій Пятровіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнага авіяцыйнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Механікі СССР]] [[Катэгорыя:Механікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] pip6mvm6zg6c8iiokwp22f8qmylt3o1 Фэгэраш (горны масіў) 0 731133 5198863 4826619 2026-09-14T10:58:18Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198863 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Фэгэраш (значэнні)}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Фэгэраш |Нацыянальная назва = ro/Munţii Făgăraşului |Выява = From Negoiu Peak.jpg |Подпіс = Горны масіў Фэгэраш (від з гары Негою, 2535 м) |Каардынаты = 45/35/N/24/45/E |CoordScale = |Краіна = Румынія |Горная сістэма = Паўднёвыя Карпаты |Найвышэйшая вяршыня = Малдавяну |Вышыня = 2544 |Даўжыня = 60 |Крыніца вышыні = |Пазіцыйная карта = Карпаты |Пазіцыйная карта 1 = }} '''Фэгэра́ш''' ({{lang-ro|Munţii Făgăraşului}}) — горны масіў у [[Паўднёвыя Карпаты|Паўднёвых Карпатах]]. Масіў знаходзіцца ў самым цэнтры [[Румынія|Румыніі]], у ім размешчаны найвышэйшыя вяршыні краіны — [[Малдавяну]] (2543{{sfn|ЭГС|2011}}{{sfn|ГЭС|1989}}, 2544 м), Негою (2535 м), Вішця-Марэ (2527 м) і Леспезі (2522 м). Прасціраецца Фэгэраш прыкладна на 60 км паміж далінай [[Олт]]а і вытокамі ракі [[Дымбавіца (рака)|Дымбавіца]]. Геалагічна масіў складзены крышталічнымі пародамі. Схілы пакрыты [[бук]]авымі, [[дуб]]овымі і [[хвойны лес|хвойнымі лясамі]] да вышыні каля 1700 м, вышэй — горныя лугі. На вышыні вышэй за 2000 м размешчана некалькі адносна буйных ледавіковых азёр. Праз масіў праходзіць [[Трансфэгэрашская шаша]], якая злучае [[Валахія|Валахію]] і [[Трансільванія|Трансільванію]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Фэгэра́ш|520}} * {{крыніцы/ЭГС|Фэгэра́ш|724}} * {{ВСЭ3|Фэгэраш}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя масівы]] [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] [[Катэгорыя:Карпаты]] 9iyvje9hznp52fw3kxsxd0yu1ku749l Берніна (горны масіў) 0 731513 5198855 4738680 2026-09-14T10:57:44Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Масіў → {{Горная сістэма |Тып = масіў з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198855 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Берніна |Нацыянальная назва = de/Berninagruppe |Выява = PizBernina2.jpg |Подпіс = Гара [[Берніна (гара)|Берніна]] і [[ледавік]] [[Мартэрач (ледавік)|Мартэрач]]. |Каардынаты = 46.35/9.95 |CoordScale = |Краіна = Швейцарыя/Італія |Рэгіён = Граўбюндэн/Ламбардыя |Горная сістэма = Цэнтральныя Усходнія Альпы |Плошча = 718 |Даўжыня = 33 |Шырыня = 41 |Найвышэйшая вяршыня = Берніна (гара) |Вышыня = 4049 |Крыніца вышыні = <ref>{{Cite web |url=http://peakbagger.com/range.aspx?rid=33228 |title=Peakbagger.com |access-date=2012-12-16 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306200048/http://peakbagger.com/range.aspx?rid=33228 |url-status=live }}</ref> |Пазіцыйная карта = Швейцарыя |Пазіцыйная карта 1 = Альпы }} '''Берніна''' ({{lang-de|Berninagruppe}}, {{lang-it|Bernina}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і паўночнай [[Італія|Італіі]] паміж вярхоўямі рэк [[Ін (рака)|Ін]] і [[Ада (рака)|Ада]], частка Цэнтральных Усходніх Альп. Найвышэйшы пункт — аднайменны пік (4049 м), гэта самая ўсходняя частка Альпаў, дзе вяршыні перавышаюць 4000 м над узроўнем мора. Геалагічна масіў, як і ўсе Усходнія Альпы, складзены [[гнейс]]ам і сланцамі. Найвышэйшыя пункты — горы Берніна (4049 м), [[Пунта-Перукеці]] (4020 м), Піца-Дзупа (3996 м), Алв або Піца-Б’янка (3995 м). Большасць пікаў размешчаны на мяжы Італіі і Швейцарыі. Берніна з’яўляецца найвышэйшым пунктам кантона [[Граўбюндэн]]а, а Пунта-Перукеці — [[Ламбардыя|Ламбардыі]]. У масіве Берніна каля 150 [[ледавік]]оў агульнай плошчай 104 км². {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Альпы]] [[Катэгорыя:Горныя масівы]] [[Катэгорыя:Горы Італіі]] [[Катэгорыя:Горы Швейцарыі]] 0gd90l6a7pppm0lh2afr4v3l4t3blcl Грамадзянская вайна ў М’янме 0 732470 5198906 5121451 2026-09-14T11:22:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198906 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт|дата=з [[5 мая]] [[2021]] — сучаснасць ({{працягласць|year=2021|month=5|day=5}})|статус=працягваецца|прычына=[[Ваенны пераварот у М’янме (2021)]] і яго наступствы|праціўнік1={{Сцяг|М’янма}} [[Урад нацыянальнага адзінства М’янмы]] і шматлікія саюзныя партыі і групоўкі|праціўнік2={{Сцяг|М’янма}} [[Дзяржаўны адміністрацыйны савет]] і шматлікія саюзныя партыі і групоўкі|камандзір1=[[Дува Лашы Ла]]|камандзір2=[[Мін Аун Хлайн]]|сілы1=ад 60 да 100 тысяч<ref>{{Cite web |url=https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/2259727/myanmar-reaches-a-political-impasse |title=Myanmar reaches a political impasse |access-date=2022-08-15 |archive-date=2022-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911133140/https://www.bangkokpost.com/opinion/opinion/2259727/myanmar-reaches-a-political-impasse |url-status=live }}</ref>|сілы2=ад 350 да 400 тысяч<ref>{{Cite web |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/myanmar-s-military-numbers |title=Myanmar’s military numbers |access-date=2022-08-15 |archive-date=2022-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220717075827/https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/myanmar-s-military-numbers |url-status=live }}</ref>|агульныя страты=45 264 загінулых на 12 студзеня 2024 года}} '''Грамадзянская вайна ў М’янме''' — канфлікт, які ўспыхнуў [[5 мая]] [[2021|2021 года]], калі ўрад нацыянальнага адзінства ў адказ на падаўленне ваенным урадам пратэстаў супраць [[Ваенны пераварот у М’янме (2021)|дзяржаўнага перавароту]] аддаў загад Народным сілам абароны (НСА) пачаць '''«Народна-абарончую вайну»'''<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Px_ou2j5aGE|title=ပြည်သူ့ခုခံ တော်လှန်စစ်သတင်းများ|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204072038/https://www.youtube.com/watch?v=Px_ou2j5aGE|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_myanmar-violence-escalates-rise-self-defense-groups-report-says/6207546.html|title=Myanmar Violence Escalates With Rise of 'Self-defense' Groups, Report Says|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108225946/https://www.voanews.com/a/east-asia-pacific_myanmar-violence-escalates-rise-self-defense-groups-report-says/6207546.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2021/05/23/us-myanmar-politics|title=Myanmar anti-coup insurgents destroy police post, kill security forces -media|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105220135/https://www.euronews.com/2021/05/23/us-myanmar-politics|url-status=live}}</ref>. Вярхоўны камісар [[ААН]] па правах чалавека пазначыў падзеі менавіта як [[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]], а не [[паўстанне]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957|title=The deadly battles that tipped Myanmar into civil war|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815013613/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-60144957|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == Раніцай 1 лютага 2021 года шэраг вайскоўцаў Мянмы [[Ваенны пераварот у М’янме (2021)|паспяхова зрынулі]] абраны на ўсеагульных выбарах грамадзянскі ўрад, сфармаваўшы ваенную хунту. Прэзідэнт краіны [[Він М’ін]], дзяржаўная саветнік (кіраўніца ўрада) [[Аун Сан Су Чжы]] і некалькі іншых прадстаўніком зрынутага рэжыму былі затрыманы, а генерал [[Мін Аун Хлаін]], лідар змоўшчыкаў, прызначаны галоўнакамандуючым і фактычным кіраўніком дзяржавы. Дакладныя матывы перавароту невядомыя. Вайскоўцы сцвярджалі, што на выбарах 2020 года было зафіксавана 8,6 мільёна парушэнняў, але не падалі аніякіх доказаў. Лічыцца, што пераварот мог быць спосабам аднаўлення даўняй ўлады ўзброеных сіл над краінай, якая скончылася дзесяццю гадамі раней<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210201-min-aung-hlaing-the-heir-to-myanmar-s-military-junta|title=Min Aung Hlaing: the heir to Myanmar’s military junta|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201211206/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210201-min-aung-hlaing-the-heir-to-myanmar-s-military-junta|url-status=live}}</ref>. == Ход падзей == Сілавое падаўленне пратэстаў супраць ваеннага перавароту прывяло да стварэння ўзброеных груп для барацьбы з Дзяржаўным адміністрацыйным саветам (ваеннай хунтай). Апазіцыя, па загадзе Урада нацыянальнага адзінства (УНА), сфармаванага парламентам, утварыла Народныя сілы абароны (НСА). Палітычныя сілы, што знаходзіліся ва ўладзе да перавароту, афіцыйна абвясцілі «абарончую вайну» супраць ваеннага рэжыму<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/7/myanmar-shadow-government-launches-peoples-defensive-war|title=Myanmar shadow government calls for uprising against military|archive-date=2021-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210908001916/https://www.aljazeera.com/news/2021/9/7/myanmar-shadow-government-launches-peoples-defensive-war|url-status=live}}</ref>. У адказ вайскоўцы робяць захады супраць грамадзянскага насельніцтва, абстрэльваючы гарады артылерыйскім агнём<ref name="адказ"/>. Да пачатку 2022 года амаль 1500 чалавек была забіта ў выніку артабстрэлаў хунты. Пасля 20 авіяўдараў па вёсках паўстанцаў да пачатку 2022 года прыкладна 32 000 чалавек вымушаны былі бегчы з краіны і 776 000 былі вымушаны шукаць прытулку ў іншых частках краіны<ref name="адказ">{{Cite web|url=https://www.industriall-union.org/ru/myanma-god-spustya-posle-perevorota|title=Мьянма: год спустя после переворота|archive-date=2022-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20221025132218/https://www.industriall-union.org/ru/myanma-god-spustya-posle-perevorota|url-status=live}}</ref>. Па даных «Асацыяцыі дапамогі палітвязням», па стане на 29 чэрвеня 2022 года каля 2030 мірных жыхароў была забіта хунтай падчас пратэстаў, допытаў, а часам і ненаўмысна<ref>{{Cite web|url=https://aappb.org/|title=AAPPB|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206105846/https://aappb.org/|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак «Праекта даных аб месцах узброеных канфліктаў і падзеях» (ACLED), на 24 чэрвеня 2022 года ў выніку гвалту пасля перавароту 2021 года ў агульнай складанасці было забіта каля 21 000 асоб<ref>{{Cite web|url=https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/|title=Continued resistance against the military coup|archive-date=2022-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801085156/https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ucdp.uu.se/downloads/index.html|title=UCDP Dataset Download Center|archive-date=2022-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207011757/https://ucdp.uu.se/downloads/index.html|url-status=live}}</ref>. У канцы кастрычніка 2023 года апазіцыя разгарнула буйнае наступленне на поўначы краіны<ref>{{Cite web|url=https://www.mn.ru/smart/bratstvo-zahvatyvaet-m-yanmu-pochemu-v-strane-rezko-aktivizirovalis-etnicheskie-gruppirovki-i-pri-chem-zdes-kitaj-i-ssha|title=«Братство» захватывает Мьянму: почему в стране резко активизировались этнические группировки и при чем здесь Китай и США|last=47|website=Московские новости|date=2023-11-07|access-date=2023-11-16}}</ref>. На пачатак лістапада мяцежнікі ў рамках сваёй аперацыі дамагліся значных поспехаў<ref>{{Cite web |date=2023-11-15 |title=An ethnic resistance group in northern Myanmar says an entire army battalion surrendered to it |url=https://www.nbcnews.com/news/world/entire-army-battalion-surrendered-myanmar-rcna125275 |access-date=2023-11-16 |website=NBC News |language=en}}</ref>. З мэтай стабілізацыі сітуацыі ў канцы года Старшыня Дзяржаўнага Адміністрацыйнага савета і галоўнакамандуючы УС М’янмы Мін Аун Хлаін звярнуўся да груповак паўстанцаў з заклікам урэгуляваць праблемы праз дыялог<ref>{{Cite web |url=https://repost.press/news/myanmanskij-krizis |title=Мьянманский кризис |access-date=1 кастрычніка 2024 |archive-date=23 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523170454/https://repost.press/news/myanmanskij-krizis |url-status=dead }}</ref>. Паводле ацэнак ACLED, на 12 студзеня 2024 года ў выніку гвалту пасля перавароту 2021 года ў агульнай складанасці было забіта больш за 45 264 асобы<ref>{{Cite web |url=https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/ |title=Continued resistance against the military coup |access-date=2022-08-15 |archive-date=2022-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801085156/https://acleddata.com/10-conflicts-to-worry-about-in-2022/myanmar/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ucdp.uu.se/downloads/index.html |title=UCDP Dataset Download Center |access-date=2022-08-15 |archive-date=2022-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207011757/https://ucdp.uu.se/downloads/index.html |deadlink=no }}</ref>. Паўстанцы працягвалі паспяхова адціскаюць ваенных хунты і захопліваюць стратэгічна важныя гарады. 3 жніўня 2024 года альянс абвясціў пра захоп штаб-кватэры паўночна-ўсходняга камандавання м’янманскіх вайскоўцаў у Лашыё, ключавым горадзе на паўночным гандлёвым шляху з Кітаем. 16 жніўня альянс таксама заявіў аб захопе гарадоў М’інг’ян і Натагі ў рэгіёне Мандалай. Захоплена была, у тым ліку, станцыя забеспячэння на кітайскіх нафта- і газаправодах. Акрамя гэтага, баевікі захапілі больш за 150 баз, а таксама памежныя пераходы на межах з КНР, Індыяй і Тайландам<ref>[https://dcz230zuta.execute-api.eu-central-1.amazonaws.com/news/2024-09-28-myanmar В Мьянме повстан:ки не согласились принять мирное соглашение военной хунты]</ref>. == Гл. таксама == * [[Авіяўдар па Пазічжы]] == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2021 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя М’янмы]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] lmh6zupv2x0qs8wz5spqkntizhliebw Анюйскі хрыбет 0 734182 5198561 4511989 2026-09-14T07:32:33Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198561 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Анюйскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Анюйский хребет |Выява = Анюйский.jpg |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Краіна = Расія |Рэгіён = Чукоцкая аўтаномная акруга |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Анюйскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Расія|Расіі]]. Размешчаны ў [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акрузе]] паміж рэкамі [[Вялікі Анюй]] і [[Малы Анюй]]. Найвышэйшы пункт Анюйскага хрыбта — Пік Блахіна (1779 м). Анюйскі хрыбет з’яўляецца часткай Усходне-Сібірскага нагор’я. На поўначы ён мяжуе з [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]], на ўсходзе — з Анадырскім хрыбтом, на паўднёвым усходзе — з Анадырскім пласкагор’ем, на паўднёвым захадзе — з Калымскім нагор’ем, і на захадзе — з Усходне-Сібірскай нізінай. Анюйскі хрыбет складзены пясчанікамі, сланцамі, [[аргіліт]]амі, прадранымі гранітнымі інтрузіямі. Хрыбет пакрыты расліннасцю. У далінах рэк размешчаны рэдкія лістоўнічныя лясы, схілы гор пакрыты тундравай расліннасцю, а на вяршынях — горная тундра. {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-09}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Чукоцкай аўтаномнай акругі]] dliatkikrwplld34bx2wa37xerpyqv9 Віктар Яўгенавіч Старжынскі 0 736793 5198250 4980279 2026-09-13T14:09:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198250 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Старжынскі}} {{Вучоны}} '''Віктар Яўгенавіч Старжы́нскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|17|12|1933}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Машынабудаванне|машынабудавання]], [[доктар тэхнічных навук]] (1988). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Барысаў]]. Скончыў сямігадовую школу, [[Гомельскі тэхнікум чыгуначнага транспарту]]<ref name="МВ">[https://newsgomel.by/news/nauka/12783-vsyu-zhizn---ee-velichestvu-nauke_27479.html ''Татьяна Сычкова'' Всю жизнь — Её величеству Науке // Могилёвские ведомости] {{ref-ru}}</ref>. Паступаў у [[Маскоўскі электрамеханічны інстытут інжынераў транспарту]] і ў 1953 годзе быў накіраваны ў створаны [[Гомельскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]]<ref name="МВ" />, які скончыў у 1958 годзе. Быў размеркаваны ў паравознае дэпо станцыі [[Новасакольнікі (станцыя)|Новасакольнікі]] ў [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]] і па існаваўшаму ў той час правілу працаваў качагарам на грузавым цягніку<ref name="МВ" />. У 1959 годзе па ініцыятыве [[Уладзімір Аляксеевіч Белы|У. А. Белага]] быў створаны Гомельскі філіял лабараторыі трываласці і даўгавечнасці дэталяў машын (пры [[Аб’яднаны інстытут машынабудавання НАН Беларусі|Інстытуце машыназнаўства Акадэміі навук БССР]], з 1961 года ў складзе Аддзялення [[Інстытут матэматыкі НАН Беларусі|Інстытута матэматыкі і вылічальнай тэхнікі]] Акадэміі навук БССР, пазней Аддзел механікі палімераў Акадэміі навук БССР, з 1969 года Інстытут механікі металапалімерных сістэм Акадэміі навук БССР, сучасны [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі]]<ref name="ІММС">[https://mpri.org.by/ob-institute/istoriya/ Итория института] {{ref-ru}} // [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі]]</ref>), куды з 15 красавіка<ref name="МВ" /> В. Я Стражынскі быў залічаны на пасаду інжынера-канструктара. У 1968 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] [[Дысертацыя|дысертацыю]]. З 1971 года займаў пасаду загадчыка лабараторыі, 3 1989 года — загадчыка аддзела{{sfn|БелЭн|2002}}. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па метадах разліку, праектавання і тэхналогіі вырабаў дэталей машын з палімерных кампазіцыйных матэрыялаў, аптымізацыі [[Кінематыка|кінематычных]] схем прыводаў прыбораў. Распрацаваў метады разіку паказчыкаў дакладнасці і геаметрычных параметраў [[Зубчастае кола|зубчастых колаў]] з [[Пластмасы|пластмас]] і тэхналагічнай аснасткі для іх вырабу. Аўтар шэрагу [[вынаходства]]ў, абароненых [[патэнт]]амі. Сярод апублікаванага: * Прикладная механика слоистых тел из композитов: Плоские контактные задачи. / [[Валянцін Васілевіч Мажароўскі|В. В. Можаровский]], В. Е. Старжинский — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1988. — 271 с. * Металлополимерные зубчатые передачи / В. А. Белый, В. Е. Старжинский, [[Сяргей Васілевіч Шчарбакоў|С. В. Щербаков]] ; АН БССР, Ин-т механики металлополимерных систем. — Мн.: Наука и техника, 1981. — 351 с. * Точные пластмассовые детали и технология их получения / В. Е. Старжинский [и др.]. — Мг.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1992. — 307 с. — ISBN 5-343-00804-6. * Элементы привода приборов: расчёт, конструирование, технологии / под ред. [[Юрый Міхайлавіч Плескачэўскі|Ю. М. Плескачевского]]. — Мн.: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2012. — 769 с. — ISBN 978-985-08-1429-6. * Зубчатые передачи и трансмиссии в Беларуси: проектирование, технология, оценка свойств / [[Альгін Уладзімір Барысавіч|Альгин В. Б.]], [[Уладзімір Яўгенавіч Антанюк|Антонюк В. Е.]], [[Ішын Мікалай Мікалаевіч|Ишин Н. Н.]], Старжинский В. Е., [[Сяргей Віктаравіч Шылько|Шилько С. В.]] и др. под общ. ред. В. Б. Альгина и В. Е. Старжинского. — Минск: Беларуская навука, 2017. — 406 с. — ISBN 978-985-08-2119-5 * Словарь-справочник по зубчатым передачам : Рус.-англ.-нем. / В. Е. Старжинский, В. Е. Антонюк, [[Марк Майсеевіч Канэ|М. М. Кане]], С. В. Шилько; Под ред. В. Е. Старжинского — Гомель: ИММС НАНБ, 2002. — 68 с. — ISBN 985-6477-20-4. == Узнагароды == * [[Дзяржаўная прэмія БССР]] (1972){{sfn|БелЭн|2002}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|141790|Старжынскі Віктар Яўгенавіч}}</ref> * Лаўрэат Конкурсу імя першадрукара Івана Фёдарава [[Расійская інжынерная акадэмія|Расійскай інжынернай акадэміі]] 2020 года за [[манаграфія|манаграфію]] «Зубчатые передачи и трансмиссии в Беларуси: проектирование, технология, оценка свойств» (разам з [[Альгін Уладзімір Барысавіч|У. Б. Альгіным]], [[Уладзімір Яўгенавіч Антанюк|У. Я. Антанюком]], [[Сяргей Віктаравіч Шылько|С. В. Шылько]], [[Ішын Мікалай Мікалаевіч|М. М. Ішыным]])<ref>[http://fedorov-ria.ru/laureaty-2020/ Итоги Конкурса имени первопечатника Ивана Фдорова на лучшую публикацию по научно-исследовательской и научно-методической работам по результатам 2020 года] {{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Старжы́нскі Віктар Яўгенавіч||161}} == Спасылкі == * [https://mpri.org.by/ob-institute/istoriya/ Итория института] {{ref-ru}} // [[Інстытут механікі металапалімерных сістэм імя У. А. Белага НАН Беларусі]] * [https://newsgomel.by/news/nauka/12783-vsyu-zhizn---ee-velichestvu-nauke_27479.html ''Татьяна Сычкова'' Всю жизнь — Её величеству Науке // Могилёвские ведомости] {{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/starzhinskijj-viktor-evgenevich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230404133623/https://bypatents.com/patents/starzhinskijj-viktor-evgenevich |date=4 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} * [https://patentdb.ru/author/865787 Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230404133624/https://patentdb.ru/author/865787 |date=4 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стажынскі Віктар Яўгенавіч}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Машынабудаўнікі Беларусі]] g40peqssn8ckjnevwmlxnadlne3anve Віктар Васілевіч Шчэрба 0 738948 5198235 5012205 2026-09-13T12:47:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198235 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шчэрба}} {{навуковец}} '''Віктар Васілевіч Шчэрба''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец-мікрабіёлаг, міколаг, хімік. [[Кандыдат біялагічных навук]] (1983). Адзін з заснавальнікаў у [[Інстытут мікрабіялогіі НАН Беларусі|Інстытуце мікрабіялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАНБ]] навуковай школы біялагічна актыўных дабавак на аснове лекавых грыбоў, вынаходнік у прамысловай мікрабіялогіі<ref>{{Cite web|url=https://mbio.bas-net.by/ob-institute/|title=Об институте|website=Институт микробиологии НАН Беларуси}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў Ананіцкую васьмігадовую школу, затым — [[Мар’інагорскі сельскагаспадарчы тэхнікум]]. Пасля службы ў арміі ў 1968—1970 гадах навучаўся на [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1971—1976). Паступіў у аспірантуру, у 1983 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па спецыяльнасці «Мікрабіялогія», атрымаў вучоную ступень кандыдата біялагічных навук. У 1976—2012 гадах працаваў у [[Інстытут мікрабіялогіі НАН Беларусі|Інстытуце мікрабіялогіі]] Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, вядучы (станам на 2003 год), потым — галоўны навуковы супрацоўнік. Памёр 11 лістапада 2023 года<ref name="НН">{{cite web| author =| date =2023-11-23| url = https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/330851| title = Памёр Віктар Шчэрба|publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2023-12-03}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Дысертацыя на саісканне вучонай ступені кандыдата біялагічных навук «Биосинтез маннита мицелиальным грибом Penicillium decumbens БИМ Г-138» (1983).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-catalog.nlb.by/Author/Home?author=%D0%A9%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0,+%D0%92.+%D0%92|title=Результаты поиска авторов|website=e-catalog.nlb.by|access-date=2023-12-03}}</ref> Удзельнік і дакладчык на шматлікіх міжнародных навуковых канферэнцыях. Аўтар 85 навуковых прац (станам на 2003 год), артыкулаў у навуковых выданнях «Микология и фитопатология», «Микробиология», «Биохимия» і за мяжой. Суаўтар «Методических рекомендаций по применению липокаротиноидного препарата на основе гриба Laetiporus sulphureus „Липокар“ в промышленном птицеводстве» Інстытута эксперыментальнай ветэрынарыі імя С. М. Вышалескага<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-195539&strq=l_siz=20|title=Щерба, Виктор Васильевич (микробиология)|website=unicat.nlb.by|access-date=2023-12-03}}</ref>. Распрацаваў [[харчовыя дабаўкі]] на аснове грыбоў [[шыітаке]], [[кардыцэпс]], [[чага]], [[бярозавы трут]] і іншых, якія выйшлі ў фармацэўтычную вытворчасць і прадаюцца ў аптэчнай сетцы. Вынаходнік, аўтар шматлікіх патэнтаў, у т. л.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://patentdb.ru/author/1353759|title=ЩЕРБА ВИКТОР ВАСИЛЬЕВИЧ изобретатель и автор патентов - PatentDB.ru|website=patentdb.ru|access-date=2023-12-03|archive-date=11 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511184747/https://patentdb.ru/author/1353759|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bypatents.com/patents/shherba-viktor-vasilevich|title=Щерба Виктор Васильевич — Автор — База патентов Беларуси|website=bypatents.com|access-date=2023-12-03|archive-date=11 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511183245/https://bypatents.com/patents/shherba-viktor-vasilevich|url-status=dead}}</ref>: * Штамм гриба Cordyceps militaris — продуцент биологически активных веществ, обладающих антиоксидантной и противоопухолевой активностью * Способ получения каротиноидсодержащей биомассы, обладающей иммуностимулирующим и антиоксидантным действием * Штамм гриба Lentinus edodes БИМ F-305 Д — продуцент полисахаридов, обладающих иммунотропной активностью * Штамм гриба Inonotus obliquus БИМ F-350 Д — продуцент меланина, обладающий антимутагенными свойствами * Способ получения грибной сорбирующей субстанции * Штамм Ganoderma lucidum БИМ F-325 Д — продуцент полисахаридов, обладающий антиоксидантной активностью * Способ получения пищевой биомассы гриба * Способ получения маннита * Способ получения кормового продукта, обогащенного комплексом биологически активных веществ, терликина-2 * Штамм гриба Stereum hirsutum — источник кормовой биомассы, обогащенной комплексом биологически активных веществ * Способ получения кормовой добавки для цыплят-бройлеров. == Прызнанне == * [[Бронзавы медаль ВДНГ СССР]] (1987) за поспехі ў развіцці народнай гаспадаркі * Лаўрэат прэміі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, Нацыянальнай акадэміі навук Украіны, Акадэміі навук Малдовы за выдатныя навуковыя вынікі, атрыманыя ў навуковых даследаваннях (2008) за цыкл прац «Распрацоўка біятэхналогій культывавання новых для Украіны і Беларусі відаў ядомых і лекавых грыбоў». * Атрымальнік персанальнай надбаўкі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2008 год за выдатны ўнёсак у сацыяльна-эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь, у т. л. распрацоўку новага лячэбна-прафілактычнага прэпарату імунамадулявальнага і антыаксідантнага дзеяння для выкарыстання ў прамысловай вытворчасці. * Падзяка Урада Масквы за ўклад у развіццё навукова-тэхнічнага супрацоўніцтва паміж Масквой і Рэспублікай Беларусь. == Сям’я == * Жонка — Валянціна Міхайлаўна Шчэрба, педагагічная работніца, узнагароджана знакам Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «Выдатнік адукацыі Рэспублікі Беларусь». * Дачка — [[Людміла Віктараўна Шчэрба|Людміла Шчэрба]] (нар. 1973), беларуская паэтка і пісьменніца<ref name="НН" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. — ISBN 985-01-0251-9 {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Шчэрба Віктар Васілевіч}} [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міколагі СССР]] [[Катэгорыя:Міколагі Беларусі]] jp1rqkjpo43yc9yiktwrr2iyqcya3u0 2026 0 739286 5198290 5197602 2026-09-13T16:04:01Z JerzyKundrat 174 /* Жнівень */ 5198290 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 1q3ny4t9zcui0l6gc4skdip0xici1f6 5198339 5198290 2026-09-13T20:15:15Z JerzyKundrat 174 /* Верасень */ 5198339 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. == Верасень == * [[12 верасня]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 4nmun02xh6cac4pacdhbn24hdkn1epj 5198342 5198339 2026-09-13T20:18:21Z JerzyKundrat 174 /* Верасень */ 5198342 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === * [[12 верасня]]: Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 9dtqjtkipa4ad94ephsirkx0yaarwfd Курайскі хрыбет 0 740589 5198651 4511980 2026-09-14T07:49:37Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198651 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Курайскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Курайский хребет |Выява = Рябь в вики англ.JPG |Подпіс = Паўночны фас Курайскага хрыбта |CoordScale = |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = 140 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Вярхоўе Арталыка |Вышыня = 3446 |Краіна = Расія |Рэгіён = Рэспубліка Алтай |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Кура́йскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] на Усходнім Алтаі, [[Кош-Агацкі раён]], [[Рэспубліка Алтай]], водападзел рэк [[Башкаус]] і [[Чуя (прыток Катуні)|Чуя]]. Працягласць хрыбта каля 140 км, максімальная вышыня — 3446 м, вяршыня Вярхоўе Арталыка. На поўдні хрыбет мяжуе з Чуйскім і Курайскім стэпам. На ўсходзе прымыкае да хрыбта Чыхачова, з захаду аддзелены ад Айгулацкага хрыбта далінай ракі Чыбітка. Складзены метамарфічнымі пародамі. На паўднёвым схіле выходзяць кантынентальныя друзлыя асадкі [[палеаген]]у і [[неаген]]у. Паўночны схіл ніжэй гольцавай зоны пакрыты субальпійскімі лугамі і лісцевымі лясамі, паўднёвы — стэпавай расліннасцю. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Алтайскія горы]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Рэспублікі Алтай]] 1v7vb6k0b85jxspz8pg364eub8xm88s Калыванскі хрыбет 0 741845 5198639 4523228 2026-09-14T07:49:14Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198639 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Калыванскі хрыбет |Нацыянальная назва = ru/Колыванский хребет |Выява = Колыванский хребет.jpg |Подпіс = Калыванскі хрыбет: Вялікая гара ў наваколлях сяла [[Савушка]]. [[Алтайскі оптыка-лазерны цэнтр імя Г. С. Цітова|Алтайскі оптыка-лазерны цэнтр]] |Горная сістэма = Алтайскія горы |Плошча = |Даўжыня = 100 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сінюха (гора) |Вышыня = 1206 |Краіна = Расія |Рэгіён = Алтайскі край |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Калыванскі хрыбет''' ({{lang-ru|Колыванский хребет}}) — [[горны хрыбет]] на паўночным захадзе [[Алтай|Алтайскіх гор]], у [[Алтайскі край|Алтайскім краі]] [[Расія|Расіі]]. Багаты на [[карысныя выкапні]], якія пачаў распрацоўваць А. Дзямідаў у XVII стагоддзі ў [[Змяінагорск]]у і [[Калывань (Новасібірская вобласць)|Калывані]]. Масіў Калыванскага хрыбта — нізкагорны хрыбет (ад 600 да 800 м) у межах Перадалтайскай раўніны з вяршынямі вышэй за тысячу метраў: Раўнюха (1110 м), Паўночны Камень (1002 м) і найвышэйшы пункт — гара Сінюха. Размешчаны на тэрыторыі [[Змяінагорскі раён|Змяінагорскага]], Кур’інскага і Краснашчокаўскага раёнаў Алтайскага края. Даўжыня хрыбта каля 100 км. Хрыбет служыць водападзелам для рэк [[Алей (рака)|Алей]] і [[Чарыш]]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Алтайскага края]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Азіі]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Расіі]] asmg20u74xe3avq4tb7go48ekh9uold Сіняк (горны масіў) 0 742776 5198691 4614985 2026-09-14T07:51:17Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198691 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сіняк}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сіняк |Нацыянальная назва = uk/Синяк |Выява = |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Усходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 1018 |Краіна = Украіна |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Сіняк''' ({{lang-uk|Синяк}}) — горны масіў [[Выгарлат-Гутынскі хрыбет|Вулканічнага хрыбта]] [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]] у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Ляжыць на правабярэжжы ракі [[Латарыца|Латарыцы]]. Цягнецца на 18-20 км з захаду на ўсход, на 22 км з поўначы на поўдзень. Абсалютныя вышыні 900—1000 м, адносныя перавышэнні на далінамі рэк 300—850 м. Найвышэйшая вяршыня — Дунаўка (1018 м). У геалагічнай будове масіва ўдзельнічаюць эфузіўныя ([[андэзіт]]ы, андэзіта-[[базальт]]ы, [[дацыт]]ы) і [[фліш]]авыя ([[пескавік]]і, сланцы) пароды. Грэбянёвыя паверхні хрыбтоў пераважна вострыя, лакальна купалападобныя, расчлянёныя далінамі рэчак і ярамі. Схілы крутыя, прамыя і пукатыя, з густой эразійнай сеткай. Здараюцца апоўзні, селі, паводкі. Даліны рэк Вызныцы, Абавы, Матэковай, Пыні V-падобныя і каньёнападобныя. Пераважаюць нізкагорныя мясцовасці з дубова-букавымі (да вышыні 600 м) і букавымі лясамі з невялікім дамешкам хвойных парод. Развіта земляробства і агародніцтва. Прыродныя лячэбныя мінеральныя воды выкарыстоўваюцца на кліматычных бальнеалагічных курортах «Сыняк» і «Карпаты». == Літаратура == * ''Ковальчук І. П.'' Синяк // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993. {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Украінскія Карпаты]] s8wjdmirqhurksrxwoq9k8recq0idbq 5198695 5198691 2026-09-14T07:52:25Z Ueschar 151377 афармленне 5198695 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сіняк}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Сіняк |Нацыянальная назва = uk/Синяк |Горная сістэма = [[Усходнія Карпаты]] |Вышыня = 1018 |Краіна = Украіна |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Сіняк''' ({{lang-uk|Синяк}}) — горны масіў [[Выгарлат-Гутынскі хрыбет|Вулканічнага хрыбта]] [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]] у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Ляжыць на правабярэжжы ракі [[Латарыца|Латарыцы]]. Цягнецца на 18-20 км з захаду на ўсход, на 22 км з поўначы на поўдзень. Абсалютныя вышыні 900—1000 м, адносныя перавышэнні на далінамі рэк 300—850 м. Найвышэйшая вяршыня — Дунаўка (1018 м). У геалагічнай будове масіва ўдзельнічаюць эфузіўныя ([[андэзіт]]ы, андэзіта-[[базальт]]ы, [[дацыт]]ы) і [[фліш]]авыя ([[пескавік]]і, сланцы) пароды. Грэбянёвыя паверхні хрыбтоў пераважна вострыя, лакальна купалападобныя, расчлянёныя далінамі рэчак і ярамі. Схілы крутыя, прамыя і пукатыя, з густой эразійнай сеткай. Здараюцца апоўзні, селі, паводкі. Даліны рэк Вызныцы, Абавы, Матэковай, Пыні V-падобныя і каньёнападобныя. Пераважаюць нізкагорныя мясцовасці з дубова-букавымі (да вышыні 600 м) і букавымі лясамі з невялікім дамешкам хвойных парод. Развіта земляробства і агародніцтва. Прыродныя лячэбныя мінеральныя воды выкарыстоўваюцца на кліматычных бальнеалагічных курортах «Сыняк» і «Карпаты». == Літаратура == * ''Ковальчук І. П.'' Синяк // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993. {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Украінскія Карпаты]] hfxxo3emsjry9my8q76qhkaef16nwlj 5198876 5198695 2026-09-14T11:05:35Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198876 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Сіняк}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Сіняк |Нацыянальная назва = uk/Синяк |Горная сістэма = [[Усходнія Карпаты]] |Вышыня = 1018 |Краіна = Украіна |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Сіняк''' ({{lang-uk|Синяк}}) — горны масіў [[Выгарлат-Гутынскі хрыбет|Вулканічнага хрыбта]] [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]] у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Ляжыць на правабярэжжы ракі [[Латарыца|Латарыцы]]. Цягнецца на 18-20 км з захаду на ўсход, на 22 км з поўначы на поўдзень. Абсалютныя вышыні 900—1000 м, адносныя перавышэнні на далінамі рэк 300—850 м. Найвышэйшая вяршыня — Дунаўка (1018 м). У геалагічнай будове масіва ўдзельнічаюць эфузіўныя ([[андэзіт]]ы, андэзіта-[[базальт]]ы, [[дацыт]]ы) і [[фліш]]авыя ([[пескавік]]і, сланцы) пароды. Грэбянёвыя паверхні хрыбтоў пераважна вострыя, лакальна купалападобныя, расчлянёныя далінамі рэчак і ярамі. Схілы крутыя, прамыя і пукатыя, з густой эразійнай сеткай. Здараюцца апоўзні, селі, паводкі. Даліны рэк Вызныцы, Абавы, Матэковай, Пыні V-падобныя і каньёнападобныя. Пераважаюць нізкагорныя мясцовасці з дубова-букавымі (да вышыні 600 м) і букавымі лясамі з невялікім дамешкам хвойных парод. Развіта земляробства і агародніцтва. Прыродныя лячэбныя мінеральныя воды выкарыстоўваюцца на кліматычных бальнеалагічных курортах «Сыняк» і «Карпаты». == Літаратура == * ''Ковальчук І. П.'' Синяк // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993. {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Украінскія Карпаты]] bkg5t2pdckouw35sof4581we8cgyeay Выгарлат-Гутынскі хрыбет 0 742834 5198598 4965766 2026-09-14T07:39:42Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198598 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Выгарлат-Гутынскі хрыбет |Нацыянальная назва = uk/Вигорлат-Гутинський хребет |Выява = Вигорлат-Гутинский вулканический хребет.png |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Усходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = 125 |Шырыня = 8-20 |Найвышэйшая вяршыня = Бужора |Вышыня = 1081 |Краіна = Славакія/Украіна/Румынія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Украіна |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Выгарлат-Гутынскі хрыбет''', '''Вулканічны хрыбет''' ({{lang-uk|Вигорлат-Гутинський хребет, Вулканічний хребет}}) — горны масіў [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]] у [[Славакія|Славакіі]], [[Украіна|Украіне]] і [[Румынія|Румыніі]]. Знаходзіцца паміж [[Паланінскі хрыбет|Паланінскім хрыбтом]] і [[Закарпацкая нізіна|Закарпацкай нізінай]]. Параважаюць вышыні ад 600 да 1000 м, максімальная — 1081 м (г. [[Бужора]]). У геалагічнай будове ўдзельнічаюць вулканічныя горныя пароды — [[андэзіт]]ы, андэзіта-[[базальт]]ы, [[дацыт]]ы і [[туф]]ы [[пліяцэн]]авага ўзросту. Сумарная магутнасць эфузіўнай тоўшчы перавышае 1000 м. Характэрны [[кальдэра|кальдэры]]. [[Файл:Pohľad_na_Vihorlat_z_Červenej_skaly.JPG|thumb|left|Гара Вігарлат, Славакія.]] Рэльеф нізкагорна-ўвалісты, эразійна-дэнудацыйны. Адносныя перавышэнні дасягаюць 300—500 м. Паўночна-ўсходнія схілы крутыя, цяжкадаступныя, паўднёва-заходнія — больш спадзістыя, утвараюць сістэму адгор’яў. Вяршыні пераважна купалападобнай формы. Пашыраны эразійныя, асыпныя і селевыя працэсы. Даліны прытокаў [[Ціса|Цісы]] ([[Уж (прыток Лабараца)|Уж]], [[Латарыца]], [[Баржава (рака)|Баржава]], Рыка) расчляняюць хрыбет на асобныя масівы — [[Макавіца (хрыбет)|Макавіца]], [[Сіняк (горны масіў)|Сіняк]], [[Вялікі Дзіл]], Тупы і інш. Да вышыні 450 м хрыбет укрыты пераважна дубовымі, дубова-грабавымі і дубова-букавымі лясамі, вышэй — букавымі. Перадгор’і большай часткай разараны, густа заселены. == Літаратура == * ''Ковальчук І. П.'' Вигорлат-Гутинське вулканічне пасмо // Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. Т. 1. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989. {{ref-uk}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Горы Украіны]] gxa3ubb59srxazl54rhcrh9ffbsftsl Цюнлайшань 0 743330 5198731 4639966 2026-09-14T07:54:36Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198731 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = zh/邛崃山 |Выява = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = Сіна-Тыбецкія горы |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сыгуняншань |Вышыня = 6250 |Краіна = Кітай |Рэгіён = Сычуань |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Цюнлайшань''' ({{Кітайская||邛崃山|Qiónglái shān}}) — горны хрыбет у Кітаі, частка [[Сіна-Тыбецкія горы|Сіна-Тыбецкіх гор]]. == Геаграфія == Горы Цюнлай знаходзяцца ў {{нп3|Нгава-Тыбецка-Цянская аўтаномная акруга|Нгава-Тыбецка-Цянскай аўтаномнай акрузе|ru|Нгава-Тибетско-Цянский автономный округ}} правінцыі [[Сычуань]]. Яны працягнуліся з поўначы на поўдзень прыкладна на 250 км. Найвышэйшы пункт знаходзіцца ў паўднёвай частцы хрыбта — гара [[Сыгуняншань]] (6250 м). Горы Цюнлай з’яўляюцца водападзелам дзвюх буйных рэк правінцыі Сычуань: на ўсход ад іх працякае рака [[Міньцзян (прыток Янцзы)|Міньцзян]], а на захад — рака {{нп3|Дадухэ||ru|Дадухэ}}. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Кітая]] [[Катэгорыя:Сычуань]] 2vmdl1rkdgigm2h9iaounc6resxydi1 Ч’ерна Гора 0 743379 5198896 4541820 2026-09-14T11:17:40Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198896 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Ч’ерна Гора |Выява = Mountains Cierna hora Slovakia 675.jpg |Подпіс = Горны хрыбет Ч’ерна Гора |Краіна = Славакія |Найвышэйшая вяршыня = Рагачка (гара) |Вышыня = 1028 }} '''Ч’ерна Гора''' ({{lang-sk|Čierna hora}}) — горны масіў ва ўсходняй [[Славакія|Славакіі]] паміж рэкамі [[Горнад]]ам і [[Торыса]]й, частка [[Славацкае Рудагор’е|Славацкага Рудагор’я]]. == Геаграфія == Горны хрыбет Ч’ерна Гора знаходзіцца на поўнач ад горада [[Кошыцы]] і акружаны [[Кошыцкая катлавіна|Кошыцкай катлавінай]] на поўдні і ўсходзе і [[Шарышскае нагор’е|Шарышскім нагор’ем]] на паўночным усходзе і поўначы. На поўначы ляжыць [[Браніска (горы)|Браніска]], на паўночным захадзе — [[Горнадзкая катліна]], на захадзе — [[Волаўскае нагор’е]]. Самая высокая вяршыня — [[Рагачка (гара)|Рагачка]] (1028,5 м над узроўнем мора) на заходнім ускрайку горнага хрыбта. На тэрыторыі горнага хрыбта пабудавана дамба [[Ружын (вадасховішча)|Ружын]] у Горнадзе. Ч’ерна Гора ў асноўным выкарыстоўваецца для лясной гаспадаркі і турызму. == Характарыстыка == [[Клімат]] умерана цёплы, у нагор’ях халодны. Сярэдняя тэмпература у студзені −5&nbsp;°C, у ліпені 16,5&nbsp;°C. У сярэднім за год выпадае 700—800 мм ападкаў. Горны хрыбет складаецца пераважна з гор, рэльеф — [[плато]]. Больш за 70 % горнага хрыбта складаюць лясы (пераважна [[бук]]). Геалагічны склад: у цэнтральнай частцы — крышталічныя пароды ([[Парарула|парарулы]], [[слюдзяны сланец]] і інш.), у паўночнай і паўднёвай частках — [[мезазой]]скія пароды крыжанскага падраздзялення ([[кварц]], [[сланец]] і інш.), Глебы пераважна бурыя, месцамі рэндзіны, на Горнадзкай раўніне — [[алювіяльныя глебы]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горы Славакіі]] [[Катэгорыя:Заходнія Карпаты]] k7luin56x1m9v8oqj2gfzhvytw0tyuj Мулан’е 0 746994 5198661 4567352 2026-09-14T07:50:01Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198661 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Мулан’е |Нацыянальная назва = en/Mulanje |Выява = Mount Mulanje (15073631344).jpg |Подпіс = |Горная сістэма = |Плошча = 13000 |Даўжыня = |Шырыня = |Перыяд утварэння = |Найвышэйшая вяршыня = Салітва |Вышыня = 3002 |Краіна = Малаві |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Mount Mulanje }} '''Мулан’е''' ({{lang-en|Mulanje}}) — [[гара|горны]] масіў на паўднёвым усходзе [[Малаві]]. Найвышэйшы пункт — гара Салітва (3002 м над узроўнем [[акіян]]у). Агульная плошча — 650 км². Мулан’е часцяком называюць «горным востравам», паколькі ён узвышаецца над [[Вялікая рыфтавая даліна|Вялікай рыфтавай далінай]], але на самой справе адзначае яе ўсходні схіл. Масіў складзены [[сіеніт]]амі і [[граніт]]амі. Адметны густымі [[кедр]]авымі [[лес|лясамі]]. Створаны тут [[нацыянальны парк]] намінаваны ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Народ [[ломвэ]], што насяляе ваколіцы масіву, асацыюе яго з духамі мёртвых. Назва гары Салітва перакладаецца з мовы ломвэ як «месца, куды нельга хадзіць» == Спасылкі == * [https://www.malawitourism.com/regions/south-malawi/mount-mulanje Mount Mulanje] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1419 Mulanje Mountain Biosphere Reserve] * [https://malawiplus.com/lomwe The Lomwe People] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Малаві]] esbwykh0ddqiizes5ftlayn49g828zq 5198901 5198661 2026-09-14T11:19:35Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198901 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Мулан’е |Нацыянальная назва = en/Mulanje |Выява = Mount Mulanje (15073631344).jpg |Плошча = 13000 |Найвышэйшая вяршыня = Салітва |Вышыня = 3002 |Краіна = Малаві }} '''Мулан’е''' ({{lang-en|Mulanje}}) — [[гара|горны]] масіў на паўднёвым усходзе [[Малаві]]. Найвышэйшы пункт — гара Салітва (3002 м над узроўнем [[акіян]]у). Агульная плошча — 650 км². Мулан’е часцяком называюць «горным востравам», паколькі ён узвышаецца над [[Вялікая рыфтавая даліна|Вялікай рыфтавай далінай]], але на самой справе адзначае яе ўсходні схіл. Масіў складзены [[сіеніт]]амі і [[граніт]]амі. Адметны густымі [[кедр]]авымі [[лес|лясамі]]. Створаны тут [[нацыянальны парк]] намінаваны ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Народ [[ломвэ]], што насяляе ваколіцы масіву, асацыюе яго з духамі мёртвых. Назва гары Салітва перакладаецца з мовы ломвэ як «месца, куды нельга хадзіць» == Спасылкі == * [https://www.malawitourism.com/regions/south-malawi/mount-mulanje Mount Mulanje] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1419 Mulanje Mountain Biosphere Reserve] * [https://malawiplus.com/lomwe The Lomwe People] [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Малаві]] e37s6jatpkl65iipcoejru02a3t19sh Баржава (горы) 0 751743 5198923 4615319 2026-09-14T11:46:50Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198923 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Баржава}} {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Баржава |Нацыянальная назва = uk/Боржава |Краіна = Украіна |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 50 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сцій |Вышыня = 1681 |Пазіцыйная карта = }} '''Баржава''' ({{lang-uk|Боржава}}) — горны масіў на [[Паланінскі хрыбет|Паланінскім хрыбце]] [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]] паміж рэкамі [[Латарыца]]й і Рыкай у межах [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Даўжыня звыш 50 км, шырыня да 3-4 км. Вышыня да 1681 м (г. [[Сцій]]). Прыграбянёвыя паверхні выраўнаваныя, з асобнымі конусападобнымі вяршынямі. Складаецца з [[фліш]]у (у пластах пераважаюць [[пескавік]]і). Схілы рассечаны рэчкамі. Да вышыні 1450 м — пояс букавых лясоў, вышэй — субальпійская расліннасць. На схілах г. Сцій створаны заказнік. На паўднёва-заходнім макрасхіле размешчана метэастанцыя Плай (1330 м). Раён турызму. == Літаратура == * ''Ковальчук І. П.'' Боржава // Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989. Т. 1. {{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Украінскія Карпаты]] aq89ue9xrj617skx2u3ucfgzq75u5ku Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5198283 5197916 2026-09-13T15:51:48Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5198283 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аб’ёмны аналіз|2026-09-11T09:46:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стратэгічная культура|2026-09-11T09:13:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Барыс Віктаравіч Сапуноў|2026-09-10T18:21:24Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Хаім Эрэнрайх|2026-09-10T15:23:13Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Іван Васілевіч Абраімаў|2026-09-10T12:07:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леанід Ягоравіч Абаленскі|2026-09-10T06:06:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ірэна Эльжбета Адамавічуце-Чэкманене|2026-09-09T22:39:56Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|2026-09-09T13:18:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|2026-09-09T11:43:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dlwpvyciybzan33i9fj4njd41uly171 Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5198281 5196622 2026-09-13T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5198281 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Абашава (Чувашыя)|2026-09-10T07:40:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|2026-09-09T11:43:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Азенкур|2026-09-07T07:23:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хавіджа|2026-09-07T05:59:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абеокута|2026-09-04T10:15:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аркашон|2026-09-04T08:47:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рашаціха|2026-09-03T12:13:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Смоліна (Ніжагародская вобласць)|2026-09-03T12:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тонкіна|2026-09-03T11:59:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Спаскае (Спаскі раён)|2026-09-03T06:57:20Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> phz2hedqoonwt08fqoau24yhqmgr2nb Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5198278 5197912 2026-09-13T15:50:50Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5198278 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Прамысловы завулак (Мінск)|2026-09-13T14:56:22Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адам Кісель|2026-09-13T12:22:45Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Прамысловая вуліца (Мінск)|2026-09-13T10:45:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Гета ў Бабінавічах|2026-09-12T21:16:53Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Трафім Сямёнавіч Радзюк|2026-09-12T19:01:36Z|Pansosh}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гісторыя беларускай літаратуры (Гарэцкі)|2026-09-12T10:13:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Шумскі|2026-09-12T10:11:15Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў ЗША|2026-09-10T22:21:48Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Руска-беларускі слоўнік (1936)|2026-09-10T21:54:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі|2026-09-10T21:52:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Алесь Некрашэвіч|2026-09-10T21:40:10Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ў Латвіі|2026-09-10T21:25:42Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Беларусазнаўства ва Украіне|2026-09-10T21:08:42Z|АлесьНавіцкі90}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> iz2c3x1sim8a54w57lrg416rtzeha8t Ганна Аляксееўна Перасільд 0 754777 5198410 5130535 2026-09-13T22:08:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198410 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} {{External media |image1 = [https://s09.stc.yc.kpcdn.net/share/i/4/2312376/wr-420.webp Ганна Перасільд у 2023 годзе] }} '''Ганна Аляксееўна Перасільд''' ({{lang-ru|Анна Алексеевна Пересильд}}; нар. [[20 мая]] [[2009]]) — расійская актрыса, дачка актрысы [[Юлія Сяргееўна Перасільд|Юліі Перасільд]] і рэжысёра [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксея Учыцеля]]. Шырокую вядомасць атрымала дзякуючы адной з галоўных роляў у серыяле «[[Слова пацана. Кроў на асфальце]]» (2023). == Біяграфія == Нарадзілася 20 мая 2009 года ў [[Масква|Маскве]]. Маці — актрыса [[Юлія Сяргееўна Перасільд|Юлія Перасільд]], бацька — рэжысёр [[Аляксей Яфімавіч Учыцель|Аляксей Учыцель]]<ref>{{Cite web|url=http://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/yuliya-peresild-exclusive-interview-2017/|title=Юлия Пересильд: «Бороться за роли и бороться за мужчин бессмысленно»|date=2017-09-09|publisher=[[Marie Claire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911204526/http://www.marieclaire.ru/stil-zjizny/yuliya-peresild-exclusive-interview-2017/|archive-date=2017-09-11|access-date=2017-09-11|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.cosmo.ru/stars/news/09-09-2017/yuliya-peresild-priznalas-chto-aleksey-uchitel-otec-ee-docherey/ Юлия Пересильд призналась, что Алексей Учитель — отец её дочерей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170910173947/https://www.cosmo.ru/stars/news/09-09-2017/yuliya-peresild-priznalas-chto-aleksey-uchitel-otec-ee-docherey/ |date=10 верасня 2017 }} // cosmo.ru, 9 сентября 2017</ref>. Бацькі былі супраць таго, каб дзяўчынка пачынала кар’еру ў кіно, і нейкі час адхілялі адпаведныя прапановы<ref>[https://www.rbc.ru/life/news/642ecfc29a7947570a1a7d24 «Тяжело». Пересильд озвучила их с Учителем позицию о кинокарьере дочерей. Актриса и режиссер пытались не допустить, чтобы их дети снимались в кино]</ref>. Тым не менш у 2018 годзе Перасільд-малодшая атрымала ролю ў фільме [[Сяргей Яўгенавіч Макрыцкі|Сяргея Макрыцкага]] «[[Чарнавік (фільм)|Чарнавік]]». У 2020 годзе яна знялася ў карціне [[Наталія Андрэеўна Канчалоўская|Наталіі Канчалоўскай]] «[[Першы снег (фільм, 2021)|Першы снег]]»<ref>[https://spletnik.ru/98926-doch-yulii-peresild-poluchila-rol-v-kino-96028 Старшая дочь Юлии Пересильд и Алексея Учителя получила новую роль в кино]</ref><ref>[https://www.novochag.ru/obshchestvo/novosti/11-letyaya-doch-yulii-peresild-i-alekseya-uchitelya-debyutirovala-v-kino/ 11-летняя дочь Юлии Пересильд и Алексея Учителя дебютировала в кино]</ref><ref>[https://www.kp.ru/daily/27368/4550141/ Пересильд и Учитель воссоединились на премьере фильма своей дочери]</ref>. У 2022 годзе згуляла галоўную ролю дзяўчынкі-альбіноса Мука ў фільме Ганны Гараян «[[Тыбра]]»<ref>[https://www.rbc.ru/life/news/62fcce029a79473f59ea0502 Дочь Юлии Пересильд стала девочкой-альбиносом в триллере «Тибра». В работе над картиной также приняли участие Юрий Мороз и Виктория Исакова]</ref>, прычым атрымала за гэтую карціну галоўную жаночую ўзнагароду на кінафестывалі SOL<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://cultgoroda.com/2022/07/05/8532-2/|title=Фильм «Тибра» получил приз на фестивале SOL в Испании|website=КУЛЬТ'ГОРОДА|date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731193553/https://cultgoroda.com/2022/07/05/8532-2/|archive-date=2022-07-31|access-date=2022-07-31|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/family/news/2023/11/03/21635611.shtml Пересильд заявила, что у ее дочери все в порядке с головой]</ref>. Яе гульню высока ацанілі рэцэнзенты<ref>{{Cite web |url=https://www.kinoafisha.info/reviews/8329243/ |title=«Тибра»: Рецензия Киноафиши |access-date=19 снежня 2023 |archive-date=3 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203081427/https://www.kinoafisha.info/reviews/8329243/ |url-status=dead }}</ref>. У 2023 годзе актрыса з’явілася ў серыяле [[Жора Крыжоўнікаў|Жоры Крыжоўнікава]] «[[Слова пацана. Кроў на асфальце]]» ў адной з галоўных роляў. Яна згуляла Айгуль<ref>[https://www.thevoicemag.ru/stars/news/10-11-2023/est-odna-dogovorennost-doch-peresild-i-uchitelya-raskryla-pravdu-ob-otnosheniyah-s-roditelyami-posle-ih-rasstavaniya/ «Есть одна договоренность»: дочь Пересильд и Учителя раскрыла правду об отношениях с родителями после их расставания]</ref><ref>[https://muz-tv.ru/news/yuliya-peresild-razreshila-docheri-snyatsya-v-roli-devochki-perezhivshey-nasilie-bylo-strashno/ Дочь Юлии Пересильд сыграла девочку, пережившую насилие: «Было очень страшно»]</ref>. Карціна стала адным з самых гучных расійскіх тэлепраектаў 2023 года, а Ганна за кошт гэтага хутка абышла па папулярнасці сваю маці: пра гэта кажуць, у прыватнасці, даныя пошукавіка Яндэкса<ref>{{Cite web |url=https://vk-smi.ru/persona/1212490 |title=В поисковике Яндекса дочь Юлии Пересильд обогнала мать по популярности |access-date=19 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204171130/https://vk-smi.ru/persona/1212490 |url-status=dead }}</ref>. Дзяўчынка рана стала аб’ектам цікавасці СМІ як дачка знакамітай маці. Шэраг федэральных тэлеканалаў узяў у яе інтэрв’ю ў 2021 годзе ў [[Байканур (горад)|Байкануры]], калі Юлія Перасільд знаходзілася ў космасе, на здымках фільма «[[Выклік (фільм, 2023)|Выклік]]»<ref>[https://www.woman.ru/news/ty-nash-kosmos-docheri-yulii-peresild-vstretili-ee-posle-vozvrasheniya-na-zemlyu-id686978/ «Ты — наш космос»: дочери Юлии Пересильд встретили ее после возвращения на Землю]</ref>. Ганна выканала аднайменную песню, напісаную для фільма. Маці і дачка ўдзельнічалі ў тэлевізійным шоу «Дзве зоркі»<ref>[https://utro.ru/news/showbiz/2023/07/20/1530856.shtml «Всегда в цене»: юной дочери Пересильд нашли необычную работу]</ref>. У 2022 годзе ў часопісе «Москва» было апублікавана меркаванне Ганны Перасільд пра асаблівасці сталічнага жыцця<ref>[https://lenta.ru/news/2022/09/14/peresild_msc/ Дочь Пересильд высказалась о москвичах]</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх|ру}} {{У фільме|2018|[[Чарнавік (фільм)|Чарнавік]]|дачка Пятра Мікалаевіча}} {{У фільме|2021|[[Першы снег (фільм, 2021)|Першы снег]]|Аліса}} {{У фільме|2022|[[Тыбра]]|Мука}} {{УСерыяле|2023||[[Слова пацана. Кроў на асфальце]]|Айгуль Ахмерава}} {{УСерыяле|2024||[[Пяшчота 2]]|Агата}} {{УФільмеНіз|ру}} == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://moskvichmag.ru/lyudi/eto-moj-gorod-aktrisa-anka-peresild Это мой город: актриса Анка Пересильд] * [https://www.vokrug.tv/article/show/17016164491/ Анна Пересильд раскрыла подробности съемок сцены с поцелуем в сериале «Слово пацана. Кровь на асфальте»] * [https://www.gazeta.ru/culture/news/2023/12/03/21840919.shtml 14-летняя дочь Юлии Пересильд поцеловалась на съемках впервые в жизни] * [https://www.kinoafisha.info/articles/udar-dlya-uchitelya-doch-peresild-obeschestili-v-seriale-slovo-pacana-krov-na-asfalte_id66464_a14984812/ Удар для Учителя: дочь Пересильд обесчестили в сериале «Слово пацана. Кровь на асфальте»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231204170555/https://www.kinoafisha.info/articles/udar-dlya-uchitelya-doch-peresild-obeschestili-v-seriale-slovo-pacana-krov-na-asfalte_id66464_a14984812/ |date=4 снежня 2023 }} {{продкі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры Расіі]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] 1wc782f8bvamegjtogw3bvgo314zk0d Вікторыя Робертаўна Алешка 0 757541 5198260 5018870 2026-09-13T14:32:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198260 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Алешка}} {{Музыкант}} '''Вікторыя Робертаўна Алешка''' ({{Н|Ж}} [[4 мая]] [[1990|1980]], [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларуская спявачка, тэлевядучая, [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь]]<ref name="zvanie">{{Cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/ofitsialnyj-priem-ot-imeni-prezidenta-belarusi-po-sluchaju-starogo-novogo-goda-12915|title=Официальный прием от имени Президента Беларуси по случаю старого Нового года|website=president.gov.by|date=2016-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825133101/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/ofitsialnyj-priem-ot-imeni-prezidenta-belarusi-po-sluchaju-starogo-novogo-goda-12915|archive-date=2017-08-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>, уладальніца [[Медаль Францыска Скарыны|медалі Францыска Скарыны]]<ref name="medal">{{Cite web|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/9-chelovek-udostoeny-gosudarstvennyx-nagrad-respubliki-belarus-7794|title=Спортсмены, артисты и журналисты удостоены наград и благодарностей Президента Беларуси|website=president.gov.by|date=2014-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026001212/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/9-chelovek-udostoeny-gosudarstvennyx-nagrad-respubliki-belarus-7794|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. Мае самы нізкі жаночы пеўчы голас — кантральта. Працуе ў стылях [[эстрада]], [[шансон]]. == Творчая біяграфія == З 6 гадоў Вікторыя наведвала музычную студыю, вучылася ігры на скрыпцы і фартэпіяна. Там жа пачала спяваць у хоры, дзе і адкрыліся яе вакальныя здольнасці. У 13 гадоў дзяўчынка становіцца ўдзельніцай школьнага вакальнага гуртка пад кіраўніцтвам Сяргея Аляксандравіча Собаля<ref name="minsknews">{{Cite web|url=http://minsknews.by/blog/2016/02/18/kulturnyiy-kod-ledi-viktoriya|title=ЗАСЛУЖЕННЫЙ. ЛЕДИ ВИКТОРИЯ|website=minsknews.by|date=2016-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170425050325/http://minsknews.by/blog/2016/02/18/kulturnyiy-kod-ledi-viktoriya/|archive-date=2017-04-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>, выступае ў школьных і раённых канцэртах. У 1996 годзе юная артыстка спрабуе сілы ў гарадскім фестывалі маладых выканаўцаў эстраднай песні «Белая Русь» і атрымлівае Гран-Пры<ref>{{Cite web|url=http://www.zorika.by/?p=9059|title=Виктория Алешко: “Надо мечтать, дерзать и ничего не бояться!”|website=www.zorika.by|date=2012-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025190548/http://www.zorika.by/?p=9059|archive-date=2017-10-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. Годам пазней вядомы канцэртны рэжысёр Аляксандр Дзмітрыевіч Вавілаў заўважае пачынаючую спявачку і запрашае Вікторыю выступіць у канцэрце, прысвечаным 20-годдзю Маскоўскага раёна Мінска, у якім прымаюць удзел самыя яркія зоркі беларускай эстрады. У хуткім часе Аляксандр Дзмітрыевіч прапануе народнаму артысту Беларусі [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васілю Пятровічу Раінчыку]] праслухаць яе, і ў красавіку 1997 года Вікторыя становіцца салісткай легендарнай студыі «Верасы»<ref name="minsknews"/>, а праз некалькі месяцаў — яшчэ і артысткай Маладзёжнага тэатра эстрады<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/viktoriya-v-shansone.html|title=Виктория в шансоне|website=www.sb.by|date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025185108/https://www.sb.by/articles/viktoriya-v-shansone.html|archive-date=2017-10-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. У 1998 годзе спявачка заваявала Гран-Пры V Рэспубліканскага фестывалю беларускай паэзіі і песні «Маладзечна-98»<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/viktoriya-aleshko-moe-serdtse-svobodno.html|title=Виктория Алешко: мое сердце свободно|website=www.sb.by|date=2016-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025185250/https://www.sb.by/articles/viktoriya-aleshko-moe-serdtse-svobodno.html|archive-date=2017-10-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. У наступным годзе разам з ансамблем «[[Белорусские песняры|Беларускія песняры]]» і іншымі артыстамі адпраўляецца на гастролі па Краснадарскім краі<ref>{{Cite web|url=http://www.vminsk.by/news/17/47674|title=КАК ВИКТОРИЯ АЛЕШКО СТАЛА ЗВЕЗДНОЙ ПРИНЦЕССОЙ|website=www.vminsk.by|date=2007-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327034421/http://www.vminsk.by/news/17/47674/|archive-date=2017-03-27|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. У 2000 годзе на міжнародным конкурсе маладых выканаўцаў «Віцебск» у рамках фестывалю «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі базар]]» узнагароджана спецыяльнай прэміяй FIDOF<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE-%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8E-%D1%83-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5|title=Виктория Алешко: К алкоголю у меня особое отношение|website=www.ctv.by|date=2010-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828094649/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE-%D0%BA-%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8E-%D1%83-%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5|archive-date=2017-08-28|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. У 2001 годзе прыняла ўдзел у вялікім канцэртным туры па краіне з акцыяй «Красуй, Беларусь!»<ref>{{Cite web|url=http://verasy.com/index.php/history/bio|title=Биография народного артиста Беларуси Василия Петровича Раинчика|website=verasy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811191841/http://verasy.com/index.php/history/bio|archive-date=2017-08-11|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. У гэтым жа годзе паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры]] на эстраднае аддзяленне па класе вакалу<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.by/daily/24186.4/394078|title=Певица Виктория АЛЕШКО: «Я не хочу быть мамкой для взрослого мужчины»|website=www.kp.by|date=2008-10-23|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. Пазней выступіла на міжнародным фестывалі «Залаты шлягер» (Магілёў), дзе была адзначана ўвагай сусветна вядомага кампазітара і спевака [[Тота Кутуньё]]. У 2002 годзе становіцца лаўрэатам тэлеконкурсу песні «Хіт-Момант» ([[СТБ|СТВ]]), а годам пазней перамагае ў намінацыі «Рэтра-трэк» на тэлевізійным фестывалі «на скрыжаваннях Еўропы» (першы нацыянальны тэлеканал). У 2004 годзе атрымлівае стыпендыі спецыяльнага фонду Прэзідэнта РБ па падтрымцы таленавітай моладзі<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/utrennyaya-zaryadka-s-mariey-bogatyr-i-pevicey-viktoriey-aleshko|title=Утренняя зарядка с Марией Богатырь и певицей Викторией Алешко|website=www.ctv.by|date=2014-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171029174023/http://www.ctv.by/utrennyaya-zaryadka-s-mariey-bogatyr-i-pevicey-viktoriey-aleshko|archive-date=2017-10-29|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. У 2006 годзе Вікторыя прымае ўдзел у шэрагу канцэртаў у рамках грамадска-патрыятычнай акцыі «За Беларусь!», якія трансляваліся на агульнанацыянальным тэлеканале ([[АНТ]]). У наступным годзе артыстка пакідае студыю «Верасы» і пачынае самастойную творчую дзейнасць. Вікторыю запрашаюць выступіць у якасці госця на міжнародным фестывалі «Моладзь — за Саюзную дзяржаву» (Растоў-на-Доне, 2007). У 2008 годзе адпраўляецца ў [[Тэль-Авіў]] для ўдзелу ў канцэрце «Мы з Беларусі», прысвечаны 60-годдзю незалежнасці дзяржавы Ізраіль<ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/culture/2008/03/31/ic_news_117_288444|title=Звезды белорусской эстрады поздравят Израиль с 60-летием независимости|website=naviny.by|date=2008-03-31|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. Таксама ўдзельнічае ў праекце тэлеканала [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] «Бітва гарадоў», які праходзіць у [[Ніца|Ніцы]] (Францыя)<ref>{{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/bomond/2008/09/12/ic_articles_121_158954|title=Белорусские звезды сойдутся на ОНТ в «Битве городов»|website=naviny.by|date=2008-09-12|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. Супрацоўніцтва ў агульнанацыянальным тэлебачанні працягваецца серыяй канцэртаў на фестывалях «Новая хваля» (Юрмала), «Пяць зорак» (Сочы), а таксама ў гарадах Вільня і Варшава. У канцы года выходзіць кліп на песню «Карие глаза». 13 лістапада 2009 года ў родным Маладзёжным тэатры эстрады Вікторыя прэзентуе сваю першую сольную праграму «Вместе с тобой». У 2010 годзе спявачка атрымала запрашэнне выступіць у якасці ганаровага госця на Агульнапольскім фестывалі «Беларуская песня-2010» у [[Беласток]]у. На пачатку 2011 года Вікторыя прымае ўдзел у святочным канцэрце, прысвечаным інаўгурацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, які ў прамым эфіры транслявалі больш за 70 краін<ref name="alesya">{{Cite web|url=http://www.alesyamag.by/?p=6208|title=Виктория Алешко: «Я твоя, мой зритель!..»|website=www.alesyamag.by|date=2013-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709213353/http://www.alesyamag.by/?p=6208|archive-date=2017-07-09|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. Пазней артыстка выпускае кліп на песню «За тебя». У канцы года спявачка ўдзельнічае ў нацыянальным тэлевізійным музычным праекце «Еўрафэст» (адбор прадстаўніка на конкурс «[[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]») і выходзіць у фінал. Нягледзячы на тое, што Вікторыя не атрымала перамогу, яе «выступ пахваліў і адзначыў як лепшы сам [[Філіп Бядросавіч Кіркораў|Філіп Кіркораў]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.by/daily/25834/2808434|title=Беларусь на «Евровидении-2012» представит Алена Ланская|website=www.kp.by|date=2012-02-14|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе артыстка здымае кліп на песню «Мне хорошо». Спявачка знаходзіць сябе ў стылі [[шансон]], у якім працуе дагэтуль. Таксама, пачынаючы з 2012 года, Вікторыя становіцца пастаяннай сувядучай аўтарскай рубрыкі Юрыя Краснова «Акадэмія бяспекі» ў рамках праграмы «Аўтапанарама» (СТВ)<ref>{{Cite web|url=http://ap.by/info/vakancii.html|title=Как попасть в АВТОПАНОРАМУ|website=ap.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026001500/http://ap.by/info/vakancii.html|archive-date=2017-10-26|access-date=2017-08-24|url-status=dead}}</ref>. У 2013 годзе артыстка адпраўляецца ў сольны канцэртны тур па гарадах Беларусі з праграмай «Вместе с тобой». Увосень спявачку запрашаюць выступіць у святочным канцэрце ў гонар Дня горада Масквы<ref name="alesya"/>. У канца года выходзіць альбом «Я твоя». У загалоўным трэку пласцінкі Вікторыя спрабуе сябе і як аўтар тэксту. На пачатку 2014 года Вікторыя Алешка была ганаравана ганаровай дзяржаўнай узнагароды Рэспублікі Беларусь — [[Медаль Францыска Скарыны|медалі Францыска Скарыны]]<ref name="medal"/>. На працягу года працягваюцца гастролі з праграмай «Вместе с тобой». Таксама артыстка атрымлівае дыплом пераможцы ў намінацыі «Шансон-хіт» («Песня года Беларусі 2014», АНТ), а ў канцы года становіцца вядучай праграмы «Сустрэча з…» на тэлеканале «[[Беларусь 2]]». У гасцях у Вікторыі пабывалі такія вядомыя людзі, як [[Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч|Аляксандр Ціхановіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]], [[Вадзім Анатолевіч Дзевятоўскі|Вадзім Дзевятоўскі]], [[Ала Пятроўна Цупер|Ала Цупер]], [[Аляксандр Антонавіч Саладуха|Аляксандр Саладуха]]. У 2015 годзе прымае ўдзел у творчым вечары [[Віктар Якаўлевіч Дробыш|Віктара Дробыша]], дзе спявае дуэтам з [[Аўраам Русо|Аўраамам Русо]]<ref>{{Cite web|url=https://dosug.by/news/viktor_drobysh_khity_i_zvezdy_v_minske_proshel_tvorcheskiy_vecher_rossiyskogo_kompozitora.html|title=Виктор Дробыш, хиты и звезды: в Минске прошел творческий вечер российского композитора|website=dosug.by|date=2015-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926012711/https://dosug.by/news/viktor_drobysh_khity_i_zvezdy_v_minske_proshel_tvorcheskiy_vecher_rossiyskogo_kompozitora.html|archive-date=2020-09-26|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>. На пачатку 2016 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Вікторыі Алешкі прысуджана ганаровае званне «[[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]]»<ref name="zvanie"/>. У тымжа годзе Вікторыя была запрошаная ў журы XVI Нацыянальнага фестывалю беларускай песні і паэзіі «Маладзечна-2016», а пазней у журы Міжнароднага конкурсу выканаўцаў моладзевай песні фестывалю «Моладзь — за Саюзную дзяржаву» (Растоў-на-Доне)<ref>{{Cite web|url=http://www.rorbic.ru/news/item/306905|title=Стартовал фестиваль «Молодежь – за Союзное государство»|website=www.rorbic.ru|date=2016-09-16|access-date=2017-08-24|archive-date=25 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125084757/https://rorbic.ru/news/item/306905|url-status=dead}}</ref>. У 2017 годзе ў рамках «Дзён культуры Беларусі» адпраўляецца на гастролі ў Камбоджу і В’етнам<ref>{{Cite web|url=http://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/belarus-provedet-dni-kultury-v-kambodzhe-i-vjetname_i_57357.html|title=Беларусь проведет Дни культуры в Камбодже и Вьетнаме|website=www.belarus.by|date=2017-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025185942/http://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/belarus-provedet-dni-kultury-v-kambodzhe-i-vjetname_i_57357.html|archive-date=2017-10-25|access-date=2017-08-24|url-status=live}}</ref>, а пазней у Сербію, дзе праходзяць «Дні Мінска ў Бялградзе». == Крытыка == 17 верасня 2020 года падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]] ўдзельнічала ў праўладным канцэрце «Жаночы форум „За Беларусь“». На канцэрце песенныя выступы чаргаваліся з вуснымі прамовамі іншых людзей, якія асуджалі пратэстоўцаў, параўноўвалі з дэманамі, сектантамі і фашыстамі, падтрымлівалі Аляксандра Лукашэнку і дзейную ўладу. У зале знаходзіліся [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]], [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]] і іншыя набліжаныя да ўлады асобы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2020/09/17/v-minsk-arene-segodnya-organizovali-zhenskij-forum-za-belarus-strim|title=В «Минск-Арене» сегодня организовали женский форум «За Беларусь». Стрим - Лайфстайл Onlíner|author=Александр Владыко|website=Onlíner|date=2020-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203113050/https://people.onliner.by/2020/09/17/v-minsk-arene-segodnya-organizovali-zhenskij-forum-za-belarus-strim|archive-date=2022-12-03|access-date=2022-12-03|url-status=live}}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-29}} {{DEFAULTSORT:Алешка Вікторыя Робертаўна}} [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ohj9d4egs4411pkikbs3kdwmeodhe6c Грамадзянства Славеніі 0 757678 5198911 4821191 2026-09-14T11:30:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198911 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slovenian Passport.jpg|міні|справа|Вокладка біяметрычнага {{iw|Пашпарт грамадзяніна Славеніі|пашпарта грамадзяніна Славеніі|en|Slovenian passport}}.]] '''Грамадзянства Славеніі''' — устойлівая прававая сувязь асобы са [[Славенія]]й, якая выяўляецца ў сукупнасці іхніх узаемных правоў і абавязкаў. Славенскі Закон аб грамадзянстве грунтуецца перадусім на прынцыпе ''[[jus sanguinis]]'' («права крыві»), гэта значыць [[Славенцы|славенскае паходжанне]] хаця б аднаго з бацькоў з’яўляецца асновай для набыцця славенскага грамадзянства. Пры гэтым месца нараджэння мае значэнне для набыцця грамадзянства дзіцем славенскіх бацькоў, але не адыгрывае ролі для ўраджэнца неславенскіх бацькоў. Славенія стала незалежнай ад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|СФРЮ]] 25 чэрвеня 1991 года, пасля чаго былі зроблены пераходныя палажэнні для набыцця славенскага грамадзянства некаторымі былымі югаслаўскімі грамадзянамі. У Славеніі дапускаецца [[Множнае грамадзянства|падвойнае грамадзянства]], за выключэннем выпадкаў, калі асобы, якія набываюць грамадзянства Славеніі па натуралізацыі — у гэтым выпадку яны звычайна абавязаны адмаўляцца ад любога замежнага грамадзянства, якое яны маюць. == Пераходныя палажэнні 1991 года == Да здабыцця незалежнасці ў 1991 годзе славенцы былі грамадзянамі Сацыялістычнай Югаславіі. Аднак у межах Югаславіі таксама існавала ўнутранае «грамадзянства Рэспублікі Славенія», і пры незалежнасці любы грамадзянін Югаславіі, які валодаў гэтым унутраным «славенскім грамадзянствам», аўтаматычна станавіўся славенскім грамадзянінам. Некаторым іншым былым югаслаўскім грамадзянам было дазволена набываць грамадзянства Славеніі ў пераходных палажэннях: * грамадзянін Югаславіі, звязаны з іншай рэспублікай, які пражываў у Славеніі 23 снежня 1990 года і заставаўся жыхаром Славеніі да ўступлення ў сілу Закона аб грамадзянстве Славеніі разам з дзецьмі гэтай асобы ва ўзросце да 18 гадоў; * асоба ва ўзросце ад 18 да 23 гадоў, якая нарадзілася ў Славеніі, з бацькамі, якія першапачаткова мелі грамадзянства Славеніі ў Югаславіі, але перайшлі на грамадзянства іншай югаслаўскай рэспублікі. == Грамадзянства па нараджэнні і ўсынаўленні == Дзіця, народжанае ў Славеніі, з’яўляецца грамадзянінам Славеніі, калі адзін з бацькоў з’яўляецца славенскім грамадзянінам. Калі дзіця нарадзілася за межамі Славеніі, то яно будзе славенцам, калі: * абодва бацькі — грамадзяне Славеніі; або * адзін з бацькоў — славенец, а іншы — [[Апатрыды|без грамадзянства]]; або * дзіця не мае ніякага іншага грамадзянства. Асоба, народжаная за межамі краіны, адзін з бацькоў якой з’яўляецца грамадзянінам Славеніі, і якая не падпадае пад аўтаматычнае набыццё славенскага грамадзянства, можа набыць грамадзянства наступнымі спосабамі: * заява аб рэгістрацыі як славенскага грамадзяніна, зробленая ў любы час да 36 гадоў; або * афармленне пастаяннага месца жыхарства ў Славеніі — у перыяд да 18 гадоў. Дзецям, усыноўленым славенскімі грамадзянамі, можа быць дадзена славенскае грамадзянства<ref>{{ref-en}} {{Cite web |url=http://eudo-citizenship.eu/NationalDB/docs/SLV%20Citizenship%20Act%20as%20amended%20by%20law%20of%202002%20(English).pdf |title=CITIZENSHIP OF THE REPUBLIC OF SLOVENIA ACT officially revised text (ZDRS-UPB1) |access-date=2017-08-09 |archive-date=2016-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705035047/http://eudo-citizenship.eu/NationalDB/docs/SLV%20Citizenship%20Act%20as%20amended%20by%20law%20of%202002%20(English).pdf |url-status=live }}</ref>. == Грамадзянства па натуралізацыі == Асоба можа набыць грамадзянства Славеніі шляхам натуралізацыі пры выкананні наступных умоў: * у агульнай складанасці 10 гадоў пражывання ў Славеніі, у тым ліку 5 гадоў сталага пражывання да падачы заявы, * адмова ад замежнага грамадзянства (або прывядзенне доказаў, што яно будзе аўтаматычна страчана), * веданне [[Славенская мова|славенскай мовы]], * узрост не менш за 18 гадоў, * пастаянная праца ў Славеніі, з тым каб не патрабаваць выплаты па сацыяльным забеспячэнні. Выключэнні з патрабаванняў па натуралізацыі: * тыя, хто эмігрыраваў са Славеніі (і тыя, хто мае прамыя славенскія карані да чацвёртага пакалення), могуць быць натуралізаваны пасля аднаго года пражывання ў Славеніі<ref name=slovenci>{{ref-en}} [https://www.gov.si/en/topics/citizenship/ Citizenship], Gov.si</ref>. Адмова ад замежнага грамадзянства ў рамках гэтай працэдуры не патрабуецца; * асоба, якая знаходзіцца ў шлюбе з грамадзянінам Славеніі не менш за тры гады, можа быць натуралізавана пасля аднаго года пражывання ў Славеніі; * патрабаванне аб адмове ад замежнага грамадзянства можа быць адменена па спецыяльным хадайніцтве; * агульнае выключэнне з патрабаванняў па натуралізацыі можа быць зроблена на падставе нацыянальных інтарэсаў Славеніі; * асоба «славенскага паходжання» да другога пакалення па прамой лініі сваяцтва або былы грамадзянін Славеніі можа быць натуралізаваны без якіх-небудзь патрабаванняў да пражывання. Заява на атрыманне славенскага грамадзянства можа быць пададзена ў дыпламатычнае прадстаўніцтва Славеніі з-за мяжы. У гэтым выпадку заяўнік павінен даказаць свае актыўныя сувязі з Рэспублікай Славенія, гэта значыць свой актыўны ўдзел на працягу некалькіх гадоў у славенскіх суполках, школах са славенскай мовай навучання, аб’яднаннях экспатрыянтаў ці нацыянальных меншасцяў. Урадавае бюро Рэспублікі Славенія па справах славенцаў за мяжой, якое з’яўляецца органам, упаўнаважаным ацэньваць наяўнасць нацыянальных падстаў па канкрэтных прыкметах, дае станоўчае заключэнне ў тых выпадках, калі заяўнік з’яўляецца асобай славенскага паходжання і калі ён/яна даказаў/ла наяўнасць сваіх актыўных сувязей з Рэспублікай Славенія. Дзеці ва ўзросце да 18 гадоў звычайна могуць быць натуралізаваны разам са сваімі бацькамі, калі яны пражываюць у Славеніі. Асобы ва ўзросце 14 гадоў і старэйшыя, як правіла, павінны даць уласную згоду. == Пазбаўленне грамадзянства == === Нядобраахвотнае пазбаўленне грамадзянства === Грамадзянін Славеніі, які мае грамадзянства іншай дзяржавы, можа быць пазбаўлены грамадзянства на падставе «дзейнасці, варожай міжнародным і іншым інтарэсам Рэспублікі Славенія». Дадзеная дзейнасць вызначана наступным чынам: * калі асоба з’яўляецца членам якой-небудзь арганізацыі, якая займаецца дзейнасцю па звяржэнні канстытуцыйнага ладу Рэспублікі Славенія; * калі асоба з’яўляецца членам замежнай разведкі, і яе дзейнасць шкодзіць інтарэсам Рэспублікі Славенія або ён/яна шкодзіць такім інтарэсам, служачы ўраду або арганізацыі замежнай дзяржавы; * крымінальныя злачынцы, якія пераследуюцца законам і абвінавачваюцца ў падрыве грамадскага парадку; * калі асоба адмаўляецца выконваць абавязкі грамадзяніна Рэспублікі Славенія, прадпісаныя Канстытуцыяй; * грамадзяне Славеніі, у якіх ёсць іншае грамадзянства, могуць звычайна адмовіцца ад грамадзянства, калі ўвесь час жывуць за межамі краіны. Падвойнае грамадзянства дазволена, за выключэннем выпадкаў, калі замежнік хоча яго атрымаць у парадку натуралізацыі. У той жа час асоба з двума грамадзянствамі, адно з якіх славенскае, можа пры некаторых абставінах быць пазбаўлена грамадзянства Славеніі. Раней, масавыя выпадкі прымусовага пазбаўлення грамадзянства мелі месца ў Славеніі ў перыяд «[[Сцёртыя|сціранні асоб]]», калі пасля распаду Сацыялістычнай Югаславіі быў зачышчаны шэраг найважнейшых уліковых запісаў і рэестраў. === Добраахвотнае пазбаўленне грамадзянства === Славенскія грамадзяне, якія маюць іншае грамадзянства, могуць адмовіцца ад славенскага грамадзянства, пражываючы за межамі Славеніі. == Падвойнае грамадзянства == Падвойнае грамадзянства ў Славеніі абмежавана, але не забаронена. Асобы, якія сталі славенцамі ў выніку натуралізацыі, могуць быць абавязаны адмовіцца ад свайго ранейшага грамадзянства пры атрыманні славенскага грамадзянства. Славенцы па нараджэнні, якія маюць множнае грамадзянства, могуць быць пазбаўлены свайго грамадзянства на законных падставах пры пэўных абставінах. == Свабода перамяшчэння грамадзян Славеніі == [[Файл:Visa requirements for Slovenian citizens.png|450px|thumbnail|Візавыя патрабаванні для грамадзян Славеніі{{legend|#FDC421|Славенія}}{{legend|#042E9B|Свабода перамяшчэння}}{{legend|#22B14C|Віза не патрабуецца / [[Электронная сістэма аўтарызацыі падарожжаў|ESTA]] / eTA / eVisitor}}{{legend|#B5E61D|Віза па прыбыцці}}{{legend|#61c09a|{{comment|eVisa|электронная віза}}}}{{legend|#79D343|Віза даступна як па прыбыцці, так і онлайн}}{{legend|#A8ACAB|Віза неабходна да прыбыцця}}]] [[Віза]]выя патрабаванні для славенскіх грамадзян з’яўляюцца адміністрацыйнымі абмежаваннямі на ўезд, устаноўленыя ўладамі іншых дзяржаў. Па стане на студзень 2019 года грамадзяне Славеніі мелі бязвізавы ці візавы доступ у 180 краін і тэрыторый, што ставіць славенскі пашпарт на 11-е месца ў свеце згодна з [[Індэкс пашпартоў|індэксам візавых абмежаванняў]]<ref>{{ref-en}} {{Cite web |url=http://www.visaindex.com/ |title=Visa Restriction Index 2007 to 2017 |access-date=2017-08-09 |archive-date=2020-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818105006/http://www.visaindex.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{ref-ru}} [https://www.henleyglobal.com/ru/passport-index/ Индекс визовых ограничений]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2017 годзе славенскае грамадзянства заняло сямнаццатае месца ў {{iw|Індэкс якасці грамадзянства|індэксе якасці грамадзянства|en|Quality of Nationality Index}} (''QNI'', ад {{lang-en|Quality of Nationality Index}}). Гэты індэкс адрозніваецца ад індэкса візавых абмежаванняў, улічваючы знешнія перавагі, як свабоду міжнародных падарожжаў. Таксама ''QNI'' улічвае і ўнутраныя чыннікі, такія як стан міру і стабільнасць у дзяржаве, эканамічная моц і паказчык чалавечага развіцця<ref>{{ref-en}} {{cite web |url= https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T |title= The 41 nationalities with the best quality of life |date= 2016-02-06 |website= www.businessinsider.de |access-date= 2018-09-10 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181209134431/https://www.businessinsider.de/nationalities-with-the-best-quality-of-life-2016-6?r=UK&IR=T |archivedate= 9 снежня 2018 |url-status= dead }}</ref>. == Грамадзянства Еўрапейскага Саюза == Паколькі Славенія з’яўляецца членам [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], славенскія грамадзяне таксама з’яўляюцца [[Грамадзянства Еўрапейскага саюза|грамадзянамі Еўрапейскага саюза]] ў адпаведнасці з {{iw|Права Еўрапейскага саюза|заканадаўствам ЕС|en|European Union law}} і, такім чынам, карыстаюцца правам свабоднага перамяшчэння і маюць права галасаваць на [[Выбары ў Еўрапейскім саюзе|выбарах]] у [[Еўрапейскі парламент]]<ref>{{ref-en}} {{cite web | url=http://europa.eu/about-eu/countries/member-countries/slovenia/index_en.htm | title=Slovenia | publisher=European Union | accessdate=4 траўня 2015}}</ref>. Знаходзячыся ў краіне, якая не ўваходзіць у ЕС, дзе няма пасольства Славеніі, славенскія грамадзяне маюць права атрымаць консульскую абарону ў пасольстве любой іншай краіны ЕС, якая знаходзіцца ў адпаведнай краіне<ref>Артыкул 20(2)(с) [[s:Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union/Part Two: Non-Discrimination and Citizenship of the Union#Article 20|Дагавора аб функцыянаванні Еўрапейскага Саюза]].</ref><ref>[[Грамадзянства Еўрапейскага саюза#Stated rights|Правы за мяжой: Права на консульскую ахову]]: права на ахову з боку дыпламатычных або консульскіх органаў іншых дзяржаў-членаў ЕС пры знаходжанні ў дзяржаве, якая не з’яўляецца членам ЕС, калі ў ёй адсутнічаюць дыпламатычныя або консульскія органы ўласнай дзяржавы грамадзяніна (артыкул 23): гэта абумоўлена тым, што не ўсе дзяржавы-члены ЕС маюць пасольствы ў кожнай краіне свету (14 краін маюць толькі адну пасольства ад дзяржавы ЕС). [[Антыгуа і Барбуда]] (Вялікабрытанія), [[Барбадас]] (Вялікабрытанія), [[Беліз]] (Вялікабрытанія), [[Вануату]] (Францыя), [[Гамбія]] (Вялікабрытанія), [[Гаяна]] (Вялікабрытанія), [[Каморскія астравы]] (Францыя), [[Ліберыя]] (Германія), [[Саламонавы астравы]] (Вялікабрытанія), [[Сан-Марына]] (Італія), [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]] (Партугалія), [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны]] (Вялікабрытанія), [[Усходні Тымор]] (Партугалія), [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]] (Францыя).</ref>. Славенскія грамадзяне могуць жыць і працаваць у любой краіне ЕС дзякуючы праву на свабоднае перамяшчэнне і пражыванне, прадстаўленаму {{iw|Дагаворы Еўрапейскага саюза|артыкулам 21 Дагавора аб ЕС|en|Treaties of the European Union}}<ref>{{ref-en}} {{cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2008:115:0047:0199:EN:PDF |format=PDF|title=Treaty on the Function of the European Union (consolidated version)|publisher=Eur-lex.europa.eu|accessdate=2015-07-10}}</ref>. == Вядомыя людзі, якія змянілі грамадзянства на славенскае == * {{iw|Мерлін Оты||en|Merlene Ottey}} (у 2002 годзе<ref>{{ref-en}} {{Cite web |url=https://www.iaaf.org/news/news/merlene-ottey-receives-slovenian-citizenship |title=Merlene Ottey receives Slovenian citizenship |access-date=2017-08-09 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002022156/https://www.iaaf.org/news/news/merlene-ottey-receives-slovenian-citizenship |url-status=live }}</ref>) — ямайская лёгкаатлетка-спрынтар, дзевяціразовы прызёр Алімпійскіх гульняў, шасціразовая чэмпіёнка свету. == Гл. таксама == * [[Сцёртыя]] == Крыніцы == {{reflist}} == Знешнія спасылкі == * [http://www.slovenia.si/ Брама ў Славенію] * [http://www.infotujci.si/ Інфармацыя для замежнікаў] * [http://www.mzz.gov.si/en Міністэрства замежных спраў | Урад Рэспублікі Славенія] * [https://web.archive.org/web/20050621055707/http://www.coe.int/T/E/Legal%5FAffairs/Legal%5Fco%2Doperation/Foreigners%5Fand%5Fcitizens/Nationality/Documents/National%5Flegislation/Slovenia%20CitizenshipAct.asp Закон аб грамадзянстве Рэспублікі Славенія] на сайце ''coe.int'' <small>(архіўная копія)</small> * [https://www.refworld.org/docid/3ae6b59118.html Закон аб грамадзянстве Рэспублікі Славенія] на сайце ''refworld.org'' {{Еўропа паводле тэм|Грамадзянства|Грамадзянствы}} [[Катэгорыя:Палітыка Славеніі]] [[Катэгорыя:Грамадзянства паводле краін]] kmydp186r31h5v8u9rfg7fhf3t6yt90 Факір на гадзіну 0 759833 5198499 4923873 2026-09-14T06:35:57Z StarDeg 16311 5198499 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Факір на гадзіну»''' — савецкая музычная камедыя, знятая ў 1971 годзе Дыямарай Ніжнікоўскай паводле ўласнага сцэнарыя, створанага паводле п’есы Уладзіміра Дыхаўічнага і Марыса Слабадскога. Фільм выйшаў на экраны 8 красавіка 1972 года. У фільме ўдзельнічае моцны акцёрскі склад: заслужаныя і народныя артысты савецкага кіно. Музыку да фільма напісаў народны артыст СССР [[Мікіта Уладзіміравіч Багаслоўскі|Мікіта Багаслоўскі]]. == Сюжэт == Дзеянне вясёлай музычнай камедыі адбываецца ў правінцыйным мястэчку. Катастрафічны недахоп месцаў для начлегу, звязаны з тым, што ў горадзе толькі адзін гатэль, збірае неверагодную чаргу з прыезджых. У гасцініцы чакаецца прыезд важнага госця — доктара-гіпнатызёра, для якога забраніраваны асобны нумар. У выніку здагадак супрацоўнікаў гасцініцы адбываецца блытаніна і звычайнага прыезджага карэспандэнта, які чакае вольнага месца ў агульнай чарзе, прымаюць за чаканага важнага госця. == У ролях == * [[Лідзія Мікалаеўна Смірнова]] — Алімпіяда Аляксандраўна, загадчыца гасцініцы * [[Аляксандр Бяляўскі]] — Сяргей Аляксандравіч, карэспандэнт * [[Міхаіл Пугаўкін]] — Цімафей Гаўрылавіч Міронаў, начальнік камунальнай гаспадаркі * [[Надзея Румянцава]] — Таццяна Міронава, пляменніца Цімафея Гаўрылавіча * Валянціна Ананьіна — Васільеўна, пакаёўка {{Бібліяінфармацыя}} amtzwbsf1bo8md94ep5srponqnbjh95 5198500 5198499 2026-09-14T06:36:51Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5198500 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Факір на гадзіну»''' — савецкая музычная камедыя, знятая ў 1971 годзе Дыямарай Ніжнікоўскай паводле ўласнага сцэнарыя, створанага паводле п’есы Уладзіміра Дыхаўічнага і Марыса Слабадскога. Фільм выйшаў на экраны 8 красавіка 1972 года. У фільме ўдзельнічае моцны акцёрскі склад: заслужаныя і народныя артысты савецкага кіно. Музыку да фільма напісаў народны артыст СССР [[Мікіта Уладзіміравіч Багаслоўскі|Мікіта Багаслоўскі]]. == Сюжэт == Дзеянне вясёлай музычнай камедыі адбываецца ў правінцыйным мястэчку. Катастрафічны недахоп месцаў для начлегу, звязаны з тым, што ў горадзе толькі адзін гатэль, збірае неверагодную чаргу з прыезджых. У гасцініцы чакаецца прыезд важнага госця — доктара-гіпнатызёра, для якога забраніраваны асобны нумар. У выніку здагадак супрацоўнікаў гасцініцы адбываецца блытаніна і звычайнага прыезджага карэспандэнта, які чакае вольнага месца ў агульнай чарзе, прымаюць за чаканага важнага госця. == У ролях == * [[Лідзія Мікалаеўна Смірнова]] — Алімпіяда Аляксандраўна, загадчыца гасцініцы * [[Аляксандр Барысавіч Бяляўскі|Аляксандр Бяляўскі]] — Сяргей Аляксандравіч, карэспандэнт * [[Міхаіл Пугаўкін]] — Цімафей Гаўрылавіч Міронаў, начальнік камунальнай гаспадаркі * [[Надзея Румянцава]] — Таццяна Міронава, пляменніца Цімафея Гаўрылавіча * Валянціна Ананьіна — Васільеўна, пакаёўка {{Бібліяінфармацыя}} a75o7h3nh3ufg6ze7zay66ph98uevxk Ганна Іванаўна Басава 0 760653 5198388 4690342 2026-09-13T22:02:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198388 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Басава}} '''Ганна Іванаўна Басава''' (нар. {{ДН|15|04|1956}}, пас. [[Грэск]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[мовазнавец]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1981), [[дацэнт]] (1989)<ref name=":0">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar200364&strq=l_siz=10 Басава, Ганна Іванаўна (кандыдат філалагічных навук; мовазнаўства; нар. 1956)]</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася {{ДН|15|04|1956}} года ў пасёлку [[Грэск]]. Скончыла ў 1978 годзе [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Руская і беларуская мова і літаратура», у 1981 годзе аспірантуру<ref name=":0" />. У 1982 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Аказіянальныя словы ў сучаснай беларускай мастацкай гаворцы» (навуковы кіраўнік прафесар [[Л. М. Шакун]])<ref name=":1">{{Cite web|url=http://journ.bsu.by/kafedry/stilistiki-i-literaturnogo-redaktirovaniya.html?id=323|title=Басова Анна Ивановна - Факультет Журналистики БГУ|website=journ.bsu.by|access-date=2024-03-07|archive-date=29 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529015219/http://journ.bsu.by/kafedry/stilistiki-i-literaturnogo-redaktirovaniya.html?id=323|url-status=dead}}</ref>. У 1998—2004 гадах працавала дацэнткай у Інстытуце славістыкі [[Універсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Універсітэта імя Фрыдрыха Шылера]] ў [[Ена|Ене]] ([[Германія]]), да 2002 года па сумяшчальніцтве дацэнткай Інстытута славістыкі [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]]<ref name=":1" />, у 1981—1998 гадах дацэнткай кафедры беларускай мовы, у 2004—2008 гадах кафедры стылістыкі і літаратурнага рэдагавання [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]], у 2008—2018 — дэкан факультэта павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў [[Інстытут журналістыкі БДУ|Інстытута журналістыкі]], 2018—2020 — намеснік дэкана [[Факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДУ|факультэта павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі БДУ]], з 2020 — прафесар кафедры медыялінгвістыкі і рэдагавання, намеснік дэкана факультэта журналістыкі па прафарыентацыйнай дзейнасці<ref name=":0" />, з 2021 - прафесар кафедры тэхналогій камунікацыі і сувязей з грамадскасцю<ref name=":1" />. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: мова і стыль СМІ; [[журналістыка]]; [[кампаратывістыка]]; [[міжкультурная камунікацыя]]<ref name=":0" />. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Басава Ганна Іванаўна}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] 1p17wkozbih6gz4kiitnmd5knxfw45e Георгій Канстанцінавіч Цапаеў 0 762683 5198447 5054569 2026-09-14T03:36:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198447 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Георгій Канстанцінавіч Цапаеў ''' ({{ДН|22|8|1919}}, [[Ташкент]] — {{ДС|10|1|1987}}, {{МС|Баранавічы||}}) — арганізатар прамысловасці, дырэктар [[Баранавіцкае вытворчае баваўнянае аб’яднанне|Баранавіцкага баваўнянага камбіната]]. == Біяграфія == Георгій Канстанцінавіч Цапаеў нарадзіўся ў Ташкенце ў сям’і рабочага. Пасля заканчэння сярэдняй школы ў 1938 годзе паступіў у [[Тэкстыльны інстытут Іванаўскага дзяржаўнага політэхнічнага ўніверсітэта|Іванаўскі тэкстыльны інстытут]]. З пачаткам вайны быў курсантам Пензенскага пяхотнага вучылішча, з 1942 года — на фронце: камандзір узвода, намеснік камандзіра мінамётнай роты. Пасля заканчэння вайны Георгій Цапаеў служыць у складзе савецкіх войскаў у [[ПНР|Польшчы]], [[ГДР|Германіі]]. З 1947 года працягнуў вучобу ў Іванаўскім інстытуце, дзе ў 1949 годзе атрымаў дыплом і накіроўваецца ў г.[[Кінешма]], на Чырвонаволжскі камбінат. Працаваў майстрам, начальнікам цэха. У 1952—1957 гадах Г. Цапаеў узначальваў фабрыку камбіната «Прыволжская камуна» у горадзе [[Навалакі]], адкуль перавёўся на Фурманаўскую прадзільна-ткацкую фабрыку, дзе працаваў намеснікам начальніка, начальнікам ткацкай вытворчасці. З 1958 года — галоўны інжынер фабрыкі. У 1960 годзе Г. К. Цапаева пераводзяць на Вяліка-Кахамскі баваўняны камбінат галоўным інжынерам, пасля становіцца яго дырэктарам. У 1963 годзе быў накіраваны на будаўніцтва [[Баранавіцкі баваўняны камбінат|Баранавіцкага баваўнянага камбіната]]. У 1980 годзе камбінат (4 фабрыкі, цэнтральная механічная і ліцейная майстэрні) быў пераўтвораны ў Вытворчае баваўнянае аб’яднанне. 9 лютага 1979 года Цапаеву Г. К. была прысвоена вучоная ступень кандыдата тэхнічных навук. Узнагароджаны ордэнамі [[ордэн Леніна|Леніна]], Баявога Чырвонага Сцяга, [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] 2-й ступені, «Знак Гонару»; медалямі «[[Медаль «За абарону Савецкага Запаляр’я»|За абарону Савецкага Запаляр’я]]», «[[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|За Перамогу над Германіяй]]» і іншымі. Ганаровае званне «Ганаровы работнік прамысловасці БССР» (1979). 29 ліпеня 2000 года рашэннем гарадскога Савета дэпутатаў № 45 прысвоена ганаровае званне «Ганаровы грамадзянін горада Баранавічы». == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Почётные граждане белорусских городов|18|Цапаев Георгий Константинович}} == Славутасці == * [https://www.baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-capaev Цапаев Георгий Константиновиx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240403100742/https://www.baranovichi-gik.gov.by/ru/pochet-capaev |date=3 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт Баранавіцкага гарадскога выканаўчага камітэта * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123574371/ Цапаев Георгий Константинович]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Цапаеў Георгій Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Баранавічаў]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] ivgl2g554wl5z01a4996175gp1440mo Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5198284 5197544 2026-09-13T15:52:01Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5198284 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Інга Рыгораўна Артамонава|2026-09-04T09:58:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валерый Данілавіч Акімаў|2026-08-24T10:37:09Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сяргей Уладзіміравіч Брылін|2026-08-21T05:24:08Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Соня (каралева)|2026-08-27T09:45:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}} {{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> nay4dvl74vsonkirnpf8r7if7m4dsts Георгій Барысавіч Талстарожаў 0 763780 5198446 4716922 2026-09-14T03:24:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198446 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Георгій Барысавіч Талстаро́жаў'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Георгий Борисович Толсторожев}}; {{ДН|28|11|1945}}) — [[вучоны]]-[[фізік]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1985), [[прафесар]] (1993). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Ліскі (горад)|Ліскі]] [[Варонежская вобласць|Варонежскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. У 1967 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 1967—1992 гадах працаваў у [[Інстытут фізікі імя Б. І. Сцяпанава НАН Беларусі|Інстытуце фізікі імя Б. І. Сцяпанава]] [[НАН Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. У 1984 годзе абараніў доктарскую [[Дысертацыя|дысертацыю]]. З 1992 года Г. Б. Талстарожаў працуе ў [[Інстытут малекулярнай і атамнай фізікі НАН Беларусі|Інстытуце малекулярнай і атамнай фізікі НАН Беларусі]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар і сааўтар навуковых прац у галіне [[Оптыка|оптыкі]] і [[Спектраскапія|сперктаскапіі]], па [[Люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]] складаных малекул у [[газ]]авай фазе, рэлаксацыйных працэсах у біялагічных малекулах, даследаванні механізмаў [[Дысацыяцыя|дысацыяцыі]] адзінарных сувязей у малекулах дысульфідаў. Адзін са стваральнікаў фемтасекунднага лазернага [[спектрометр]]а. Аўтар шэрагу [[вынаходства]]ў. Сярод апублікаванага: * Сенсибилизованная антистоксова аннигиляционная люминесценция многоатомных молекул в газовой фазе / [[Мікалай Аляксандравіч Барысевіч|Н. А. Борисевич]], Г. Б. Толсторожев, А. А. Котов // Доклады АН СССР, 203:3 (1972); * Безызлучательные переходы в изолированных молекулах / Ордена Труд. Красного Знамени Ин-т физики АН БССР. — Минск : Б. и., 1971. — 43 с. : ил. ; 20 см; * ИК-спектроскопические признаки злокачественных новообразований щитовидной железы / Толсторожев, Г. Б. Скорняков, И. В. Бутра, В. А. // Журнал прикладной спектроскопии. 2012. — Т. 79, № 1. — С. 155—159; * Инфракрасная спектроскопия водородных связей в производных бензойной кислоты / Толсторожев Г. Б., Бельков М. В., Скорняков И. В., Базыль О. К., Артюхов В. Я., Майер Г. В., [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Шадыро О. И.]], Кузовков П. В., Бринкевич С. Д., Самович С. Н. // Журнал прикладной спектроскопии — 2014. — Т. 81. — С. 111—119; * Спектральное проявление и диагностика биологической активности гидроксилсодержащих ароматических соединений / Г. Б. Толсторожев, Г. В. Майер, М. В. Бельков. // Известия ВУЗов / Министерство образования Российской Федерации, [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томский государственный университет]]. — [[Томск]] : СФТИ, 2014. — С. 72—78. == Узнагароды == Лаўрэат [[Прэмія Ленінскага камсамола|Прэміі Ленінскага камсамола]] 1978 года — за цыкл прац па спектраскапічным даследаванні фізічных з’яў і рэлаксацыйных працэсаў у крышталях і малекулах. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Талстарожаў Георгій Барысавіч||405}} == Спасылкі == * [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-352364&strq=l_siz=20 Толсторожев, Георгий Борисович (кандидат физико-математических наук)]{{ref-ru}} // Электронны каталог [[РНТБ]] * [https://patentdb.ru/author/1535329 Толсторожев Георгий Борисович // Банк патентов РФ на изобретения и промышленные образцы ФИПС Роспатента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240422153341/https://patentdb.ru/author/1535329 |date=22 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Талстарожаў Георгій Барысавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Фізікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] f3d4tucuh61me3q7jqjopfxsckjxa6f Арфакскія горы 0 764979 5198566 4740254 2026-09-14T07:34:26Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198566 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Арфакскія горы |Нацыянальная назва = id/Pegunungan Afrak |Выява = Arfak Mountains.jpg |Подпіс = Погляд на Арфакскія горы з шыракалістага лесу |lat_dir = S|lat_deg = 1|lat_min = 05|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 133|lon_min = 58|lon_sec = 00 |CoordScale = |Горная сістэма = |Найвышэйшая вяршыня = Арфак (гара) |Вышыня = 2955 |Краіна = Інданезія |Рэгіён = Заходняе Папуа (правінцыя) |Пазіцыйная карта = Інданезія |Катэгорыя на Вікісховішчы = Arfak Mountains }} '''Арфакскія горы''' ({{lang-id|Pegunungan Arfak}}) — [[горны хрыбет]], размешчаны на [[Чэндравасіх (паўвостраў)|паўвостраве Чэндравасіх]] у крайняй заходняй частцы вострава [[Новая Гвінея]]. Адміністрацыйна належыць да [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Заходняе Папуа (правінцыя)|Заходняе Папуа]]<ref name="worldwildlife" />. == Этымалогія == Назва «arfak» з мовы прыбярэжнага народа [[Біякская мова|біякаў]] азначае «унутраны». На мясцовай [[Хатамская мова|хатамскай мове]] хрыбет таксама вядомы як «Gunung Indon» або «Indonga», што азначае «вялікая гара». == Геаграфія == Арфакскія горы размешчаны ў [[Інданезія|інданезійскай]] правінцыі [[Заходняе Папуа (правінцыя)|Заходняе Папуа]]. Размешчаныя ва ўсходне-цэнтральнай частцы [[Чэндравасіх (паўвостраў)|паўвострава Чэндравасіх]], гэтыя горы крута ўздымаюцца над морам на ўсходзе, пры гэтым вакол іх амаль няма прыбярэжнай раўніны. На паўночным захадзе [[Кебарская даліна]] аддзяляе іх ад гор Тамраў. Аднайменная вяршыня хрыбта, [[гара Арфак]], вышынёй 2955&nbsp;м, з’яўляецца найвышэйшай кропкай усяго паўвострава Чэндравасіх і яе добра відаць са сталіцы правінцыі [[Маноквары]], змешчанай непадалёк<ref name="exp">Papua Expeditions: {{cite web|url=http://www.bird-watching-papua-adventure-travel.com/birdinghotspots/arfakmountains.html|url-status=dead|title=''Arfak Mountains''|accessdate=2018-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704235257/http://www.bird-watching-papua-adventure-travel.com/birdinghotspots/arfakmountains.html|archivedate=2018-07-04}}</ref>. Іншыя значныя вяршыні — Умсіні (2926&nbsp;м), Тумюбу (2480&nbsp;м) і Хумейба (2820&nbsp;м). Ва ўсходняй частцы гор ёсць два вялікія азёры: Данаў-Гігі і Данаў-Гіта. == Гісторыя даследаванняў == [[Файл:Rosenberg-Arfak-Gebirge.jpg|міні|Нямецкі параход «Этна» перад Арфакскімі гарамі (гравюра, 1858)]] Пачынаючы з [[Калоніі Нідэрландаў|нідэрландскіх каланіяльных часоў]], горы сталі адным з найбольш часта вывучаемых і найбольш вядомых рэгіёнаў Заходняга Папуа для [[Назіранне за птушкамі|назірання за птушкамі]]. Розныя даследнікі падарожнічалі па рэгіёне, напрыклад італьянец [[Адаарда Бекары]] ў 1875 годзе і незадоўга да гэтага яго суайчыннік Луіджы Марыя д’Альбертыс. Ужо ў 1858 годзе немец [[Герман фон Розенберг]] падышоў да ўзбярэжжа гор на {{iw|Экспедыцыя парахода «Этна»|параходзе «Этна»|en|Etna expedition}}. Брытанская экспедыцыя, замоўленая Джорджам Гамільтанам Кенрыкам у 1910 годзе, прывезла адсюль сотні раней невядомых відаў матылькоў, у тым ліку [[Эндэмізм|эндэмічную]] {{bt-bellat|Арнітаптэра Ротшыльда{{!}}арнітаптэру Ротшыльда|Ornithoptera rothschildi}}. У 1913 годзе брытанская батанікіня [[Ліліян Сюзэт Гібс]] даследавала расліннасць Арфакскіх гор. == Этналогія == Падножжа Арфакскіх гор і сумежная травяністая Кебарская даліна з’яўляюцца месцам пражывання многіх карэнных народаў рознага паходжання. Шматлікія плямёны, многія з якіх гавораць на незразумелых адна адной мовах, такіх як [[Хатамская мова|хатамская]], [[Меяхская мова|меяхская]] і [[Соўгбская мова|соўгбская]], называюць Арфакскія горы сваёй радзімай. Гэтыя плямёны таксама з’яўляюцца захавальнікамі тамтэйшай усё меншай папуляцыі [[Райскія птушкі|райскіх птушак]], што жывуць у цяжкапраходнай мясцовасці<ref name="worldwildlife">{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/expeditions/newguinea/notes_vogelkop1.cfm|url-status=dead|title=Bird Watching on Bird’s Head|accessdate=2018-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302065523/http://www.worldwildlife.org/expeditions/newguinea/notes_vogelkop1.cfm|archivedate=2012-03-02}}, and the Threats to the Region Vogelkop Montane Rain Forests. Accessed 11 September 2006</ref>. == Біялагічная разнастайнасць == Знаходзячыся ў [[экарэгіён]]е [[Фагелькопскія горныя трапічныя лясы|Фагелькопскіх горных трапічных лясоў]], горы з’яўляюцца важным месцам [[Біялагічная разнастайнасць|біяразнастайнасці]], якая, аднак, знаходзіцца пад пагрозай. Рэгіён насяляе больш за 320 відаў птушак, прынамсі 14 з якіх сустракаюцца толькі тут, як, напрыклад, {{bt-bellat|шлеманосная райская птушка даўгахвостая|Paradigalla carunculata}}<ref name="hbw3">[http://www.hbw.com/species/long-tailed-paradigalla-paradigalla-carunculata Paradigalla carunculata // Handbook of the Birds of the World]</ref>. Таксама эндэмічным з’яўляецца від [[Сумчатыя|сумчатых]] [[Млекакормячыя|млекакормячых]] {{bt-bellat|кальцахвосты посум фагелькопскі|Pseudochirulus schlegeli}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылки == * {{cite web|url=http://www.bird-watching-papua-adventure-travel.com/birdinghotspots/arfakmountains.html|url-status=dead|title=Arfak Mountains: Birding Hotspot of West Papua|accessdate=2018-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180704235257/http://www.bird-watching-papua-adventure-travel.com/birdinghotspots/arfakmountains.html|archivedate=2018-07-04}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-16}} [[Катэгорыя:Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Горы Інданезіі]] 5ejb8m74irzmnw3nnjcl6whj32u6imj Монтэ-Роза 0 768013 5198938 4795883 2026-09-14T11:57:15Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198938 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Монтэ-Роза''' ({{lang-it|Monte Rosa}}, {{lang-fr|Mont Rose}}) — [[горны масіў]], размешчаны ў [[Вале (кантон)|кантоне Вале]], [[Швейцарыя]], і італьянскіх абласцях [[П'емонт]] і [[Вале-д’Аоста]]. Частка Пенінскіх Альпаў і знаходзіцца ў тым жа горным ланцугу, што і [[Матэргорн]]. Высокі пік масіва — [[Дзюфур (пік)|пік Дзюфур]] узвышаецца на 4634 м і з’яўляецца найвышэйшай вяршыняй Швейцарыі. На фірнавых палях паўночных схілаў масіва Монтэ-Роза бярэ свой пачатак найбуйнейшы ледавік Пенінскіх Альпаў — Горнер (даўжыня складае 14,1 км, плошча — 68,9 км²), які складаецца з 8 патокаў, якія зліваюцца. Галоўным вытокам ледавіка Горнер з’яўляецца ледавік Монтэ-Роза. На адной з вяршыняў Монтэ-Роза пахаваны мысліцель-традыцыяналіст сярэдзіны XX стагоддзя [[Юліус Эвола]]. {{НК}} [[Катэгорыя:Альпы]] 670pk7er7drn4yk6k89dvktj22kkd8r Гран-Камбен 0 768108 5198934 4796872 2026-09-14T11:55:57Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198934 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Гран-Камбен''' (фр. Grand Combin) — горны масіў у [[Пенінскія Альпы|Пенінскіх Альпах]] [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Вале (кантон)|кантон Вале]] і Італіі, правінцыя Вале-д’Аоста, які складаецца з некалькіх вяршыняў. Самы высокі пункт масіва, Гран-Камбен-дэ-Графенер, мае вышыню 4314 метраў над узроўнем мора, 7-я вяршыня ў Швейцарскіх Альпах па адноснай вышыні (1517 метраў над узроўнем мора). Чатыры вяршыні ў масіве вышэй за 4000 метраў над узроўнем мора. {{НК}} [[Катэгорыя:Альпы]] 2fsos20cwanveptrpdekt9a2fzpnuzy Газавік-Гомель 0 772310 5198332 5053710 2026-09-13T19:46:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198332 wikitext text/x-wiki '''Газавік-Гомель''' — беларускі валейбольны клуб з горада [[Гомель]]. == Гісторыя == == Дасягненні == '''Першая ліга чэмпіяната Беларусі па валейболе''' * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (2)''' 2020/2021, 2023/2024 * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (1)''' 2021/2022 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па валейболе|Кубак]] !! Увагі |- | 2020-21|| Першая ліга || bgcolor=Gold|Чэмпіён || || |- | 2021-22|| Першая ліга || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || [[Кубак Беларусі па валейболе 2021|кваліфікацыйны раўнд]] || |- | |- | 2023-24|| Першая ліга ||bgcolor=Gold|Чэмпіён || [[Кубак Беларусі па валейболе 2023|Кваліфікацыйны раўнд]] || |- | 2024-25|| Першая ліга || || || |} == Трэнеры == * [[Дзмітрый Ліхарад]] (2020) * Артура Знахарэнка (2024) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gomelvolley.by/2020/09/25/gazovik-gomel-popolnil-pervuyu-ligu-belarusi-po-volejbolu/ «Газовик-Гомель» пополнил Первую лигу Беларуси по волейболу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240830043525/https://gomelvolley.by/2020/09/25/gazovik-gomel-popolnil-pervuyu-ligu-belarusi-po-volejbolu/ |date=30 жніўня 2024 }} * [https://gomelvolley.by/2020/09/25/dmitrij-lixorad-o-zadachax-i-celyax-komandy-gazovik-gomel/ Дмитрий Лихорад о задачах и целях команды «Газовик-Гомель»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240829095357/https://gomelvolley.by/2020/09/25/dmitrij-lixorad-o-zadachax-i-celyax-komandy-gazovik-gomel/ |date=29 жніўня 2024 }} * [https://gomelvolley.by/2024/04/22/gazovik-gomel-dvukratnyj-chempion-pervoj-ligi-po-volejbolu/ «Газовик-Гомель» — двукратный чемпион Первой лиги по волейболу!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240829123039/https://gomelvolley.by/2024/04/22/gazovik-gomel-dvukratnyj-chempion-pervoj-ligi-po-volejbolu/ |date=29 жніўня 2024 }} * [https://gomelvolley.by/vc-gazovik-gomel/ ВК «ГАЗОВИК-ГОМЕЛЬ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240829123039/https://gomelvolley.by/vc-gazovik-gomel/ |date=29 жніўня 2024 }} * [https://volleybox.net/ru/gazovik-gomel-t21177/tournaments Gazovik Gomel] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240829130350/https://volleybox.net/ru/gazovik-gomel-t21177/tournaments |date=29 жніўня 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Газавік-Гомель]] klghz1qzz9p2dhsglpdyftc4zt7gohj Віктар Пятровіч Тоўсты 0 772719 5198245 4834122 2026-09-13T13:33:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198245 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Віктар Пятровіч То́ўсты'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} ({{ДН|6|6|1914}} — {{ДС|13|6|1993}}) — ваенны дзеяч, [[генерал-лейтэнант]] войскаў сувязі, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў былой вёсцы [[Літавец]] (сучасны [[Дзяржынскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з 22 кастрычніка 1934 года<ref name="Пам">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81669475/ Толстый (Толстых) Виктор Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125035650/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81669475/ |date=25 студзеня 2025 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа»</ref>. У 1937 годзе скончыў Ленінградскае ваеннае вучылішча сувязі, у 1941 годзе Ваенную электратэхнічную акадэмію сувязі{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}}. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з ліпеня 1941 года В. П. Тоўсты на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]], [[Данскі фронт|Данскім]], [[Варонежскі фронт|Варонежскім]], [[Стэпавы фронт|Сцяпным]], [[2-і Украінскі фронт|2-м Украінскім]] і [[2-і Украінскі фронт|3-м Украінскім]] франтах. Займаў пасады начальніка штаба асобнага палка сувязі, начальніка сувязі стралковага палка. Удзельнік баёў пад [[Ленінград]]ам, [[Сталінградская бітва|Сталінградам]], на тэрыторыі [[Малдова|Малдавіі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Югаславія|Югаславіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Пасля вайны да 1974 года працягваў службу на адказных пасадах [[Савецкая Армія|Савецкай Арміі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|То́ўсты Віктар Пятровіч||494}} * {{крыніцы/Республика Беларусь : энциклопедия|7}} — С. 240. * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|То́ўсты Віктар Пятровіч||517}} * {{Кніга|загаловак=Военачальники земли белорусской: энциклопедический справочник|адказны=[[Барыс Дзмітрыевіч Даўгатовіч|Б. Д. Долготович]]|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2005|серыя=60-летию Великой Победы посвящается|isbn=985-11-0321-7|старонак=287|ref=Военачальники земли белорусской|частка=|старонкі=202}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81669475/ Толстый (Толстых) Виктор Петрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125035650/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81669475/ |date=25 студзеня 2025 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://1418museum.ru/heroes/56671312/ Толстый (Толстых) Виктор Петрович // Музейный комплекс «Дорога памяти»]{{ref-ru}} * [https://беларусьпомнит.бел/hero/12990/ Толстый Виктор Петрович] // Беларусь помнит. Национальный поисковый проект издательского дома «Беларусь сегодня» и ОО «Белорусская республиканская пионерская организация»{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Тоўсты Віктар Пятровіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Сувязісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] 04doo1cwe64902dxf41tev07rdvowrl Горы Шаю 0 772958 5198931 4837573 2026-09-14T11:52:28Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198931 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў }} '''Шаю'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|4}} — карта Габона</ref> ({{lang-fr|Massif du Chaillu}}) — горны масіў, размешчаны ўздоўж паўднёвай мяжы [[Габон]]а з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]. Горы ўтвораны [[асадкавыя горныя пароды|асадкавымі пародамі]], самая высокая гара сістэмы Шаю — гара [[Ібунджы]] (1024 м) адначасова з’яўляецца найвышэйшай вяршыняй Габона. У сістэму Шаю таксама ўваходзіць гара Мімонга (860 м). У гарах Шаю бяруць свае вытокі некалькі рэк, уключаючы Люэтсі, Агулу, Ікоі, Лола, Лекока і Лебамбі. У масіве Шаю да гэтага часу захоўваецца дзікая прырода. Горы названы ў гонар французскага даследчыка [[Поль дзю Шаю|Поля дзю Шаю]], які апісаў іх у XIX стагоддзі. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-09}} [[Катэгорыя:Горы Габона]] 1ggp14odri7yz5d6yhegaksn6r84jgj Чарнагора 0 773361 5198732 4965848 2026-09-14T07:56:39Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, typos fixed: з'яўляюцца → з’яўляюцца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198732 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Чарнагора |Пазіцыйная карта = Украіна }} '''Чарнагора''' ({{lang-uk|Чорногора}}) — горны масіў [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]], да якога належыць [[Гаверла]] (2061 м) — найвышэйшы пункт [[Украіна|Украіны]]. Знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім прадаўжэнні [[Паланінскі хрыбет|Паланінскага хрыбта]], у межах [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] і [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] абласцей. Цягнецца на 40 км паміж далінамі рэк [[Чорная Ціса]], [[Белая Ціса]] і [[Чорны Чэрэмош]]. Чарнагора — крутасхілае сярэднягор’е, над якім узнімаюцца вяршыні галоўнага хрыбта. Складаецца пераважна з [[фліш]]у, месцамі маюцца выхады вулканічных парод. У [[плейстацэн]]е Чарнагора трапляла ў зону зледзянення. Снегавая лінія ў эпоху апошняга зледзянення знаходзілася на вышыні 1450—1550 м. Схілы глыбока рассечаныя, у верхняй частцы выражаны альпійскі рэлеф з ледавіковымі формамі: карамі, [[трог]]амі, цыркамі, [[марэна]]мі. Старажытныя ледавіковыя цыркі і кары не захапілі грэбневую зону, дзе захавалася паласа дэнудаванага рэльефу з адносна мяккімі формамі на аснове прыўзнятай зыходнай [[пенеплен]]езаванай паверхні [[міяцэн]]авага ўзросту. Цвёрдыя пласты [[пескавік]]оў і кангламератаў на грабянях Чарнагары выступаюць у выглядзе скал незвычайнай формы («шпіцы» і інш.). На схілах пашыраны каменныя асыпкі. Клімат вільготны, максімум ападкаў улетку. На Чарнагары ў чэрвені-ліпені два з трох дзён бываюць з дажджамі. Узімку фарміруецца значнае снегавое покрыва. Маюцца каравыя азёры. Схілы ўнізе ўкрыты букавымі лясамі, вышэй ляжыць пояс яловых лясоў, на паўднёва-заходніх схілах [[елка]] заходзіць у пояс субальпійскіх лугоў, дзе яе крона набывае сцягападобную форму. У верхняй паласе пад кронамі елкі і на палянах з’яўляюцца сцелістыя формы горнай сасны і [[ядловец|ядлоўца]]. На вяршынях гор — паланіны. Вышэй за 1800 м субальпійскі пояс пераходзіць у альпійскі. Чарнагорскі запаведны масіў з’яўляецца часткай {{нп3|Карпатскі біясферны запаведнік|Карпатскага біясфернага запаведніка|uk|Карпатський біосферний заповідник}}. Аб’ект турызму. На горных лугах пасвяць жывёлу. == Літаратура == * ''Г. П. Міллер''. Чорногора // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993. {{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] hnpy4z580kqxyshw0enjat95gdz18vx 5198936 5198732 2026-09-14T11:56:33Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198936 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Чарнагора |Пазіцыйная карта = Украіна }} '''Чарнагора''' ({{lang-uk|Чорногора}}) — горны масіў [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпат]], да якога належыць [[Гаверла]] (2061 м) — найвышэйшы пункт [[Украіна|Украіны]]. Знаходзіцца на паўднёва-ўсходнім прадаўжэнні [[Паланінскі хрыбет|Паланінскага хрыбта]], у межах [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] і [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] абласцей. Цягнецца на 40 км паміж далінамі рэк [[Чорная Ціса]], [[Белая Ціса]] і [[Чорны Чэрэмош]]. Чарнагора — крутасхілае сярэднягор’е, над якім узнімаюцца вяршыні галоўнага хрыбта. Складаецца пераважна з [[фліш]]у, месцамі маюцца выхады вулканічных парод. У [[плейстацэн]]е Чарнагора трапляла ў зону зледзянення. Снегавая лінія ў эпоху апошняга зледзянення знаходзілася на вышыні 1450—1550 м. Схілы глыбока рассечаныя, у верхняй частцы выражаны альпійскі рэлеф з ледавіковымі формамі: карамі, [[трог]]амі, цыркамі, [[марэна]]мі. Старажытныя ледавіковыя цыркі і кары не захапілі грэбневую зону, дзе захавалася паласа дэнудаванага рэльефу з адносна мяккімі формамі на аснове прыўзнятай зыходнай [[пенеплен]]езаванай паверхні [[міяцэн]]авага ўзросту. Цвёрдыя пласты [[пескавік]]оў і кангламератаў на грабянях Чарнагары выступаюць у выглядзе скал незвычайнай формы («шпіцы» і інш.). На схілах пашыраны каменныя асыпкі. Клімат вільготны, максімум ападкаў улетку. На Чарнагары ў чэрвені-ліпені два з трох дзён бываюць з дажджамі. Узімку фарміруецца значнае снегавое покрыва. Маюцца каравыя азёры. Схілы ўнізе ўкрыты букавымі лясамі, вышэй ляжыць пояс яловых лясоў, на паўднёва-заходніх схілах [[елка]] заходзіць у пояс субальпійскіх лугоў, дзе яе крона набывае сцягападобную форму. У верхняй паласе пад кронамі елкі і на палянах з’яўляюцца сцелістыя формы горнай сасны і [[ядловец|ядлоўца]]. На вяршынях гор — паланіны. Вышэй за 1800 м субальпійскі пояс пераходзіць у альпійскі. Чарнагорскі запаведны масіў з’яўляецца часткай {{нп3|Карпатскі біясферны запаведнік|Карпатскага біясфернага запаведніка|uk|Карпатський біосферний заповідник}}. Аб’ект турызму. На горных лугах пасвяць жывёлу. == Літаратура == * ''Г. П. Міллер''. Чорногора // Географічна енциклопедія України: [в 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. Т. 3. — К.: Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 1993. {{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] 1i8eee2l8zbya7e97c5mgwgjsihycgu Мармарошскі масіў 0 773375 5198659 4965781 2026-09-14T07:49:57Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198659 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Мармарошскі масіў |Пазіцыйная карта = Карпаты }} '''Мармарошскі масіў''', '''Мармарошскія горы''' ({{lang-uk|Мармароський масив}}, {{lang-ro|Munții Maramureșului}}) — горны масіў ва [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпатах]], геалагічная структура [[Карпацкая складкавая вобласць|Карпацкай складкавай вобласці]]. Знаходзіцца паміж рэкамі [[Чорны Чэрэмош]] і [[Белая Ціса]] на паўночным усходзе, Вішэу і Быстрыца-Аурэ на паўднёвым захадзе, пераважна на тэрыторыі [[Румынія|Румыніі]], часткова ў межах [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] і [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] абласцей [[Украіна|Украіны]] (Рахаўскія горы, Чыўчыны). Найвышэйшы пункт — Фаркау (1958 м). Мармарошская геалагічная структура з’яўляецца высокападнятай зонай метамарфічнага комплексу парод, утвораных на працягу [[байкальская складкавасць|байкальскай]] і [[герцынская складкавасць|герцынскай]] складкавасцей (слюдзяныя сланцы, парагнейсы, гранітагнейсы і інш.). Старажытныя крышталічныя пароды агаляюцца ў ядры буйнага антыклінорыя. У цэлым Мармарошскі масіў мае выгляд вялікай скібы складанай блокавай будовы, з паўночнага захаду абмежаванай разломам, перакрывае на ўсходзе прылеглыя структуры [[фліш]]авых Карпат (з амплітудай гарызантальнага перамяшчэння да 15 км). Асадкавы чахол складаецца з карбанатных абломачных парод [[трыяс]]авага, [[юрскі перыяд|юрскага]], ніжнемелавога ўзростаў, што зберагліся ад размыву ў цэнтральнай частцы на невялікіх участках, і насунутых ва ўсходнім напрамку покрываў верхнемелавога—[[палеаген]]авага ўзростаў ([[вапняк]]і, [[даламіт]]ы, мергелі, [[пескавік]]і, кангламераты), утвораных у час ранняга этапу [[альпійская складкавасць|альпійскай складкавасці]]. Дамінуюць прыродныя комплексы крутасхілага эразійна-дэнудацыйнага лясістага сярэднягор’я, складзеныя пераважна сланцамі, [[кварцыт]]амі, месцамі вапнякамі і пескавікамі з ялова-піхтава-букавымі і яловымі лясамі на бурых горна-лясных глебах. Значнае пашырэнне на вышынях больш за 1600 м маюць ландшафтныя комплексы пенепленізаванага субальпійскага высакагор’я, складзеныя сланцамі, кварцытамі, месцамі вапнякамі з горнахваёвым крывалессем, зараснікамі [[ядловец|ядлоўца]] і высакагорнымі лугамі (паланінамі) на горна-лугавых і горна-тарфяна-буразёмных глебах. На паўночных схілах най­­вышэйшых вяршынь (напр., Піп-Іван Мармарошскі, Чыўчын) сустракаюцца прыродныя комплексы старажытналедавікова-экзарацыйнага субальпійскага высакагор’я — ледавіковыя цыркі з горнахваёвым крывалессем і высакагорнымі лугамі на горна-лугавых глебах. Уздоўж вялікіх рэк пашыраны ландшафтныя комплексы вузкіх тэрасаваных рачных далін, складзеныя супясчана-галечнікавым [[алювій|алювіем]] з букавымі і альховымі лясамі на бурых горна-лясных глебах. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] [[Катэгорыя:Горы Украіны]] 09mapr4k5a0fwjo74kdxk6a08pq3ke7 5198888 5198659 2026-09-14T11:15:16Z Ueschar 151377 шаблон з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198888 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = масіў |Назва = Мармарошскі масіў |Пазіцыйная карта = Карпаты }} '''Мармарошскі масіў''', '''Мармарошскія горы''' ({{lang-uk|Мармароський масив}}, {{lang-ro|Munții Maramureșului}}) — горны масіў ва [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпатах]], геалагічная структура [[Карпацкая складкавая вобласць|Карпацкай складкавай вобласці]]. Знаходзіцца паміж рэкамі [[Чорны Чэрэмош]] і [[Белая Ціса]] на паўночным усходзе, Вішэу і Быстрыца-Аурэ на паўднёвым захадзе, пераважна на тэрыторыі [[Румынія|Румыніі]], часткова ў межах [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкай]], [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўскай]] і [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] абласцей [[Украіна|Украіны]] (Рахаўскія горы, Чыўчыны). Найвышэйшы пункт — Фаркау (1958 м). Мармарошская геалагічная структура з’яўляецца высокападнятай зонай метамарфічнага комплексу парод, утвораных на працягу [[байкальская складкавасць|байкальскай]] і [[герцынская складкавасць|герцынскай]] складкавасцей (слюдзяныя сланцы, парагнейсы, гранітагнейсы і інш.). Старажытныя крышталічныя пароды агаляюцца ў ядры буйнага антыклінорыя. У цэлым Мармарошскі масіў мае выгляд вялікай скібы складанай блокавай будовы, з паўночнага захаду абмежаванай разломам, перакрывае на ўсходзе прылеглыя структуры [[фліш]]авых Карпат (з амплітудай гарызантальнага перамяшчэння да 15 км). Асадкавы чахол складаецца з карбанатных абломачных парод [[трыяс]]авага, [[юрскі перыяд|юрскага]], ніжнемелавога ўзростаў, што зберагліся ад размыву ў цэнтральнай частцы на невялікіх участках, і насунутых ва ўсходнім напрамку покрываў верхнемелавога—[[палеаген]]авага ўзростаў ([[вапняк]]і, [[даламіт]]ы, мергелі, [[пескавік]]і, кангламераты), утвораных у час ранняга этапу [[альпійская складкавасць|альпійскай складкавасці]]. Дамінуюць прыродныя комплексы крутасхілага эразійна-дэнудацыйнага лясістага сярэднягор’я, складзеныя пераважна сланцамі, [[кварцыт]]амі, месцамі вапнякамі і пескавікамі з ялова-піхтава-букавымі і яловымі лясамі на бурых горна-лясных глебах. Значнае пашырэнне на вышынях больш за 1600 м маюць ландшафтныя комплексы пенепленізаванага субальпійскага высакагор’я, складзеныя сланцамі, кварцытамі, месцамі вапнякамі з горнахваёвым крывалессем, зараснікамі [[ядловец|ядлоўца]] і высакагорнымі лугамі (паланінамі) на горна-лугавых і горна-тарфяна-буразёмных глебах. На паўночных схілах най­­вышэйшых вяршынь (напр., Піп-Іван Мармарошскі, Чыўчын) сустракаюцца прыродныя комплексы старажытналедавікова-экзарацыйнага субальпійскага высакагор’я — ледавіковыя цыркі з горнахваёвым крывалессем і высакагорнымі лугамі на горна-лугавых глебах. Уздоўж вялікіх рэк пашыраны ландшафтныя комплексы вузкіх тэрасаваных рачных далін, складзеныя супясчана-галечнікавым [[алювій|алювіем]] з букавымі і альховымі лясамі на бурых горна-лясных глебах. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] [[Катэгорыя:Горы Румыніі]] [[Катэгорыя:Горы Украіны]] 5u338waft2nkyx269f4mfnh4mw9nfbc Гомельскi трамвай 0 774849 5198781 5150118 2026-09-14T09:11:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198781 wikitext text/x-wiki '''Гомельскі трамвай''' — сукупнасць нерэалізаваных праектаў арганізацыі [[трамвай]]нага руху ў [[Гомель|Гомелі]]. == Перыяд Расійскай імперыі == Узмоцненае развіццё прамысловасці і чыгуначных зносін у канцы XIX пачатку XX стагоддзя прывяло да значнага росту насельніцтва Гомеля. З 1897 года да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] горад павялічыўся амаль утрая. Гарадскі транспарт быў прадстаўлены коннымі экіпажамі і омнібусамі. Каб палепшыць транспартную сітуацыю, кіраўніцтва Гомеля задумалася аб будаўніцтве трамвайнай сеткі. Адна з самых ранніх згадак пра планы арганізацыі трамвайнага руху ў горадзе зафіксавана ў брашуры «Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг.» [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Льва Аляксеевіча Вінаградава]]: «''Съ 1901 г. главныя улицы предпологается даже освѣщать электричеством и покрыть сѣтью лiний электрическаго трамвая; правительством уже разрѣшено заключить контрактъ на это предпрiятie съ кiевскимъ капитолистомъ Б.''»{{sfn|Виноградов|1900|с=36}}. Непасрэдна праектныя распрацоўкі па будаўніцтве трамвайнай сеткі ў Гомелі рабіліся ў 1910-я гады. Увосень 1913 года на пасяджэнні гарадской думы прайшло абмеркаванне будаўніцтва і схемы трамвайнага руху. 20 кастрычніка 1913 года Пратакол пасяджэння быў накіраваны ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе распрацоўкай праекта занялася «Усеагульная кампанія электрычнасці». У пачатку 1914 года гарадская дума атрымала чарцяжы неабходнай інжынернай інфраструктуры, два варыянты трасіроўкі і тлумачэнні да іх. Рэалізацыі праекта перашкодзілі Першая Сусветная вайна, а таксама [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйныя]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|ваенныя]] падзеі на тэрыторыях былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. <gallery class="center"> Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 1.jpg|center|мини|Першы варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай - 1913 2.jpg|center|мини|Другі варыянт праекта трамвайнай сеткі ў Гомелі. 1913 г. рэканструкцыя краязнаўчай суполкi "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Міжваенны перыяд БССР == [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 1.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, «Камдартрансбуд», 1934 г.]] [[Файл:Схема линий механического транспорта - Комдортрансстрой - Гомель 2.png|right|mini|160px|Схема ліній механічнага транспарту Гомеля, «Камдартрансбуд», 1934 г. Чырвоная і жоўтая лініі — трамвайныя маршруты. Чорныя адрэзкi — адгалінаванні трамвайных шляхоў да прамысловых аб’ектаў.]] Актыўнае прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва ў міжваенны перыяд разам з ростам колькасці насельніцтва горада зноў паставіла пытанне эфектыўнасці гарадскога транспарту. У 1934 годзе ў маскоўскім «Камдартрансе» для Гомеля была распрацавана сістэма пасажырска-грузавога трамвая. Бо ў горадзе цярпеў нястачу чыгуначнага пакрыцця, для транспарціроўкі прадукцыі прапаноўвалася падвесці трамвайную каляю да найбольш значных прамысловых аб’ектаў. Лініі пасажырскіх маршрутаў не мелі значных адрозненняў ад тых, што планаваліся да рэвалюцыі. Да вайны ў Гомелі жыло каля 140 тысяч жыхароў, у горадзе дзейнічала дзве аўтобусных лініі і дзве лініі воднага транспарту. 86 % гарадскіх пасажырскіх перавозак на 1938 год прыпадала на маршруты паміж Гомелем і [[Новая Беліца (Гомель)|Навабеліцай]]. У схеме 1940 года, распрацаванай маскоўскім «Гіпрадорам», адмовіліся ад грузавой функцыі трамвайных калей, быў запланаваны Палескі пуцеправод, які дазволіў бы трамваям перасякаць чыгунку, трамвайнае дэпо планавалася размясціць у раёне Цэнтральнага рынку. Рэалізацыі праектаў перашкодзіла [[Вялікая Айчынная вайна]]. <gallery class="center"> Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Транспортная схема.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Транспартная схема Файл:Генеральный план Гомеля, 1935 г. Городская улица с трамвайным движением в разрезе.jpg|Генеральны план Гомеля, 1935 г. Гарадская вуліца з трамвайным рухам у разрэзе Файл:Гомель - проект - трамвай 1934 г.jpg|Праект пасажырска-грузавой трамвайнай сеткі ў Гомелі 1934 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" Файл:Гомель - проект - трамвай1940 г.jpg|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1940 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі "Пошукі старога Гомеля" </gallery> == Пасляваенны перыяд БССР == [[Файл:Гомель - проект - трамвай 1946 г.jpg|міні|справа|250px|Праект трамвайнай сеткі ў Гомелі 1946 года. Рэканструкцыя краязнаўчай суполкі «Пошукі старога Гомеля»]] Зноў да ідэі будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі вярнуліся падчас аднаўлення горада пасля вайны. Згодна з праектам, рэальная даўжыня сеткі павінна была складаць 14 км, перспектыўная — 30,5 км. Трамвайныя маршруты планаваліся для сувязі правабярэжжа горада з Навабеліцай, а таксама жылых і прамысловых раёнаў у заходняй і паўночна-заходняй частках Гомеля. Згодна з разлікамі, на долю трамвая ў гарадскіх пасажырскіх перавозках адводзілася 75 %. Трамвайнае дэпо плошчай 1,5 га планавалася размясціць у паўночнай частцы Цэнтральнага раёна Гомеля. Тым не менш, частка мясцовай партыйнай бюракратыі выступала супраць будаўніцтва трамвайнай сеткі, спасылаючыся на шум, які ствараецца трамваямі, і аддавала перавагу аўтобусам і тралейбусам. З пратакола пашыранага пасяджэння Гомельскага гарвыканкама ад 26 жніўня 1946 года: «Антонаў (сакратар гаркама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б)]]: трамвай у горадзе будзе праходзіць па вуліцах Савецкай, Камсамольскай, Інтэрнацыянальнай, імя Будзённага, Батарэйнай. Трамвай стварае шум у горадзе на самых галоўных вуліцах. Гаркам КП(б)Б супраць будаўніцтва трамвая ў горадзе Гомелі і рэкамендуе [[Гомельскі аўтобус|аўтобус]], а магчыма і [[Гомельскі тралейбус|тралейбус]].»<ref> «Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…»</ref> == Дакументальныя сведчанні == Дакументальныя сведчанні пасляваеннага плана будаўніцтва трамвайнай сеткі ў Гомелі размяшчаюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]]. Нумар справы: «348 — Гомельская область. г. Гомель. Пояснительная записка к генеральному плану. Облпроект. г. Гомель. 1946». <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Сканы тлумачальнай запіскі да генплана Гомеля 1946 года, якія тычацца транспартнага развіцця горада"> Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057.jpg|БГАНТД 3_4_348_057 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_057b.jpg|БГАНТД 3_4_348_057b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_058.jpg|БГАНТД 3_4_348_058 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_060b.jpg|БГАНТД 3_4_348_060b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061.jpg|БГАНТД 3_4_348_061 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_061b.jpg|БГАНТД 3_4_348_061b Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062.jpg|БГАНТД 3_4_348_062 Файл:BGANTD_LA_3_4_348_062b.jpg|БГАНТД 3_4_348_062b </gallery> == У культуры == Гісторыя з нерэалізаванымі праектамі гомельскага трамвая стала часткай гарадскога фальклору, спарадзіўшы лакальны фразеалагізм «Першы гомельскі трамвай»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=Журнал о Гомеле|access-date=2026-06-03}}</ref>, які выказвае скепсіс і іронію ў дачыненні да маштабных планаў. У рамане [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]] «Бурнае жыццё Лазіка Ройтшванца»<ref>''Эренбург И. Г.'' Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца. — М. : Советский писатель • Олимп, 1991. — 18 с. — ISBN 5-265-02271-6.</ref> (1928) гомельскі кравец іранічна ўспамінае пра праект трамвая ў Гомелі. == Сучасны стан == [[Файл:Gomel tram project conceptual symbol.svg|злева|міні|Стылізаваны графічны сімвал нерэалізаванай трамвайнай сістэмы Гомеля, які каларыстычна і кампазіцыйна адсылае да [[Герб Гомеля|гарадскога герба]] (сучасная мастацкая інтэрпрэтацыя).]] Афіцыйных планаў будаўніцтва трамвайнай сістэмы ў Гомелі няма. Гарадская адміністрацыя аддае перавагу развіццю бязрэйкавага электрычнага транспарту: [[электробус]]ам і [[тралейбус]]ам з павялічаным аўтаномным ходам<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belkagomel.by/2025/05/23/kak-gomel-perehodit-na-elektronnye-bilety-i-obnovlyaet-podvizhnoj-sostav/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|last=belkagomel.by|date=2025-05-23|access-date=2026-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле — Транспорт в Гомеле|website=gomeltrans.net|access-date=2026-06-03}}</ref>. Нягледзячы, што няма практычных крокаў па рэалізацыі, праекты рэйкавага транспарту (трамвая і метрапалітэна<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://blisch.by/gomel-subway|title=Поездка на гомельском метро — Блогер Денис Блищ|website=blisch.by|access-date=2026-06-03}}</ref>) застаюцца аб’ектам устойлівай цікавасці мясцовых транспартных суполак і часткай лакальнага культурнага кантэксту Гомеля. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Виноградов|спасылка=https://www.studmed.ru/view/vinogradov-l-gomel-ego-proshloe-i-nastoyaschee-1142-1900-gg_a014666e1ae.html|аўтар=Виноградов Л.|загаловак=Гомель. Его прошлое и настоящее 1142-1900 гг.|год=1900|месца=Москва|выдавецтва=Типография Н.Н. Шарапова. Кудринская ул. д. Киреевой}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Train transport in Gomel}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле|website=gomeltrans.net}} * [https://newspaper.gomelhistory.by/1910-e/1911/gomelskaya-kopejka-18-18-07-1911/ Гомельская копейка", № 18, 18.07.1911] * [https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html Гомель принимает вид культурного европейского города: Так писала в 1911 году газета «Гомельская копейка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210117185151/https://gp.by/novosti/tolko-v-gp/news35645.html |date=17 студзеня 2021 }} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|title=Почему не сбылись планы о гомельском трамвае? В подробностях разбиралась &quot;Гомельская праўда&quot;|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13|archive-date=20 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720174209/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news201474.html|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|title=Трамвай намечен правильно, но по Советской улице его пускать не надо…|website=Информационный портал|access-date=2024-10-13|archive-date=17 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717132953/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news40767.html|url-status=dead}} * «Проект пассажирско-грузовой трамвайной сети 1934 года» — «Пошукі старога Гомеля» * «Последний довоенный проект трамвайной сети Гомеля 1940 года» — «Пошукі старога Гомеля» * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomelstreet.by/kraevedcheskie-zapiski-o-gomele/neosushhestvlyonnyj-proekt-o-proekte-puska-tramvaya-v-gomele-v-nachale-xx-v|title=Неосуществлённый проект (о проекте пуска трамвая в Гомеле в начале XX в.)|website=GomelStreet.by|access-date=2024-10-13}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel.media/2024/11/06/8853.html|title=Первый гомельский трамвай: история длиной в 125 лет, которая ничем не закончилась|website=Журнал о Гомеле|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belkagomel.by/2025/05/23/kak-gomel-perehodit-na-elektronnye-bilety-i-obnovlyaet-podvizhnoj-sostav/|title=Как Гомель переходит на электронные билеты и обновляет подвижной состав|last=belkagomel.by|date=2025-05-23|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|url=https://gomeltrans.net/history/transport/tramway/|title=Проекты трамвая в Гомеле — Транспорт в Гомеле|website=gomeltrans.net|access-date=2026-06-03}} * {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://blisch.by/gomel-subway|title=Поездка на гомельском метро — Блогер Денис Блищ|website=blisch.by|access-date=2026-06-03}} * Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі. Шыфр: Ф. 3, воп. 4, спр. 348 {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Транспарт Гомеля]] rq2epm3hm71ll0pm9n3ctbax2bep18d Голад (раман) 0 776796 5198773 5056529 2026-09-14T08:48:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198773 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Голад (значэнні)}} {{Літаратурны твор}} '''«Голад»''' ({{lang-no|Sult}}) — першы раман [[Нарвегія|нарвежскага]] пісьменніка [[Кнут Гамсун|Кнута Гамсуна]], поўнае выданне якога з’явілася ў [[1890 год у гісторыі літаратуры|1890]] годзе. Гэты твор, які ўключае шматлікія [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічныя]] дэталі, прынёс пісьменніку-пачаткоўцу еўрапейскую вядомасць. На думку нарвежскага пісьменніка {{нп5|Ян Х’ерстад|Яна Х’ерстада|en|Jan Kjærstad}}, гэта «''першы твор у сусветнай літаратуры, дзе самасвядомасць з’яўляецца галоўным героем''»{{sfn|Brynhildsvoll|2005|loc=note 4}}. Некаторыя даследчыкі лічаць «Голад» першым раманам кірунку [[мадэрнізм]].{{Пераход|Прыналежнасць да мадэрнізму|1}} На [[беларуская мова|беларускую мову]] раман пераклаў [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]<ref name="Голад" />. == Сюжэт == Безыменны герой, ад асобы якога вядзецца апавяданне, — бедны малады чалавек, які спрабуе зарабіць напісаннем артыкулаў у газеты. Грошай, якія ён атрымлівае за адзін артыкул, хапае толькі на некалькі дзён, а пісаць больш, чым адзін тэкст на тыдзень, у яго не атрымоўваецца, паколькі тэмы, якія ён абірае, занадта складаныя для масавага чытача. Цэлымі днямі ён бадзяецца па сталіцы ў пошуках пражытку, шакуючы навакольных сваімі паводзінамі, неадэкватнымі ад недаядання. Абставіны вымушаюць яго прадаць усе свае рэчы, аднак нават атрымаўшы невялікую суму грошай, неабходную яму, каб не памерці з голаду, ён можа аддаць іх першаму сустрэчнаму валацугу, які ўразіў яго сваёй убогасцю. На вуліцах горада ён сустракае дзіўных людзей і вядзе з імі дзіўныя размовы, абмяркоўваючы дзіўныя тэмы, напрыклад, электрычны малітоўнік, вынайдзены персідскім міністрам. Ён прыдумляе новыя словы — напрыклад, слова «''Кубоа''», якое на яго думку «''мае велізарнае значэнне для граматыкі''». Адна з ідэй, якія несупынна пераследуюць героя, — эратычная фантазія аб цудоўнай жанчыне Ілаялі, з якой ён атаясамляе сустрэтых ім на вуліцы жанчын. Нягледзячы на складаныя абставіны, герой не здраджвае сваім прынцыпам — ён не можа пісаць кепскія тэксты і зненавідзець грамадства. Калі ён зусім апускае рукі і, здаецца, выхаду ўжо няма, ён выпадкова трапляе на прыстань і наймаецца юнгам на рускі карабель, які адпраўляецца ў далёкае плаванне. == Гісторыя стварэння == === Гамсун у 1880-х === У пачатку 1882 года Гамсун адплыў з [[Брэмергафен]]а ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], маючы пры сабе рэкамендацыйныя лісты ад вядомага пісьменніка [[Б’ёрнсцернэ Б’ёрнсан]]а, будучага лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. Прапрацаваўшы некаторы час на фермах {{нп5|Усходняе ўзбярэжжа ЗША|усходняга ўзбярэжжа|en|East Coast of the United States}}, ён неўзабаве аб’яўляецца ў доме пісьменніка нарвежскага паходжання {{нп5|Расмус Б’ёрн Андэрсан|Р. Андэрсана|en|Rasmus B. Anderson}} (1846—1936) у [[Мадысан (Вісконсін)|Мадысан]], штат [[Вісконсін]]. Затым, як вынікае з лістоў Гамсуна, ён на некаторы час пасяляецца ў суседнім горадзе {{нп5|Элрой (Вісконсін)|Элрой|en|Elroy, Wisconsin}}, дзе жыў яго старэйшы брат Пэр. У гэты перыяд будучы пісьменнік прымае псеўданім «''Knut Hamsun''» і просіць сваіх сваякоў дасылаць яму лісты на гэтае імя, указваючы дадаткова ў дужках яго сапраўднае імя «''Knut Pedersen''». Паўтара гады, праведзеныя ў Элроі, Гамсун працаваў на ферме, затым клеркам у розных крамах, спрабуючы на вячэрніх занятках з мясцовым настаўнікам Джонсанам вывучыць [[Англійская мова|англійскую мову]]. Калі Джонсан адкрыў дрывяны склад у {{нп5|Мадылія (Мінесота)|Мадыліі|en|Madelia, Minnesota}}, [[Мінесота]], Гамсун перабраўся туды. У Мадыліі ў яго з’явіўся час для пісьменніцкіх эксперыментаў. Там жа ён пазнаёміўся з паэтам і {{нп5|Унітарыянства|ўнітарыянскім|en|Unitarianism}} святаром {{нп5|Крыстафер Янсан|Крыстаферам Янсанам|en|Kristofer Janson}} (1841—1917), які прапанаваў Гамсуну паступіць да яго сакратаром. Хоць Гамсун не адчуваў асаблівай схільнасці да рэлігіі, ён ахвотна скарыстаў гэту магчымасць пакінуць фізічную працу. На пасадзе сакратара Янсана, Гамсун атрымаў магчымасць удзяляць шмат часу чытанню. Часам яму даводзілася падмяняць Янсана і чытаць пропаведзі, пра якія Р. Андэрсан адазваўся як аб «''бессэнсоўным і бязладным трызненні, нагрувашчванні слоў, якія сыпаліся з яго як гарох з мяшка''»{{sfn|Flanagan|1939}}. [[Файл:Aurdal Lindahl.jpeg|thumb|right|Панарама Аўрдала ў 1890 годзе.]] Прыблізна праз год стала зразумела, што Гамсун больш цікавіцца літаратурай, чым багаслоўем. Расстанне было непазбежным, аднак яго паскорыла сур’ёзная хвароба, дыягнаставаная як [[туберкулёз]], але насамрэч — [[бранхіт]]. Па сведчанні Андэрсана, які аказаўся сведкам цяжкага стану пісьменніка, ён раскаяўся ў сваім адступленні ад [[лютэранства]] і прыняў рашэнне вярнуцца ў [[Нарвегія|Нарвегію]], каб памерці на радзіме. Сябры скінуліся на білет, і Гамсун адплыў з [[Нью-Ёрк]]а. Змена клімату і марское паветра добра паўплывалі на хворага, і ў Нарвегію Гамсун прыбыў практычна здаровым. Восенню 1885 года ў [[Осла|Крысціяніі]] ён пазнаёміўся з рэдактарам газеты «{{нп5|Dagbladet||en|Dagbladet}}» {{нп5|Ларс Хольст|Л. Хольстам|en|Lars Holst}}. Далей, завяршаючы працэс выздараўлення, Гамсун каля года правёў у невялікім мястэчку {{нп5|Аўрдал||en|Aurdal}}, дзе працаваў паштальёнам. У гэты перыяд ён пачаў пісаць для газет апавяданні ў стылі [[Генрык Ібсен|Ібсена]] і [[Эміль Заля|Заля]], нататкі пра амерыканскае жыццё і культуру{{sfn|Flanagan|1939}}. У жніўні 1886 года Гамсун ізноў вырашае адправіцца ў Злучаныя Штаты, каб назапасіць грошай, пасяліцца ў Нарвегіі і займацца літаратурай. Першапачатковы намер выконваць у ЗША абавязкі карэспандэнта адной з нарвежскіх газет неўзабаве прыйшлося пакінуць. Вядома, што ў канцы 1886 года Гамсун працаваў кандуктарам у [[Чыкага]], аднак быў звольнены з прычыны няздольнасці запомніць прыпынкі і выконваць свае абавязкі. Затым ён перабраўся ў [[Мінеапаліс]], дзе зноў уключыўся ў жыццё {{нп5|Амерыканцы нарвежскага паходжання|нарвежскай дыяспары|en|Norwegian Americans}}. На ўрачыстасцях у гонар {{нп5|Дзень Канстытуцыі Нарвегіі|Дня Канстытуцыі Нарвегіі|en|Constitution Day (Norway)}} 17 мая 1887 года ён прачытаў лекцыю пра вытокі гэтага свята. У пачатку лета ён у пошуках працы пераязджае ў {{нп5|Даліна Рэд-Рывер|Даліну Рэд-Рывер|en|Red River Valley}}, [[Паўночная Дакота]]. Дакладна не вядома, на якіх фермах ён працаваў, але лісты Гамсуна да Янсана гэтага перыяду поўныя жывапісных уражанняў ад [[Прэрыя|прэрый]], бясконцых палёў пшаніцы, наведванняў [[Індзейцы|індзейскіх]] [[вігвам]]аў. Восенню 1887 года ён вяртаецца ў Мінеапаліс да Янсана, які даў магчымасць маладому літаратару выступаць з лекцыямі пра сучасную літаратуру. Пазней Гамсун вельмі нізка ацэньваў гэтыя свае выступы. Перад тым, як канчаткова вярнуцца на радзіму летам 1888 года, Гамсун паспеў выступіць з публічнай прамовай супраць амерыканскіх нораваў, з якіх больш за ўсё Гамсуну былі антыпатычныя [[Рэлігія|рэлігійнасць]] і [[патрыятызм]]. Гэтыя ідэі былі затым развіты ў памфлеце «{{нп5|Духоўнае жыццё Амерыкі||en|Fra det moderne Amerikas Aandsliv}}», які выйшаў у 1889 годзе{{sfn|Flanagan|1939}}{{sfn|Sollars|2008|pp=336—337}}. === Публікацыя === У лістападзе 1888 года ў другім (перадапошнім) нумары [[капенгаген]]скага часопіса «{{нп5|Ny Jord||no|Ny Jord (tidsskrift)}}» («Новая зямля») ананімна быў надрукаваны ўрывак з «Голаду», які выклікаў ажыўленую дыскусію пра тое, хто мог быць яго аўтарам. Асноўным кандыдатам у аўтары быў {{нп5|Арнэ Гарбарг||en|Arne Garborg}}, вядомы творамі, якія апісваюць побыт бедных сельскіх студэнтаў у [[Осла|Крысціяніі]]. Неўзабаве нарвежская газета «{{нп5|Verdens Gang||en|Verdens Gang}}» раскрыла асобу аўтара, памылкова ўказаўшы, што ён жыве ў Амерыцы. Гамсун, які жадаў захаваць інкогніта да канца працы над раманам, раптам аказаўся знакамітым і жаданым госцем у літаратурных салонах. Студэнцкая асацыяцыя Капенгагена запрасіла яго выступіць з лекцыямі пра Амерыку, а знакаміты крытык [[Георг Брандэс]] удастоіў яго сваёй пахвалы. Высветлілася, што гэта малодшы брат апошняга, {{нп5|Эдвард Брандэс||en|Edvard Brandes}}, «''адкрыў''» новы талент і пераканаў выдаўца «Ny Jord» апублікаваць урывак. У выніку Гамсун вырашыў дапрацаваць свае лекцыі і выпусціць іх у выглядзе кнігі, што прывяло да затрымкі публікацыі «Голаду» і выхаду поўнай версіі рамана толькі ў 1890 годзе{{sfn|Lyngstad|2005|p=1}}. == Рэакцыя і крытыка == Твор быў з захапленнем сустрэты чытачамі і крытыкай. Дацкая газета «{{нп5|Dagbladet||en|Dagbladet}}» паведамляла{{sfn|Куприянова|1991|с=10}}: {{Цытата|Новая асоба і новы літаратурны стыль! Нервовы, неспакойны тэмперамент і віртуоз мовы! Такія ўражанні стварае «Голад» пра свайго аўтара. Ён намеціў сабе смелую мэту. Пазбягаючы звыклых літаратурных дарог, ён пайшоў па самых стромкіх сцежках, па тых, якімі ідуць вялікія рускія і французы, каб дасягнуць вяршыняў псіхалагічнай выявы. Але ён не топчацца па іх слядах. Ён ідзе сваім уласным шляхам.}} Літаратуразнаўца І. П. Купрыянава лічыць згадку знакавых рускіх пісьменнікаў у кантэксце псіхалагізму Гамсуна не выпадковай. У пераважнай колькасці даследаванняў аб Гамсуне непазбежна ўзнікаюць паралелі Гамсуна і [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскага]], пры гэтым і сам Гамсун называў аўтара «[[Злачынства і пакаранне|Злачынства і пакарання]]» сярод тых, хто аказаў на яго творчы ўплыў. Але пры гэтым Гамсун падкрэсліваў, што пазнаёміўся з творчасцю рускага раманіста толькі пасля завяршэння працы над «Голадам». «''Калі не па здольнасцях, то па духу я ў чымсьці, напэўна, быў блізкі да яго''», — пісаў Гамсун пазней{{sfn|Куприянова|1991|с=10}}. Дацкі журналіст і крытык {{нп5|Эрык Скрам|Э. Скрам|da|Erik Skram}} пісаў: «''Літаратурныя вартасці гэтай кнігі дазваляюць параўнаць яе толькі з найлепшымі ўзорамі сучаснай еўрапейскай літаратуры… імя Гамсуна з гэтага часу будзе ўнесена ў спіс першых пісьменнікаў''»{{sfn|Куприянова|1991|с=4}}, а іншы ўплывовы нарвежскі крытык у 1895 годзе пісаў, што гэты твор «''заклаў аснову новай {{нп5|Скандынаўская літаратура|скандынаўскай літаратуры|en|Scandinavian literature}}''». {{нп5|Ёханес Ёргенсен||en|Johannes Jørgensen}} назваў раман «''эпасам у прозе, Адысеяй галадаючага''», бо «''гэтаму твору зацесна ў рамках эстэтычных пастулатаў, распрацаваных да сёння''». Як і іншыя творы Гамсуна, «Голад» зрабіў моцнае ўражанне ў [[Расійская імперыя|Расіі]]. Паводле [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. І. Купрына]], раман уяўляе сабой «''ашаламляльную, кашмарную гісторыю чалавека, выкінутага абставінамі за борт шчаснага існавання''»{{sfn|Леонова|1997}}. == Аналіз == === Жанр і структура === Звяртаючыся да [[Георг Брандэс|Георга Брандэса]], Кнут Гамсун гаварыў, што імкнуўся даследаваць у рамане «''жывую чалавечую душу''», якая прыцягнула яго ўвагу надзвычайнай «''уражлівасцю і рухомасцю''». Дзеля гэтай мэты яму давялося адмовіцца ад тропаў, уласцівых традыцыйнаму [[раман]]у. Паводле Гамсуна, ён пісаў «''не раман, але кнігу''», у якой няма месца банальным літаратурным прыёмам. Там няма «''ніякіх пісьменніцкіх выдумак: баляў, вяселляў, прагулак на прыродзе і г.д.''» Пісьменнік прапанаваў называць свой твор «''серыяй аналізаў''» душэўнага стану героя{{sfn|Сергеев|1992|с=628}}. Гамсун пагадзіўся з заўвагай Брандэса, што твор не з’яўляецца раманам у агульнапрынятым сэнсе гэтага слова. Сам пісьменнік ніколі не ўжываў тэрмін «''раман''» у адносінах да «''Голаду''», аддаючы перавагу словам «''кніга''» або «''артыкул''», а кожную з яго чатырох частак называючы «''п’есай''»{{sfn|Brynhildsvoll|2005}}. === Месца і час дзеі === [[Файл:0126. Christiania, Carl Johans Gade - NB bldsa AL0126.jpg|300px|thumb|right|Пустынныя вуліцы Крысціяніі, 1880-я гады.]] У першай публікацыі 1888 года раман пачынаўся фразай «''Гэта было два гады таму…''» Такім чынам, час дзеі рамана можна ўмоўна суаднесці з 1886 годам — годам, калі Гамсун у другі раз вымушаны быў пакінуць радзіму і з’ехаць у Амерыку з-за перспектывы голаду. У поўным выданні рамана Гамсун адмовіўся ад падобных [[Аўтабіяграфія|аўтабіяграфічных]] адсылак{{sfn|Сергеев|1992|с=628}}. Тым не менш, выяўляючы журботны стан свайго героя, пісьменнік шмат у чым звяртаўся да ўласнага досведу. У лісце да аднаго свайго амерыканскага карэспандэнта ён пісаў: «''Усё, пра што я пішу ў „Голадзе“, перажыта мною тут — і яшчэ нямала горшага''». Але лічыць раман цалкам аўтабіяграфічным нельга, паколькі задача аўтара — даць абагулены прыклад дэгуманізацыі грамадскіх адносін. І гэтую дэгуманізацыю Гамсун не спрабаваў спрошчана вытлумачыць яе сацыяльнай абумоўленасцю{{sfn|Куприянова|1991|с=12}}. Пасля ўказанні ў першай фразе на тое, што яго дзеянне адбываецца ў [[Осла|Крысціяніі]], з твору знікаюць прыкметы месца і часу дзеі, што дазволіла біёграфу Гамсуна Р. Фергюсану ахарактарызаваць раман як «''{{comment|жудасна і хвалююча пазачасавы|англ. eerily and thrillingly undated}}''». Таксама часта раман успрымаецца даследчыкамі як «''пазапрасторавы''», паколькі прыкметы Крысціяніі як канкрэтнага горада і сталіцы Нарвегіі практычна не сустракаюцца. У лісце Э. Брандэсу, якое было напісана ў перыяд працы над раманам, Гамсун дзеліцца сваім планам напісаць кнігу не для нарвежцаў, а «''для чалавечых істот, калі такія знойдуцца''». Нягледзячы на тое, што ў творы часам сустракаюцца досыць падрабязныя ўказанні [[Тапаграфія|тапаграфічнага]] характару, на самай справе з іх нельга зрабіць разумныя высновы аб перамяшчэннях галоўнага героя па горадзе. На думку амерыканскага даследчыка нарвежскай літаратуры М. Сандберга, для апісання горада, па якім блукае герой рамана, вызначальнымі сталі амерыканскія ўражанні Гамсуна. Акурат у гэты час, у 1880-я гады ў ЗША і [[Англія|Англіі]] сталі шырока распаўсюджвацца [[Рэклама|рэкламныя]] аб’явы на вуліцах буйных гарадоў, тады як у Крысціяніі гэты працэс быў толькі на пачатковай стадыі. Працуючы на працягу некалькіх месяцаў кандуктарам у [[Чыкага]] Гамсун атрымаў унікальны для свайго часу досвед пастаяннага назірання бурнага жыцця мегаполіса. Гэтыя ўражанні, верагодна, былі для Гамсуна не менш важныя, чым праца над яго першым раманам, паколькі вярнуўшыся ў 1888 годзе ў [[Капенгаген]] ён, выдаўшы першую частку «Голаду», пераключыўся на некаторы час на напісанне серыі нарысаў з амерыканскага жыцця. І калі Р. Фергюсан мяркуе, што гэты перапынак быў адцягваннем увагі ад сапраўднай справы, М. Сандберг знаходзіць надзвычай характэрным тое, што раман пачынаецца сцэнай чытання героем рэкламных аб’яў{{sfn|Sandberg|1999}}. === Галоўны герой === [[Файл:Knut Hamsun in Chicago, 1884.jpg|thumb|right|220px|Кнут Гамсун у форме кандуктара Чыкагскага коннага трамвая.]] У сваім рамане пісьменнік вывучае ўнутраны свет самотнага чалавека, навакольны свет для якога ў асноўным варожы. Традыцыйны сюжэт адсутнічае. Падзеі знешняга жыцця бачацца чытачу праломленнымі скрозь свядомасць героя, і гэтая свядомасць належыць чалавеку бясконца складанаму і супярэчліваму. Герой паўстае быццам у трох асобах. Шматаблічнасць яго падкрэслена тым, што аўтар пастаянна чаргуе сапраўдны і мінулы час пры апісанні падзей, якія адбываюцца ў жыцці персанажа. У заключным варыянце першая фраза «Голаду» гучыць так: «''Гэта было ў тыя дні, калі я блукаў галодны па [[Осла|Хрысціяніі]]…''» Апавядальнік такім чынам вядзе расказ пра сваё жыццё з пэўнай дыстанцыі: ён і галоўны персанаж, і пабочны назіральнік у адной асобе. Але Гамсун не задавольваецца такой двухпланавасцю. Думкі яго героя занятыя пытаннем, як ён выглядае з боку. Таму такая шматмернасць паказвае героя як звонку, так і знутры, а таксама той вобраз, які ён хоча стварыць перад знешнім светам{{sfn|Куприянова|1991|с=10—11}}. Хоць галоўны герой — чалавек слабы, уразлівы, няўпэўнены ў сабе, тым не менш, ён спрабуе іграць ролю паспяховага чалавека ў шкоду сабе. Ён шчодра аддае апошнія грошы жабраку — не з велікадушнасці, а каб здацца яму багачом; хоць моцна галодны, ён адмаўляецца ад бясплатнага сняданку, каб не разбурыць тым самым у навакольных вобраз шчаснага журналіста і г. д. Гэты прыём шматпланавасці дазволіў Гамсуну перадаць складаны і супярэчлівы ўнутраны свет галоўнага героя. Апавяданне рамана крайне суб’ектыўнае. Можна толькі здагадвацца пра тое, што герой рамана яшчэ малады, што ў мінулым яго жыццё было больш удалае — але імя маладога чалавека чытачы так і не даведваюцца. Па ўскосных згадках можна зрабіць выснову аб выдатным літаратурным таленце героя, аб яго багатай творчай фантазіі{{sfn|Куприянова|1991|с=11}}. [[Кампазіцыя (літаратуразнаўства)|Кампазіцыя]] рамана фрагментарная. Усё апавяданне разбіта на чатыры перыяды жыцця, падзеленыя нявызначанымі часавымі паўзамі. У гэтыя перыяды бядотнае становішча маладога чалавека паступова згаршаецца, даходзіць да піку адчаю і завяршаецца пэўнай прамежкавай шчаслівай развязкай — герой атрымлівае нядоўгую палёгку, пасля чаго яго становішча зноў пачынае рух у бок безнадзейнасці. Толькі ў канцы чацвёртага эпізоду герой становіцца больш актыўным і прымае рашэнне ўладкавацца на працу, далёкую ад яго творчых памкненняў. Яму ўдаецца рашучым чынам змяніць сітуацыю, але пра вынікі гэтай змены чытачу нічога не вядома{{sfn|Куприянова|1991|с=11}}. Над усімі падзеямі рамана пануе дамінуючае пачуццё голаду, пачуццё пастаяннае і нясцерпнае. Яно выпісана аўтарам у драбнюткіх дэталях і з амаль фізіялагічнымі падрабязнасцямі. Голад героя становіцца псіхалагічным матывам яго ўчынкаў, часам абсурдных, хваравітых і нелагічных. Голад правакуе персанажа да абвостранага ўспрыманне навакольнага свету, пры гэтым герой адчувае не толькі пакутлівы фізічны голад, але і голад духоўны. Яго мучыць пачуццё адзіноты ад таго, што ён не знаходзіць у навакольных спачування сваім творчым памкненням. Гэтак жа, як яго арганізм, знясілены доўгім галаданнем, адмаўляецца [[Страваванне|пераварваць ежу]], так і яго свядомасць не ў сілах усталяваць трывалы кантакт з навакольнымі людзьмі, выйсці са злашчаснай ізаляцыі, на якую герой сябе міжволі выракае, паспрабаваць знайсці хоць нейкую агульную мову з таямнічай незнаёмкай «''Ілаялі''»{{sfn|Куприянова|1991|с=11—12}}. Адначасова ў расшчэпленай свядомасці галоўнага героя ўспрыманне падзей навакольнай рэчаіснасці важней саміх падзей. Прычыны фізічных і душэўных пакут персанажа як быццам не маюць сацыяльных прычын. Герой «Голаду» не абвінавачвае грамадства ў сваіх пакутах, насуперак усім нягодам і дзякуючы свайму таленту ён не адчувае сябе чалавекам са дна грамадства. Наадварот, ён лічыць сябе істотай вышэйшага парадку, які не мае патрэбы ў чыёйсьці спагадзе. Выпрабаванні, якія выпадаюць на яго долю, з’яўляюцца па сутнасці [[Ініцыяцыя|ініцыяцыяй]], яны апускаюць маладога чалавека «''ў радаснае вар’яцтва голаду''», выклікаючы ў ім «''нейкія дзіўныя, небывалыя адчуванні''» і «''самыя вытанчаныя думкі''». Дзякуючы голаду герой існуе ў прывідным свеце, які страціў свае звыклыя абрысы. Яго настроі вагаюцца ад стану дыскамфорту і адчаю да экстатычнага перажывання паўнаты жыцця. Яго багатае ўяўленне мудрагеліста праламляе нават маркотныя будні ў экзатычную фантазію{{sfn|Сергеев|1992|с=629}}. === Прыналежнасць да мадэрнізму === Хоць традыцыйна да мадэрнізму адносяць празаікаў, якія тварылі некалькі пазней (першая проза гэтага кірунку адносіцца да пачатку 1900-х), распаўсюджаны пункт гледжання, што ў сваіх ранніх творах Гамсун стаяў на мадэрнісцкіх пазіцыях. Упершыню гэты тэзіс быў абгрунтаваны ў 1956 годзе ў артыкуле Дж. Мак-Фарлена «The Whisper of the Blood: A Study of Knut Hamsun’s Early Novels». На думку Мак-Фарлена, пасля «Голаду» (1890), «[[Містэрыі (раман)|Містэрый]]» (1892), «[[Пан (раман)|Пана]]» (1894) і, у меншай ступені, «{{нп5|Вікторыя (раман)|Вікторыі|en|Victoria (novel)}}» (1898) Гамсун адышоў ад мадэрнізму да больш традыцыйнага [[Рэалізм (літаратура)|рэалізму]]{{sfn|McFarlane|1956}}. Сёння гэты тэзіс з’яўляецца агульнапрызнаным. Так, на думку нобелеўскага лаўрэата [[Ісаак Башэвіс Зінгер|Ісаака Башэвіса Зінгера]] «''уся сучасная школа літаратуры XX стагоддзя паходзіць ад Гамсуна''», а складальнікі вядомай анталогіі «Modernism, 1890—1930» {{нп5|Малкалм Брэдберы|М. Брэдберы|en|Malcolm Bradbury}} і Дж. Мак-Фарлен першым змясцілі артыкул пра творы Гамсуна{{sfn|Humpal|1998|pp=14—15}}. Апавядальная манера «Голаду» апярэдзіла тэхніку [[Паток свядомасці|плыні свядомасці]], распрацаваную пазней [[Джэймс Джойс|Джэймсам Джойсам]] у рамане «[[Уліс (раман)|Уліс]]»{{sfn|Сергеев|1992|с=628}}. Крытыкі неаднаразова збліжалі героя «Голаду» з персанажамі [[Франц Кафка|Франца Кафкі]], [[Альбер Камю|Альбера Камю]] і [[Жан-Поль Сартр|Жана-Поля Сартра]] з той розніцай, што герой Гамсуна не схіляецца перад лёсам, спадзяецца так ці іначай вырвацца з кайданоў адчужэння і неаднаразова кажа пра сябе, што «''хацеў бы памерці стоячы''»{{sfn|Сергеев|1992|с=629—630}}. У «Дэкларацыі мудрагелістай мовы» паэта-[[Футурызм|футурыста]] [[Аляксей Елісеевіч Кручоных|Аляксея Кручоных]], які ўвёў у паэзію «''{{нп5|мудрагельства||ru|Заумь}}''» ({{lang-ru|заумь}}), утрымліваюцца відавочныя адсылкі да рамана «Голад» — гэта і згаданае вышэй слова «''Кубоа''» і імя загадкавай незнаёмкі Ілаялі<ref name="Norge.ru" />. == Пераклады і экранізацыі == У 1890 годзе раман быў перакладзены на [[Нямецкая мова|нямецкую]], а ў 1892 годзе на [[Руская мова|рускую мову]]. Пазней раман пераклаў на рускую мову паэт-сімваліст [[Юргіс Балтрушайціс]]{{sfn|Куприянова|1991|с=608}}. Першы англійскі пераклад, выкананы {{нп5|Джордж Эгертан|Джорджам Эгертанам|en|George Egerton}}, з’явіўся з купюрамі толькі ў 1899 годзе{{sfn|Lyngstad|2005|p=2}}. Пераклад {{нп5|Роберт Блай|Роберта Блая|en|Robert Bly}} (1967) таксама не быў у дастатковай ступені дакладным, і ў 1996 годзе з’явіўся пераклад {{нп5|Сверэ Лінгстад|Сверэ Лінгстада|en|Sverre Lyngstad}}. Выхад новага перакладу даў падставу шатландскаму пісьменніку {{нп5|Дункан Мак-Лін (пісьменнік)|Дункану Мак-Ліну|en|Duncan McLean (writer)}} параўнаць у прадмове «Голад» з раманам [[Ірвін Уэлш|Ірвіна Уэлша]] «{{нп5|На ігле (раман)|На ігле|en|Trainspotting (novel)}}». У 2017 годзе з’явіўся пераклад рамана на [[Беларуская мова|беларускую мову]], раман пераклаў [[Лявон Пятровіч Баршчэўскі|Лявон Баршчэўскі]]<ref name="Голад" />. На сённяшні дзень існуе тры экранізацыі рамана: * «{{нп5|Голад (фільм, 1966)|Голад|en|Hunger (1966 film)}}» — шведская экранізацыя [[1966 год у гісторыі кіно|1966]] года. Рэжысёр {{нп5|Хенінг Карлсен||en|Henning Carlsen}}, у галоўнай ролі — [[Пер Оскарсан]]<ref name="IMDb, Sult 1966" />. * «{{нп5|Голад (фільм, 2001)|Голад|en|Hunger (2001 film)}}» — амерыканская версія [[2001 год у гісторыі кіно|2001]] года. Рэжысёр {{нп5|Марыя Гіс||en|Maria Giese}}, у галоўных ролях — {{нп5|Джозеф Калп||en|Joseph Culp}} і {{нп5|Роберт Калп||en|Robert Culp}}<ref name="IMDb, Hunger 2001" />. * «{{нп5|Хлопчык, які еў птушыны корм||en|Boy Eating the Bird's Food}}» — грэчаская вольная адаптацыя [[2012 год у гісторыі кіно|2012]] года. Рэжысёр {{нп5|Эктарас Лігізас||d|Q59208491}}<ref name="IMDb, To agori troei to fagito tou pouliou" />. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="IMDb, Sult 1966">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0061042/|title=Sult (1966)|website=IMDb|lang=en|access-date=2025-06-19|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Hunger 2001">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0237320/|title=Hunger (2001)|website=IMDb|lang=en|access-date=2025-06-19|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, To agori troei to fagito tou pouliou">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt2182209|title=To agori troei to fagito tou pouliou (2012)|website=IMDb|lang=en|access-date=2025-06-19|url-status=live}}</ref> <ref name="Norge.ru">{{cite web|url=http://www.norge.ru/krutjonikh|title=Гамсун, «заумь» и Кручёных|author=Будур Н|website=Norge.ru|access-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007101441/http://norge.ru/krutjonikh/|archive-date=2012-10-07|url-status=live}}</ref> <ref name="Голад">{{кніга|ref=|аўтар=Кнут Гамсун|частка=|загаловак=Голад|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]|год=2017|старонак=364|серыя=|isbn=}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; На англійскай мове * {{артыкул|ref=Brynhildsvoll|аўтар=Brynhildsvoll K.|загаловак=Between Early Literary Modernism and Contemporary Postmodernism: Jan Kjaerstad rewrites Knut Hamsun's Novel Hunger 100 Years Later|арыгінал=|спасылка=https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduates/modules/fulllist/second/en201/secondary_/bryn.pdf|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=China Academic Journal|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2005|выпуск=|volume=|нумар=3|pages=54—60|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}} * {{артыкул|ref=Flanagan|аўтар=Flanagan J. T.|загаловак=Knut Hamsun's Early Years in the Northwest|арыгінал=|спасылка=|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Minnesota History|тып=|месца=|выдавецтва=Minnesota Historical Society Press|год=1939|выпуск=|volume=20|нумар=4|pages=397—412|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|jstor=20162355|мова=en}} * {{кніга|ref=Humpal|аўтар=Humpal M.|частка=|загаловак=The Roots of Modernist Narrative: Knut Hamsun's novels|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Oslo|выдавецтва=Solum Forlag|год=1998|allpages=162|серыя=|isbn=82-560-1178-5}} * {{cite web|ref=Kittang|url=https://hamsunsenteret.no/en/knut-hamsun/essays-on-hamsuns-writings/103-knut-hamsuns-posthumous-reputation|title=Knut Hamsun's posthumous reputation|author=Kittang A|language=en|access-date=2025-05-29|url-status=dead}} * {{артыкул|ref=Kittang|аўтар=Kittang A.|загаловак=Knut Hamsun's Sult: Psychological Deep Structures and Metapoetic Plot|арыгінал=|спасылка=https://warwick.ac.uk/fac/arts/english/currentstudents/undergraduates/modules/fulllist/second/en201/secondary_/kittang.pdf|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=Garton J.|выданне=Facets of European Modernism|тып=|месца=Norwich|выдавецтва=|год=1985|выпуск=|volume=|нумар=|pages=295—308|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=en}} * {{кніга|ref=Lyngstad|аўтар=Lyngstad S.|частка=|загаловак=Knut Hamsun, novelist: a critical assessment|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=tS5vQTaJ8d8C|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Peter Lang|год=2005|allpages=394|серыя=|isbn=0-8204-7433-9}} * {{артыкул|ref=McFarlane|аўтар=McFarlane J. W.|загаловак=The Whisper of the Blood: A Study of Knut Hamsun's Early Novels|арыгінал=|спасылка=|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=PMLA|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1956|выпуск=|volume=71|нумар=4|pages=563—594|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|jstor=460632|мова=en}} * {{артыкул|ref=Rossi|аўтар=Rossi R.|загаловак=The Everyday in Nordic Modernism: Knut Hamsun's "Sult" and Maria Jotuni's "Arkielämää"|арыгінал=|спасылка=|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Scandinavian Studies|тып=|месца=|выдавецтва=University of Illinois Press|год=2010|выпуск=|volume=82|нумар=4|pages=417—438|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|jstor=25769043|мова=en}} * {{артыкул|ref=Sandberg|аўтар=Sandberg M.|загаловак=Writing on the Wall: The Language of Advertising in Knut Hamsun's "Sult"|арыгінал=|спасылка=|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Scandinavian Studies|тып=|месца=|выдавецтва=University of Illinois Press|год=1999|выпуск=|volume=71|нумар=3|pages=265—296|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|jstor=40920148|мова=en}} * {{кніга|ref=Sollars|аўтар=Sollars M., Jennings A. L.|частка=|загаловак=The Facts on File companion to the world novel: 1900 to the present|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=SXkVKq86YIkC|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Infobase Publishing|год=2008|allpages=948|серыя=|isbn=978-0-8160-6233-1}} ; На рускай мове * {{артыкул|ref=|аўтар=Блюмфельд Л.|загаловак=Гамсун|арыгінал=|спасылка=http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-3822.htm|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Литературная энциклопедия|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|выпуск=|том=2|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}} * {{cite web|ref=Будур|url=http://www.norge.ru/krutjonikh/|title=Гамсун, «заумь» и Крученых|author=Будур Н|website=Norge.ru|language=ru|access-date=2025-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211111816/http://norge.ru/krutjonikh/|archive-date=2025-02-11|url-status=live}} * {{кніга|ref=Будур|аўтар=Будур Н.|частка=|загаловак=Гамсун. Мистерия жизни|арыгінал=|спасылка=http://www.norway-live.ru/library/gamsun-misteriya-zhizni.html|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2008|том=|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=5-235-03078-8}} * {{артыкул|ref=Куприянова|аўтар=Куприянова И. П.|загаловак=Предисловие к изданию|арыгінал=|спасылка=|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Гамсун К. Избранное|тып=|месца=Л.|выдавецтва=Лениздат|год=1991|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=3—18|isbn=5-289-00946-9|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}} * {{артыкул|ref=Леонова|аўтар=Леонова Е. А.|загаловак=Литературы скандинавских стран (Конец ХIX - начало ХХ века)|арыгінал=|спасылка=http://19v-euro-lit.niv.ru/19v-euro-lit/kovaleva-izl/literatury-skandinavskih-stran.htm|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=Ковалёва Т. В. и др.|выданне=История зарубежной литературы (Вторая половина XIX - начало XX века)|тып=|месца=Минск|выдавецтва=Завигар|год=1997|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=130—165|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}} * {{артыкул|ref=Сергеев|аўтар=Сергеев А.|загаловак=О Гамсуне|арыгінал=|спасылка=http://www.philology.ru/literature3/sergeev-92.htm|archive-url=|archive-date=|аўтар выдання=|выданне=Гамсун К. Избранные произведения|тып=|месца=М.|выдавецтва=|год=1992|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=5-85220-166-9|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=ru}} {{refend}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Кнут Гамсун}} {{^}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Кнігі 1890 года]] [[Катэгорыя:Раманы Кнута Гамсуна]] [[Катэгорыя:Раманы на нарвежскай мове]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы мадэрнізму]] [[Катэгорыя:Псіхалагічныя раманы]] adpv557h8eqj4mrjgjbduf1jqv47un4 Паўночна-Муйскі хрыбет 0 778303 5198675 4924975 2026-09-14T07:50:29Z Ueschar 151377 шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198675 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 16|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 113|lon_min = 15|lon_sec = |CoordScale = |Горная сістэма = |Плошча = |Даўжыня = 350 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = 2537 |Краіна = Расія |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Расія Забайкальскі край |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Паўночна-Муйскі хрыбет''' — [[горны хрыбет]] у [[Забайкалле|Забайкаллі]], размяшчаецца на тэрыторыі [[Муйскі раён|Муйскага]] і [[Паўночна-Байкальскі раён|Паўночна-Байкальскага]] раёнаў [[Бурація|Бураціі]]. Падзяляе [[Верхнеангарская катлавіна|Верхнеангарскую]] і [[Муйска-Куандзінская ўпадзіна|Муйскую]] катлавіны. Даўжыня 350 км, вышыня да 2537 м уваходзіць у склад [[Станавое нагор’е|Станавога нагор’я]]. [[Файл:Поездка_в_Северомуйск_(053).jpg|250px|злева|міні|Від на хрыбет з [[Таксіма]]]] Уваходзіць у склад сейсмаактыўнай [[Байкальская рыфтавая зона|Байкальскай рыфтавай зоны]]<ref>''Кобелев М. M., Хритова М. А., Кобелева Е. А., Мордвинова В. В., Трынкова Д. С.'' [http://www.crust.irk.ru/images/upload/newsfond171/976.pdf Скоростная структура земной коры и верхов мантии Северо-Муйского сегмента Байкальской рифтовой зоны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831063657/http://www.crust.irk.ru/images/upload/newsfond171/976.pdf |date=31 жніўня 2021 }} / Геодинамическая эволюция литосферы Центрально-Азиатского подвижного пояса (от океана к континенту): Материалы совещания. Вып. 14. // Иркутск: [[Институт земной коры СО РАН]], 2016. — 327 с. ISSN 2415-8313. (С. 117—119).</ref>, пры гэтым найбольш сейсмаактыўнага яе раёна<ref>''Мельникова В. И., Гилева Н. А., Середкина А. И.'' [http://www.crust.irk.ru/images/upload/newsfond171/976.pdf Новые данные о сейсмической активности Северо-Муйского района в 2014—2016 годах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831063657/http://www.crust.irk.ru/images/upload/newsfond171/976.pdf |date=31 жніўня 2021 }} / Геодинамическая эволюция литосферы Центрально-Азиатского подвижного пояса (от океана к континенту): Материалы совещания. Вып. 14. // Иркутск: [[Институт земной коры СО РАН]], 2016. — 327 с. ISSN 2415-8313. (С. 196—198).</ref>. Складзены [[граніт]]амі, крышталічнымі [[Сланец|сланцамі]]. Вяршыні і грабяні хрыбта валодаюць рэзкімі ледавіковымі формамі, па перыферыі — пляскатавяршынавыя [[Гальцы (горы)|гальцы]]. Схілы пакрытыя [[Лістоўніца|лістоўнічнымі]] лясамі, вышэй 1300—1500 м знаходзіцца пояс рэдкалесся і зараснікі [[Кедравы сланік|кедравага сланіка]], яшчэ вышэй — [[горная тундра]]. У паўднёвай частцы хрыбет перасякае [[Байкала-Амурская магістраль]], гл. [[Паўночнамуйскі тунэль]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Спасылкі == * [http://www.tourism.ru/phtml/users/get_report.php?305 Технический отчёт о лыжном путешествии 1994 года] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Бураціі]] [[Катэгорыя:Муйскі раён]] [[Катэгорыя:Паўночна-Байкальскі раён]] 5ayg9qmg5ljf8q9issawal1b6oi35c5 Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie 3 780918 5198444 5193767 2026-09-14T02:43:29Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-38 */ новы падраздзел 5198444 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30849684 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''<br /> <small>''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30879613 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Composizione VII]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Composizione VII''' (Композиция VII o Zu Komposition 7) è un olio su tela del 1913, realizzato dal pittore russo Vasilij Vasil'evič Kandinskij e conservato nella Galleria Tret'jakov di Mosca. Prodotto centrale del pittore russo nel periodo 1910-1915, essa è considerata l'opera che certificò la raggiunta maturità creativa da parte di Kandinskij, rappresentando anche l'apice della sua energia creativa. È considerato il più rappresentativo tra i lavori completati durante l'anno del successo internazionale dell'artista, simboleggiando il punto di emancipazione definitivo dell'Astrattismo. Opera più grande mai realizzata dall'artista per dimensione, facente parte della serie denominata Composizioni, rappresenta un'allegoria dell'Apocalisse, di cui riprende il tema e lo propone in una versione astratta, trasfigurata dalla realtà in una forma composta da sole linee e colori. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 10 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30889664 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Divorce in Poland]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Divorce in Poland''' occurs at a rate slightly below that of the average for Europe. In the Polish legal system, divorce proceedings fall within the exclusive jurisdiction of the civil court; there is no legal basis for resolving a marriage through the agreement of the spouses or through administrative procedures. Divorce requests are assessed by the court, in accordance with the positive and negative prerequisites set in the relevant law. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 17 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30927700 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Day of the Macedonian Revolutionary Struggle]]'''<br /> <small>''([[:mk:Ден на македонската револуционерна борба]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Day of the Macedonian Revolutionary Struggle''' (Macedonian: Ден на македонската револуционерна борба),[1] also known as Day of VMRO, is a national holiday which is celebrated on October 23 in North Macedonia. In 2007, the holiday was voted into law as a new national holiday. It is a non-working day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:15, 24 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30927700 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Wimmen's Comix]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Wimmen's Comix''''', later retitled (respelled) as Wimmin's Comix, is an influential all-female underground comics anthology published from 1972 to 1992. Though it covered a wide range of genres and subject matters, Wimmen's Comix focused more than other anthologies of the time on feminist concerns, homosexuality, sex and politics in general, and autobiographical comics. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 31 жніўня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30988228 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulet affair]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulet affair''', also known as British Hawaii, was the insubordinate five-month occupation of the Hawaiian Kingdom in 1843 by British naval officer Captain Lord George Paulet, of HMS Carysfort. It was ended by the arrival of American warships sent to defend Hawaii's independence. The British government in London did not authorise the move and it had no official status. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:58, 7 верасня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30993988 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:No-AI label]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:No AI Sign.svg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''no-AI label''' is a label used on a product to signify that it was not made using generative AI. Phrases on the labels include but are not limited to "human-made", "proudly human" and "AI-free". Some organisations that provide the labels allow product creators to download and use their no-AI labels for free, while others charge creators for analysing the content and allowing the use of the labels if the organisation believes that no AI was used. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 14 верасня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=31028050 --> iwtgozjzyld12eh132oq9ilqj7bx777 Верхавінскі Водападзельны хрыбет 0 785666 5198594 4966445 2026-09-14T07:39:32Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198594 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Верхавінскі Водападзельны хрыбет |Нацыянальная назва = uk/Верховинський Вододільний хребет |Выява = Верховинский_Вододельный_хребет-4.jpg |Подпіс = гара Пікуй |CoordScale = |Горная сістэма = Усходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Пікуй |Вышыня = 1405 |Краіна = Украіна |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Украіна |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Верхавінскі Водападзельны хрыбет''' ({{lang-ua|Верховинський Вододільний хребет}}) — горны хрыбет ва [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпатах]], на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], ляжыць пераважна на мяжы [[Львоўская вобласць|Львоўскай]] і [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]] абласцей. Працягнуўся ад вярхоўя р. [[Уж (прыток Лабараца)|Уж]] да вярхоўя р. Рыка, у межах Кросненскай зоны. Максімальная вышыня 1405 м (г. [[Пікуй]]). Складзены [[пескавік]]амі. Хрыбет мае звілістыя лініі грэбянёў, асіметрычную форму: паўднёвыя схілы стромкія, абрывістыя, паўночныя — спадзістыя. Па вяршыннай лініі хрыбта праходзіць галоўны Карпацкі водападзел, з якога бяруць пачатак многія рэкі: [[Латарыца]], [[Стрый (рака)|Стрый]], Опір, Рыка і інш. Шмат зручных перавалаў, якія здаўна выкарыстоўваюць як шляхі зносін. Схілы да вышыні 1200—1250 м укрыты ялова-букавымі, радзей — букавымі, лясамі (лясістасць 30-45 %). Вышэй размяшчаюцца паланіны, пераважна другаснага паходжання, занятыя лугава-хмызняковай расліннасцю. Раён рэкрэацыі. Заходняя частка хрыбта належыць да {{нп3|Ужанскі нацыянальны прыродны парк|Ужанскага нацыянальнага прыроднага парку|uk|Ужанський національний природний парк}}. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-03-31}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Геаграфія Львоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Украіны]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] b4xv4ft863cbxreqy6ufbylof80g79q Паланінскі хрыбет 0 785669 5198668 4966872 2026-09-14T07:50:16Z Ueschar 151377 /* top */ шаблон, перанесена: {{Хрыбет → {{Горная сістэма |Тып = хрыбет з дапамогай [[Project:AWB|AWB]] 5198668 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = хрыбет |Назва = Паланінскі хрыбет |Нацыянальная назва = uk/Полонинський хребет |Выява = Riaba_skala_03.JPG |Подпіс = |CoordScale = |Горная сістэма = Усходнія Карпаты |Плошча = |Даўжыня = |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = Сцій |Вышыня = 1681,5 |Краіна = Украіна |Рэгіён = |Пазіцыйная карта = Украіна |Пазіцыйная карта 1 = Карпаты }} '''Паланінскі хрыбет''' ({{lang-ua|Полонинський хребет}}) — пояс сярэдневышынных гор ва [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпатах]], на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]], у [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]]. Працягнуўся з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход амаль на 140 км (ад хрыбта Сцінка на правабяэжжы р. [[Уж (прыток Лабараца)|Уж]] да р. [[Тэрэсва]]), найвышэйшы пункт 1681,5 м (г. [[Сцій]]). Даліны рэк Уж, [[Латарыца|Латарыцы]], Вічы, Рыкы і Тэрэблі раздзяляюць хрыбет на асобныя фрагменты — своеасаблівыя горныя масівы, прадстаўленыя групамі з выцягнутых уздоўж і папярэчных хрыбтоў, расчлянёных густой рачной сеткай. У межах пояса бяруць пачатак рэкі [[Люта (прыток Ужа)|Люта]], Турыца, [[Тур’я (прыток Ужа)|Тур’я]], [[Баржава (рака)|Баржава]], Вялікая Уголька, Малая Уголька, Лужанка і інш. Складзены пераважна з пясчанага і пясчана-гліністага [[фліш]]у [[мелавы перыяд|мелавога]] і [[палеаген]]авага ўзросту. Адсутнасць рыхлых гліністых тоўшч абумовіла яго масіўнасць, характэрную таксама для хрыбтоў [[Свідовец (горны масіў)|Свідовецка]]-[[Чарнагора|Чарнагорскай]] групы, з якімі Паланінскі хрыбет утварае араграфічную вось Украінскіх Карпат — іх найвышэйшую частку. Адносна выраўнаваныя водападзельныя паверхняі (паланіны) уяўляюць сабой участкі прыўзнятага [[пенеплен]]а, які сфарміраваўся ў [[міяцэн]]е. Рэльеф характарызуецца значнымі адноснымі перавышэннямі (да 1000—1200 м), глыбока ўрэзанымі далінамі рэк, якія месцамі маюць выгляд цяснін з высокімі і крутымі схіламі, значным пашырэннем бязлесых паланін (г.зн. пашаў, за што хрыбет і атрымаў сваю назву). Асіметрыя папярэчнага профілю асобных хрыбтоў і горных масіваў уласціва перадусім гарам [[Баржава (горы)|Баржавы]] і Краснай. Формы ледавіковага рэльефу, такія як [[кар (форма рэльефу)|кары]] і невялікія валы [[марэна|марэн]], трапляюцца толькі ў паўночна-заходняй частцы Баржавы. Для Паланінскага хрыбта характэрна яруснасць ландшафтаў, пры тым крутасхілавае лясістае сярэднягор’е (да вышыні каля 1200 м) займае да 70 % агульнай плошчы. Пераважаюць высокапрадукцыйныя букавыя і букава-піхтава-яловыя лясы на буразёмах. Вышэй за 1200—1400 м — ярус паланінскага сярэднегор’я з пусткамі і лугамі на горна-лугавых і тарфяных глебах. Найвышэйшыя вяршыні і прывяршынныя паверхні ўкрыты альпійскай расліннасцю. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Закарпацкай вобласці]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Украіны]] [[Катэгорыя:Горныя хрыбты Усходніх Карпат]] fdv4u7a6s0qy0r4cw4hh12t47eq56uz Галоўная кніга 0 788016 5198340 4997580 2026-09-13T20:17:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198340 wikitext text/x-wiki {{Бухгалтарскі ўлік}} '''Галоўная кніга''' — адзін з асноўных бухгалтарскіх дакументаў у сістэме [[бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскага ўліку]]. У ёй абагульняюцца даныя пра ўсе гаспадарчыя аперацыі арганізацыі, якія адлюстроўваюцца на рахунках бухгалтарскага ўліку. Галоўная кніга з'яўляецца асновай для складання [[бухгалтарская (фінансавая) справаздачнасць|бухгалтарскай (фінансавай) справаздачнасці]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://blanki.by/catalog/zhurnaly/bukhgalteriya/glavnaya-kniga/#google_vignette|title=Главная книга - форма Республики Беларусь|website=blanki.by|access-date=2025-05-16}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/14146/1/%D0%9A%D0%BE%D0%B1%D0%B7%D0%B8%D0%BA%20%D0%95.%D0%93._%D0%91%D1%83%D1%85%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B8%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82.%20%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%B5.pdf|аўтар=Сокольчик, Т. П.|загаловак=Бухгалтерский учёт и аудит : пособие|год=2009|месца=Мн.|выдавецтва=Акад.упр. при Президенте Респ. Беларусь|isbn=978–985–457–898–9|archive-date=4 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704144505/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/14146/1/%D0%9A%D0%BE%D0%B1%D0%B7%D0%B8%D0%BA%20%D0%95.%D0%93._%D0%91%D1%83%D1%85%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%82%20%D0%B8%20%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82.%20%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%B5.pdf}}</ref>. == Асаблівасці == Галоўная кніга адлюстроўвае<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0|title=БСЭ1/Главная книга — Викитека|website=ru.wikisource.org|access-date=2025-05-16}}</ref>: * даныя па ўсіх бухгалтарскіх рахунках; * звесткі пра дэбетавае і крэдытавае абарачэнне; * астаткі на пачатак і канец справаздачнага перыяду. == Форма і вядзенне == Галоўная кніга можа весціся як у папяровым, так і ў электронным выглядзе. У дзяржаўных і прыватных арганізацыях часта выкарыстоўваюцца праграмы, такія як: * ''1С:Бухгалтэрыя''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://voblake.by/baza-znanii/buhgalteriya/glavnaya-kniga.html|title=Главная книга - инструкции по работе в 1С Бухгалтерия для Республики Беларусь онлайн от Облачной бухгалтерии|website=voblake.by|access-date=2025-05-16}}</ref>, * ''Паракс-Бухгалтэрыя'', * ''SAP, QuickBooks'' * іншыя праграмныя прадукты, адаптаваныя пад патрабаванні заканадаўства. == Значэнне == Галоўная кніга дазваляе: * кантраляваць дакладнасць уліковых аперацый; * атрымліваць поўную інфармацыю пра фінансавы стан арганізацыі; * рыхтаваць абавязковую справаздачнасць у органы дзяржаўнага рэгулявання: падатковую, статыстыку і г.д.<ref>{{Кніга|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/4902/Osnovy_teorii_buhgalterskogo_ucheta.pdf|аўтар=Н.В. Комина, Т.А. Сахнович|загаловак=Основы теории бухгалтерского учета: пособие для студентов экономических специальностей|год=2010|выдавецтва=БНТУ|isbn=978-985-525-413-4}}</ref> == Гл. таксама == * [[Бухгалтарскі ўлік]] * [[Бухгалтарскі баланс]] * [[Фінансавая справаздачнасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бухгалтарскі ўлік]] [[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]] i7h7cvzncxgqcjm4zfas7orymtzmljt Энтані Гордан 0 788524 5198275 5001215 2026-09-13T15:40:26Z Пупи 174010 /* */ 5198275 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Энтані Гордан''' ({{lang-en|Anthony Gordon}}; нар. {{ДН|24|2|2001}}) — англійскі футбаліст, нападнік клуба [[ФК Барселона|«Барселона»]] і нацыянальнай [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]]. Вядомы сваім хуткаснымі здольнасцямі, галавымі навічкамі і дрыблінгам. == Кар’ера == === Клубная === Займаўся ў акадэміях [[ФК Ліверпул|«Ліверпула»]] і [[Эвертан Ліверпул|«Эвертана»]]. Дэбютаваў у складзе апошняй з памянёных каманд 6 снежня 2017 года ў матчы [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць кіпрскага [[Апалон Лімасол|«Апалона»]]. 18 студзеня 2020 года Гордан дэбютаваў у [[Прэм’ер-Ліга|Прэм’ер-лізе]], выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]] (1:1). Пачаў часцей гуляць у складзе клуба з [[Прэм’ер-Ліга 2021—2022 гадоў|сезона 2021—2022 гадоў]]. Свой першы гол у англійскім першынстве забіў 2 студзеня 2022 года ў матчы супраць [[Брайтан энд Хоўв Альбіён|«Брайтан энд Хоўв Альбіёна»]]<ref>Poole, Harry (2.01.2022). [https://web.archive.org/web/20220408074204/https://www.bbc.co.uk/sport/football/59792556 «Everton 2–3 Brighton & Hove Albion»]. BBC Sport.</ref>. У маі быў названы найлепшым маладым іграком года каманды з боку прыхільнікам клуба<ref>[https://web.archive.org/web/20220525153024/https://www.evertonfc.com/news/2634469/pickford-and-gordon-scoop-everton-awards «Pickford And Gordon Scoop Everton Awards»]. Everton F.C.</ref>. Падчас летняга трансфернага акна 2022 года яго звязвалі з [[Чэлсі Лондан|«Чэлсі»]]<ref>[https://web.archive.org/web/20240626115508/https://www.skysports.com/football/news/11095/12679631/anthony-gordon-chelsea-prepared-to-pay-up-to-60m-for-everton-forward «Anthony Gordon: Chelsea prepared to pay up to £60m for Everton forward»]. Sky Sports.</ref><ref>Magowan, Alistair (30.08.2022). [https://web.archive.org/web/20230816173219/https://www.bbc.co.uk/sport/football/62732848 «Everton: Anthony Gordon transfer deadline has passed, says Frank Lampard»]. BBC Sport.</ref>. Падчас студзеньскага трансфернага акна [[Sky Sports]] паведамляла, што Гордан не з'явіўся на трэніроўкі, каб прымусіць кіраўніцтва каманды даць дазвол на яго пераход у [[Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасл Юнайтэд»]]<ref>[https://www.skysports.com/football/news/12040/12795973/anthony-gordon-newcastle-hold-talks-with-everton-as-winger-fails-to-turn-up-to-training-for-third-consecutive-day «Anthony Gordon: Newcastle hold talks with Everton as winger fails to turn up to training for third consecutive day»]. Sky Sports.</ref>. 29 студзеня 2023 года Гордан далучыўся да «Ньюкасл Юнайтэд» згодна з доўгатэрміновай дамовай<ref>[https://www.evertonfc.com/news/3040823 «Gordon Leaves Everton»]. Everton F.C.</ref>. Сума трансферу, як паведамляла [[BBC Sport]], першапачаткова складала 40 мільёнаў фунтаў стэрлінгаў з патэнцыйным бонусам<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/64441380 «Anthony Gordon: Newcastle sign Everton forward in £45m deal»]. BBC Sport.</ref>. У новай дружыне паклаў пачатак кар’еру 4 лютага, выйшаўшы на замену на 69-й хвіліне ў хатнім нічыйным матчы супраць [[Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]] (1:1)<ref>Johnston, Neil (4.02.2023). [https://www.bbc.co.uk/sport/football/64436129 «Newcastle United 1–1 West Ham United»]. BBC Sport.</ref>. === Міжнародная === У складзе нацыянальнай [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]] дэбютаваў 23 сакавіка 2024 года ў таварыскім матчы супраць [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]<ref>McNulty, Phil (23.03.2024). [https://web.archive.org/web/20240323173836/https://www.bbc.co.uk/sport/football/68647860 «England 0–1 Brazil»]. BBC Sport.</ref>. Быў абраны ў склад зборнай на [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2024 года|чэмпіянат Еўропы 2024 года]]. Першым голам у складзе нацыянальнай каманды адзначыўся 17 лістапада таго ж года ў матчы супраць [[Зборная Ірландыі па футболе|зборнай Ірландыі]]<ref>McNulty, Phil (17.11.2024). [https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c98envjpj72t «England 5-0 Republic of Ireland: Hosts score five in second half to earn Nations League promotion»]. BBC Sport.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Ньюкасл Юнайтэд}} {{Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024}} {{DEFAULTSORT:Гордан Энтані}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эвертан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Прэстан Норт Энд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ньюкасл Юнайтэд]] al8p61jlgo1mpxsnq6or9nvifsxwlm0 Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь 0 791673 5198503 5130795 2026-09-14T06:38:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198503 wikitext text/x-wiki '''Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь''' — [[Матрыкул|дзяржаўны рэестр]] афіцыйных [[герб]]аў Рэспублікі Беларусь, які існаваў у 1994—2002 гадах. Ён быў заснаваны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 22 лютага 1994 года № 89 і вёўся [[Камітэт па архівах і справаводстве пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь|Камітэтам па архівах і справаводстве пры Савеце Міністраў]]<ref name=":0">Елинская М. М. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/113511/1/Elinskaja3.pdf Нормативные правовые документы об учреждении и регистрации официальных геральдических символов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181103184650/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/113511/1/Elinskaja3.pdf |date=3 лістапада 2018 }} // ''[[Архивы и делопроизводство]]''. — 2009. — № 6. — С. 135—139.</ref>. == Задачы і змест == Гербавы матрыкул быў прызначаны для афіцыйнага ўліку, захавання і сістэматызацыі гербаў Рэспублікі Беларусь. У ім рэгістраваліся зацверджаныя [[Гербы гарадоў Беларусі|гербы гарадоў]] і іншых населеных пунктаў, у тым ліку гістарычныя. Акрамя таго, у Матрыкул уносіліся [[Сцягі гарадоў Беларусі|сцягі]], якія не мелі асобнага статусу і ўключаліся як дадаткі да гербаў<ref name=":0" />. Да жніўня 2002 г. у Гербавым матрыкуле было зарэгістравана 97 гербаў гарадоў і гарадскіх пасёлкаў нашай рэспублікі. Сярод іх 38 гістарычных гербаў, атрыманыя беларускімі гарадамі ў мінулым<ref name=":0" />: * у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — гербы [[Герб Брэста|Брэста]], [[Герб Каменца|Каменца]], [[Герб Высокага|Высокага]], [[Герб Давыд-Гарадка|Давыд-Гарадка]], [[Герб Лагішына|Лагішына]], [[Герб Малеча|Малеча]], [[Герб Пінска|Пінска]], [[Герб Пружан|Пружан]], [[Герб Ружан|Ружан]], [[Герб Шарашова|Шарашова]]; * у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — гербы [[Герб Верхнядзвінска|Верхнядзвінска]], [[Герб Оршы|Оршы]], [[Герб Полацка|Полацка]], [[Герб Ушачаў|Ушачаў]]; * у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — гербы [[Герб Гомеля|Гомеля]], [[Герб Мазыра|Мазыра]], [[Герб Рагачова|Рагачова]], [[Герб Добруша|Добруша]]; * у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — гербы [[Герб Ваўкавыска|Ваўкавыска]], [[Герб Гродна|Гродна]], [[Герб Ліды|Ліды]], [[Герб Навагрудка|Навагрудка]], [[Герб Слоніма|Слоніма]]; * у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — гербы [[Герб Быхава|Быхава]], [[Герб Горак|Горак]], [[Герб Клімавічаў|Клімавічаў]], [[Герб Крычава|Крычава]], [[Герб Чэрыкава|Чэрыкава]], [[Герб Шклова|Шклова]]; * у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — гербы [[Герб Барысава|Барысава]], [[Герб Вілейкі|Вілейкі]], [[Герб Клецка|Клецка]], [[Герб Капыля|Капыля]], [[Герб Мінска|Мінска]], [[Герб Нясвіжа|Нясвіжа]], [[Герб Радашковічаў|Радашковічаў]], [[Герб Слуцка|Слуцка]], [[Герб Чэрвеня|Чэрвеня]]. Таксама былі ўзяты на ўлік 43 сцягі, галоўным чынам населеных пунктаў Гомельскай вобласці<ref name=":0" />. == Спыненне дзейнасці == Пасля прыняцця [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указа Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 7 жніўня 2002 года № 441 «Аб утварэнні Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь» функцыі Гербавага матрыкула былі перададзеныя новаўтворанаму [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнаму геральдычнаму рэгістру Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30200441|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 7 жніўня 2002 г. № 441|website=etalonline.by|access-date=2025-08-30|archive-date=2 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250902040546/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200441|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь]] * [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Геральдыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Права Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2002 годзе]] 6h0r3oqczgv08vmhr8w9lvhf3zerzq0 Венецыянскі кінафестываль 2025 0 792018 5198253 5045176 2026-09-13T14:13:58Z StachLysy 62453 5198253 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 82-і [[Венецыянскі кінафестываль]] | дата = [[27 жніўня|27.08]]—[[6 верасня|06.09]].[[2025]] | месца = [[Венецыя]], [[Італія]] | старшыня = {{нп5|Аляксандр Пэйн||en|Alexander Payne}} | папярэдні = [[Венецыянскі кінафестываль 2024|81-ы]] | наступны = [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і]] }} '''82-і [[Венецыянскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[27 жніўня]] па [[6 верасня]] [[2025]] года. Старшынёй журы быў прызначаны амерыканскі рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар {{нп5|Аляксандр Пэйн||en|Alexander Payne}}. Фільмам адкрыцця кінафестывалю стала карціна «{{нп5|Памілаванне (фільм, 2025)|Памілаванне|en|La grazia}}» рэжысёра [[Паала Сарэнціна]]. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — [[Залаты леў|Залатога льва]] — атрымаў фільм «[[Бацька маці сястра брат]]» рэжысёра [[Джым Джармуш|Джыма Джармуша]]. Ганаровага «Залатога льва» за ўклад у кінематограф атрымалі нямецкі рэжысёр, сцэнарыст і акцёр [[Вернер Херцаг]] і амерыканская актрыса [[Кім Новак]]<ref name="Biennale 2025, Awards" />. == Пераможцы == === Асноўны конкурс === Пераможцы ў асноўным конкурсе<ref name="Biennale 2025, Awards" />: * [[Залаты леў]] — «[[Бацька маці сястра брат]]» (рэж. [[Джым Джармуш]]) * [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] — «{{нп5|Голас Хінд Раджаб||en|The Voice of Hind Rajab}}» (рэж. {{нп5|Каўтэр Бэн Ханья||en|Kaouther Ben Hania}}) * {{нп5|Сярэбраны леў|Сярэбраны леў за найлепшую рэжысуру|en|Silver Lion}} — {{нп5|Бэні Сафдзі||en|Benny Safdie}} («{{нп5|Машына-разбуральнік (фільм)|Машына-разбуральнік|en|The Smashing Machine (2025 film)}}») * {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю||en|Volpi Cup for Best Actress}} — {{нп5|Сінь Джылэй||en|Xin Zhilei}} («{{нп5|Сонца ўзыйдзе над намі ўсімі||en|The Sun Rises on Us All}}») * {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую мужчынскую ролю||en|Volpi Cup for Best Actor}} — [[Тоні Сервіла]] («{{нп5|Памілаванне (фільм, 2025)|Памілаванне|en|La grazia}}») * {{нп5|Залатая Азела за найлепшы сцэнарый||it|Premio Osella per la migliore sceneggiatura}} — {{нп5|Валеры Данзэлі||en|Valérie Donzelli}}, {{нп5|Жыль Маршан||en|Gilles Marchand}} («{{нп5|На працы (фільм)|На працы|en|At Work (film)}}») * {{нп5|Спецыяльны прыз журы (Венецыянскі кінафестываль)|Спецыяльны прыз журы|it|Premio speciale della giuria}} — «{{нп5|Пад аблокамі||en|Below the Clouds}}» (рэж. {{нп5|Джанфранка Розі||en|Gianfranco Rosi}}) * {{нп5|Прэмія Марчэла Мастраяні||it|Premio Marcello Mastroianni}} — {{нп5|Луна Вэдлер||en|Luna Wedler}} («[[Маўклівы сябар]]») === Ганаровыя ўзнагароды === Залатога льва за прыжыццёвыя дасягненні атрымлалі<ref name="Biennale 2025, Awards" />: * [[Вернер Херцаг]] * [[Кім Новак]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Biennale 2025, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-82nd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 82nd Venice International Film Festival|date=2025-09-06|website=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2025-09-07}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 2025 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2025 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2025 года]] [[Катэгорыя:2025 год у Італіі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Венецыі]] 2m0xj1svxsjn6t10lgmrjg1gjs7vuvv Андрэй Анатольевіч Турчак 0 794477 5198452 5054232 2026-09-14T04:28:58Z StarDeg 16311 5198452 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Анатольевіч Турчак''' (нар. [[20 снежня]] [[1975]], Ленінград) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік [[Рэспубліка Алтай|Рэспублікі Алтай]] з 4 чэрвеня 2024 года. Першы намеснік старшыні Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі з 23 верасня 2020 года па 5 чэрвеня 2024 года[1]. Сакратар Генеральнай рады партыі «Адзіная Расія» з 12 кастрычніка 2017 года. Сенатар Расійскай Федэрацыі — прадстаўнік ад заканадаўчай улады Пскоўскай вобласці з 2 лістапада 2017 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Турчак Андрэй Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Члены НДР]] kkeb25gh7qvhho7qz89dhfoyklrxj07 5198513 5198452 2026-09-14T06:49:37Z StarDeg 16311 5198513 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Анатольевіч Турчак''' (нар. [[20 снежня]] [[1975]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. Кіраўнік [[Рэспубліка Алтай|Рэспублікі Алтай]] з 4 чэрвеня 2024 года. Першы намеснік старшыні Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі з 23 верасня 2020 года па 5 чэрвеня 2024 года[1]. Сакратар Генеральнай рады партыі «Адзіная Расія» з 12 кастрычніка 2017 года. Сенатар Расійскай Федэрацыі — прадстаўнік ад заканадаўчай улады Пскоўскай вобласці з 2 лістапада 2017 года. {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Турчак Андрэй Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Члены НДР]] i82r2k8mwgepw46k2vn67qelhxoe6k8 Аляксандр Барысавіч Бяляўскі 0 795754 5198558 5064420 2026-09-14T07:32:14Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5198558 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{Кінематаграфіст}} '''Аляксандр Барысавіч Бяляўскі''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Бори́сович Беля́вский}}; {{ДН|6|5|1932}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|8|9|2012}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно; [[народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2003), заслужаны дзеяч культуры Польшчы. Зняўся ў больш ста кінафільмах і тэлесерыялах, найболей вядомя — «Чатыры танкіста і сабака», «Іду на навальніцу», «Ліпеньскі дождж», «Шынок „13 крэслаў“», «Іронія лёсу, або З лёгкай парай!», «[[Месца сустрэчы змяніць нельга]]», «З месца сустрэчы змяніць». Справа 21" і «Брыгада». == Фільмаграфія == * (1971) «[[Факір на гадзіну]]» * (1976) «[[Іронія лёсу, або З лёгкай парай!]]» — Саша, сябар Жэні * (1979) «[[Месца сустрэчы змяніць нельга]]» — Фокс * (2000) «[[ДМБ (фільм)|ДМБ]]» — контр-адмірал Сямёныч * (2007) «[[Іронія лёсу. Працяг]]» — Саша, сябар Жэні {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] dhb9fkcwcnos22uiwiqze1hvew03ngc Газэта Случчыны 0 796799 5198334 5070635 2026-09-13T19:49:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198334 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Газэта Случчыны |арыгінальная назва = |выява = |подпіс = |тып = |фармат = |заснаванне = [[14 сакавіка]] [[1943]] |спыненне публікацый = [[18 чэрвеня]] [[1944]] |заснавальнікі = [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкія акупацыйныя ўлады]] |уладальнікі = |выдавец = |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Р. Казак]], [[У. С. Клішэвіч]], [[Л. Случанін]] |штат = |палітычна = |мова = беларуская |перыядычнасць = 1 раз на тыдзень |аб’ём = |тыраж = |галоўны офіс = [[Слуцк]], [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральная акруга Беларусь]] |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Газэ́та Слу́ччыны»''' — пранацысцкая газета, якая выдавалася пад кантролем [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецка-фашысцкіх улад]] у горадзе [[Слуцк|Слуцку]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] на [[беларуская мова|беларускай мове]] з [[14 сакавіка]] [[1943]] года да [[18 чэрвеня]] [[1944]] года ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="belency"/>. == Гісторыя == Выходзіла раз на тыдзень. Усяго выйшла 66 нумароў. Адказнымі рэдактарамі ў розны час былі [[Р. Казак]], [[У. С. Клішэвіч|У.&nbsp;С.&nbsp;Клішэвіч]], [[Л. Случанін|Л.&nbsp;Случанін]]<ref name="belency"/>. == Змест == Газета змяшчала матэрыялы (пераклады з [[нямецкая мова|нямецкай мовы]]) пра падзеі на франтах [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ў свеце ў інтэрпрэтацыі [[нацысцкая прапаганда|нацысцкай прапаганды]]. Публікаваліся матэрыялы пра барацьбу [[нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупантаў]] і [[дапаможная паліцыя|мясцовай паліцыі]] супраць [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], а таксама [[антысаветызм|антысавецкая]] і [[антысемітызм|антысеміцкая]] публіцыстыка<ref name="belency">{{cite web |url=https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/557/?sphrase_id=17305 |title=«ГАЗЭТА СЛУЧЧЫНЫ» |last=Жумар |first=С. У. |publisher=Беларуская энцыклапедыя |date=2024-09-11 |accessdate=19 снежня 2025 |archive-date=7 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260107014733/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/557/?sphrase_id=17305 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|том=2|артыкул=}} * ''Жумарь С. В.'' Оккупационная периодическая печать на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (на материалах белорусскоязычных изданий): Автореф. дис. канд. ист. наук. — Мн., 1996. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Культура Слуцка]] [[Катэгорыя:Акупацыйны друк Беларусі ў Вялікую Айчынную вайну]] bdusnm19ax6t3w7l0soeiwd87nqev3v Вінцэнт Барткевіч 0 797929 5198267 5177400 2026-09-13T15:32:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198267 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = вайсковец, паўстанец | месца нараджэння = Палессе, Свянцянскі павет }}'''Вінцэнт Барткевіч''' (пол. ''Wincenty Bortkiewicz''''',''' [[1776]], [[Палессе (Пастаўскі раён)|Палессе]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]] (зараз - [[Пастаўскі раён]] - [[1838|1838,]] Нікольскае [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]) — удзельнік паўстанняў [[Паўстанне 1794 года|1794]] і [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—31]] гадоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%9A%D0%95%D0%92%D0%86%D0%A7|аўтар=Барткевіч Вінцэнт|загаловак=Беларуская энцыклапедыя.|год=1996|выдавецтва=Т. 2|старонкі=320}}</ref><ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гарбачова Вольга|загаловак=Удзельнікі паўстання 1830-1831 гг. на Беларусі|год=2006|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавецтва БДУ|старонкі=50}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/587|title=Wincenty Bortkiewicz|website=IPSB}}</ref>. == Біяграфія == Удзельнічаў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|кампаніі 1792 года]]. У паўстанні Касцюшкі 1794 года служыў артылерыйскім [[Паручнік|паручнікам]] і ўдзельнічаў у баях у [[Прага (Варшава)|Празе]]. Паранены ў гэтай кампаніі, трапіў у палон [[Расія|расійцаў]]. Пасля вызвалення вярнуўся на радзіму, кіраваў маёнткамі Пеліканы і Палессе [[Свянцянскі павет (1921—1940)|ў Завілейскім павеце]] і займаў пасаду віцэ-маршалка дваранства. Падчас Лістападаўскага паўстання Часовы камітэт паўстання даручыў яму камандаванне ўзброенымі сіламі ў акрузе. Удзельнічаў ва ўзяцці Вільні з [[17 красавіка|17]] па [[20 красавіка|20]] красавіка [[1831|1831 года.]] З-за значнай перавагі праціўніка, [[4 мая|4-5]] мая [[1831|1831 года]] павёў войскі ў бок [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павету]], дзе перагрупаваў апалчэнне ў [[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)|Лужках]]. 15 мая паспяшаўся пад [[Глыбокае]] на дапамогу [[Станіслаў Радзішэўскі|Радзішэўскаму]], але агульнай сітуацыі гэта не выратавала, таму разам з іншымі лідарамі адступіў у бок [[Жамойць|Жамойці]] [[5 мая|16]] [[16 мая|мая]] [[1831|1831 года.]] Вілейцамі працягваў камандаваць Радзішэўскі, у свянцянцаў і дзісненцаў Брахоцкі камандаваў пяхотай, а Барткевіч - кавалерыяй. Камандаваў аб'яднанай кавалерыяй трох акруг падчас сутычкі пад [[Качэргішкі|Качэргішкамі]] (21.05.1831), а таксама ў бітве пад Віжунамі (24.05.1831). Надалей паўстанцы падзяліліся: 25 мая Брахоцкі і Барткевіч рушылі насустрач польскаму генералу Гелгуду, і злучыліся з ім 12 чэрвеня<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/war/1831a/%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_1830-1831_%D0%B3%D0%B3..html|title=Pawet: Паўстанне 1830-1831 гг.|website=pawet.net|access-date=2026-01-06}}</ref>. У Жамойці далучыўся да корпуса Дэмбінскага, з якім дайшоў да [[Варшава|Варшавы]], дзе 9 жніўня 1831 года выконваў абавязкі маршалка на Віленскім сейміку па абранню дэпутатаў на сейм. Пасля паразы паўстання вярнуўся ў Завілейскі павет. Быў арыштаваны і 9 студзеня 1832 года накіраваны ў вязніцу пры кляштары Святога Ігната ў Вільні. Следчая камісія залічыла яго 20 жніўня 1832 года да злачынцаў 1-й катэгорыі. За 16 месяцаў праведзеных у вязніцы Барткевіч расхварэўся, урэшце 1 кастрычніка 1833 года загадам імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая І]] быў сасланы ў [[Волагда|Волагду]] з захаваннем шляхецкіх правоў. 2 ліпеня 1832 накладзены секвестр на маёнткі Палессе і Пеліканы, які пазней зняты. У 1837 атрымаў дазвол перасяліцца ў Смаленскую губерню пад нагляд паліцыі, хутка пасля гэтага памёр<ref name=":0" />. Быў узнагароджаны ордэнам [[Virtuti Militari]] [[31 жніўня]] [[1831|1831 года]] за ўдзел у паўстанні. Быў жанаты на Разаліі з Сулістроўскіх, дачцы [[Тадэвуш Сулістроўскі|Тадэвуша Сулістроўскага]]<ref>{{Cite web|url=https://vkl.by/articles/2320|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=vkl.by|access-date=2026-01-06|archive-date=27 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227171858/http://vkl.by/articles/2320|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/587|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VIII|website=dir.icm.edu.pl|access-date=2026-01-06}}</ref>. == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барткевіч Вінцэнт}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1776 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Паўстанне 1830—1831 гадоў]] 0p23t3b1tf16uajvdp23mpc641dzqix Беларускія лагеры для перамешчаных асоб 0 799355 5198371 5101169 2026-09-13T21:13:45Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Асноўныя беларускія лагеры */ вікіфікацыя 5198371 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Беларускія супольнасці ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі пасля 1945 года}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' — умоўная назва групы [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] (DP camps) у пасляваеннай [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя [[беларусы|беларускія]] супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі. Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]], уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай]] і [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай]] зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі. == Агульны кантэкст == {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (UNRRA) пры [[ААН]], а з 1947 года — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}}) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі<ref name="USHMM-DP">United States Holocaust Memorial Museum. ''Displaced Persons'' / ''DP camps'' (электронны рэсурс).</ref>. Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref>. === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] ([[Амерыканская зона акупацыі Германіі]]); * [[Ватэнштэт]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]); * [[Гослар]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]])<ref name="BE-BelDP" />. Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў<ref name="BE-BelDP" />. === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб<ref name="BE-BelDP" />. === Адукацыя і культура === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] (1945—1950){{sfn|Максімюк|1994}}. Пры лагерах існавалі арганізацыі ([[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]], [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]], [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]], [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]]) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]], [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]], часопіс [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]] і інш.). == Асноўныя беларускія лагеры == Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння. {| class="wikitable sortable" |+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі ! Назва лагера ! Месцазнаходжанне ! Зона акупацыі ! Час існавання (бел. група) ! class="unsortable" | Асаблівасці і арганізацыі |- | [[Алендорф]] | [[Алендорф]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Летам 1947 года група пераехала ў Мэнхенгоф{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Альтэнштат]] | [[Альтэнштат]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949 | Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мэнхенгофа. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Бакнанг]] | каля [[Штутгарт]]а, [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф, аб'ядналіся перавезеныя з мінулых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Віндзішбергердорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]], курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. 1 кастрычніка 1948 г. разам з перасяленцамі з Міхельсдорфа сюды пераехала [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 беларуская група пераведзена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Гібельштат]] | [[Гібельштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1948—1949 | Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы садок і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года адчынена беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Кірхшлаг]] | [[Кірхшлаг]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] (?) | 1945—1951 | Згадваецца ў пераліку беларускіх школьных і эміграцыйных цэнтраў{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Майнлойс]] | каля [[Кульмбах]]а, [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1948 | Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года лагера Херэнберг беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З лагера Херэнберг сюды пераехала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстроўня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група перавезена ў Гібельштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мёнхегоф]] | каля [[Касель|Каселя]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Вясной 1949 году беларуская група была перавезена ў Альтэнштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мітэнвальд]] | пры возеры Лютэнзэ, каля горада [[Мітэнвальд]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | Мяшаны лагер, колькасна пераважалі рускія. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, 3-ці Сцяг ЗБСЧ. Дзейнась скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік ў гонар Слуцкіх паўстанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Міхельсдорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садком, пачатковай школай, гімназіяй, скаўцкім Сцягам. Дзейнічала праваслаўная царква. Закрыты ў 1949 (перавод у Бакнанг){{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Остэргофен]] | [[Остэргофен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў, змяшчаў больш за 400 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]]. Дзейнічалі [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|2-гі Сцяг ЗБСЧ]], [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускі нацыянальны камітэт]], Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Розенгайм]] | [[Розенгайм]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Адзін з позніх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата і Шляйсгайма. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]]. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар [[Мікалай Цудатворац|св. Мікалая Цудатворцы]], адна — у юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]], другая — у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]]{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | Рыд (лагер 701-А) | [[Рыд-ім-Інкрайс]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | да 1949 | Дзейнічала пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рэгенсбург]] | селішча Гангофэр, [[Рэгенсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з ранніх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофэр з усіх зарэгістраваных у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускім нацыянальным камітэце]] беларусаў. Першапачаткова налічваў 390 жыхароў. У лагеры былі створаны [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]], пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагеру збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. У лагеры дзейнічала тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. У лагеры дзейнічала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з'езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ ў склад «зарубежнай» царквы, створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне. Пазней жыхароў перасялілі ў Міхельсдорф{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Тырсгайм]] | [[Тырсгайм]], акруга [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | ? | У лагеры пражывала беларускае духавенства і члены іх сямей. Пад кіраўніцтвам [[Афанасій (Мартас)|епіскапа Афанасія]] выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас»{{sfn|Лапіцкі|2005}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Фогэнштраўс]] | [[Фогэнштраўс]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагеру Вайдэн, налічваў каля 300 жыхароў. У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года, адна частка жыхароў перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Херэнберг]] | [[Херэнберг]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны пасля таго як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінген, [[Гайльброн]] і [[Інгальштат]] перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Жыхары правезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Шляйсгайм]] | каля [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года жыхары перавезены ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Варберг, Германія|Варберг]] | [[Варберг, Германія|Варберг]], [[Гельмштэдт]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Дзейнічала пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера жыхары перавезены ў Рынгэльгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ватэнштэт]] | раён горада [[Зальцгітэр]], каля [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1950 | Адзін з галоўных цэнтраў у брытанскай зоне. У часе заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейчнічалі царква і касцёл. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб'яднанне, майстэрні (шавецкая, сталярная, гадзіннікавая, мастацкая, электраварштат, кравецкія мужчынская і жаночая), курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. У лагеры выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка»{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гановер]] | [[Гановер]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1950 | Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка» (у пяцітысячным лагеры было каля 600-700 беларусаў). Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з'явілася свая беларуская царква. Таксама ў лагеры з'явілася пачатковая школа, якая працавала ў 2-ю змену (пасля заканчэння працы ўкраінскай гімназіі). У лагеры дзейнічаў скаўцкі звяз{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гослар]] | [[Гослар]] (Рамельсберг), [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1947 | Адзін з першых лагераў, заснаваны летам 1945 года. У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рынгэльгайм]] | [[Рынгэльгайм]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга, адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Мясцовы камендант быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за нармальнымі гадзінамі працы школы. У выніку скаргі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|IRO]] было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але нягледзячы на гэта ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. Пасля ліквідацыі лагера ў 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт{{sfn|Вініцкі|1994}}. |} == Гл. таксама == * [[Перамешчаная асоба]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Алесь Вініцкі|Вініцкі, Алесь]]|загаловак=Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1994|старонак=234|ref=Вініцкі}} * {{Кніга|аўтар=[[Ян Максімюк|Максімюк, Ян]]|загаловак=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)|месца=Нью-Ёрк — Беласток|выдавецтва=БІНіМ|год=1994|ref=Максімюк}} * {{Кніга|аўтар=[[Мікалай Лапіцкі]]|загаловак=У служэньні Богу й Беларусі|адказны=Укладаньне, прадмова й камэнтары Юрыя Гарбінскага. Уступнае слова Вітаўта Кіпеля|месца=Нью-Ёрк — Варшава|выдавецтва=БІНіМ, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|год=2005|старонак=672|ref=Лапіцкі|спасылка=https://knihi.com/Mikalaj_Lapicki/U_sluzenni_Bohu_j_Bielarusi.html#}} * {{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Валер’евіч Слесараў|Аляксандр Сьлесараў]].|загаловак=Гісторыя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў 1944—1991 гг|выданне=Запісы 42|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтваў|год=2022|старонкі=335—425|isbn=979-8-218-02551-9|ref=Слесараў}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] n1dqt9pqjlgaqr30lsor26hlz0r88sg 5198374 5198371 2026-09-13T21:17:15Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Асноўныя беларускія лагеры */ 5198374 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Беларускія супольнасці ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі пасля 1945 года}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' — умоўная назва групы [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] (DP camps) у пасляваеннай [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя [[беларусы|беларускія]] супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі. Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]], уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай]] і [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай]] зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі. == Агульны кантэкст == {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (UNRRA) пры [[ААН]], а з 1947 года — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}}) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі<ref name="USHMM-DP">United States Holocaust Memorial Museum. ''Displaced Persons'' / ''DP camps'' (электронны рэсурс).</ref>. Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref>. === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] ([[Амерыканская зона акупацыі Германіі]]); * [[Ватэнштэт]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]); * [[Гослар]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]])<ref name="BE-BelDP" />. Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў<ref name="BE-BelDP" />. === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб<ref name="BE-BelDP" />. === Адукацыя і культура === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] (1945—1950){{sfn|Максімюк|1994}}. Пры лагерах існавалі арганізацыі ([[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]], [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]], [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]], [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]]) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]], [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]], часопіс [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]] і інш.). == Асноўныя беларускія лагеры == Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння. {| class="wikitable sortable" |+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі ! Назва лагера ! Месцазнаходжанне ! Зона акупацыі ! Час існавання (бел. група) ! class="unsortable" | Асаблівасці і арганізацыі |- | [[Алендорф]] | [[Алендорф]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Летам 1947 года група пераехала ў Мёнхегоф{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Альтэнштат]] | [[Альтэнштат]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949 | Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мёнхегофа. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Бакнанг]] | каля [[Штутгарт]]а, [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф, аб'ядналіся перавезеныя з мінулых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Віндзішбергердорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]], курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. 1 кастрычніка 1948 г. разам з перасяленцамі з Міхельсдорфа сюды пераехала [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 беларуская група пераведзена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Гібельштат]] | [[Гібельштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1948—1949 | Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы садок і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года адчынена беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Кірхшлаг]] | [[Кірхшлаг]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] (?) | 1945—1951 | Згадваецца ў пераліку беларускіх школьных і эміграцыйных цэнтраў{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Майнлойс]] | каля [[Кульмбах]]а, [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1948 | Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года лагера Херэнберг беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З лагера Херэнберг сюды пераехала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстроўня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група перавезена ў Гібельштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мёнхегоф]] | каля [[Касель|Каселя]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Вясной 1949 году беларуская група была перавезена ў Альтэнштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мітэнвальд]] | пры возеры Лютэнзэ, каля горада [[Мітэнвальд]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | Мяшаны лагер, колькасна пераважалі рускія. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, 3-ці Сцяг ЗБСЧ. Дзейнась скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік ў гонар Слуцкіх паўстанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Міхельсдорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садком, пачатковай школай, гімназіяй, скаўцкім Сцягам. Дзейнічала праваслаўная царква. Закрыты ў 1949 (перавод у Бакнанг){{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Остэргофен]] | [[Остэргофен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў, змяшчаў больш за 400 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]]. Дзейнічалі [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|2-гі Сцяг ЗБСЧ]], [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускі нацыянальны камітэт]], Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Розенгайм]] | [[Розенгайм]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Адзін з позніх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата і Шляйсгайма. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]]. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар [[Мікалай Цудатворац|св. Мікалая Цудатворцы]], адна — у юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]], другая — у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]]{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | Рыд (лагер 701-А) | [[Рыд-ім-Інкрайс]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | да 1949 | Дзейнічала пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рэгенсбург]] | селішча Гангофэр, [[Рэгенсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з ранніх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофэр з усіх зарэгістраваных у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускім нацыянальным камітэце]] беларусаў. Першапачаткова налічваў 390 жыхароў. У лагеры былі створаны [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]], пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагеру збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. У лагеры дзейнічала тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. У лагеры дзейнічала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з'езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ ў склад «зарубежнай» царквы, створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне. Пазней жыхароў перасялілі ў Міхельсдорф{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Тырсгайм]] | [[Тырсгайм]], акруга [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | ? | У лагеры пражывала беларускае духавенства і члены іх сямей. Пад кіраўніцтвам [[Афанасій (Мартас)|епіскапа Афанасія]] выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас»{{sfn|Лапіцкі|2005}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Фогэнштраўс]] | [[Фогэнштраўс]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагеру Вайдэн, налічваў каля 300 жыхароў. У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года, адна частка жыхароў перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Херэнберг]] | [[Херэнберг]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны пасля таго як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінген, [[Гайльброн]] і [[Інгальштат]] перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Жыхары правезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Шляйсгайм]] | каля [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года жыхары перавезены ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Варберг, Германія|Варберг]] | [[Варберг, Германія|Варберг]], [[Гельмштэдт]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Дзейнічала пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера жыхары перавезены ў Рынгэльгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ватэнштэт]] | раён горада [[Зальцгітэр]], каля [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1950 | Адзін з галоўных цэнтраў у брытанскай зоне. У часе заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейчнічалі царква і касцёл. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб'яднанне, майстэрні (шавецкая, сталярная, гадзіннікавая, мастацкая, электраварштат, кравецкія мужчынская і жаночая), курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. У лагеры выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка»{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гановер]] | [[Гановер]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1950 | Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка» (у пяцітысячным лагеры было каля 600-700 беларусаў). Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з'явілася свая беларуская царква. Таксама ў лагеры з'явілася пачатковая школа, якая працавала ў 2-ю змену (пасля заканчэння працы ўкраінскай гімназіі). У лагеры дзейнічаў скаўцкі звяз{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гослар]] | [[Гослар]] (Рамельсберг), [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1947 | Адзін з першых лагераў, заснаваны летам 1945 года. У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рынгэльгайм]] | [[Рынгэльгайм]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга, адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Мясцовы камендант быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за нармальнымі гадзінамі працы школы. У выніку скаргі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|IRO]] было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але нягледзячы на гэта ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. Пасля ліквідацыі лагера ў 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт{{sfn|Вініцкі|1994}}. |} == Гл. таксама == * [[Перамешчаная асоба]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Алесь Вініцкі|Вініцкі, Алесь]]|загаловак=Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1994|старонак=234|ref=Вініцкі}} * {{Кніга|аўтар=[[Ян Максімюк|Максімюк, Ян]]|загаловак=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)|месца=Нью-Ёрк — Беласток|выдавецтва=БІНіМ|год=1994|ref=Максімюк}} * {{Кніга|аўтар=[[Мікалай Лапіцкі]]|загаловак=У служэньні Богу й Беларусі|адказны=Укладаньне, прадмова й камэнтары Юрыя Гарбінскага. Уступнае слова Вітаўта Кіпеля|месца=Нью-Ёрк — Варшава|выдавецтва=БІНіМ, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|год=2005|старонак=672|ref=Лапіцкі|спасылка=https://knihi.com/Mikalaj_Lapicki/U_sluzenni_Bohu_j_Bielarusi.html#}} * {{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Валер’евіч Слесараў|Аляксандр Сьлесараў]].|загаловак=Гісторыя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў 1944—1991 гг|выданне=Запісы 42|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтваў|год=2022|старонкі=335—425|isbn=979-8-218-02551-9|ref=Слесараў}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] o9tsypeuyn147f6kvukabioknntukl5 5198421 5198374 2026-09-13T22:21:33Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Асноўныя беларускія лагеры */ удакладненне 5198421 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Беларускія супольнасці ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі пасля 1945 года}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' — умоўная назва групы [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] (DP camps) у пасляваеннай [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя [[беларусы|беларускія]] супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі. Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]], уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай]] і [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай]] зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі. == Агульны кантэкст == {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (UNRRA) пры [[ААН]], а з 1947 года — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}}) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі<ref name="USHMM-DP">United States Holocaust Memorial Museum. ''Displaced Persons'' / ''DP camps'' (электронны рэсурс).</ref>. Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref>. === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] ([[Амерыканская зона акупацыі Германіі]]); * [[Ватэнштэт]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]); * [[Гослар]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]])<ref name="BE-BelDP" />. Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў<ref name="BE-BelDP" />. === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб<ref name="BE-BelDP" />. === Адукацыя і культура === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] (1945—1950){{sfn|Максімюк|1994}}. Пры лагерах існавалі арганізацыі ([[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]], [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]], [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]], [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]]) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]], [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]], часопіс [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]] і інш.). == Асноўныя беларускія лагеры == Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння. {| class="wikitable sortable" |+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі ! Назва лагера ! Месцазнаходжанне ! Зона акупацыі ! Час існавання (бел. група) ! class="unsortable" | Асаблівасці і арганізацыі |- | [[Алендорф]] | [[Алендорф]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Летам 1947 года група пераехала ў Мёнхегоф{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]] | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949 | Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мёнхегофа. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Бакнанг]] | каля [[Штутгарт]]а, [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф, аб'ядналіся перавезеныя з мінулых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Віндзішбергердорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]], курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. 1 кастрычніка 1948 г. разам з перасяленцамі з Міхельсдорфа сюды пераехала [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 беларуская група пераведзена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Гібельштат]] | [[Гібельштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1948—1949 | Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы садок і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года адчынена беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група перавезена ў Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Кірхшлаг]] | [[Кірхшлаг]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] (?) | 1945—1951 | Згадваецца ў пераліку беларускіх школьных і эміграцыйных цэнтраў{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Майнлойс]] | каля [[Кульмбах]]а, [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1948 | Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года лагера Херэнберг беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З лагера Херэнберг сюды пераехала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстроўня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група перавезена ў Гібельштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мёнхегоф]] | каля [[Касель|Каселя]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічала пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Вясной 1949 году беларуская група была перавезена ў Альтэнштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мітэнвальд]] | пры возеры Лютэнзэ, каля горада [[Мітэнвальд]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | Мяшаны лагер, колькасна пераважалі рускія. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, 3-ці Сцяг ЗБСЧ. Дзейнась скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік ў гонар Слуцкіх паўстанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Міхельсдорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садком, пачатковай школай, гімназіяй, скаўцкім Сцягам. Дзейнічала праваслаўная царква. Закрыты ў 1949 (перавод у Бакнанг){{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Остэргофен]] | [[Остэргофен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў, змяшчаў больш за 400 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]]. Дзейнічалі [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|2-гі Сцяг ЗБСЧ]], [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускі нацыянальны камітэт]], Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Розенгайм]] | [[Розенгайм]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Адзін з позніх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата і Шляйсгайма. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]]. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар [[Мікалай Цудатворац|св. Мікалая Цудатворцы]], адна — у юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]], другая — у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]]{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | Рыд (лагер 701-А) | [[Рыд-ім-Інкрайс]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | да 1949 | Дзейнічала пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рэгенсбург]] | селішча Гангофэр, [[Рэгенсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з ранніх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофэр з усіх зарэгістраваных у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускім нацыянальным камітэце]] беларусаў. Першапачаткова налічваў 390 жыхароў. У лагеры былі створаны [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]], пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагеру збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. У лагеры дзейнічала тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. У лагеры дзейнічала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з'езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ ў склад «зарубежнай» царквы, створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне. Пазней жыхароў перасялілі ў Міхельсдорф{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Тырсгайм]] | [[Тырсгайм]], акруга [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | ? | У лагеры пражывала беларускае духавенства і члены іх сямей. Пад кіраўніцтвам [[Афанасій (Мартас)|епіскапа Афанасія]] выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас»{{sfn|Лапіцкі|2005}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Фогэнштраўс]] | [[Фогэнштраўс]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагеру Вайдэн, налічваў каля 300 жыхароў. У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года, адна частка жыхароў перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Херэнберг]] | [[Херэнберг]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны пасля таго як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінген, [[Гайльброн]] і [[Інгальштат]] перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Жыхары правезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Шляйсгайм]] | каля [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года жыхары перавезены ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Варберг, Германія|Варберг]] | [[Варберг, Германія|Варберг]], [[Гельмштэдт]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Дзейнічала пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера жыхары перавезены ў Рынгэльгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ватэнштэт]] | раён горада [[Зальцгітэр]], каля [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1950 | Адзін з галоўных цэнтраў у брытанскай зоне. У часе заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейчнічалі царква і касцёл. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб'яднанне, майстэрні (шавецкая, сталярная, гадзіннікавая, мастацкая, электраварштат, кравецкія мужчынская і жаночая), курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. У лагеры выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка»{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гановер]] | [[Гановер]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1950 | Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка» (у пяцітысячным лагеры было каля 600-700 беларусаў). Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з'явілася свая беларуская царква. Таксама ў лагеры з'явілася пачатковая школа, якая працавала ў 2-ю змену (пасля заканчэння працы ўкраінскай гімназіі). У лагеры дзейнічаў скаўцкі звяз{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гослар]] | [[Гослар]] (Рамельсберг), [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1947 | Адзін з першых лагераў, заснаваны летам 1945 года. У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рынгэльгайм]] | [[Рынгэльгайм]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга, адносіны беларускай групы з рускімі былі напружанымі. Мясцовы камендант быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за нармальнымі гадзінамі працы школы. У выніку скаргі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|IRO]] было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але нягледзячы на гэта ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. Пасля ліквідацыі лагера ў 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт{{sfn|Вініцкі|1994}}. |} == Гл. таксама == * [[Перамешчаная асоба]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Алесь Вініцкі|Вініцкі, Алесь]]|загаловак=Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1994|старонак=234|ref=Вініцкі}} * {{Кніга|аўтар=[[Ян Максімюк|Максімюк, Ян]]|загаловак=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)|месца=Нью-Ёрк — Беласток|выдавецтва=БІНіМ|год=1994|ref=Максімюк}} * {{Кніга|аўтар=[[Мікалай Лапіцкі]]|загаловак=У служэньні Богу й Беларусі|адказны=Укладаньне, прадмова й камэнтары Юрыя Гарбінскага. Уступнае слова Вітаўта Кіпеля|месца=Нью-Ёрк — Варшава|выдавецтва=БІНіМ, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|год=2005|старонак=672|ref=Лапіцкі|спасылка=https://knihi.com/Mikalaj_Lapicki/U_sluzenni_Bohu_j_Bielarusi.html#}} * {{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Валер’евіч Слесараў|Аляксандр Сьлесараў]].|загаловак=Гісторыя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў 1944—1991 гг|выданне=Запісы 42|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтваў|год=2022|старонкі=335—425|isbn=979-8-218-02551-9|ref=Слесараў}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] gmi4hdqpa0hqluci0r3406ie6i3idq8 5198428 5198421 2026-09-13T22:51:01Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Асноўныя беларускія лагеры */ 5198428 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Беларускія супольнасці ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі пасля 1945 года}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' — умоўная назва групы [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] (DP camps) у пасляваеннай [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя [[беларусы|беларускія]] супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі. Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]], уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай]] і [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай]] зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі. == Агульны кантэкст == {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (UNRRA) пры [[ААН]], а з 1947 года — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}}) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі<ref name="USHMM-DP">United States Holocaust Memorial Museum. ''Displaced Persons'' / ''DP camps'' (электронны рэсурс).</ref>. Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref>. === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] ([[Амерыканская зона акупацыі Германіі]]); * [[Ватэнштэт]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]); * [[Гослар]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]])<ref name="BE-BelDP" />. Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў<ref name="BE-BelDP" />. === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб<ref name="BE-BelDP" />. === Адукацыя і культура === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] (1945—1950){{sfn|Максімюк|1994}}. Пры лагерах існавалі арганізацыі ([[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]], [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]], [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]], [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]]) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]], [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]], часопіс [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]] і інш.). == Асноўныя беларускія лагеры == Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. У пералік уваходзяць як асобныя беларускія лагеры, так і беларускія блокі і арганізаваныя групы ў польскіх, украінскіх, рускіх і іншых змяшаных лагерах, а таксама некаторыя кароткачасовыя пункты перасялення. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння. Паводле звестак Беларускага цэнтральнага дапамаговага камітэта, на канец 1946 года ў лагерах і арганізаваных беларускіх групах амерыканскай зоны было зарэгістравана 4377 беларусаў, а брытанскай — 1850, разам 6227 чалавек.<ref name="Гардзіенка2010">Гардзіенка А. Праблема самаідэнтыфікацыі беларусаў у паваеннай Германіі і Аўстрыі // ''Европа-2009: новое соседство: сборник научных трудов''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 116—126, асабл. 120—121. — ISBN 978-9955-773-37-5.</ref> Пры гэтым у французскай зоне асобных беларускіх лагераў не было, хоць там таксама існавалі беларускія супольнасці; у Аўстрыі засведчана, у прыватнасці, беларуская група пры ўкраінскім лагеры ў Зальцбургу.<ref name="Гардзіенка2010" /> {| class="wikitable sortable" |+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі ! Назва лагера або пункта ! Месцазнаходжанне ! Зона акупацыі ! Час існавання (бел. група) ! class="unsortable" | Асаблівасці і арганізацыі |- | [[Штаталендорф|Алендорф]] | [[Штаталендорф|Алендорф]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Беларуская група знаходзілася ў польскім DP-лагеры. Дзейнічалі пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. На канец 1946 года ў Алендорфе было зарэгістравана 130 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Летам 1947 года група пераехала ў Мёнхегоф{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]] | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949 | Беларуская група знаходзілася ў пераважна польскім DP-лагеры. Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мёнхегофа. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ашафенбург]] | [[Ашафенбург]], [[Ніжняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | На канец 1946 года зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Беларуская супольнасць Ашафенбурга таксама фігуруе ў справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год.<ref name="Ільіна2022">{{cite journal |last=Ilyina |first=Anastasiya |title=Belarusians in camps for displaced persons in West Germany in 1945–1952 |journal=Warsaw East European Review |year=2022 |volume=12 |pages=89—106 |doi=10.61097/22992421/WEERXII/2022/89-106 }}</ref> Статус асобнага нацыянальнага беларускага лагера не ўдакладнены. |- | [[Аўгсбург]] | [[Аўгсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года ў лагерах Аўгсбурга было зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладны статус і ўнутраная арганізацыя беларускай групы патрабуюць далейшага ўдакладнення. |- | [[Бакнанг]] | каля [[Штутгарт]]а, [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф; аб’ядналіся перавезеныя з ранейшых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Вайдэн (Верхні Пфальц)|Вайдэн]] | каля [[Вайдэн-ін-дэр-Оберпфальц|Вайдэна]], [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946 | У сакавіку 1946 года ў польскім лагеры каля Вайдэна знаходзілася беларуская група каля 70 дарослых і дзяцей. Беларусам выдзелілі асобны барак і кухню; дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1946 года групу перавезлі ў Фоэнштраўс{{sfn|Вініцкі|1994}}.<ref name="БелШкола">Ляднёва А. С. Беларуская школа за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Т. 2. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. — С. 432.</ref> |- | [[Васэральфінген]] | [[Васэральфінген]], цяпер частка [[Ален (Германія)|Алена]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з польскіх DP-лагераў, дзе пасля вайны знаходзілася беларуская група. Каля 300 беларусаў з Васэральфінгена, Гайльброна і Інгальштата пазней былі сканцэнтраваны ва ўкраінскім лагеры Этлінген, адкуль пераехалі ў Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Вільдфлекен]] | [[Вільдфлекен]], [[Ніжняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | У вялікім міжнародным DP-лагеры на канец 1946 года было зарэгістравана 224 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока патрабуе ўдакладнення. |- | [[Віндзішбергердорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]], курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. Пасля рэарганізацыі лагераў 1 кастрычніка 1948 года сюды пераехала група з Міхельсдорфа разам з [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіяй імя Янкі Купалы]]; заняткі ў гімназіі аднавіліся 4 кастрычніка. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 года беларуская група была пераведзена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Гайльброн]] | [[Гайльброн]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | У польскім DP-лагеры знаходзілася беларуская група. Разам з беларусамі з Васэральфінгена і Інгальштата яна ўвайшла ў групу каля 300 чалавек, якую пазней перавялі ў Этлінген, а затым у Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гібельштат]] | [[Гібельштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1948—1949 | Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы сад і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года была адкрыта беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Дынгальфінг]] | [[Дынгальфінг]], [[Ніжняя Баварыя]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года было зарэгістравана 220 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Характар беларускай арганізацыі ў лагеры патрабуе ўдакладнення. |- | [[Інгальштат]] | [[Інгальштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | У польскім лагеры знаходзілася адна з груп, якія пазней праз Этлінген трапілі ў Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. На канец 1946 года ў Інгальштаце асобна было зарэгістравана 50 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Кірхсгайм]] | [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | пасля 1945 | «Беларуская энцыклапедыя» непасрэдна называе Кірхсгайм адным з двух месцаў у Верхняй Аўстрыі, дзе дзейнічалі беларускія школы; другім быў лагер ДП 701-А Рыд.<ref name="БелШкола" /> Дакладная лакалізацыя, працягласць працы школы і статус лагернага асяродка патрабуюць удакладнення. |- | [[Кобург]] | [[Кобург]], [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Адзін з буйнейшых беларускіх пунктаў паводле зводкі БЦДК: на канец 1946 года зарэгістравана 500 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Не ўстаноўлена, ці беларусы складалі асобны нацыянальны лагер, ці блок у змяшаным DP-лагеры. |- | [[Кульмбах]] | [[Кульмбах]], [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 110 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока не ўдакладнены. |- | [[Майнлойс]] | каля [[Кульмбах]]а, [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1948 | Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года жыхароў лагера ў Херэнбергу беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З Херэнберга сюды пераехалі пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстэрня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускай былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група была перавезена ў Гібельштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | '''Майнц-Кастэль''' | [[Майнц-Кастэль]], цяпер частка [[Вісбадэн]]а, [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Характар і працягласць існавання беларускай групы патрабуюць удакладнення. |- | [[Мёнхегоф]] | каля [[Касель|Каселя]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Шматнацыянальны лагер з колькаснай перавагай рускай групы. Дзейнічалі беларуская пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]], беларуская секцыя ІМКА; выходзілі беларускія выданні. Вясной 1949 года беларуская група была перавезена ў Альтэнштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мітэнвальд]] | пры возеры Лютэнзэ, каля горада [[Мітэнвальд]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Змешаны лагер, колькасна пераважалі рускія. На канец 1946 года было зарэгістравана 50 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|3-ці Сцяг ЗБСЧ]]. Дзейнасць скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік у гонар слуцкіх паўстанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Міхельсдорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садом, пачатковай школай, гімназіяй і скаўцкім Сцягам. На канец 1946 года было зарэгістравана 373 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічала праваслаўная царква. У 1948—1949 гадах установы і жыхары паступова былі пераведзены ў іншыя лагеры, у тым ліку Віндзішбергердорф і Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мюнхен]] | [[Мюнхен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947 і пазней | У справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год Мюнхен згадваецца сярод беларускіх лагераў і супольнасцей, ад якіх паступалі ахвяраванні.<ref name="Ільіна2022" /> Гэта быў перадусім беларускі грамадскі і студэнцкі асяродак; існаванне асобнага беларускага DP-лагера не пацверджана. |- | [[Остэргофен]] | [[Остэргофен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Адзін з найбуйнейшых беларускіх лагераў. Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў; у розны час налічваў больш за 400 беларусаў, а паводле зводкі БЦДК на канец 1946 года — 600.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]]. Дзейнічалі [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|2-гі Сцяг ЗБСЧ]], [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускі нацыянальны камітэт]], Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Розенгайм]] | [[Розенгайм]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Адзін з позніх беларускіх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата, Шляйсгайма і іншых лагераў. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]]. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар [[Мікалай Цудатворац|св. Мікалая Цудатворцы]], адна — у юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]], другая — у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]]{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | Рыд (лагер 701-А) | [[Рыд-ім-Інкрайс]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | да 1949 | Дзейнічалі беларуская пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых{{sfn|Вініцкі|1994}}. Існаванне беларускай школы ў лагеры ДП 701-А Рыд пацвярджаецца таксама «Беларускай энцыклапедыяй».<ref name="БелШкола" /> |- | [[Рэгенсбург]] | селішча Гангофер, [[Рэгенсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з першых буйных беларускіх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофер з зарэгістраваных у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускім нацыянальным камітэце]] беларусаў. Першапачаткова налічваў каля 390 жыхароў; пасля асноўнага перасялення ў Міхельсдорф на канец 1946 года ў Рэгенсбургу заставаліся 74 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры былі створаны [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]], пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагера збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. Дзейнічалі тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. Працавала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з’езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ у склад «зарубежнай» царквы, было створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Тырсгайм]] | [[Тырсгайм]], акруга [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1947 | У лагеры пражывалі беларускія святары і члены іх сем’яў. Пад кіраўніцтвам [[Афанасій (Мартас)|епіскапа Афанасія]] выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас»{{sfn|Лапіцкі|2005}}{{sfn|Слесараў|2022}}. Тырсгайм таксама згадваецца сярод беларускіх лагераў і супольнасцей у справаздачы за 1947 год.<ref name="Ільіна2022" /> |- | [[Фельдмохінг]] | [[Фельдмохінг]], цяпер частка [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 115 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Пункт быў звязаны з шырэйшай сістэмай DP-лагераў у паўночнай частцы Мюнхена; яго адносіны з лагерам Шляйсгайм патрабуюць далейшага ўдакладнення. |- | [[Фоэнштраўс]] | [[Фоэнштраўс]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагера Вайдэн, першапачаткова налічваў каля 300 жыхароў; на канец 1946 года было зарэгістравана 250 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года: адна частка жыхароў была перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Херэнберг]] | [[Херэнберг]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны пасля таго, як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінгене, Гайльброне і Інгальштаце перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Жыхары былі перавезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Хоэнфельс (Верхні Пфальц)|Хоэнфельс]] | [[Хоэнфельс (Верхні Пфальц)|Хоэнфельс]], [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Адзін з буйнейшых беларускіх пунктаў амерыканскай зоны: на канец 1946 года зарэгістравана 500 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладная арганізацыя беларускай групы і статус лагера патрабуюць удакладнення. |- | [[Шварцэнборн]] | [[Шварцэнборн]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Беларуская група згадваецца ў зводцы беларускіх лагерных асяродкаў на канец 1946 года; колькасць у апублікаванай зводцы не пададзена.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока не ўдакладнены. |- | [[Шляйсгайм]] | каля [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Этлінген]] | [[Этлінген]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Ва ўкраінскім DP-лагеры знаходзілася беларуская група, у тым ліку перамешчаныя сюды беларусы з польскіх лагераў у Васэральфінгене, Гайльброне і Інгальштаце; частка гэтай групы пазней стварыла асобны беларускі лагер у Херэнбергу{{sfn|Вініцкі|1994}}. Паводле зводкі БЦДК, на канец 1946 года ў Этлінгене заставалася або зноў знаходзілася 250 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Варберг, Германія|Варберг]] | [[Варберг, Германія|Варберг]], [[Гельмштэдт]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Дзейнічалі пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера беларуская група была перавезена ў Рынгэльгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ватэнштэт]] | раён горада [[Зальцгітэр]], каля [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1950 | Адзін з галоўных беларускіх цэнтраў у брытанскай зоне. У час заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, на канец 1946 года — каля 600 паводле зводкі БЦДК,<ref name="Гардзіенка2010" /> у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейнічалі царква і касцёл. Працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб’яднанне, майстэрні, курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. Выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка»{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Бургдорф]] | [[Бургдорф]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1946 | На канец 1946 года было зарэгістравана 150 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладны статус беларускай групы і лагерная інфраструктура патрабуюць удакладнення. |- | '''Гайдэнаў''' | [[Гайдэнаў (Нордгайдэ)|Гайдэнаў]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1946 | Беларуская група знаходзілася ва ўкраінскім DP-лагеры. На канец 1946 года яна налічвала каля 500 чалавек і была адным з найбуйнейшых беларускіх асяродкаў брытанскай зоны.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Гановер]] | [[Гановер]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1950 | Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка». Паводле зводкі БЦДК, на канец 1946 года ў Гановеры было каля 400 беларусаў,<ref name="Гардзіенка2010" /> паводле іншых звестак, у пяцітысячным лагеры колькасць беларускай групы дасягала 600—700 чалавек. Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з’явілася свая беларуская царква. Дзейнічала пачатковая школа, якая працавала ў другую змену пасля ўкраінскай школы, а таксама скаўцкі звяз{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гослар]] | [[Гослар]] (Рамельсберг), [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1947 | Адзін з першых беларускіх лагерных цэнтраў, заснаваны летам 1945 года. На канец 1946 года было зарэгістравана каля 200 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рынгэльгайм]] | [[Рынгэльгайм]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга; адносіны беларускай групы з рускай былі напружанымі. Мясцовы камендант спачатку быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за звычайнымі гадзінамі працы школы. Пасля скаргі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|IRO]] было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. У 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Зальцбург]] | [[Зальцбург]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | пасля 1945 | Беларуская калонія існавала пры ўкраінскім DP-лагеры ў Зальцбургу.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладная колькасць беларусаў і храналагічныя межы існавання групы патрабуюць удакладнення. |- | '''Заўльгау''' | [[Бад-Заўльгау|Заўльгау]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Французская зона акупацыі Германіі|Французская]] | 1947 | Беларуская супольнасць згадваецца ў справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год сярод беларускіх лагераў і супольнасцей, якія рабілі ахвяраванні.<ref name="Ільіна2022" /> Асобнага беларускага DP-лагера ў французскай зоне не было; таму Заўльгау варта разглядаць як беларускі асяродак у іншанацыянальным лагеры або па-за асобным нацыянальным лагерам.<ref name="Гардзіенка2010" /> |} <!-- Пункты, названыя ў зводцы БЦДК у публікацыі А. Гардзіенкі, але пакуль не ўнесеныя асобнымі бачнымі радкамі праз праблемы ідэнтыфікацыі: * «Мэндорф» — колькасць беларусаў не пададзена; * «Крэйц-Марбург» — колькасць не пададзена; магчыма, маецца на ўвазе пункт у раёне Марбурга, але гэта патрабуе крыніцы; * «Нотернберг» — 31 беларус на канец 1946 года. Магчымая ідэнтыфікацыя з Natternberg каля Дэгендорфа не павінна ўносіцца ў артыкул без асобнага пацвярджэння. --> == Гл. таксама == * [[Перамешчаная асоба]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Алесь Вініцкі|Вініцкі, Алесь]]|загаловак=Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1994|старонак=234|ref=Вініцкі}} * {{Кніга|аўтар=[[Ян Максімюк|Максімюк, Ян]]|загаловак=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)|месца=Нью-Ёрк — Беласток|выдавецтва=БІНіМ|год=1994|ref=Максімюк}} * {{Кніга|аўтар=[[Мікалай Лапіцкі]]|загаловак=У служэньні Богу й Беларусі|адказны=Укладаньне, прадмова й камэнтары Юрыя Гарбінскага. Уступнае слова Вітаўта Кіпеля|месца=Нью-Ёрк — Варшава|выдавецтва=БІНіМ, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|год=2005|старонак=672|ref=Лапіцкі|спасылка=https://knihi.com/Mikalaj_Lapicki/U_sluzenni_Bohu_j_Bielarusi.html#}} * {{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Валер’евіч Слесараў|Аляксандр Сьлесараў]].|загаловак=Гісторыя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў 1944—1991 гг|выданне=Запісы 42|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтваў|год=2022|старонкі=335—425|isbn=979-8-218-02551-9|ref=Слесараў}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] 1hsx0rd5mvwpzo8l78yluxkbxpknzwy 5198430 5198428 2026-09-13T22:53:46Z АлесьНавіцкі90 162483 /* Асноўныя беларускія лагеры */ 5198430 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Беларускія супольнасці ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі пасля 1945 года}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' — умоўная назва групы [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] (DP camps) у пасляваеннай [[Германія|Германіі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]] (1945—пачатак 1950-х), дзе ў розныя перыяды існавалі арганізаваныя [[беларусы|беларускія]] супольнасці (у тым ліку з уласнымі школамі, гурткамі, скаўцкімі адзінкамі, царкоўным жыццём, друкаванымі органамі і г.д.). У беларускіх эміграцыйных крыніцах такія цэнтры часта называліся «беларускімі лагерамі», хоць адміністрацыйна яны маглі быць шматнацыянальнымі і падпарадкоўваліся акупацыйным уладам і міжнародным арганізацыям дапамогі. Пасля 1945 года значная частка беларусаў апынулася ў Заходняй Еўропе як былыя вязні, прымусовыя работнікі, былыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабаранты]], уцекачы і іншыя катэгорыі асоб, якія не маглі або не хацелі вяртацца. Найбольшая канцэнтрацыя беларускіх лагераў і груп зафіксаваная ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай]] і [[Брытанская зона акупацыі Германіі|брытанскай]] зонах акупацыі ў Германіі, а таксама ў асобных пунктах у Аўстрыі. == Агульны кантэкст == {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Лагеры для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] у Заходняй Еўропе ствараліся для часовага размяшчэння мільёнаў чалавек, якія пасля вайны апынуліся па-за межамі сваіх даваенных месцаў жыхарства. У 1945—1947 гадах значную ролю ў арганізацыі дапамогі і кіраванні сеткай лагераў адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (UNRRA) пры [[ААН]], а з 1947 года — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}}) і іншыя структуры міжнароднай пасляваеннай дапамогі<ref name="USHMM-DP">United States Holocaust Memorial Museum. ''Displaced Persons'' / ''DP camps'' (электронны рэсурс).</ref>. Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу перамешчаных асоб з Усходняй Еўропы і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref>. === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны першапачаткова тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] ([[Амерыканская зона акупацыі Германіі]]); * [[Ватэнштэт]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]]); * [[Гослар]] ([[Брытанская зона акупацыі Германіі]])<ref name="BE-BelDP" />. Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў<ref name="BE-BelDP" />. === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб<ref name="BE-BelDP" />. === Адукацыя і культура === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма (ад садкоў да гімназій і прафесійных курсаў). З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] (1945—1950){{sfn|Максімюк|1994}}. Пры лагерах існавалі арганізацыі ([[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]], [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]], [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]], [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]]) і выходзіла амаль 20 перыядычных выданняў (газеты [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]], [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]], часопіс [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]] і інш.). == Асноўныя беларускія лагеры == Ніжэй падаецца пералік лагераў і пунктаў, якія ў беларускіх крыніцах і даследаваннях згадваюцца як цэнтры беларускай DP-супольнасці. У пералік уваходзяць як асобныя беларускія лагеры, так і беларускія блокі і арганізаваныя групы ў польскіх, украінскіх, рускіх і іншых змяшаных лагерах, а таксама некаторыя кароткачасовыя пункты перасялення. Звесткі пра зоны акупацыі пададзены на падставе геаграфічнага размяшчэння. Паводле звестак Беларускага цэнтральнага дапамаговага камітэта, на канец 1946 года ў лагерах і арганізаваных беларускіх групах амерыканскай зоны было зарэгістравана 4377 беларусаў, а брытанскай — 1850, разам 6227 чалавек.<ref name="Гардзіенка2010">Гардзіенка А. Праблема самаідэнтыфікацыі беларусаў у паваеннай Германіі і Аўстрыі // ''Европа-2009: новое соседство: сборник научных трудов''. — Вільнюс: Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт, 2010. — С. 116—126, асабл. 120—121. — ISBN 978-9955-773-37-5.</ref> Пры гэтым у французскай зоне асобных беларускіх лагераў не было, хоць там таксама існавалі беларускія супольнасці; у Аўстрыі засведчана, у прыватнасці, беларуская група пры ўкраінскім лагеры ў Зальцбургу.<ref name="Гардзіенка2010" /> {| class="wikitable sortable" |+ Лагеры для перамешчаных асоб з беларускімі супольнасцямі ! Назва лагера або пункта ! Месцазнаходжанне ! Зона акупацыі ! Час існавання (бел. група) ! class="unsortable" | Асаблівасці і арганізацыі |- | [[Штаталендорф|Алендорф]] | [[Штаталендорф|Алендорф]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Беларуская група знаходзілася ў польскім DP-лагеры. Дзейнічалі пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]]. На канец 1946 года ў Алендорфе было зарэгістравана 130 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Летам 1947 года група пераехала ў Мёнхегоф{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]] | [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)|Альтэнштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949 | Беларуская група знаходзілася ў пераважна польскім DP-лагеры. Пачатковая школа працягнула працу пасля пераезду з Мёнхегофа. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ашафенбург]] | [[Ашафенбург]], [[Ніжняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | На канец 1946 года зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Беларуская супольнасць Ашафенбурга таксама фігуруе ў справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год.<ref name="Ільіна2022">{{cite journal |last=Ilyina |first=Anastasiya |title=Belarusians in camps for displaced persons in West Germany in 1945–1952 |journal=Warsaw East European Review |year=2022 |volume=12 |pages=89—106 |doi=10.61097/22992421/WEERXII/2022/89-106 }}</ref> Статус асобнага нацыянальнага беларускага лагера не ўдакладнены. |- | [[Аўгсбург]] | [[Аўгсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года ў лагерах Аўгсбурга было зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладны статус і ўнутраная арганізацыя беларускай групы патрабуюць далейшага ўдакладнення. |- | [[Бакнанг]] | каля [[Штутгарт]]а, [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Створаны пасля перасялення беларускіх груп з лагераў Гібельштат і Міхельсдорф; аб’ядналіся перавезеныя з ранейшых лагераў дзіцячыя сады, пачатковыя школы і гімназіі. Ключавы адукацыйны пункт позняга перыяду{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | [[Вайдэн (Верхні Пфальц)|Вайдэн]] | каля [[Вайдэн-ін-дэр-Оберпфальц|Вайдэна]], [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946 | У сакавіку 1946 года ў польскім лагеры каля Вайдэна знаходзілася беларуская група каля 70 дарослых і дзяцей. Беларусам выдзелілі асобны барак і кухню; дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1946 года групу перавезлі ў Фоэнштраўс{{sfn|Вініцкі|1994}}.<ref name="БелШкола">Ляднёва А. С. Беларуская школа за мяжой // ''Беларуская энцыклапедыя''. — Т. 2. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1996. — С. 432.</ref> |- | [[Васэральфінген]] | [[Васэральфінген]], цяпер частка [[Ален (Германія)|Алена]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з польскіх DP-лагераў, дзе пасля вайны знаходзілася беларуская група. Каля 300 беларусаў з Васэральфінгена, Гайльброна і Інгальштата пазней былі сканцэнтраваны ва ўкраінскім лагеры Этлінген, адкуль пераехалі ў Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Вільдфлекен]] | [[Вільдфлекен]], [[Ніжняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | У вялікім міжнародным DP-лагеры на канец 1946 года было зарэгістравана 224 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока патрабуе ўдакладнення. |- | [[Віндзішбергердорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Дзейнічалі праваслаўная царква, дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]], курсы шыцця і крою, курсы англійскай мовы. Пасля рэарганізацыі лагераў 1 кастрычніка 1948 года сюды пераехала група з Міхельсдорфа разам з [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіяй імя Янкі Купалы]]; заняткі ў гімназіі аднавіліся 4 кастрычніка. Тут было створана Жыровіцкае праваслаўнае брацтва, якое дзейнічала ў напрамку стварэння аўтакефальнай беларускай царквы. 15 чэрвеня 1949 года беларуская група была пераведзена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Гайльброн]] | [[Гайльброн]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | У польскім DP-лагеры знаходзілася беларуская група. Разам з беларусамі з Васэральфінгена і Інгальштата яна ўвайшла ў групу каля 300 чалавек, якую пазней перавялі ў Этлінген, а затым у Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гібельштат]] | [[Гібельштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1948—1949 | Разам з перасяленцамі з лагера Майнлойс сюды пераехалі дзіцячы сад і пачатковая школа. У пачатку 1948/49 навучальнага года была адкрыта беларуская гімназія. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Дынгальфінг]] | [[Дынгальфінг]], [[Ніжняя Баварыя]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года было зарэгістравана 220 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Характар беларускай арганізацыі ў лагеры патрабуе ўдакладнення. |- | [[Інгальштат]] | [[Інгальштат]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | У польскім лагеры знаходзілася адна з груп, якія пазней праз Этлінген трапілі ў Херэнберг{{sfn|Вініцкі|1994}}. На канец 1946 года ў Інгальштаце асобна было зарэгістравана 50 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Кірхсгайм]] | [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | пасля 1945 | «Беларуская энцыклапедыя» непасрэдна называе Кірхсгайм адным з двух месцаў у Верхняй Аўстрыі, дзе дзейнічалі беларускія школы; другім быў лагер ДП 701-А Рыд.<ref name="БелШкола" /> Дакладная лакалізацыя, працягласць працы школы і статус лагернага асяродка патрабуюць удакладнення. |- | [[Кобург]] | [[Кобург]], [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Адзін з буйнейшых беларускіх пунктаў паводле зводкі БЦДК: на канец 1946 года зарэгістравана 500 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Не ўстаноўлена, ці беларусы складалі асобны нацыянальны лагер, ці блок у змяшаным DP-лагеры. |- | [[Кульмбах]] | [[Кульмбах]], [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 110 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока не ўдакладнены. |- | [[Майнлойс]] | каля [[Кульмбах]]а, [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1948 | Спачатку лагер складаўся пераважна з рускіх, з невялікай колькасцю беларусаў. Пасля пераезду сюды летам 1947 года жыхароў лагера ў Херэнбергу беларусы сталі складаць большасць насельніцтва. З Херэнберга сюды пераехалі пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Пачалі дзейнічаць дзіцячы сад і майстэрня беларускага мастацкага рамяства «Раніца». Адносіны беларускай групы з рускай былі напружанымі. Вясной 1948 года беларуская група была перавезена ў Гібельштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | '''Майнц-Кастэль''' | [[Майнц-Кастэль]], цяпер частка [[Вісбадэн]]а, [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 300 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Характар і працягласць існавання беларускай групы патрабуюць удакладнення. |- | [[Мёнхегоф]] | каля [[Касель|Каселя]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947—1949 | Шматнацыянальны лагер з колькаснай перавагай рускай групы. Дзейнічалі беларуская пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|5-ы Сцяг ЗБСЧ]], беларуская секцыя ІМКА; выходзілі беларускія выданні. Вясной 1949 года беларуская група была перавезена ў Альтэнштат{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мітэнвальд]] | пры возеры Лютэнзэ, каля горада [[Мітэнвальд]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Змешаны лагер, колькасна пераважалі рускія. На канец 1946 года было зарэгістравана 50 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа і [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|3-ці Сцяг ЗБСЧ]]. Дзейнасць скаўтаў выклікала напружаныя адносіны паміж беларускай і рускай групамі. У 1948 годзе быў усталяваны помнік у гонар слуцкіх паўстанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Міхельсдорф]] | раён горада [[Кам (Верхні Пфальц)|Кам]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Сюды былі пераведзены беларусы з Рэгенсбурга разам з установамі: дзіцячым садом, пачатковай школай, гімназіяй і скаўцкім Сцягам. На канец 1946 года было зарэгістравана 373 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічала праваслаўная царква. У 1948—1949 гадах установы і жыхары паступова былі пераведзены ў іншыя лагеры, у тым ліку Віндзішбергердорф і Бакнанг{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Мюнхен]] | [[Мюнхен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1947 і пазней | У справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год Мюнхен згадваецца сярод беларускіх лагераў і супольнасцей, ад якіх паступалі ахвяраванні.<ref name="Ільіна2022" /> Гэта быў перадусім беларускі грамадскі і студэнцкі асяродак; існаванне асобнага беларускага DP-лагера не пацверджана. |- | [[Остэргофен]] | [[Остэргофен]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1949 | Адзін з найбуйнейшых беларускіх лагераў. Створаны з перасяленцаў з іншанацыянальных лагераў; у розны час налічваў больш за 400 беларусаў, а паводле зводкі БЦДК на канец 1946 года — 600.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дзейнічалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы, драматычная студыя. Працавала праваслаўная царква ў юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]]. Дзейнічалі [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|2-гі Сцяг ЗБСЧ]], [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1945)|Беларускі нацыянальны цэнтр]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускі нацыянальны камітэт]], Беларускі цэнтральны камітэт, Задзіночанне беларускіх ветэранаў, Беларускае жаночае згуртаванне. Выходзілі газеты «Бацькаўшчына», «Сакавік», «Рух». Месца з’ездаў моладзевых арганізацый{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Розенгайм]] | [[Розенгайм]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1949—1950 | Адзін з позніх беларускіх цэнтраў, куды перасялілі людзей з Віндзішбергердорфа, Остэргофена, Альтэнштата, Шляйсгайма і іншых лагераў. Звязаны з апошнім этапам дзейнасці [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]]. У лагеры працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, школа для непісьменных дарослых, курсы англійскай мовы. Дзейнічаў [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|6-ы Сцяг ЗБСЧ]]. У лагеры былі дзве праваслаўныя царквы, названыя ў гонар [[Мікалай Цудатворац|св. Мікалая Цудатворцы]], адна — у юрысдыкцыі [[Руская праваслаўная царква за мяжой|«зарубежнай» царквы]], другая — у юрысдыкцыі [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|БАПЦ]]{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Максімюк|1994}}. |- | Рыд (лагер 701-А) | [[Рыд-ім-Інкрайс]], [[Верхняя Аўстрыя]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | да 1949 | Дзейнічалі беларуская пачатковая школа і школа для непісьменных дарослых{{sfn|Вініцкі|1994}}. Існаванне беларускай школы ў лагеры ДП 701-А Рыд пацвярджаецца таксама «Беларускай энцыклапедыяй».<ref name="БелШкола" /> |- | [[Рэгенсбург]] | селішча Гангофер, [[Рэгенсбург]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Адзін з першых буйных беларускіх цэнтраў. Быў створаны ў селішчы Гангофер з зарэгістраваных у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)|Беларускім нацыянальным камітэце]] беларусаў. Першапачаткова налічваў каля 390 жыхароў; пасля асноўнага перасялення ў Міхельсдорф на канец 1946 года ў Рэгенсбургу заставаліся 74 беларусы.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры былі створаны [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]], пачатковая школа, курсы англійскай мовы, шафёрскія курсы. Жыхары лагера збудавалі сцэну, на якой ладзілі тэатральныя паказы і канцэрты. Дзейнічалі тэатральная і балетная групы, жаночы ансамбль песні. Працавала праваслаўная царква прападобнай Ефрасінні Полацкай. Тут адбыўся з’езд беларускіх праваслаўных вернікаў для супраціву пераходу епіскапата БАПЦ у склад «зарубежнай» царквы, было створана Беларускае праваслаўнае аб’яднанне{{sfn|Вініцкі|1994}}{{sfn|Слесараў|2022}}. |- | [[Тырсгайм]] | [[Тырсгайм]], акруга [[Верхняя Франконія]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1947 | У лагеры пражывалі беларускія святары і члены іх сем’яў. Пад кіраўніцтвам [[Афанасій (Мартас)|епіскапа Афанасія]] выдаваўся часопіс «Беларускі Царкоўны Голас»{{sfn|Лапіцкі|2005}}{{sfn|Слесараў|2022}}. Тырсгайм таксама згадваецца сярод беларускіх лагераў і супольнасцей у справаздачы за 1947 год.<ref name="Ільіна2022" /> |- | [[Фельдмохінг]] | [[Фельдмохінг]], цяпер частка [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | На канец 1946 года зарэгістравана 115 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Пункт быў звязаны з шырэйшай сістэмай DP-лагераў у паўночнай частцы Мюнхена; яго адносіны з лагерам Шляйсгайм патрабуюць далейшага ўдакладнення. |- | [[Фоэнштраўс]] | [[Фоэнштраўс]], акруга [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны з перавезеных сюды беларусаў з лагера Вайдэн, першапачаткова налічваў каля 300 жыхароў; на канец 1946 года было зарэгістравана 250 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры былі дзіцячы сад і пачатковая школа. Лагер ліквідаваны ў лістападзе 1947 года: адна частка жыхароў была перавезена ў Віндзішбергердорф, другая — у Мітэнвальд{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Херэнберг]] | [[Херэнберг]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1946—1947 | Створаны пасля таго, як каля 300 беларусаў з польскіх лагераў у Васэральфінгене, Гайльброне і Інгальштаце перавезлі спачатку ва ўкраінскі лагер Этлінген, а неўзабаве ў асобны беларускі лагер у Херэнбергу. Дзейнічала пачатковая школа. Тут быў створаны [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне#Скаўцкія адзінкі ў іншых лагерах|4-ы Сцяг ЗБСЧ]]. Жыхары былі перавезены ў лагер Майнлойс летам 1947 года{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Хоэнфельс (Верхні Пфальц)|Хоэнфельс]] | [[Хоэнфельс (Верхні Пфальц)|Хоэнфельс]], [[Верхні Пфальц]], [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Адзін з буйнейшых беларускіх пунктаў амерыканскай зоны: на канец 1946 года зарэгістравана 500 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладная арганізацыя беларускай групы і статус лагера патрабуюць удакладнення. |- | [[Шварцэнборн]] | [[Шварцэнборн]], [[Гесэн]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1946 | Беларуская група згадваецца ў зводцы беларускіх лагерных асяродкаў на канец 1946 года; колькасць у апублікаванай зводцы не пададзена.<ref name="Гардзіенка2010" /> Статус асобнага беларускага блока не ўдакладнены. |- | [[Шляйсгайм]] | каля [[Мюнхен]]а, [[Баварыя]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | да 1949 | У змяшаным лагеры знаходзілася 128 беларусаў. Дзейнічалі дзіцячы сад і пачатковая школа. Летам 1949 года беларуская група была перавезена ў Розенгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Этлінген]] | [[Этлінген]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|Амерыканская]] | 1945—1946 | Ва ўкраінскім DP-лагеры знаходзілася беларуская група, у тым ліку перамешчаныя сюды беларусы з польскіх лагераў у Васэральфінгене, Гайльброне і Інгальштаце; частка гэтай групы пазней стварыла асобны беларускі лагер у Херэнбергу{{sfn|Вініцкі|1994}}. Паводле зводкі БЦДК, на канец 1946 года ў Этлінгене заставалася або зноў знаходзілася 250 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Варберг, Германія|Варберг]] | [[Варберг, Германія|Варберг]], [[Гельмштэдт]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Дзейнічалі пачатковая школа, скаўцкі звяз, беларускія культурныя і моладзевыя ініцыятывы. Пасля ліквідацыі лагера беларуская група была перавезена ў Рынгэльгайм{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Ватэнштэт]] | раён горада [[Зальцгітэр]], каля [[Браўншвайг]]а, [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1950 | Адзін з галоўных беларускіх цэнтраў у брытанскай зоне. У час заснавання лагера тут было каля 50 беларусаў, на канец 1946 года — каля 600 паводле зводкі БЦДК,<ref name="Гардзіенка2010" /> у пачатку 1947 года — 568, у пачатку 1948 года — 716. У лагеры дзейнічалі царква і касцёл. Працавалі дзіцячы сад, пачатковая школа, гімназія імя Максіма Багдановіча, школа для непісьменных дарослых, мастацкая школа, шафёрская школа, аматарскі тэатр, хор, танцавальныя гурткі, спартыўнае аб’яднанне, майстэрні, курсы англійскай мовы, курсы пісання на пішучай машынцы. Выдавалася газета «Шляхам Жыцьця», існавала выдавецкая суполка «Заранка»{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Бургдорф]] | [[Бургдорф]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1946 | На канец 1946 года было зарэгістравана 150 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладны статус беларускай групы і лагерная інфраструктура патрабуюць удакладнення. |- | '''Гайдэнау''' | [[Гайдэнау]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1946 | Беларуская група знаходзілася ва ўкраінскім DP-лагеры. На канец 1946 года яна налічвала каля 500 чалавек і была адным з найбуйнейшых беларускіх асяродкаў брытанскай зоны.<ref name="Гардзіенка2010" /> |- | [[Гановер]] | [[Гановер]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1950 | Вялікая беларуская група існавала ў межах украінскага лагера «Лысенка». Паводле зводкі БЦДК, на канец 1946 года ў Гановеры было каля 400 беларусаў,<ref name="Гардзіенка2010" /> паводле іншых звестак, у пяцітысячным лагеры колькасць беларускай групы дасягала 600—700 чалавек. Спачатку беларускія святары час ад часу наведвалі Гановер і ладзілі набажэнствы з пропаведзямі на беларускай мове, пазней у лагеры з’явілася свая беларуская царква. Дзейнічала пачатковая школа, якая працавала ў другую змену пасля ўкраінскай школы, а таксама скаўцкі звяз{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Гослар]] | [[Гослар]] (Рамельсберг), [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | 1945—1947 | Адзін з першых беларускіх лагерных цэнтраў, заснаваны летам 1945 года. На канец 1946 года было зарэгістравана каля 200 беларусаў.<ref name="Гардзіенка2010" /> У лагеры працавалі пачатковая школа, швейная майстэрня, гурток для вывучэння англійскай мовы. У лютым 1946 года адбываліся рэпрэсіўныя дзеянні і выдача часткі людзей савецкай місіі рэпатрыяцыі пры ўдзеле брытанцаў{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Рынгэльгайм]] | [[Рынгэльгайм]], [[Ніжняя Саксонія]], [[Германія]] | [[Брытанская зона акупацыі Германіі|Брытанская]] | да 1947 | Першапачаткова — рускі лагер. Беларусы былі перавезены сюды з Варберга; адносіны беларускай групы з рускай былі напружанымі. Мясцовы камендант спачатку быў супраць існавання беларускай школы і пагадзіўся толькі на выкладанне беларускай мовы для беларускіх дзяцей па-за звычайнымі гадзінамі працы школы. Пасля скаргі да [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|IRO]] было вырашана, што да абеду будзе працаваць руская школа, а пасля абеду — беларуская. Кіраўніцтва лагера перашкаджала працы скаўцкага звязу, але ён праіснаваў да ліквідацыі лагера. У 1947 годзе беларусаў перасялілі ў Ватэнштэт{{sfn|Вініцкі|1994}}. |- | [[Зальцбург]] | [[Зальцбург]], [[Аўстрыя]] | [[Амерыканская зона акупацыі Аўстрыі|Амерыканская]] | пасля 1945 | Беларуская калонія існавала пры ўкраінскім DP-лагеры ў Зальцбургу.<ref name="Гардзіенка2010" /> Дакладная колькасць беларусаў і храналагічныя межы існавання групы патрабуюць удакладнення. |- | '''Заўльгау''' | [[Бад-Заўльгау|Заўльгау]], [[Бадэн-Вюртэмберг]], [[Германія]] | [[Французская зона акупацыі Германіі|Французская]] | 1947 | Беларуская супольнасць згадваецца ў справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год сярод беларускіх лагераў і супольнасцей, якія рабілі ахвяраванні.<ref name="Ільіна2022" /> Асобнага беларускага DP-лагера ў французскай зоне не было; таму Заўльгау варта разглядаць як беларускі асяродак у іншанацыянальным лагеры або па-за асобным нацыянальным лагерам.<ref name="Гардзіенка2010" /> |} <!-- Пункты, названыя ў зводцы БЦДК у публікацыі А. Гардзіенкі, але пакуль не ўнесеныя асобнымі бачнымі радкамі праз праблемы ідэнтыфікацыі: * «Мэндорф» — колькасць беларусаў не пададзена; * «Крэйц-Марбург» — колькасць не пададзена; магчыма, маецца на ўвазе пункт у раёне Марбурга, але гэта патрабуе крыніцы; * «Нотернберг» — 31 беларус на канец 1946 года. Магчымая ідэнтыфікацыя з Natternberg каля Дэгендорфа не павінна ўносіцца ў артыкул без асобнага пацвярджэння. --> == Гл. таксама == * [[Перамешчаная асоба]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская школьная адукацыя за межамі Беларусі]] == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Алесь Вініцкі|Вініцкі, Алесь]]|загаловак=Матарыялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1994|старонак=234|ref=Вініцкі}} * {{Кніга|аўтар=[[Ян Максімюк|Максімюк, Ян]]|загаловак=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне (1945—1950)|месца=Нью-Ёрк — Беласток|выдавецтва=БІНіМ|год=1994|ref=Максімюк}} * {{Кніга|аўтар=[[Мікалай Лапіцкі]]|загаловак=У служэньні Богу й Беларусі|адказны=Укладаньне, прадмова й камэнтары Юрыя Гарбінскага. Уступнае слова Вітаўта Кіпеля|месца=Нью-Ёрк — Варшава|выдавецтва=БІНіМ, Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|год=2005|старонак=672|ref=Лапіцкі|спасылка=https://knihi.com/Mikalaj_Lapicki/U_sluzenni_Bohu_j_Bielarusi.html#}} * {{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Валер’евіч Слесараў|Аляксандр Сьлесараў]].|загаловак=Гісторыя Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы ў 1944—1991 гг|выданне=Запісы 42|месца=Нью-Ёрк — Менск|выдавецтва=Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтваў|год=2022|старонкі=335—425|isbn=979-8-218-02551-9|ref=Слесараў}} [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] 80hhebymbplobovj8ltxhkh3lojq4nz Стыў Сакаман 0 803798 5198310 5115751 2026-09-13T17:15:58Z Pabojnia 135280 /* Біяграфія */ афармленне 5198310 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Стыў Сакаман | арыгінал імя = {{lang-en|Steve Sakoman}} | грамадзянства = {{ЗША}} ЗША | род дзейнасці = камп’ютарны інжынер, кіраўнік }} '''Стыў Са́каман''' ({{lang-en|Steve Sakoman}}) — амерыканскі камп’ютарны распрацоўшчык і кіраўнік праектаў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=27W1cn7WsLc Steve Sakoman (of Newton and BeOS fame) presents his Gnome Implementation for OMAP3 on the Gumstix Overo and BeagleBoard]</ref>. == Біяграфія == Пачынаў кар’еру ў [[Hewlett-Packard]] інжынерам-тэхнолагам і кіраўніком праекта па стварэнні {{нп1|HP 110}} — першага партатыўнага ПК пад кіраваннем [[MS-DOS]]. У 1984 годзе Сакаман перайшоў у [[Apple|Apple Computer]], дзе кіраваў групамі апаратных распрацоўшчыкаў лінеек [[Apple II]] і {{нп1|Macintosh}}.<ref name=BrightHand20030220>{{cite news | url=http://www.brighthand.com/news/head-of-os-development-leaves-palmsource/ | title=Кіраўнік аддзела распрацоўкі АС пакідае PalmSource | author=Эд Хардзі | date=20 лютага 2003 | work=BrightHand.com | accessdate=2022-01-14}}</ref> У 1987 годзе ён стварыў і ўзначаліў каманду [[Apple Newton]], рэалізаваўшы сваё бачанне ў першым у свеце [[PDA|кішэнным камп’ютары]].<ref name=BrightHand20030220 /> У 1990 годзе, яшчэ да выпуску Newton, у выніку канфлікту ў кіраўніцтве Сакаман пакінуў Apple. Разам са сваім былым кіраўніком у Apple [[Жан-Луі Гасэ]] яны заснавалі [[Be Inc.]], каб стварыць з нуля ўласную апаратнаю ([[BeBox]]) и праграмную ([[BeOS]]) платформу. У Be ён займаў пасаду [[Галоўны аперацыйны дырэктар|галоўнага аперацыйнага дырэктара]] кампаніі і кіраваў распрацоўкай арыгінальнага [[BeBox]]. Таксама асабіста распрацаваў падтрымку {{iw|Brooktree}}, прылад відэазахопу для [[BeOS]]. У гэты перыяд, пры яго ўдзеле, для рабочых перамоў унутры офісаў Be пачала выкарыстоўвацца [[вэб-камера]], якая працавала з дапамогай праграмы CodyCam. У 1994 годзе Сакаман перайшоў у {{iw|Silicon Graphics}} на пасаду дырэктара групы спажывецкіх прадуктаў і тэхналогій.<ref name=gassee19980325>{{cite web|title=Эрых Рынгевальд |url=http://haiku-os.org/legacy-docs/benewsletter/Issue3-12.html#Gassee3-12 | author=Жан-Луі Гасэ | date=25 сакавіка 1998 | work=Be Newsletter | accessdate=2022-01-14 }}</ref> Сярод іншага, ён працаваў над графічнай сістэмай [[Nintendo 64]]. У 1996 годзе ён вярнуўся ў Be.<ref name=gassee19980325 /> Пасля набыцця Be Inc. фірмай [[PalmSource, Inc.|PalmSource]] у 2001 годзе, Сакаман заняў там пасаду галоўнага дырэктара па прадуктах, стаўшы ключавым членам каманды, якая стаяла за выпускам {{iw|Palm OS|Palm OS 5|ru|Palm OS}} і Palm OS 6 «Cobalt» (на базе [[BeOS]]).<ref name=infoworld20030305>{{cite news | url=https://www.infoworld.com/article/2681373/former-palmsource-exec-joins-apple.html | title=Былы кіраўнік PalmSource далучаецца да Apple | author=Том Кразіт | date=5 сакавіка 2003 | work=IDG News Service | accessdate=2022-01-14 }}</ref><ref name=BrightHand20030220 /> Сакаман вярнуўся ў 2003 годзе ў Apple як віцэ-прэзідэнт па праграмных тэхналогіях, пад кіраўніцтва {{iw|Аві Тэванян|Аві Тэваняна||Avie Tevanian}}.<ref name=infoworld20030305 /> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{BeOS}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20010302135750/http://www.sakoman.net/ Клуб абмеркавання электронных кніг GutenTalk Стыва Сакамана] [[Катэгорыя:Apple]] [[Катэгорыя:BeOS]] sgd3qynnd1rq5kw3m80d2gkfthj3qtf Ганна Энгелькінг 0 807140 5198431 5191983 2026-09-13T22:56:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198431 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Энгелькінг}} {{Навуковец}} '''Га́нна Альберты́на Энгелькінг''' (таксама Энгелькінг-Шафраньска; {{lang-pl|Anna Albertyna Engelking-Szafrańska}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— польскі [[этнолаг]], [[доктар габілітаваны]] гуманітарных навук у галіне этналогіі са спецыялізацыяй па беларусазнаўчай антрапалогіі, гісторыі польскай этналогіі і этналінгвістыцы. Прафесар [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытута славістыкі]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (ПАН)<ref name="nauka">{{cite web|url=https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=85405&_k=2o8rqn|title=dr hab. Anna Albertyna Engelking|publisher=baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ispan_prof">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/pracownik/anna-engelking/|title=Dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 13 красавіка 1959 года ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="fnp">{{cite web|url=http://monografie.fnp.org.pl/book/84/klatwa-rzecz-o-ludowej-magii-slowa|title=Monografie FNP - Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa|publisher=monografie.fnp.org.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Паходзіць з сям’і навукоўцаў. Яе бацька&nbsp;— [[Рышард Энгелькінг]], прафесар матэматычных навук, вядомы таполаг, які працаваў у ПАН і Варшаўскім універсітэце, а таксама перакладчык французскай літаратуры. Сястра&nbsp;— [[Барбара Энгелькінг]], псіхолаг і сацыёлаг, прафесар і кіраўніца Цэнтра даследаванняў Халакосту пры Інстытуце філасофіі і сацыялогіі ПАН. Стрыечны брат&nbsp;— [[Лешак Энгелькінг]], польскі філолаг, літаратуразнаўца, паэт і перакладчык, звязаны з [[Лодзьскі ўніверсітэт|Лодзьскім універсітэтам]]<ref name="ktojest">{{кніга |загаловак=Kto jest kim w Polsce: informator biograficzny |адказны=Lubomir Mackiewicz (red.), Anna Żołna (red.) |месца=Warszawa |выдавецтва=Wydawnictwo „Interpress” |год=1993 |старонак= |старонкі=149–150}}</ref>. У 2026 годзе гэтую кнігу пераклалі на беларускую мову<ref>{{Cite web |url=https://palityka.org/2026/06/hanna-enhjelkinh/ |title=Ганна Энгелькінг. Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці жыхароў беларускай вёскі на мяжы XX і XXI стагоддзяў |access-date=12 ліпеня 2026 |archive-date=7 ліпеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260707054235/https://palityka.org/2026/06/hanna-enhjelkinh/ |url-status=dead }}</ref>. У 1983 годзе скончыла польскую філалогію, а ў 1986 годзе&nbsp;— этнаграфію ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (UW). У 1998 годзе на [[Факультэт паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] абараніла доктарскую дысертацыю па мовазнаўстве на тэму «Магія народных славесных рытуалаў на прыкладзе праклёну» ({{lang-pl|Magia ludowych rytuałów słownych na przykładzie klątwy}}), напісаную пад кіраўніцтвам прафесара [[Рэната Грэгарчыкова|Рэнаты Грэгарчыковай]]. Ступень доктара габілітаванага атрымала ў 2013 годзе ў Інстытуце археалогіі і этналогіі ПАН на падставе агульнага навуковага здабытку і манаграфіі «Калгаснікі. Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі мяжы XX і XXI стагоддзяў» ({{lang-pl|Kołchoźnicy. Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku}})<ref name="nauka"/><ref name="ispan_prof"/>. == Працоўная і навуковая дзейнасць == Прафесійная кар’ера Ганны Энгелькінг шчыльна звязана з вядучымі акадэмічнымі цэнтрамі Польшчы. У 1983—1994 гадах яна працавала ў Інстытуце польскай мовы на факультэце паланістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1994 па 1998 год з’яўлялася супрацоўніцай Кафедры этналогіі і культурнай антрапалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. З 1997 па 2004 год працавала на [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] філалагічнага факультэта [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. У 2005—2007 гадах працавала ў Цэнтры даследаванняў антычнай традыцыі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе Варшаўскага ўніверсітэта. Пазней звязала сваю дзейнасць з [[Інстытут славістыкі Польскай акадэміі навук|Інстытутам славістыкі ПАН]], дзе ў 2007—2011 гадах займала пасаду намесніка дырэктара па агульных пытаннях, а ў 2011—2015 гадах&nbsp;— дырэктара інстытута<ref name="ispan_hist">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/default/o-instytucie/historia/|title=Historia|publisher=Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Галоўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы ахопліваюць гісторыю польскай этналогіі (асабліва ў міжваеннае дваццацігоддзе) і [[Славістыка|славістыкі]], антрапалогію і культурную памяць беларускай вёскі, а таксама праблематыку культурных памежжаў (польска-беларуска-літоўскага і беларуска-ўкраінскага). Яна стала праводзіць палявыя даследаванні ў [[Беларусь|Беларусі]]. Акрамя таго, Ганна Энгелькінг актыўна займаецца распрацоўкай навуковай спадчыны і біяграфіі вядомага этнографа і сацыёлага [[Юзаф Абрэмбскі|Юзафа Абрэмбскага]], з’яўляецца рэдактарам інтэрнэт-партала, прысвечанага яго дзейнасці<ref name="ispan_obrebski">{{cite web|url=https://ispan.waw.pl/obrebski/|title=Strona główna|publisher=Józef Obrębski (1905–1967)|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Ганна Энгелькінг выступала кіраўніком і выканаўцам шэрагу буйных даследчых праектаў. У 1995—1998 гадах кіравала крытычным аналізам і апрацоўкай палескіх этнаграфічных матэрыялаў Юзафа Абрэмбскага. У 2003—2005 гадах удзельнічала ў праекце па даследаванні межаў і памежжаў у свядомасці мясцовых супольнасцей усходняга памежжа Польшчы. Даследавала македонскі рэгіён [[Парэчча (Македонія)|Парэчча]] праз 80 гадоў пасля даследаванняў Ю. Абрэмбскага (праекты 2011—2015 і 2018—2020 гадоў). Таксама кіравала праектам Фонду славістыкі па алічбоўцы і публікацыі невядомай дакументацыі Юзафа Абрэмбскага з Македоніі (2018—2019). Ганна Энгелькінг займае шэраг кіруючых і ганаровых пасад у польскіх навуковых арганізацыях. Яна з’яўлялася віцэ-старшынёй Навуковай рады Інстытута славістыкі ПАН (2019—2022)<ref name="uw_bib">{{cite web|url=http://bibliografia.icm.edu.pl/g2/main.pl?mod=s&a=1&s=14559&imie=Anna&nazwisko=Engelking|title=Bibliografia UW|publisher=bibliografia.icm.edu.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref> і віцэ-старшынёй Камітэта этналагічных навук ПАН (2020—2023)<ref name="pan_kometno">{{cite web|url=http://www.kometno.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=322&Itemid=188|title=Kadencja 2020-2023|publisher=www.kometno.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Шмат гадоў актыўна працуе ў [[Польскае этналагічнае таварыства|Польскім этналагічным таварыстве]] (PTL), дзе ўваходзіла ў Галоўнае ўпраўленне (2015—2019), выконвала абавязкі віцэ-прэзідэнта (2019—2023)<ref name="ptl_zarzad">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/296|title=Zarząd Główny PTL na kadencję 2019-2023 wybrany!|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref><ref name="ptl_hist">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/zarzad-glowny/135|title=Poprzednie składy władz PTL|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>, а таксама ўзначальвала Варшаўскае аддзяленне (2013—2017, 2017—2021)<ref name="ptl_waw">{{cite web|url=http://old.ptl.info.pl/?page_id=3685|title=Warszawa » Strona domowa Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego|publisher=|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Прадстаўляла таварыства ў Радзе навуковых таварыстваў ПАН (2019—2022)<ref name="pan_rtn">{{cite web|url=http://www.rtn.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=58&Itemid=192&lang=pl|title=Skład|publisher=www.rtn.pan.pl|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. З 2017 года ўзначальвае Капітулу прэміі Фонду славістыкі<ref name="fund_slaw">{{cite web|url=https://fundacjaslawistyczna.pl/o-fundacji/rada-fundacji-slawistycznej/|title=Rada Fundacji Slawistycznej|publisher=Fundacja Slawistyczna|date=|lang=pl|accessdate=8 чэрвеня 2021}}</ref>. Яна таксама з’яўляецца членам [[Еўрапейская асацыяцыя сацыяльных антраполагаў|Еўрапейскай асацыяцыі сацыяльных антраполагаў]], [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], [[Польска-беларускае таварыства|Польска-беларускага таварыства]] і беларускага [[Загароддзе (таварыства)|Навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]]. == Узнагароды == * [[Узнагарода Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў катэгорыі «Найлепшая польская манаграфія датычна Беларусі ў 2011—2015 гадах» за кнігу «Калгаснікі…» (2016). * [[Узнагарода «Przeglądu Wschodniego»]] ў катэгорыі «Айчынныя творы» (2012). * Сярэбраны [[Крыж Заслугі (Польшча)|Крыж Заслугі]] (2024). * Бронзавы [[медаль «Заслужаны культуры Gloria Artis»]] (2025)<ref name="ptl_gloria">{{cite web|url=https://ptl.info.pl/aktualnosci/627|title=Odznaczenia MKiDN dla Członkiń i Członków PTL - GRATULACJE|publisher=ptl.info.pl|date=|lang=pl|accessdate=12 чэрвеня 2025}}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * 2000: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej (1-е выд.). * 2010: ''Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa''. Warszawa: Oficyna Naukowa (2-е выд.). * 2012: ''Kołchoźnicy: Antropologiczne studium tożsamości wsi białoruskiej przełomu XX i XXI wieku.'' Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK. * 2017: ''The Curse. On Folk Magic of the Word''. Warszawa: Instytut Slawistyki PAN. === Пад рэдакцыяй === * 2004: Nina Łuszczyk-Ilienkowa, ''Pińsk, Elektrownia. Mam dziesięć lat.'' Warszawa: Świat Literacki. * 2007: Józef Obrębski, ''Polesie. Studia etnosocjologiczne. T. 1.'' Warszawa: Oficyna Naukowa. * 2013: Czesław Pietkiewicz, ''Kultura społeczna Polesia Rzeczyckiego''. Toruń: Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej (серыя «Etnografia Ocalona»). * 2020: Józef Obrębski, ''The Giaours of Macedonia. Selected writings''. Warszawa: Oficyna Naukowa. === Выбраныя артыкулы па-польску і па-англійску === * 1999: ''The natsyas of the Grodno region of Belarus: a field study''. «Nations and Nationalism», no 2(5), p. 175—206. * 2012: ''Wokół pierwszej polskiej systematyki zamówień. O zapomnianej propozycji Józefa Obrębskiego''. «Poznańskie Studia Slawistyczne» nr 3, s. 61-74. * 2013: ''Simple Hardworking Christian Folks, or the Self-Image of Contemporary Belarusian Kolkhozniks: An Anthropologist’s Assessment of a Two-Decade Research Study''. «East European Politics and Societies and Cultures», vol. 27, no 2, p. 260—279. * 2014: ''Z dziejów wileńskiego ośrodka etnograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym. W stronę profesjonalnych badań terenowych pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego.'' У зборніку: ''W krainie wielu tradycji. Badania etnograficzne na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim w XX i początkach XX wieku.'' * 2015: ''The myth of the Tower of Babel and its consequences: The indigenous grammars of the mixed world. A contribution to the anthropology of borderlands (based on research in Belarusian-Lithuanian borderlands)'', «Český lid: Etnologický časopis» nr 1 (102), s. 1-26. * 2017: ''«Poleszuk» nieoswojony. Wokół funkcji chłopskości w konstruowaniu polskości,'' «Teksty Drugie» 6, s. 68-94. * 2018: ''Macedońskie Trobriandy. Józef Obrębski i pierwsze badania wsi europejskiej w paradygmacie funkcjonalizmu''. «Lud», t. 102, s. 185—210. * 2019: ''Nauka na usługach polityki? Przypadek Józefa Obrębskiego''. «Sprawy Narodowościowe. Seria nowa» 51. * 2021: ''«Our own traitor» as the Focal Point of Belarusian Folk Narrative on Local Perpetrators of the Holocaust''. У зборніку: ''Places, Spaces, and Voids in the Holocaust''. Vol. 3. === Выбраныя артыкулы па-руску === * 2014: ''Идентичность беларуских колхозников: между «паном» и «жидом»'', Деды: дайджест публикаций о белорусской истории, Минск, Харвест, Вып. 13, с. 254—272. * 2018: ''Сказ полесского села, или о фольклоризации памяти о Второй мировой войне''. «Славяноведение» nr 6, s. 27-46. === Публікацыі па-беларуску === * 2000: ''Палякі-калгаснікі''. Наша Ніва, № 39 (196), 25.09.2000, с. 9—10. * 2005: ''Польскія даследаванні Палесся ў міжваеннае дваццацігоддзе: Станіслаў Дваракоўскі (1907—1976)''. Комплекснае даследаванне фальклору і этнакультуры Палесся. Матэрыялы ІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі, Мінск, БДУ, с. 142—154. * 2008: ''Юзаф Абрэмбскі (1905—1967): да біяграфіі антраполага''. Homo Historicus 2008 / пад. рэд. [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|А. Смаленчука]], Вільня, ЕГУ, 2008, с. 217—235. * 2009: ''Забыты яўрэйскі навуковец з даваеннай Вільні: слова пра Даніэля Файнштэйна'' (разам з К. Шыманяк). Homo historicus 2009 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2010, с. 286—305. * 2011: ''Палессе Юзафа Абрэмбскага''. Arche № 3 (102), с. 118—136. * 2011: ''Паміж аповедам і пісаннем. Апавяданні Ніны Лушчык-Ільянковай як маніфест ідэнтычнасці''. Arche, № 3 (102), с. 52—64. * 2012: ''Паміж панам і жыдом. Заўвагі пра структуру ідэнтычнасці беларускіх калгаснікаў рубяжа ХХ-ХХІ ст''. Homo Historicus 2012 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, ЕГУ, 2012, c. 89—117. * 2013: ''Простыя рабочыя людзі-хрысціяне, або Аўтапартрэт беларускіх калгаснікаў''. Arche № 4, c. 518—542. * 2017: ''«Паляшук» у нарадазнаўчым дыскурсе. Эскіз да партрэта паводле Ludu Кольберга''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 4, Мінск: Беларуская навука, с. 150—163. * 2018: ''«Паляшук» дэгуманізаваны. Польскае стаўленне да Палесся ў святле міфа''. Беларускi фальклор. Матэрыялы і даследаванні. Зборнік навуковых прац, вып. 5, Мінск: Беларуская навука, с. 176—190. * 2019: ''Антрапалогія на службе палітыкі? Выпадак Юзафа Абрэмбскага, даследчыка этнічнасці ў міжваеннай Польшчы''. Homo Historicus 2019 / пад. рэд. А. Смаленчука, Вільня, Палітычная сфера, 2019, с. 192—215. * 2019: ''«Паляшук» непрыручаны. Вакол функцыі сялянскасці ў канструяванні польскасці''. Род Скірмунтаў і Палессе ў эпоху сацыяльнай і нацыянальнай трансфармацыі грамадства гістарычнай Літвы. XIX—XX стст. / Ród Skirmuntów i Polesie w epoce przemian społecznych i narodowych na ziemiach historycznej Litwy. XIX—XX ww., рэд. А. Смалянчук, Мінск: Выдавец Зміцер Колас, с. 313—345. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Энгелькінг Ганна Альбертына}} [[Катэгорыя:Этнолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]] [[Катэгорыя:Члены Польска-беларускага таварыства]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі аддзела беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Заходнепалескага навукова-краязнаўчага таварыства «Загароддзе»]] gh4v32m3dysx3jmloake5iah6mfzpwf Георгій Сямёнавіч Пятроўскі 0 807713 5198456 5176957 2026-09-14T04:43:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198456 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{Ваенны дзеяч}} '''Георгій Сямёнавіч Пятроўскі''' ({{lang-uk|Георгій Семенович Петровський}}, {{lang-ru|Георгий Семёнович Петровский }}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі ваенны дзеяч, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] і [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). [[Генерал-лейтэнант]] (1975). == Біяграфія == Нарадзіўся 1 лютага 1924 года ў станіцы Аксайская (цяпер горад Аксай Растоўскай вобласці) у сялянскай сям’і. [[Украінец]]. Пасля смерці бацькі пераехаў у сяло [[Канабеева (Маскоўская вобласць)|Канабеева]] [[Васкрасенскі раён (Маскоўская вобласць)|Васкрасенскага раёна]] да сям’і старэйшай сястры. З 1937 па 1940 годы вучыўся ў Канабееўскай сярэдняй школе, якую скончыў на выдатна. Тут жа ўступіў у [[Камсамол]]. У Чырвонай Арміі з 1941 года. Скончыў [[Саратаўскае бранятанкавае вучылішча]]<ref>[http://www.raketchik.ru/geroi.php Выпускники училища] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203055629/http://www.raketchik.ru/geroi.php |date=3 лютага 2012 }}.</ref> ў 1942-м. У дзеючай арміі з 15 ліпеня 1943 года. Ваяваў у [[112-я танкавая брыгада|112-й танкавай брыгадзе]] (з кастрычніка 1943 — [[44-я гвардзейская танкавая брыгада]], [[11-ы гвардзейскі танкавы корпус]], [[1-я танкавая армія (СССР)|1-я танкавая армія]], [[1-ы Украінскі фронт]]). Удзельнік [[Курская бітва|Курскай бітвы]] і [[бітва за Дняпро|бітвы за Дняпро]]. Свой першы подзвіг здзейсніў праз 3 дні пасля прыбыцця на фронт — у баі 18 ліпеня 1943 года ля сяла Каровіна [[Тамараўскі раён|Тамараўскага раёна]] [[Курская вобласць|Курскай вобласці]] двойчы на чале ўзвода ўрываўся ў сяло і ў выніку звярнуў ворага ва ўцёкі, асабіста знішчыў 2 мінамётных разліку і 20 салдат. Праз некалькі дзён атрымаў і першую ўзнагароду — [[медаль «За баявыя заслугі»]]. Як камандзір [[узвод]]а танкаў [[Т-34]] і камсорг танкавага батальёна асабліва вызначыўся ў ходзе [[Жытомірска-Бярдзічаўская аперацыя|Жытомірска-Бярдзічаўскай наступальнай аперацыі]], камандуючы перадавым разведатрадам брыгады. У баях у перыяд з 24 снежня 1943 года па 2 студзеня 1944 года на тэрыторыі [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай]] і [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай]] абласцей [[Украінская ССР|Украінскай ССР]] з боем вызваліў сяло [[Далыніўка (Брусыліўскі раён)|Гнілец]], ушчэнт разграміўшы нямецкі гарнізон, які стаяў у ім. У баі за сяло [[Сабаліўка (Брусілаўскі раён)|Сабаліўка]], калі да 30 нямецкіх танкаў з пяхотай атакавалі савецкія часці, на чале танкавага ўзвода ўтойліва выйшаў у тыл атакуючым і нанёс раптоўны ўдар, прымусіўшы праціўніка разбягацца ў паніцы пад агнём. Усяго ў гэтым рэйдзе яго разведка вызваліла 6 вёсак, разграміла 3 нямецкіх калоны, знішчыла 48 аўтамашын і 1 зенітную батарэю, захапіла 3 гарматы і 20 спраўных аўтамашын. Асабіста знішчыў 1 танк, 4 гарматы, 2 кулямётныя кропкі, знішчыў некалькі дзясяткаў нямецкіх салдат. Таксама сваімі адважнымі дзеяннямі спрыяў прарыву брыгады і вызваленню з ходу горада [[Бярдзічаў]]. У баі за горад 30 снежня 1943 года яго танк быў падбіты, а сам ён цяжка паранены, але здолеў вынесці з палаючага танка двух цяжкапараненых сваіх падначаленых<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |title=Наградной лист на присвоение Г. С. Петровскому звания Героя Советского Союза. // ОБД «Память народа». |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803133938/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie150025617/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1 |url-status=live }}</ref>. За гэтую аперацыю прадстаўлены да звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. Пасля лячэння ў шпіталі працягнуў службу ў войску, але яго накіравалі не на фронт, а на вучобу ў Акадэмію. У 1947 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія бранятанкавых войск|Ваенную акадэмію бранятанкавых і механізаваных войскаў імя Сталіна]], а ў 1972 годзе — [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР імя Варашылава]]. Са жніўня 1967 па верасень 1970 года — камандзір [[41-я мотастралковая дывізія|41-й асаблівай мотастралковай дывізіі]]. З ліпеня 1972 года — першы намеснік камандуючага [[7-я танкавая армія|7-й танкавай арміяй]] у [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1974 па снежань 1977 года камандаваў [[39-я армія (СССР)|39-й агульнавайсковай арміяй]] [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругі]]. Армія [[Савецкія войскі ў Манголіі|дыслакавалася на тэрыторыі Манголіі]]. Са снежня 1977 года — намеснік начальніка [[Выстрал (курсы камсаставу)|вышэйшых афіцэрскіх курсаў «Выстрал»]]. У жніўні 1980 — маі 1982 — [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|галоўны ваенны саветнік]] у [[Ангола|Анголе]]. З ліпеня 1982 — кансультант курсаў «Выстрал». З верасня 1986 года ў запасе. Жыў у горадзе [[Сонечнагорск]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. Член [[ВЛКСМ]] з 1939 года. Член [[ВКП (б)]]/[[КПСС]] з 1943 года. Памёр у сакавіку 1989 года. Пахаваны на старых могілках Сонечнагорска. == Узнагароды == {{кал}} * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] Героя Савецкага Саюза № 7994 (10.01.1944) * [[Ордэн Леніна]] (10.01.1944) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені (11.03.1985) * Тры [[Ордэн Чырвонай Зоркі|ордэны Чырвонай Зоркі]] (30.08.1943, 29.12.1943, 1956) * [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»]] 3-й ступені * медалі, у тым ліку: * [[Медаль «За баявыя заслугі»]] (23.07.1943) * [[Медаль «Ветэран працы»]] * юбілейныя медалі {{канец кал}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Калашников К. А., Додонов И. Ю.'' Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.198. == Спасылкі == * {{warheroes|id=9202}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&first_name=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_vpp&page=1 Фронтовые наградные документы Г. С. Петровского в ОБД «Память народа».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125170021/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&first_name=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&group=all&types=pamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp&page=1 |date=25 студзеня 2025 }} * [https://web.archive.org/web/20130811043839/http://www.mosoblonline.ru/upload/att/20090508163912.pdf Наши Герои — Петровский Георгий Семёнович]. * [http://voskresensk-rayon.ru/content/view/3782/348/ Петровский Георгий Семёнович на сайте Администрации Воскресенского района]{{Недаступная спасылка}}. * [http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf Герои Советского Союза — уроженцы Дона]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128160929/http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Urozenci.pdf |date=28 студзеня 2012 }}. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Георгій Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] onh4axexpochidb5r8crsfh4rwxkmig Гараватка (трылогія) 0 810228 5198434 5176856 2026-09-13T23:17:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198434 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Гараватка}}{{Кніжная серыя|Назва=«Гараватка»|Арыгінальная назва=|Выява=|Шырыня=|Подпіс=|Аўтар=[[Кастусь Акула]]|Жанр=[[раман]]|Краіна=Канада|Мова=беларуская|Выдавецтва=«Пагоня» (Таронта)|Перакладчык=|Ілюстратар=|Афармленне=Міхась Наўмовіч|Даты=1965—1981|Даты на беларускай=|Тамы=3|Кнігі=«Дзярлівая птушка» (1965)<br />«Закрываўленае сонца» (1974)<br />«Беларусы, вас чакае зямля» (1981)}}'''«Гарава́тка»''' — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]], выдадзеная ў [[Канада|Канадзе]] [[Беларускі класічны правапіс|беларускім класічным правапісам]]. Складаецца з трох кніг: «Дзярлівая птушка» (1965), «Закрываўленае сонца» (1974) і «Беларусы, вас чакае зямля» (1981). Усе часткі выйшлі ў друк у выдавецкай суполцы «Пагоня» ([[Таронта]]). У кнігах трылогіі паказана жыццё вёскі на [[Глыбоцкі раён|Глыбоччыне]]. Падзеі адбываюцца ў час розных акупацый — польскай, савецкай і нямецкай. У цэнтры твора — лёс сям'і Бахмачоў. Трылогія разглядаецца крытыкамі як эпічнае палатно<ref name="mishchanchuk">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=309—310}}</ref>, яе параўноўваюць з палескай хронікай [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. Твор напісаны яркай і сакавітай мовай<ref name="ns">{{артыкул|спасылка=https://pawet.net/ns/2005/43/№_43_(729).html|аўтар=Іпатава В.|загаловак=Сэрцам з Беларусяй|год=9 лістапада 2005|выданне=[[Наша слова]]|тып=газета|нумар=43 (729)}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй і тэмай захавання родных каранёў [[Беларускі народ|беларускага народа]], мае дакументальную і аўтабіяграфічную аснову. У трылогіі закранаюцца палітычныя і філасофскія пытанні, узаемазвязаныя агульнае і прыватнае, народнае і асабовае<ref name="mishchanchuk" />. == Персанажы == У трылогіі паказаны лёс сям'і Бахмачоў: бацькі Пракопа, маці Алены, Янука і яго брата Міколы<ref name="mishchanchuk1">{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310}}</ref>. Менавіта Янук Бахмач з'яўляецца цэнтральнай фігурай «Гараваткі». Спачатку ён пастушок, але ў канцы трылогіі паказваецца ўжо як свядомы грамадзянін беларускага краю<ref name="pashkevich">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=159}}</ref>, сталее і спасцігае жыццё ў часы маштабных змен<ref name="pashkevich1">{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161}}</ref>. Вобраз героя, які праходзіць выпрабаванні, мае аўтабіяграфічны характар: ён напісаны з самога Кастуся Акулы<ref name="glybinny1">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}}</ref>. Сяброўкай Янука з'яўляецца прыгажуня з васільковымі вачыма Дуня Макатунішка<ref name="stankevich">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}}</ref>. Хлопец кахае Дуню; у трэцяй кнізе эпапеі яны ўступаюць у шлюб<ref name="glybinny1" />. [[Файл:Я._Драздовіч_Гара_Гараватка.jpg|злева|міні|Гара Гараватка. Язэп Драздовіч, 1952 год.]] Акрамя людзей, у творах паказаныя і жывёлы, якія дзякуючы аўтару выглядаюць жывымі<ref name="siadnou">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf}}</ref>. Беларускі край у трылогіі сімвалізуе гара Гараватка, якая знаходзіцца ў ваколіцах вёскі Літоўцы. Назва ўзгорка пераклікаецца са словам «гора». Узвышша ажывае праз дуб-волат Архіп, аб які ''«разбіваліся вятры і непагадзі цэлых стагоддзяў»''. Гэтае дрэва памятала яшчэ часы [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] і [[Іван IV Грозны|Івана Жахлівага]]. З дубам Архіпам звязаны дзед Якуб, які адкрывае Януку Бахмачу гераічную і трагічную беларускую мінуўшчыну, прывучае падлетка задумвацца<ref name="novyczas">{{артыкул|спасылка=https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=[[Новы час (газета)|Новы Час]]|тып=газета|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf}}</ref>. Хлопчыка і дзеда Якуба [[Масей Сяднёў]] параўноўваў з героямі паэмы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Сымон-музыка]]» — Сымонам і дзедам Курылам. Вобразы Архіпа і Гараваткі скіраваныя ў будучыню і адначасова сімвалізуюць беларускую мінуўшчыну<ref name="siadnou" />. == Сюжэт == === «Дзярлівая птушка» === Назва першай кнігі трылогіі сімвалізуе [[Герб Польшчы|польскі герб]] у выглядзе белага арла. У «Дзярлівай птушцы» падлетак Янук Бахмач працуе пастушком у [[Асаднікі|асадніка]] Лазоўскага. Бацька Янука мае маленькі кавалак зямлі, у вёсцы Літоўцы пануюць [[галеча]], бяспраўе і [[беднасць]]<ref name="novyczas" />. За кошык ягад у панскім лесе наглядчык Бжончык забівае цяжарную маці хлопчыка Алену; самога бацьку арыштоўвае і збівае ў пастарунку паліцыя; святар Абухаў адмаўляецца правесці царкоўнае пахаванне маці Янука, бо ў Бахмачоў няма двух пудоў жыта<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=310—312}}</ref>. Дзед Якуб расказвае Януку легенду пра гару Гараватку, пасля якой падлетак слухае аповед пра [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]. Знайшоўшы ў лесе магілу паўстанцаў, хлопец задумваецца пра лёс беларускага народа<ref name="bielarus">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf}}</ref>. [[Другая Рэч Паспалітая|Польскае панаванне]] ўспрымаецца беларускімі сялянамі як «дзярлівая ўлада»<ref>{{артыкул|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=312}}</ref>. Самі сяляне маюць нізкую нацыянальную свядомасць, а палякі называюць праваслаўных беларусаў «рускімі». Кніга заканчваецца весткай пра [[Уварванне ў Польшчу|ўварванне гітлераўцаў у Польшчу]] ў пачатку верасня 1939 года<ref name="novyczas" />. === «Закрываўленае сонца» === У кнізе «Закрываўленае сонца» дзеянне адбываецца ад восені 1939 да лета 1941 года, калі ў [[Заходняя Беларусь|Заходнюю Беларусь]] прыйшла савецкая ўлада. З савецкіх танкаў гучыць слова «вызваленне», але не яго, паводле аўтара, прыносяць вяскоўцам акупанты. У школе праходзіць агульны сход сялян, на якім выступае камісар. Мясцовыя злодзеі Шпунт і Сабакевіч названы кандыдатамі ў дэпутаты Народнага сходу, які мае адбыцца ў [[Беласток|Беластоку]]. У перыяд савецкага панавання ўзнікаюць вялікія чэргі па неабходнае — хлеб, соль, газ, цукар; перапісваюць усю маёмасць кожнага гаспадара; ладзяць дэманстрацыю з нагоды гадавіны [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Акрамя таго, камуністы арыштоўваюць людзей для вывазу ў [[Сібір]], разбураюць храмы — царкву і касцёл, рэпрэсуюць заможных вяскоўцаў, спрабуюць стварыць калгас імя [[Васіль Чапаеў|Чапаева]]<ref name="novyczas" />. Спачатку савецкая ўлада надзяляе сялян адабранай у паноў зямлёй, але потым абкладае яе падаткамі. Падаткі становяцца настолькі непасільнымі, што вяскоўцам даводзіцца адракацца ад зямлі. З-за сілы з Усходу, паводле рамана, ''«панавала немач і роспач»''<ref name="stankevich1">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}}</ref>. Другая частка трылогіі заканчваецца каханнем Янука Бахмача і Дуні Макатунішкі ў лесе пад кукаванне [[Зязюля звычайная|зязюлі]]<ref name="pashkevich1" />. === «Беларусы, вас чакае зямля» === Падзеі трэцяй часткі адбываюцца ў час [[Нямецка-савецкая вайна|нямецка-савецкай вайны]], у 1941—1944 гадах. Назва кнігі «Беларусы, вас чакае зямля» пераклікаецца з плакатамі гітлераўцаў, якія абяцалі беларусам зямлю. На гэта людзі адказваюць: ''«Ага, чакае. Тры метры на паўтара на кожнага!»''. Немцы, якія прыйшлі на беларускую зямлю, паказаныя як нялюдскія захопнікі. Карнікі спальваюць вёску Залатуху з усімі яе жыхарамі. У другі год вайны ў Гаравацкай пушчы з'яўляюцца [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі|савецкія партызаны]], якія ноччу рабуюць вяскоўцаў. Сялян ужо днём рабуюць [[Руская вызваленчая армія|уласаўцы]] і расіяне пад камандаваннем Гіль-Радзівонава<ref name="novyczas" />. У кнізе паказаныя [[Мінск]] і [[Вільнюс|Вільня]]. Янук, які прыязджае ў Мінск на цягніку, бачыць руіны горада. У Мінску ён сустракае крытыка Вяршыннага, які дапамагае яму. За тое, што Янук трапіў у горад без дазволу, акупанты садзяць яго ў вязніцу. Пасля вызвалення з мінскай турмы хлопец едзе ў Вільню, дзе вучыцца ў [[Беларуская гімназія ў Вільні|Беларускай гімназіі]]<ref name="glybinny1" />. У той жа час, нягледзячы на нелюдскія абставіны, частка беларускай інтэлігенцыі адкрывае школы, аднаўляе набажэнствы ў храмах, вучыць дзяцей праўдзівай гісторыі. Трылогія Кастуся Акулы заканчваецца развітаннем Янука і яго жонкі Дуні з беларускай зямлёй. Яны развітваюцца, каб не трапіць пад новыя рэпрэсіі і няволю<ref name="ns" />. == Праблематыка == Пісьменніца [[Вольга Іпатава]] звяртае ўвагу на трагедыйнасць, якая пануе ва ўсіх трох частках рамана. Як найбольш значны твор Кастуся Акулы, трылогія маштабна паказвае падзеі ў Заходняй Беларусі. Праз ход часу, абставіны і лёсы персанажаў раскрываецца глыбіня аўтарскага асэнсавання эпохі<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/2016/01/07/да-90-годдзя-з-дня-нараджэння-кастуся-ак/|аўтар=Іпатава В.|загаловак=На дарогах змагання|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=74}}</ref>. [[Алесь Пашкевіч]] адзначае, што ў прозе беларускіх эмігрантаў «Гараватка» займае асобнае месца. Ён лічыць трылогію эпічным палатном, у якім паказаны народны побыт, псіхалогія беларускага народа і ментальнасць беларусаў. Гэты заходнебеларускі летапіс мае аўтабіяграфічную аснову і сведчыць пра беларускую мінуўшчыну; яго параўноўваюць з палескай хронікай Івана Мележа<ref>{{Cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/802575.html|title=Кастусь Акула: "Поўная незалежнасьць – найбольш каштоўнае, што мне Бог даў"|date=15 лістапада 2005|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920233337/https://www.svaboda.org/a/802575.html|archive-date=20 верасня 2024|access-date=30 студзеня 2026}}</ref>. Аднак, у адрозненне ад Мележа, у рамане выразна праяўляецца народная сказавасць. Асаблівасцямі эпапеі з'яўляюцца метафарычнасць і ёмістасць; у трылогіі раскрываецца супярэчлівая і трагедыйная мінуўшчына [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{кніга|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=161—162}}</ref>. Раман прасякнуты нацыянальнай ідэяй, якую Кастусь Акула раскрывае ў прадмове да першай часткі «Гараваткі»<ref name="mishchanchuk1" />:<blockquote>Працэс падсякання чужнікамі нашых народных каранёў, устойлівасць і рост гэтых каранёў, цяжкае змаганне з чужой навалай — тэма вялікая, удзячная і цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату творцаў беларускай культуры.</blockquote>Гэтая ідэя надае «Гараватцы» цэласнасць: у кожнай частцы трылогіі паказаныя чужыя акупацыі — польская, савецкая і нямецкая — на беларускай зямлі. Час дзеяння рамана бурлівы і жахлівы для беларусаў<ref name="bielarus" />. Трывогу, жах і расчараванне — вось што нясуць вяскоўцам захопнікі. Усе апісаныя ў эпапеі падзеі сваім зместам нагадваюць тагачасную рэчаіснасць. Пры гэтым аўтар шырока выкарыстоўвае публіцыстычны элемент, які праяўляецца як іронія і сатыра ў адрас ворагаў. Менавіта публіцыстычнасць надае твору мастацкую выразнасць. Вобразы і з'явы прыроды вызначаюцца пластычнасцю, цікавымі асацыяцыямі і эмацыйнай напоўненасцю<ref name="stankevich1" />. Як адзначае празаік [[Масей Сяднёў]], у «Дзярлівай птушцы» выкарыстоўваецца «натуралістычны» метад. Праз натуралістычнасць Акула паказвае псіхалагізацыю герояў і эпічнасць твора. Вобразы персанажаў дэталізаваныя, праз іх раскрываецца вясковы свет<ref name="siadnou" />. Апісанне і рэфлексія пераважаюць над дзеяннем і дыялогамі. «Гараватка» спалучае ў сабе не толькі [[Эпас|эпічнасць]], але і [[Лірыка|лірычнасць]]. Акрамя народнай лініі, у сюжэце твора бачная і асабістая — каханне паміж Януком Бахмачом і Дуняй Макатунішкай. У творы рэалістычна паказана [[паланізацыя]] ў Заходняй Беларусі. Гэтая палітыка прынесла беларусам беднасць, бяспраўе і галечу. [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] параўноўваў «Дзярлівую птушку» як буйны твор пра польскую акупацыю Заходняй Беларусі з кнігай [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «[[Птушкі і гнёзды]]», а стыль Кастуся Акулы яму нагадваў стыль [[Лукаш Калюга|Лукаша Калюгі]]<ref name="bielarus" />. Мова рамана чыстая; у гаворцы сялян можна пачуць асаблівасці народнай мовы [[Дзісна|Дзісеншчыны]]<ref name="stankevich" />. Дыялектная мова вельмі багатая, яна перадае характары вяскоўцаў. У трылогіі сустракаюцца і польскія словы ды звароты. Уладзімір Глыбінны падкрэсліваў, што размоўную мову трэба ўжываць памяркоўна, не пераходзячы на яе цалкам<ref name="glybinny1" />. == Ацэнкі == [[Станіслаў Язэпавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]] у рэцэнзіі на першую кнігу трылогіі лічыў яе ''«бясспрэчнай удачай пісьменніка і значным дасягненнем беларускай літаратуры»''<ref name="bielarus" />. Ён звярнуў увагу на адлюстраванне працэсу захавання каранёў беларускага народа, а таксама на дакладнасць твора — мастацкую і гістарычную. З недахопаў кнігі «Закрываўленае сонца» рэцэнзент адзначыў наяўнасць вульгарных сцэн<ref name="stankevich" />. Галоўны рэдактар часопіса «Культура, нацыя» [[Пётра Мурзёнак]] убачыў у трылогіі суровую праўду, параўнаўшы эпапею з аповесцю [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «[[Знак бяды]]»<ref>{{артыкул|спасылка=https://sakavik.net/wp-content/uploads/2020/04/pdf-d184d0b0d0b9d0bb-12-d0b3d0b0-d0bdd183d0bcd0b0d180d0b0-d187d0b0d181d0bed0bfd196d181d0b0-d09ad0a3d09bd0acd0a2d0a3d0a0d090-d09dd090d0a6d0abd0af.pdf|аўтар=Мурзёнак П.|загаловак=Слова пра земляка|год=2015|выданне=Культура, нацыя|тып=часопіс|нумар=12|старонкі=76}}</ref>. [[Ян Чыквін]] лічыў трылогію вострасюжэтнай і псіхалагічна верагоднай. [[Мікола Мішчанчук]] выказаў меркаванне, што «Гараватка» будзе адной з найбольш чытэльных беларускіх кніг сярод «адраджэнцаў» праз закранутасць цяжкага мінулага ў гісторыі Беларусі<ref name="pashkevich" />. Крытык [[Уладзімір Глыбінны]] адзначыў удаласць вобразаў персанажаў, галоўным з якіх з'яўляецца Янук Бахмач. У вобразе Янука, паводле Глыбіннага, бачныя яркасць, сакавітасць і аўтабіяграфічнасць<ref name="glybinny">{{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}}</ref>. Паэт [[Масей Сяднёў]] звяртаў увагу на чыстую беларускую мову, захаваную ў рамане: праз яе ажываюць героі твора. Разам з тым ён лічыў недахопам наяўнасць у творы [[Паланізм|паланізмаў]]<ref name="siadnou" />. Доктар філалагічных навук [[Іван Лепешаў]] адзначаў майстэрства пісьменніка, якое праяўляецца ў вастрыні канфліктаў, драматычнасці сюжэта, яркасці вобразаў і мове герояў<ref name="novyczas" />. == Выданні == * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-22690|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. I. Дзярлівая птушка = The Bird of Prey|адказны=вокладка і малюнкі мастака М. Наўмовіча|год=1965|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=180}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. II. Закрываўленае сонца = The Red Sun|адказны=вокладка мастака М. Наўмовіча|год=1974|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=285|archive-date=16 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116122858/https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus-post-28322}} * {{кніга|спасылка=https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus|аўтар=Акула К.|загаловак=Гараватка: Раман. Кн. III. Беларусы, вас чакае зямля = Byelorussians, the soil is yours|год=1981|месца=Таронта|выдавецтва=выдавецтва «Пагоня»|старонак=286|isbn=0-9690869-4-6|archive-date=16 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116114336/https://kamunikat.net/garavatka-akula-kastus}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf|аўтар=Лепешаў І.|загаловак=«Гараватка» Кастуся Акулы|год=31 жніўня 2012|выданне=Новы Час|нумар=33 (305)|старонкі=23|issn=2218-2144|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414115333/https://novychas.by/pdf/nch_33_2012.pdf}} * {{артыкул|спасылка=https://evnuir.vnu.edu.ua/bitstream/123456789/12579/1/33.pdf|аўтар=Мішчанчук М.|загаловак=Трылогія Кастуся Акулы „Гараватка" ў кантэксце літаратуры пра захаванне родных каранёў|год=2008|выданне=Волинь філологічна: текст і контекст|нумар=6|старонкі=303—316}} * {{кніга|спасылка=https://knihi-online.com/zvarotnyja-darohi-ales-paskievic.html|аўтар=Пашкевіч А.|загаловак=Зваротныя дарогі. Проза беларускай эміграцыі XX стагоддзя|год=2001|частка=Трылогія Кастуся Акулы "Гараватка"|месца=Беласток|выдавецтва=[[Белавежа (аб'яднанне)|Беларускае літаратурнае аб'яднанне «Белавежа»]]|старонкі=158—162|старонак=243|серыя=Бібліятэчка Беларускага літаратурнага аб'яднання «Белавежа»|isbn=83-85918-31-0}} === Рэцэнзіі === * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf|аўтар=Глыбінны У.|загаловак=Удалае завяршэньне эпапэі Гараватка, кніга трэйцяя; Беларусы, вас чакае зямля|год=1981|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=292|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414060003/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16812-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак="Закрываўленае сонца": Раман Кастуся Акулы|год=1974|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=204|старонкі=4—5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414055138/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16744-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf|аўтар=Станкевіч Ст.|загаловак=У кіпцюрох дзярлівае птушкі|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=99|старонкі=5|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054016/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16599-1.pdf}} * {{артыкул|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf|аўтар=Сяднёў М.|загаловак=„Гараватка" Кастуся Акулы|год=1965|выданне=[[Беларус (газета)|Беларус]]|нумар=101—102|старонкі=8|archive-date=14 красавіка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414054028/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=16601-1.pdf}} == Крыніцы == <references /> == Спасылкі == * {{Cite web|language=be|url=https://knihi.com/Kastus_Akula/Haravatka.html|title=Кастусь Акула. Гараватка|publisher=[[Беларуская Палічка]]|access-date=30 студзеня 2026}} * {{Cite web|language=be|url=https://binim.org/index.php/sdm_downloads/kastus-akula-haravatka/|title=Кастусь Акула. Гараватка|date=31 мая 2025|publisher=[[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе|Беларускі інстытут навукі і мастацтва]]|access-date=30 студзеня 2026}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-07-03}} dwz7pcdxkdo2xstac1ird91ar2g0n2r Вікторыя Валер’еўна Шабуня 0 811340 5198256 5169128 2026-09-13T14:19:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198256 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шабуня}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вікторыя Валер’еўна Шабуня | арыгінальнае імя = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | пасада = Суддзя [[Суд Цэнтральнага раёна г. Мінска|суда Цэнтральнага раёна Мінска]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 3 верасня 2010 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | імя пры нараджэнні = Вікторыя Валер'еўна Шабуня | дата нараджэння = {{ДН|27|2|1974}} | месца нараджэння = [[Мікалаеў]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = [[суддзя]] | адукацыя = [[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт]] | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Вікто́рыя Вале́р'еўна Шабу́ня''' ({{ДН|27|2|1974}}, [[Мікалаеў]])&nbsp;— беларуская [[суддзя]]. Набыла вядомасць вынясеннем шматлікіх [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычна матываваных прысудаў у дачыненні да грамадзян Беларусі]]. Знаходзіцца пад міжнароднымі [[Міжнародныя санкцыі падчас палітычнага крызісу ў Беларусі (2020—2021)|санкцыямі]]. == Біяграфія == Нарадзілася {{ДН|27|2|1974}} года ва ўкраінскім горадзе [[Мікалаеў]]. У 2005&nbsp;годзе завочна скончыла [[Мінскі інавацыйны ўніверсітэт]]. Разведзеная<ref name="udf">{{cite web|url=https://udf.name/news/sobytie/221240-udarnyj-molotok-rezhima-pravosudie-pri-rezhime-lukashenko-v-odnom-lice.html|title=«Ударный молоток режима». Правосудие при режиме Лукашенко в одном лице|publisher=UDF.BY|date=2020-11-19|lang=ru|accessdate=2026-07-22}}</ref>. 3 верасня 2010&nbsp;года была прызначана суддзяй [[Суд Цэнтральнага раёна г. Мінска|суда Цэнтральнага раёна горада Мінска]] тэрмінам на 5 гадоў. Перапрызначалася на гэтую ж пасаду 22 снежня 2015&nbsp;года і 24 снежня 2020&nbsp;года<ref name="zubr">{{cite web|url=https://zubr.cc/judge/1293/|title=Шабуня Виктория Валерьевна|publisher=ZUBR|lang=ru|accessdate=2026-07-22}}</ref>. == Судзейская дзейнасць == Вікторыя Шабуня актыўна ўдзельнічала ў судовых працэсах над прадстаўнікамі грамадзянскай супольнасці і апазіцыі пасля прэзідэнцкіх выбараў 2010&nbsp;года, аднак у той час не трапіла ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="udf"/>. На працягу наступнага дзесяцігоддзя яна вынесла дзясяткі рашэнняў, якія праваабаронцы прызналі палітычна матываванымі. У 2015&nbsp;годзе яна аштрафавала палітыка [[Анатоль Уладзіміравіч Лябедзька|Анатоля Лябедзьку]] максімальным штрафам за ўдзел у шэсці, ігнаруючы несупадзенні ў пратаколах міліцыі. У 2017&nbsp;годзе аштрафавала праваабаронцу [[Таццяна Равяка|Таццяну Равяку]] нібыта за нецэнзурную лаянку і непадпарадкаванне без пацверджання сведкамі. У тым жа годзе на судзе палітык [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]] прапанаваў ёй звольніцца, каб не ўдзельнічаць у незаконных працэсах, але суддзя вынесла яму абвінаваўчы прысуд. Іншы палітык, [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]], тады ж ахарактарызаваў яе як «ударны малаток рэжыму»<ref name="udf"/>. Разам з тым, у яе практыцы сустракаліся і апраўдальныя прысуды грамадскім актывістам, напрыклад, [[Яўген Батура|Яўгену Батуру]], [[Валерый Рабцаў|Валерыю Рабцаву]] і Юрыю Губарэвічу<ref name="udf"/>. Пасля пачатку [[Палітычны крызіс у Беларусі (з 2020 года)|палітычнага крызісу ў 2020 годзе]] Шабуня стала адной з галоўных фігур судовай сістэмы ў рэпрэсіях супраць пратэстоўцаў. Яна стала першай суддзяй, якая пачала крымінальны пераслед за падзеі 14 ліпеня 2020&nbsp;года ў Мінску, калі людзі выйшлі пратэставаць супраць нерэгістрацыі [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] і [[Валерый Вільямавіч Цапкала|Валерыя Цапкалы]]&nbsp;— па гэтай справе яна асудзіла Уладзіслава Усціна, а таксама 21-гадовага Антона Лакішыка (на 3 гады калоніі, нягледзячы на тое, што пацярпелы супрацоўнік [[АМАП]] прасіў не караць яго крымінальна)<ref name="udf"/><ref name="viasna_2024">{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/116937|title=Пяць суддзяў Мінска, якія працягваюць "канвеер" судоў над палітвязнямі ўжо больш за чатыры гады|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2024-12-12|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Сярод яе рэзанансных палітычных спраў: * Арышт на 10 сутак кожнага з «[[Дыджэі перамен|дыджэяў перамен]]» ([[Кірыл Галанаў]] і [[Уладзіслаў Сакалоўскі]]), якія 6 жніўня 2020&nbsp;года ўключылі песню «[[Хочу перемен!|Перемен]]» на праўладным мерапрыемстве<ref name="udf"/>. * Арышт на 15 сутак лідара страйкама [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]] і члена [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] [[Сяргей Дылеўскі|Сяргея Дылеўскага]]<ref name="udf"/>. * Крымінальны прысуд (5,5 гадоў калоніі) Сяргею Капанцу, члену ініцыятыўнай групы В. Бабарыкі, якога абвінавацілі ў каардынацыі руху людзей 9 жніўня 2020&nbsp;года і перадачы інфармацыі тэлеграм-каналам<ref name="viasna_2024"/>. * Крымінальны прысуд (2 гады калоніі) Ягору Сугойдзю, які быў збіты аўтазакам на пратэстах 9 жніўня, атрымаў шэраг цяжкіх траўм, а пасля быў асуджаны за ўдзел у беспарадках<ref name="viasna_2024"/>. * Крымінальны прысуд (па 2,5 гады «хатняй хіміі») старэйшыну пратэстанцкай царквы Андрэю Мамойку і яго жонцы Веры за фотаздымкі з пратэстаў<ref name="svaboda_mamoika">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33734288.html|title=Польшча ня будзе высылаць беларускую сям’ю Мамойкаў у Нямеччыну, так вырашыў суд|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]|date=2026-04-17|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. * Крымінальны прысуд мінчуку Васілю Уроднічу за абразу ў сацыяльных сетках самой Вікторыі Шабуні і памочніка пракурора<ref name="dissidentby">{{cite web|url=https://dissidentby.com/by/punishers/37fd4f71-4c90-45a3-bc30-4ca6320bd66c|title=Вікторыя Валер'еўна Шабуня|publisher=Dissidentby|lang=be|accessdate=2026-07-22}}</ref>. Паводле даных праваабаронцаў, агульная колькасць асуджаных ёю па крымінальных палітычных артыкулах перавышае 121 чалавека. Па адміністрацыйных справах яна прызначыла сумарна не менш за 1949 сутак арышту і каля 102 тысяч рублёў штрафаў<ref name="dissidentby"/><ref name="viasna_2024"/>. == Міжнародныя санкцыі == 17 снежня 2020&nbsp;года Вікторыя Шабуня была ўнесена ў санкцыйны спіс [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]<ref name="seco">{{cite web|url=https://www.opensanctions.org/entities/NK-5ND5nWuHbdvWiGKPPhNA5Q/|title=Victoria Valerevna SHABUNYA|publisher=OpenSanctions|lang=en|accessdate=2026-07-22}}</ref>. У дакуменце Савета ЕС адзначаецца, што на пасадзе суддзі [[Суд Цэнтральнага раёна г. Мінска|суда Цэнтральнага раёна Мінска]] яна нясе адказнасць за шматлікія палітычна матываваныя прысуды супраць журналістаў, лідараў апазіцыі і пратэстоўцаў (у прыватнасці, за прысуд Сяргею Дылеўскаму). Падкрэсліваецца, што падчас судовых працэсаў пад яе кіраўніцтвам былі зафіксаваныя парушэнні права на абарону, і такім чынам яна нясе адказнасць за парушэнні правоў чалавека, падрыў вяршэнства права і рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі<ref name="seco_pdf">{{cite web|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/en/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/Verordnung_Belarus_Anhang_13_14_15.pdf|title=Verordnung vom 16. März 2022 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 5, 13, 14 und 15|publisher=State Secretariat for Economic Affairs SECO|date=2025-12-13|lang=en|accessdate=2026-07-22|url-status=dead}}</ref>. Таксама суддзя ўключана ў санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] (з 18 лютага 2021&nbsp;года), [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (з 22 сакавіка 2021&nbsp;года), [[Бельгія|Бельгіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Манака]]<ref name="seco"/>. У красавіку 2025&nbsp;года рашэннем брытанскага суда яна была дыскваліфікаваная як дырэктар кампаніі ў межах брытанскай юрысдыкцыі<ref name="seco"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шабуня Вікторыя Валер'еўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мікалаеве]] [[Катэгорыя:Суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, якія падпалі пад санкцыі Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі рэпрэсій у Беларусі ў час палітычнага крызісу (2020—2021)]] o5raot8w0rcife3z8hhn0hfjpu6ulxq Беларускае кавальства 0 812006 5198350 5197637 2026-09-13T20:25:59Z JerzyKundrat 174 5198350 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і якаснейшым матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]]]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, падкоўвання коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддувалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі выбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шоў слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяска === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылевыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] 9hbc8k66s58j0sopnemq5j5ladzgnzo Віленскі настаўніцкі інстытут 0 813321 5198265 5187566 2026-09-13T15:07:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198265 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова |Назва = Віленскі настаўніцкі інстытут |Арыгінал = {{lang-ru|Виленский учительский институт}} |Лагатып = |Выява = |Подпіс = |Тып = [[Настаўніцкі інстытут]] |Заснаваны = 1875 |Зачынены = |Дырэктар = |Адрас = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}, [[Віленская губерня]], [[Вільня]] }} '''Ві́ленскі настаўні́цкі інстыту́т''' — сярэдняя спецыяльная педагагічная навучальная ўстанова [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адкрыты ў [[Вільня|Вільні]] ў 1875 годзе. == Гісторыя == У красавіку 1863 года князь [[Аляксандр Прохаравіч Шырынскі-Шыхматаў|Аляксандр Шырынскі-Шыхматаў]] прапанаваў стварыць у Віленскай навучальнай акрузе дзве настаўніцкія семінарыі, адну з якіх планавалася адкрыць у [[Маладзечна|Маладзечне]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У кожнай з іх мусіў вучыцца па 30 дзяцей праваслаўных беларускіх і літоўскіх сялян. [[Міністэрства народнай асветы Расійскай імперыі|Міністэрства народнай асветы]] пагадзілася фінансаваць гэтыя ўстановы, аднак генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] праект не падтрымаў. Ён хацеў, каб у такіх установах працавалі пераважна праваслаўныя святары і выпускнікі духоўных семінарый, прычым не мясцовыя, якія, на яго думку, «апалячыліся», а прывезеныя з Цэнтральнай Расіі. З-за палітычных і бюракратычных затрымак першым настаўніцкім інстытутам у акрузе стаў [[Віленскі яўрэйскі настаўніцкі інстытут]], які пачаў дзейнічаць у 1873 годзе. Гэта была недзяржаўная ўстанова, і паступленне ў яе для хрысціян было закрыта па канфесійнай прыкмеце. Дзяржаўны Віленскі настаўніцкі інстытут адкрыўся ў 1875 годзе (паводле іншых звестак працэс завяршыўся толькі ў 1876 годзе). Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] інстытут эвакуіраваны ў [[Самара|Самару]], дзе арганізацыйна далучаны да [[Самарскі настаўніцкі інстытут|Самарскага настаўніцкага інстытута]]<ref name="Grushova">{{cite web|url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|title=История женского образовательного движения в России, Беларуси и Германии|author=Грушова Л. Д.|date=2003-11-28|lang=ru|accessdate=2026-08-25|archive-date=16 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116051159/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/44510|url-status=dead}}</ref>. == Вучэбны працэс == На стацыянарнае дзённае навучанне ў інстытут прымаліся выключна мужчыны праваслаўнага веравызнання. Жанчынам давалася права здаваць экзамены на права вядзення выкладчыцкай працы толькі экстэрнам. Інстытут рыхтаваў кадры для гарадскіх вучылішчаў Вільні і іншых буйных гарадоў навучальнай акругі. Аднак з-за таго, што статус «гарадскіх» атрымала толькі трэцяя частка павятовых вучылішчаў, патэнцыял інстытута выкарыстоўваўся толькі на 30—40 %, і ўстанова выпускала не больш за 10—15 настаўнікаў у год<ref name="Grushova"/>. Уласных будынкаў інстытут не меў і размяшчаўся ў арэндных дамах. Паводле справаздачы дырэктара за 1877 год, памяшканне Віленскага настаўніцкага інстытута было вельмі зручным у гігіенічных і педагагічных адносінах, класы былі светлымі і прасторнымі, са штучнай вентыляцыяй паветра. Пазней установа размяшчалася ў каменным будынку, які належаў гораду і арандаваўся за 4300 рублёў у год<ref name="Ostroga">{{Артыкул |аўтар=Острога В. М. |загаловак=Преподаватели учительских институтов Виленского учебного округа (вторая половина XIX – начало XX в.) |выданне=Труды БГТУ. Серия 6. История, философия |год=2020 |нумар=1 |старонкі=21–26}}</ref>. Згодна з раскладам на 1912/1913 навучальны год, кожны дзень у кожным класе праводзілася па 5 урокаў працягласцю 55 хвілін. Заняткі пачыналіся ў 8:30 раніцы. Вучэбная нагрузка выкладчыкаў была рознай: выкладчык алгебры і геаметрыі Пятосін вёў 15 урокаў у тыдзень, рускай мовы Шастоў — 14, прыродазнаўства і фізікі Мароўскі — 13, гісторыі і геаграфіі Чачкоўскі — 11, чарчэння і малявання Южанін — 10 урокаў. Значна меншую нагрузку мелі выкладчыкі педагогікі і Закона Божага (па 4 ўрокі), а таксама спеваў і гімнастыкі (2 ўрокі). Штодзённа пасля асноўных заняткаў для жадаючых выкладалася нямецкая мова. Акрамя гэтага, выкладчыкі з’яўляліся кіраўнікамі практыкі ў прымацаваным да інстытута гарадскім вучылішчы<ref name="Ostroga"/>. == Дырэктары == Першым дырэктарам інстытута з 1 ліпеня 1875 года стаў этнограф і гісторык [[Юльян Фаміч Крачкоўскі]]. У 1884 годзе яго выслалі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]], дзе ён узначаліў [[Туркестанская настаўніцкая семінарыя|Туркестанскую настаўніцкую семінарыю]]. З 1 жніўня 1884 года дырэктарам быў прызначаны стацкі саветнік [[Міхаіл Архіпавіч Дураў]]. З 1 ліпеня 1891 года ўстанову ўзначальваў стацкі саветнік [[Віктар (Богаяўленскі)|Усевалад Сямёнавіч Богаяўленскі]], а з 23 верасня 1913 года — сапраўдны стацкі саветнік [[Васіль Пятровіч Спаскі]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е марта 1916 года. ч. 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250531031059/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003412777?page=311 |date=31 мая 2025 }}; [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е сентября 1911 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250528060533/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004275238?page=146 |date=28 мая 2025 }}</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Іосіф Пятровіч Каранеўскі]] — беларускі педагог, [[Спіс рэктараў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|рэктар]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], правадзейны член [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]. * [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч]] — беларускі вучоны-мовазнавец, арганізатар і першы старшыня Інстытута беларускай культуры, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сірачынскі]] — беларускі вучоны-фізік, Герой Працы. * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч, Старшыня Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|ЦВК СССР]] ад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія інстытуты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя адукацыі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1875 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] lc8fj59t5ml0sxk1x7m9zjjjcc1b3hi Уладзімір Усеваладавіч (княжыч наўгародскі) 0 813707 5198234 5197930 2026-09-13T12:44:40Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ афармленне літаратуры і зносак 5198234 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання.}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] (Мунк, Гален, Лінд, Джаксан, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, Калінгер, Самонаг). Таксама прапаноўвалі лічыць мужам Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не разглядаюць. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 4nxto2r4h1fcd503w5muxmh87qqf61w 5198236 5198234 2026-09-13T12:48:24Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198236 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — абодва ўнукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў такім разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла тагачаснае кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] (Мунк, Гален, Лінд, Джаксан, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, Калінгер, Самонава). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] rd8q39ejs6gbmzjbl0hljj1y19uu18i 5198238 5198236 2026-09-13T12:49:54Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198238 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы, якія згадваюць бацьку каралевы Сафіі з імем, не завуць яго Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадаром{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] (Мунк, Гален, Лінд, Джаксан, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, Калінгер, Самонава). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] bep4ynu0a1likxg1cstpked68zox1up 5198240 5198238 2026-09-13T12:52:06Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198240 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы называюць бацьку каралевы Сафіі не Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] (Мунк, Гален, Лінд, Джаксан, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, Калінгер, Самонава). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 3wvhoojvgk1yvmqvbebey9743zu51qa 5198243 5198240 2026-09-13T13:17:39Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5198243 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы называюць бацьку каралевы Сафіі не Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] (Мунк, [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джог Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] budfck89iqfyqeuk02fa6w9ik7xgjxk 5198314 5198243 2026-09-13T17:52:57Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198314 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў пячаткі іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна магчымасці шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы называюць бацьку каралевы Сафіі не Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. Гіпотэза Бальцэра і Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы Альберыка з Труа-Фантэйн (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'') — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля Кнуда, значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, так ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, а Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным схільны лічыць мужам Рыксы і бацькам Сафіі не Уладзіміра Усеваладавіча, а менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джог Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] ozrljit9510tfvla9v59zja84ljzkxl 5198317 5198314 2026-09-13T18:12:44Z M.L.Bot 261 5198317 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзіміра Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў іх іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна магчымасці шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы называюць бацьку каралевы Сафіі не Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. Гіпотэза Бальцэра і Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы {{Не перакладзена 5|Альберык з Труа-Фантэйн|Альберыка з Труа-Фантэйн|ru|Альберик из Труа-Фонтен}} (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'') — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля [[Кнуд V|Кнуда]], значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Імаверным разглядаюць шлюб Рыксы з менскім князем [[Валадар Глебавіч|Валадаром Глебавічам]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джон Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] clqz1o460v9bu8akr4j7q567jsdk3m8 5198318 5198317 2026-09-13T18:14:53Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5198318 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзімір Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў іх іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Адносна магчымасці шлюбу Назарэнка адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), у дакладным падліку родзічкай пятай ступені сваяцтва, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы называюць бацьку каралевы Сафіі не Уладзімірам. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. Гіпотэза Бальцэра і Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы {{Не перакладзена 5|Альберык з Труа-Фантэйн|Альберыка з Труа-Фантэйн|ru|Альберик из Труа-Фонтен}} (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'') — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля [[Кнуд V|Кнуда]], значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Імаверным разглядаюць шлюб Рыксы з менскім князем [[Валадар Глебавіч|Валадаром Глебавічам]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джон Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] 495mtij812igeu4zcdl7h8m5bsrnt65 5198322 5198318 2026-09-13T18:25:12Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198322 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17—18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзімір Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў іх іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Гіпотэза Бальцэра і Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы {{Не перакладзена 5|Альберык з Труа-Фантэйн|Альберыка з Труа-Фантэйн|ru|Альберик из Труа-Фонтен}} (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'', 3&nbsp;:&nbsp;3) — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля [[Кнуд V|Кнуда]], значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. Назарэнка ж адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), сваячкай у пятай ступені, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы не называюць Уладзімірам бацьку каралевы Сафіі. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Імаверным разглядаюць шлюб Рыксы з менскім князем [[Валадар Глебавіч|Валадаром Глебавічам]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джон Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] gklbafbrz1c4kobcjdklgjjctwrboqu 5198323 5198322 2026-09-13T18:29:58Z M.L.Bot 261 5198323 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17-18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзімір Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў іх іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Гіпотэза Бальцэра і Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы {{Не перакладзена 5|Альберык з Труа-Фантэйн|Альберыка з Труа-Фантэйн|ru|Альберик из Труа-Фонтен}} (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'', 3&nbsp;:&nbsp;3) — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля [[Кнуд V|Кнуда]], значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. Назарэнка ж адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), сваячкай у пятай ступені, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы не называюць Уладзімірам бацьку каралевы Сафіі. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Імаверным разглядаюць шлюб Рыксы з менскім князем [[Валадар Глебавіч|Валадаром Глебавічам]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джон Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] jzjwto0npp28bivj9vrmm865radotwt 5198324 5198323 2026-09-13T18:31:39Z M.L.Bot 261 /* Імавернасць шлюбу */ 5198324 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Уладзімір Усеваладавіч}} {{ДД}} '''Уладзімір Усеваладавіч''' ({{ВДП}}) — арыстакрат з роду [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]]. == Біяграфія == Сын наўгародскага князя [[Усевалад Мсціславіч (князь наўгародскі)|Усевалада Мсціславіча]] і невядомай імем дачкі луцкага князя [[Святаслаў Давыдавіч|Святаслава Давыдавіча]], у інацтве як Мікалая Святошы{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Бацькі ўзялі шлюб у 1123/24 (6631) годзе ў [[Ноўгарад]]зе{{sfn|НПЛ|1950|с=21, 205}}. Уладзімір нарадзіўся не раней за 19 мая 1125 года, пасля смерці прадзеда, вялікага князя [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]], чыім імем названы{{sfn|Bieniak|1999|p=17-18}}. Старэйшым мог быць брат {{Не перакладзена 5|Іван Усеваладавіч (княжыч наўгародскі)|Іван|ru|Иван Всеволодович (князь новгородский)}} (як звычайна і лічаць гіпатэтычна), старэйшай магла быць і сястра [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуслава]], ададзеная замуж у 1135—1136 гадах{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Таму [[Валянцін Янін]] заўважаў, што ў згадках пра заснаванне Усеваладам {{нп5|Царква Іаана на Апоках|царквы Святога Іаана|ru|Церковь Иоанна на Опоках}} пад 1127 годам і пра смерць Івана пад 1128 годам летапісы называюць яго «сынам», а не «старэйшым сынам», — значыць, іншага магло яшчэ не быць. Гэта не вычарпальна пераканаўча, але з улікам іншых фактаў [[Дарыюш Дамброўскі]] схільны «асцярожна падтрымаць» гіпотэзу пра нараджэнне Уладзіміра пасля 1128 года{{sfn|Домбровский|2015|p=210}}. Згаданы аднойчы, калі наўгародцы ў 1136 годзе схапілі і выгналі князя Усевалада з горада, Уладзімір жа заставаўся ў Ноўгарадзе яшчэ прынамсі чатыры дні (15-19 ліпеня), пакуль на княжанне не прыйшоў [[Святаслаў Ольгавіч]]. <blockquote>{{Script/Slavonic|В лѣто 6644 индикта лѣта 14 новгородьци призваша пльсковиче и ладожаны и сдумаша, яко изгонити князя своего Всѣволода, и въсадиша въ епископль дворъ съ женою и съ дѣтьми и съ тъщею мѣсяця маия въ 28. И стражье стрежаху день и нощь съ оружиемь, 30 мужь на день. И сѣде 2 мѣсяця. И пустиша из города июля въ 15, а Володимира, сына его, прияша. […] Не пустиша его, донелѣже инъ князь приде. […] Въ то же лѣто приде Новугороду князь Святославъ Олговиць ис Цернигова от брата Всеволодка мѣсяця июля въ 19, преже 14 каланда августа въ недѣлю на сборъ святыя Еуфимие въ 3 часъ дне, а луне небеснѣи въ 19 день.}}</blockquote> Прычына затрымання княжыча не вядома, на думку адных даследчыкаў, ён быў закладнікам, на думку іншых — наўгародцы мелі прымхлівы страх пакідаць сталец без князя{{sfn|Фроянов|2014|p=285-286; агляд пунктаў гледжання}}. Болей пра Уладзіміра няма пэўных звестак{{sfn|Рапов|1977|p=157}}. На думку [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандра Назарэнкі]], «няясна нават», ці перажыў Уладзімір падзеі 1136 года{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}. На думку [[Освальд Марыян Бальцар|Освальда Бальцара]]{{sfn|Balzer|1895|p=266}}, якую развіў [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]]{{sfn|Baumgarten|1927|loc=Table V, № 45}}{{sfn|Баумгартен|1931|p=95-104}} і падтрымаў [[Уладзімір Цярэнцьевіч Пашута|Уладзімір Пашута]]{{sfn|Пашуто|1968|p=421, генеалогическая таблица 2, № 17}}, менавіта Уладзімір быў жанаты з [[Рыкса Баляслаўна|Рыксай Баляслаўнай]] і яго дачка [[Сафія Валадараўна|Сафія]] ў 1157 годзе ўзяла шлюб з дацкім каралём [[Вальдэмар I Вялікі|Вальдэмарам Кнудсанам]]. Такой гіпотэзе, аднак, пярэчаць іншыя даследчыкі{{Пераход|Імавернасць шлюбу|pink}}. Смерць Уладзіміра ў гістарыяграфіі датуюць пасля 1139, каля 1141, у 1140—1145 або 1146—1150 гады. Дамброўскі адзначае, што гэтыя датыроўкі грунтуюцца толькі на меркаваннях гісторыкаў пра час нараджэння Сафіі, дачкі Рыксы. Даследчык заўважае, што Уладзіміра не згадаваюць летапісы ў даволі падрабязных апісаннях апошніх месяцаў жыцця яго бацькі, не згаданы ён і ў жыціях кананізаванага Усевалада, магчыма, княжыч памёр неўзабаве па падзеях 1136 года. Сам Дамброўскі лічыць, што імавернасць яго гіпотэзы аслабляе маўчанне летапісаў пасля мая — ліпеня 1136 года і пра жонку, потым удаву, Усевалада.{{sfn|Домбровский|2015|p=211}} У 1970 годзе Янін атрыбутаваў Уладзіміру групу з 29 пячатак з выявай Святога Іаана Хрысціцеля на адным баку і выявай Дабравешчання на другім, з гэтай прычыны працяглы час Уладзіміру прыпісвалі хроснае імя Іван, даследчык разважаў, што Дабравешчанне абвясціў архангел Гаўрыіл — патрон Усевалада-Гаўрыіла, а Святы Іаан — адпаведна, патрон яго сына{{sfn|АПДР|1970|pp=110, 122, 125}}. У 2001 годзе Янін змяніў меркаванне, бо колькасць знойдзеных пячатак зусім неадэкватная для калі не чатырохдзённага, то паўтарамесячнага магчымага княжання Уладзіміра, і пераатрыбутаваў іх іншаму сыну Усевалада — Івану{{sfn|Домбровский|2015|p=211}}. == Імавернасць шлюбу == Гіпотэза Баўмгартэна ў значнай ступені грунтавалася на хроніцы {{Не перакладзена 5|Альберык з Труа-Фантэйн|Альберыка з Труа-Фантэйн|ru|Альберик из Труа-Фонтен}} (XIII ст.), які пад 1151 годам паведамляў пра шлюб караля Вальдэмара са сваячкай трэцяй ступені (''tertio gradu sibi consanguineam'', 3&nbsp;:&nbsp;3) — дачкой Рыксы і Магнуса Нільсана, роднай сястрой караля [[Кнуд V|Кнуда]], значыць, блізкай па лініі [[Свен II Эстрыдсен|Свена Эстрыдсена]]{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Як адзначыў Дамброўскі, гэта не можа пацвердзіць блізкасць Вальдэмара з Сафіяй па лініі Мсціслава Уладзіміравіча і наогул яе рускага паходжання{{sfn|Домбровский|2015|p=209-210, 748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151-152}}. Альберык дапусціў шмат памылак, ён прыпісаў «Сафію з Русі» (''Sophiam de Russia'') у жонкі Вальдэмару II, сыну Вальдэмара{{sfn|Домбровский|2015|p=748-749}}{{sfn|Kollinger|2016|p=151}}, Рыксу лічыў дачкой польскага князя [[Уладзіслаў II Выгнаннік|Уладзіслава Выгнанніка]], а другога яе мужа — рускім князем Мусухам (''regi Russie nomine Musuch''), не звязаным з жонкамі абодвух Вальдэмараў{{sfn|Домбровский|2015|p=743}}{{sfn|Kollinger|2016|p=149}}. Назарэнка ж адзначае, што Уладзімір і Вальдэмар — унукі вялікага князя [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава Уладзіміравіча]], і ў разе, калі б першы быў бацькам дачкі Рыксы — Сафіі, то другі б браў шлюб з «уласнай пляменніцай»{{sfn|Назаренко|2002|p=56, прим. 7}} («ступені 3 :&nbsp;2»{{sfn|Назаренко|2001|p=582}}), сваячкай у пятай ступені, што забараняла кананічнае права. Дамброўскі заўважае, што Рыкса была прынамсі на 9 гадоў старэйшая за Уладзіміра і шлюбы, калі жанчына настолькі старэй за сужэнца, бывалі, але «даволі рэдка». Шлюб мог бы адбыцца па смерці першага мужа Рыксы — Магнуса Нільсана, 4 чэрвеня 1134 года, але ў ліпені 1136 года летапіс не называе нявесткі сярод сям’і Усевалада — жонкі, дзяцей і цешчы — значыць, на думку даследчыка, яе не было тым часам у Ноўгарадзе{{sfn|Домбровский|2015|p=212}}. Пасля ж выгнання Усевалада і пагатоў смерці неўзабаве, на думку Дамброўскага, не ясна «наколькі выгадным» мог быць такі шлюб [[Баляслаў Крывавусты|Баляславу Крывавустаму]]. Пагатоў, па выгнанні род Мсціславічаў агулам аказаўся ў няяснай сітуацыі, а Баляслаў Крывавусты ўжо парадніўся з Усеваладам, ажаніўшы ў 1135/1136 гадах свайго сына [[Баляслаў IV Кучаравы|Баляслава]] з яго дачкой [[Верхуслава Усеваладаўна|Верхуславай]], і ў такіх умовах шлюб яшчэ двух дзяцей выглядае «дужа сумнеўна»{{sfn|Домбровский|2015|p=213}}. Заходнія крыніцы не называюць Уладзімірам бацьку каралевы Сафіі. «Генеалогія дацкіх каралёў» называе яго Waledar{{sfn|Самонова|2012|p=9}}, сага «Прыгожая скура», «Сага пра Кнютлінгаў», «Агляд саг пра дацкіх канунгаў» — адпаведна, Valaðs, Valaðars, Valaðar, то-бок Валадар{{sfn|Самонова|2012|p=10}}. Паводле ж [[Ганна Літвіна|Ганны Літвіной]] і [[Фёдар Успенскі|Фёдара Успенскага]], скандынаўскія крыніцы паслядоўна размяжоўвалі імёны Уладзімір і Валадар{{sfn|Литвина, Успенский|2006|p=58}}. З заходніх крыніц вынікае, што бацька Сафіі жыў і слаў ёй падарункі яшчэ ў 1176—1178 гадах («Жыціе і цуды святога Фамы» і «Дзеі данаў»), а яго сыны — браты каралевы — у 1194 годзе княжылі ў адной з зямель (regni) Русі («Генеалогіі дацкіх каралёў»){{sfn|Самонова|2012|p=20-21}}. Пра Уладзіміра ж апроч выпадковай згадкі пад 1136 года нічога не вядома, пагатоў пра яго сыноў{{sfn|Назаренко|2001|p=590}}. На такім грунце даследчыкі цяпер у асноўным не схільны лічыць Уладзіміра мужам Рыксы і бацькам Сафіі. Імаверным разглядаюць шлюб Рыксы з менскім князем [[Валадар Глебавіч|Валадаром Глебавічам]] ([[Петэр Андрэас Мунк|Мунк]], [[Ярл Гален|Гален]]{{sfn|Gallén|1976|p=}}, [[Джон Говард Лінд|Лінд]], [[Таццяна Джаксан|Джаксан]]{{sfn|Джаксон|2004|p=}}, Назарэнка, Літвіна і Успенскі, Дамброўскі, [[Караль Калінгер|Калінгер]]{{sfn|Kollinger|2016|p=}}, [[Марыя Самонава|Самонава]]). Таксама прапаноўвалі разглядаць як мужа Рыксы галіцкага князя [[Уладзімір Валадаравіч|Уладзіміра Валадаравіча]] і негістарычных, уяўных асоб, цяпер гэтыя версіі не прымаюцца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|спасылка=|ref=Баумгартен|аўтар=Баумгартен, Н. А.|загаловак=Софія русская, королева датская, а затѣмъ ландграфиня тюрингенская|арыгінал=|год=1931|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Seminarium Kondakovianum|выдавецтва=|тып=|том=IV|выпуск=|нумар=|старонкі=95–104|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |ref = Домбровский |аўтар = Дариуш Домбровский |загаловак = Генеалогия Мстиславичей : Первые поколения (до начала XIV в.) |адказны = пер. и вступ. слово к рус. изд. К. Ю. Ерусалимского и О. А. Остапчук |месца = Санкт-Петербург |выдавецтва = Дмитрий Буланин |год = 2015 |allpages = 880 |серыя = STUDIORUM SLAVICORUM ORBIS ; вып. 10 |isbn = 978-5-86007-806-2 }} * {{артыкул|спасылка=|ref=Джаксон|аўтар=Джаксон, Т. Н.|загаловак=Брачные связи в Средневековой Скандинавии (датские правители XI — середины XII века по «Саге о Кнютлингах»)|арыгінал=|год=2004|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Москва|выданне=Древнейшие государства Восточной Европы за 2002 г.|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=95–101|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга |аўтар= Литвина А. Ф., Успенский Ф. Б. |частка =|загаловак= Выбор имени у русских князей в X—XVI вв.: Династическая история сквозь призму антропонимики. |арыгінал =|спасылка = |адказны= |выданне=|месца= М. |выдавецтва = Индрик |год= 2006 |том= |старонкі = |старонак = 904|серыя= |isbn = 5-85759-339-5 |тыраж= 1000 |ref= Литвина, Успенский}} * {{кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А. В.|частка=|загаловак=Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв.|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|год=2001|том=|pages=|allpages=784|серыя=Studia historica|isbn=5-7859-0085-8|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко, А. В.|загаловак=Русско-немецкие связи домонгольского времени (IX — середина XIII в.): Состояние проблемы и перспективы дальнейших исследований|арыгінал=|год=2002|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=М.|выданне=Из истории русской культуры|выдавецтва=ЯСК|тып=|том=II (Киевская и Московская Русь)|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=5-7859-0142-0|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{кніга|аўтар= |загаловак= Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов |адказны= Под ред. А. Н. Насонова |мова= | месца= М.; Л.|выдавецтва= Академия наук СССР |год= 1950|старонак= 561|isbn= |ref= НПЛ}} * {{кніга|ref=Пашуто|спасылка=|аўтар=Пашуто, В. Т.|загаловак=Внешняя политика Древней Руси|адказны=под ред. В. П. Шушарина|год=1968|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Наука|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-458-27604-7|тыраж=}} * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак = Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{артыкул|ref = Самонова |аўтар = Самонова М. Н. |загаловак = Полоцкое княжество в системе династических связей и политических взаимоотношений Руси со Скандинавией и Польшей в XI – начале XIII в. |арыгінал = |спасылка = |мова = ru |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Studia Historica Europae Orientalis = Исследования по истории Восточной Европы |тып = науч. сб. |месца = Минск |выдавецтва = РИВШ |год = 2012 |выпуск = Вып. 5 |том = |нумар = |старонкі = 6—24 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} * {{кніга|ref=Фроянов|спасылка=|аўтар=Фроянов, И. Я.|загаловак=Древняя Русь IX—XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть|адказны=|год=2014|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Русский издательский центр|том=|pages=|allpages=|серыя=|isbn=978-5-4249-0021-1|тыраж=}} * {{кніга|аўтар= Янин, В. Л. |загаловак= Актовые печати Древней Руси X—XV вв. |мова= | месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1970|том= I |старонак= 327|isbn= |ref=АПДР}} * {{кніга|ref=Balzer|спасылка=|аўтар=Balzer, O.|загаловак=Genealogia Piastów|адказны=napisał Oswald Balzer|год=1895|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Kraków|выдавецтва=Nakładem Akademii Umiejętności|том=|pages=|allpages=574|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Baumgarten|аўтар=Baumgarten, N. de|загаловак=Généalogies et mariages occidentaux des Rurikides Russes du Xᵉ au XIIIᵉ siècle|арыгінал=|год=1927|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Orientalia Christiana|выдавецтва=|тып=|том=IX-1|выпуск=|нумар=35|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Bieniak|аўтар=Bieniak, J.|загаловак=Polska elita polityczna XII wieku. Cz. IIІ B. Arbitrzy książąt — pełnia władzy|арыгінал=|год=1999|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=Warszawa|выданне=Społeczeństwo Polski średniowiecznej : zbiór studiów|выдавецтва=Wydaw. DiG|тып=|том=8|выпуск=|нумар=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Gallén|аўтар=Gallén, J.|загаловак=Vem var Valdemar den Stores drottning Sofia?|арыгінал=|год=1976|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Historisk Tidskrift för Finland|выдавецтва=|тып=|том=61|выпуск=|нумар=4|старонкі=273–288|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|спасылка=|ref=Kollinger|аўтар=Kollinger, K.|загаловак=Ruskie małżeństwo Ryksy Bolesławówny i stosunki polsko-duńsko-nowogrodzkie w latach 1134–1138|арыгінал=|год=2016|адказны=|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Meetings at the borders. Studies dedicated to Professor Władysław Duczko|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=147–164|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Манамахавічы]] oanngikc35574yxq164ng5mjy7hbss0 Рысора 0 814158 5198304 5195071 2026-09-13T17:11:32Z Pabojnia 135280 /* Выраб ліставых рысор, матэрыялы, мацаванне */ афармленне 5198304 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Рысора''' ({{Lang-fr|ressort}} — [[спружына]]) — пругкі элемент {{нп3|Падвеска|падвескі|ru|Подвеска}} транспартнага сродку. Рысора перадае нагрузку ад {{нп3|Рама (аўтамабіль)|рамы|ru|Рама (автомобиль)}} або [[Кузаў|кузава]] на хадавую частку ([[Кола|колы]], апорныя каткі {{нп3|Гусенічны рухач|гусеніцы|ru|Гусеничный движитель}} і г. д.), змякчаючы ўдары і штуршкі пры праходжанні па няроўнасцях шляху<ref>''Ротенберг Р. В.''&#x20;Подвеска автомобиля.&#x20;— 3-е.&#x20;— Москва: Машиностроение, 1972.</ref> . == Віды рысор == === Ліставая рысора === {| class="wikitable" |Эліптычная |[[Файл:Spring 3 (PSF).png|250пкс]] |- | Паўэліптычная |[[Файл:Semi elliptic spring and mounting (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |- | 3/4-эліптычная |[[Файл:Back axle suspension springs.jpg|250пкс]] |- | Чвэрць-эліптычная |[[Файл:Quarter elliptic spring mounting (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |- | Папярочная |[[Файл:Transverse leaf spring (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |} * Эліптычная — у плане мае форму, блізкую да эліпсу. * 3/4-эліптычная: мае форму трох чвэрцяў эліпса. * Паўэліптычная — у выглядзе паўэліпса; найбольш распаўсюджаны тып. * Чвэрць-эліптычная — канструктыўна гэта палова паўэліптычнай, адзін з канцоў якой нерухома замацаваны на {{нп3|Шасі наземнага транспарту|шасі|pl|Podwozie (motoryzacja)}}, а другі — кансольна вывешаны. * Парабалічная рысора — малаліставая рысора, створаная з невялікай колькасці (часцей за ўсё двух) лістоў пераменнага перасеку (у профіль), прылеглых адзін да аднаго роўным бокам з зазорам праз прастаўку<ref>{{Cite web|url=https://poleznayamodel.ru/patent/245/2457373.html|title=Листовая рессора|website=poleznayamodel.ru|access-date=2026-09-08}}</ref>. == Тыпы рысорных падвесак аўтамабіляў == * З падоўжным размяшчэннем рысор (прыклад — задняя {{нп3|ГАЗ-21||ru|ГАЗ-21}}, практычна ўсе [[самазвал]]ы сярэдняга танажу); * З папярочным размяшчэннем рысор (прыклад абедзве падвескі {{нп3|Ford Model T|Ford T|ru|Ford Model T}} і {{нп3|Ford Model A (1927)|Ford A|ru|Ford Model A (1927)}}); * З дыяганальным размяшчэннем рысор (прыклад — задняя «Татра» {{нп3|Tatra 77|Т77|ru|Tatra 77}}, {{нп3|Tatra 87|Т87|ru|Tatra 87}}). == Выраб ліставых рысор, матэрыялы, мацаванне == Рысоры звычайна складаюцца з некалькіх лістоў, што дазваляе атрымаць неабходны ход падвескі пры захаванні нагрузачнай здольнасці (патрэбная {{нп3|калянасць||ru|Жёсткость}} рысоры вызначаецца як дзель ад высілка пры поўным {{нп3|Расцягванне-сцісканне|сціску|ru|Растяжение-сжатие}} да буфера да ходу падвескі). Такім чынам, кожны ліст выгінаецца асобна. Плюсамі шматліставай канструкцыі з’яўляюцца: # павелічэнне [[Дэмпфер|дэмпфавання]] пры ходзе падвескі, што на ранніх аўтамабілях дазваляла адмовіцца ад [[амартызатар]]а; # меншая таўшчыня кожнага ліста памяншае запатрабаванне ў {{нп3|Легіраванне (металургія)|легіраванні|ru|Легирование (металлургия)}} [[Легіраваная сталь|сталі]] для неабходнай глыбіні {{нп3|Гартаванне металу|гартавання|ru|Закалка металла}}; # паломка аднаго ліста не прыводзіць да поўнай адмовы падвескі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.tranzits.ru/articles/detail.php?ID=130411|title=Малолистовые рессоры – универсальное изделие - Читать далее|website=www.tranzits.ru|access-date=2026-09-08}}</ref> . Мінусам з’яўляецца вялікая складанасць і дарагоўля. Паколькі амартызатары ў сучасным аўтамабілі ставяць на кожнае кола, а надзейнасць сучасных дэталяў вышэйшая, то пункты 1 і 3 зараз мала актуальныя, і ў сучасных пазадарожніках і грузавіках мы бачым малаліставыя падвескі. Матэрыялы для вырабу ліставых рысораў выбіраюцца з улікам прызначэння аўтамабіля (грамадзянскае, камерцыйнае, ваеннае), клімату мясцовасці, таўшчыні лістоў і пераемнасці канструкцыі. Рысоры звычайна вырабляюць з сталей тыпу 60С2, 55С2, 60С2Г, 65С2ВА; для большай надзейнасці нікельзмяшчальныя 60С2Н2А, хром-ванадзіевыя тыпу 50ХФА, і іншыя. [[Нікель]] і [[ванадый]] адсоўваюць парог {{нп3|Халадналомкасць|халадналомкасці|ru|Хладноломкость}} сталі, што павялічвае надзейнасць яе ва ўмовах зімовай эксплуатацыі<ref>''Анурьев В. И.''&#x20;Справочник конструктора-машиностроителя.&#x20;— Москва: Машиностроение, 2006.</ref>. Кожны ліст пасля надання яму формы гартуецца, звычайна з павярхоўным астуджэннем ({{нп3|Вадкаснае ахаладжэнне|вада|ru|Жидкостное охлаждение}}), гартаванне самаадпусканнем, каб атрымаць умераную [[вязкасць]] асяроддзя і цвёрдую зносаўстойлівую паверхню. Лісты маюць розную даўжыню, каранны (з вушамі) самы доўгі. На канцах лістоў могуць усталёўвацца супрацьскрыпныя шайбы (памяншаюць знос). Лісты злучаныя звычайна цэнтральным балтом і стальнымі [[Скаба|клямарамі]]. Рысору часцей за ўсё замацоўваюць двума драбінамі (да моста) і праз гумовыя ўтулкі ў правушынах, праз балты — да рамы/корпуса (з аднаго боку) і зашчапкамі (з іншага)<ref>''Михайловский Е. В., Серебряков К. Б., Тур Е. Я.''&#x20;Устройство автомобиля.&#x20;— Москва: Машиностроение, 1987.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Механізмы]] [[Катэгорыя:Будова грузавіка]] [[Катэгорыя:Будова танка]] [[Катэгорыя:Аўтамабільная падвеска]] i8w176x1l6pfpqqp3ta8abnt0mn7f0x 5198306 5198304 2026-09-13T17:12:11Z Pabojnia 135280 5198306 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Рысора''' ({{Lang-fr|ressort}} — [[спружына]]) — пругкі элемент {{нп3|Падвеска|падвескі|ru|Подвеска}} транспартнага сродку. Рысора перадае нагрузку ад {{нп3|Рама (аўтамабіль)|рамы|ru|Рама (автомобиль)}} або [[Кузаў|кузава]] на хадавую частку ([[Кола|колы]], апорныя каткі {{нп3|Гусенічны рухач|гусеніцы|ru|Гусеничный движитель}} і г. д.), змякчаючы ўдары і штуршкі пры праходжанні па няроўнасцях шляху<ref>''Ротенберг Р. В.''&#x20;Подвеска автомобиля.&#x20;— 3-е.&#x20;— Москва: Машиностроение, 1972.</ref>. == Віды рысор == === Ліставая рысора === {| class="wikitable" |Эліптычная |[[Файл:Spring 3 (PSF).png|250пкс]] |- | Паўэліптычная |[[Файл:Semi elliptic spring and mounting (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |- | 3/4-эліптычная |[[Файл:Back axle suspension springs.jpg|250пкс]] |- | Чвэрць-эліптычная |[[Файл:Quarter elliptic spring mounting (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |- | Папярочная |[[Файл:Transverse leaf spring (Manual of Driving and Maintenance).jpg|250пкс]] |} * Эліптычная — у плане мае форму, блізкую да эліпсу. * 3/4-эліптычная: мае форму трох чвэрцяў эліпса. * Паўэліптычная — у выглядзе паўэліпса; найбольш распаўсюджаны тып. * Чвэрць-эліптычная — канструктыўна гэта палова паўэліптычнай, адзін з канцоў якой нерухома замацаваны на {{нп3|Шасі наземнага транспарту|шасі|pl|Podwozie (motoryzacja)}}, а другі — кансольна вывешаны. * Парабалічная рысора — малаліставая рысора, створаная з невялікай колькасці (часцей за ўсё двух) лістоў пераменнага перасеку (у профіль), прылеглых адзін да аднаго роўным бокам з зазорам праз прастаўку<ref>{{Cite web|url=https://poleznayamodel.ru/patent/245/2457373.html|title=Листовая рессора|website=poleznayamodel.ru|access-date=2026-09-08}}</ref>. == Тыпы рысорных падвесак аўтамабіляў == * З падоўжным размяшчэннем рысор (прыклад — задняя {{нп3|ГАЗ-21||ru|ГАЗ-21}}, практычна ўсе [[самазвал]]ы сярэдняга танажу); * З папярочным размяшчэннем рысор (прыклад абедзве падвескі {{нп3|Ford Model T|Ford T|ru|Ford Model T}} і {{нп3|Ford Model A (1927)|Ford A|ru|Ford Model A (1927)}}); * З дыяганальным размяшчэннем рысор (прыклад — задняя «Татра» {{нп3|Tatra 77|Т77|ru|Tatra 77}}, {{нп3|Tatra 87|Т87|ru|Tatra 87}}). == Выраб ліставых рысор, матэрыялы, мацаванне == Рысоры звычайна складаюцца з некалькіх лістоў, што дазваляе атрымаць неабходны ход падвескі пры захаванні нагрузачнай здольнасці (патрэбная {{нп3|калянасць||ru|Жёсткость}} рысоры вызначаецца як дзель ад высілка пры поўным {{нп3|Расцягванне-сцісканне|сціску|ru|Растяжение-сжатие}} да буфера да ходу падвескі). Такім чынам, кожны ліст выгінаецца асобна. Плюсамі шматліставай канструкцыі з’яўляюцца: # павелічэнне [[Дэмпфер|дэмпфавання]] пры ходзе падвескі, што на ранніх аўтамабілях дазваляла адмовіцца ад [[амартызатар]]а; # меншая таўшчыня кожнага ліста памяншае запатрабаванне ў {{нп3|Легіраванне (металургія)|легіраванні|ru|Легирование (металлургия)}} [[Легіраваная сталь|сталі]] для неабходнай глыбіні {{нп3|Гартаванне металу|гартавання|ru|Закалка металла}}; # паломка аднаго ліста не прыводзіць да поўнай адмовы падвескі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.tranzits.ru/articles/detail.php?ID=130411|title=Малолистовые рессоры – универсальное изделие - Читать далее|website=www.tranzits.ru|access-date=2026-09-08}}</ref>. Мінусам з’яўляецца вялікая складанасць і дарагоўля. Паколькі амартызатары ў сучасным аўтамабілі ставяць на кожнае кола, а надзейнасць сучасных дэталяў вышэйшая, то пункты 1 і 3 зараз мала актуальныя, і ў сучасных пазадарожніках і грузавіках мы бачым малаліставыя падвескі. Матэрыялы для вырабу ліставых рысораў выбіраюцца з улікам прызначэння аўтамабіля (грамадзянскае, камерцыйнае, ваеннае), клімату мясцовасці, таўшчыні лістоў і пераемнасці канструкцыі. Рысоры звычайна вырабляюць з сталей тыпу 60С2, 55С2, 60С2Г, 65С2ВА; для большай надзейнасці нікельзмяшчальныя 60С2Н2А, хром-ванадзіевыя тыпу 50ХФА, і іншыя. [[Нікель]] і [[ванадый]] адсоўваюць парог {{нп3|Халадналомкасць|халадналомкасці|ru|Хладноломкость}} сталі, што павялічвае надзейнасць яе ва ўмовах зімовай эксплуатацыі<ref>''Анурьев В. И.''&#x20;Справочник конструктора-машиностроителя.&#x20;— Москва: Машиностроение, 2006.</ref>. Кожны ліст пасля надання яму формы гартуецца, звычайна з павярхоўным астуджэннем ({{нп3|Вадкаснае ахаладжэнне|вада|ru|Жидкостное охлаждение}}), гартаванне самаадпусканнем, каб атрымаць умераную [[вязкасць]] асяроддзя і цвёрдую зносаўстойлівую паверхню. Лісты маюць розную даўжыню, каранны (з вушамі) самы доўгі. На канцах лістоў могуць усталёўвацца супрацьскрыпныя шайбы (памяншаюць знос). Лісты злучаныя звычайна цэнтральным балтом і стальнымі [[Скаба|клямарамі]]. Рысору часцей за ўсё замацоўваюць двума драбінамі (да моста) і праз гумовыя ўтулкі ў правушынах, праз балты — да рамы/корпуса (з аднаго боку) і зашчапкамі (з іншага)<ref>''Михайловский Е. В., Серебряков К. Б., Тур Е. Я.''&#x20;Устройство автомобиля.&#x20;— Москва: Машиностроение, 1987.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Механізмы]] [[Катэгорыя:Будова грузавіка]] [[Катэгорыя:Будова танка]] [[Катэгорыя:Аўтамабільная падвеска]] ekdecwlfs36vbmn2i35ozabyo91kvay Павел Мікалаевіч Арленеў 0 814178 5198336 5195396 2026-09-13T19:55:29Z Ілля Касакоў 21245 5198336 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Павел Мікалаевіч Арленеў''', сапр. Арлоў ({{lang-ru|Па́вел Никола́евич Орле́нев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[акцёр]]. Народны артыст Рэспублікі (1926). == Біяграфія == Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1886 годзе. Выступаў як акцёр-гастралёр у розных гарадах Расіі, Беларусі і інш. У творчасці дамінаваў герой, душэўна неўладкаваны, сумленны, які імкнецца, але не можа спалучыць свае ідэалы з рэальнымі ўмовамі быцця. Найлепшыя ролі: цар Фёдар Іванавіч (аднайм. п’еса А.​К.​Талстога), Раскольнікаў і Дзмітрый Карамазаў («Злачынства і кара», «Браты Карамазавы» паводле Ф.​Дастаеўскага), Освальд («Здані» Г.​Ібсена). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арленеў Павел Мікалаевіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арленеў}} [[Катэгорыя:Акцёры Расіі]] h8fvirpuntmd2uae8csiv7l9lgps5ts Ілжэдзмітрый II 0 814311 5198852 5196401 2026-09-14T10:57:05Z Voūk12 159072 5198852 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ілжэдзмітрый II''' ({{ВД-Прэамбула}}) — самазванец, які выдаваў сябе за царэвіча [[Дзмітрый Угліцкі|Дзмітрыя]], сына [[Іван IV Грозны|Івана IV]], што быццам бы выратаваўся пасля маскоўскага паўстання 1606. Стаўленік Рэчы Паспалітай. Асоба Ілжэдзмітрыя II не высветлена. Магчыма, быў прыбліжаным Ілжэдзмітрыя I. Ёсць звесткі, што ён быў настаўнікам у Магілёве; паводле іншых звестак — паповіч, настаўнік у Шклове. Улетку 1607 годзе з’явіўся ў [[Старадуб]]е. З атрадамі шляхты, данскіх казакоў зімой прыйшоў у [[Арол (горад)|Арол]], летам 1608 года падышоў да Масквы, заняў с. [[Тушына]] (адсюль мянушка «Тушынскі злодзей»), дзе сфарміраваў урад з рускіх баяр і дваран з мітрапалітам Філарэтам, які быў прызначаны патрыярхам. Фактычна тушынскі лагер узначальвалі Я.​Сапега, [[Раман ​Ражынскі]], [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі]]. Да восені 1608 года Ілжэдзмітрый II кантраляваў раёны на поўнач, усход і паўночны захад ад Масквы. Наступленне аб’яднанага руска-шведскага войска вымусіла Ілжэдзмітрыя II у снежні 1609 года збегчы ў [[Калуга|Калугу]]. У ліпеня 1610 года беспаспяхова спрабаваў захапіць Маскву, адступіў у Калугу, дзе быў забіты касімаўскімі татарскімі князямі за забойства ім царэвіча Ураз-Мухамеда (васала рускага цара). Прыхільнікі Ілжэдзмітрыя II абвясцілі царом яго сына Івана Дзмітрыевіча, рэшткі тушынскага войска ўзначаліў [[Іван Мартынавіч ​Заруцкі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://psw.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/199/2025/01/1_Yakubau.pdf|загаловак=Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni.- № 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49|выданне=}}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Ілжэдзмітрый II|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} dnyw3mvnt1awyihaanl1gj8ocsydxkv Іван Васілевіч Абраімаў 0 814315 5198413 5196447 2026-09-13T22:09:48Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198413 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Іван Васілевіч Абраімаў''' ({{lang-ru|Ива́н Васи́льевич Обреи́мов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[фізік]], стваральнік навуковай школы па [[фізіка цвёрдага цела|фізіцы цвёрдага цела]] і нізкіх тэмператур. Акадэмік АН СССР (1958, член-карэспандэнт 1933). == Біяграфія == Скончыў [[Петраградскі ўніверсітэт]] (1915). З 1919 года ў навуковых установах Петраграда, Харкава, Масквы. У перыяд 1927—1930 гадоў чатыры разы камандзіраваўся ў Германію, Галандыю, Англію. Запрашаў для працы ў інстытуце замежных навукоўцаў, што паслужыла адной з нагод арышту 22 ліпеня 1938 года за шпіянаж (т. зв. «справа УФТІ»). Абвінавачваўся па артыкулах 54-1а і 54-11 КК УССР як агент замежных разведак і ўдзельнік праватрацкісцкай арганізацыі. Знаходзячыся ў зняволенні, напісаў працу «Аб прыкладанні фрэнелевай дыфракцыі да фізічных і тэхнічных вымярэнняў». 19 лістапада 1940 года быў асуджаны на 8 гадоў папраўча-працоўных лагераў і адпраўлены ў [[Котлас]]. У яго абарону выступілі [[Сяргей Іванавіч Вавілаў|С. І. Вавілаў]], [[Абрам Фёдаравіч Іофэ|А. Ф. Іофэ]], [[Уладзімір Лявонцьевіч Камароў|У. Л. Камароў]]. У маі 1941 года быў вызвалены з-за адсутнасці складу злачынства. У час Вялікай Айчыннай вайны працаваў у Інстытуце фізіка-хіміі АН СССР (Уфа) і ў эвакуіраваным у Іашкар-Алу ДАІ. Навуковыя працы па фізіцы крышталёў, оптыцы і оптатэхніцы. Распрацаваў метад вырошчвання монакрышталёў з расплаваў, заклаў асновы нізкатэмпературнай спектраскапіі, сканструяваў шэраг спектральных прылад. [[Сталінская прэмія]] 1946. == Навуковыя працы == * О приложении френелевой дифракции для физических и технических измерений. М.; Л., 1945. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абраімаў Іван Васілевіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Абраімаў Іван}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] 16ovssgdzvve3e0kqna0kuh2boi8e8j Dkmhcfn 0 814330 5198412 5196609 2026-09-13T22:09:34Z KrBot 24355 + {{тупіковы артыкул}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5198412 wikitext text/x-wiki {{хв}} {{тупіковы артыкул|date=2026-09-13}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} ngsclcjd6903wd10zzykkegoxsz919r Чортаў камень (Мінск) 0 814333 5198386 5197636 2026-09-13T22:01:27Z Peisatai 111348 5198386 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Чортаў камень}} '''Чортаў камень''' на тэрыторыі цяперашняга [[Мінск]]а вядомы з апісання межаў Менска і прылеглых земляў, зробленага вялікім пісарам [[Венцлаў Мікалаевіч|Венцлавам Мікалаевічам]] у 1557 годзе. На камені былі засведчаныя знакі. Знаходзіўся над вытокамі свіслацкай рэчкі [[Лошыца (рака)|Лошыцы]] (у бок рэчкі [[Парк Дзівівелка|Дзівівелкі]]): <blockquote>«Тою ж речкою Лошицою уверхъ, которая делит кгрунты местские до прудца [[Пятроўшчына (Мінск)|Петровского]], где и двор за речкою. От того прудца через дорогу, тою ж речкою, которая идет з Менска до [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Вовъчкович]]. Через тую дорогу переехавши по двор [[Сухарава (жылы раён)|Сухоровский]] пана Коревича до [[Выток|узникля]] тоеж речки Лошыцы. От узникли пошли логом ажъ до '''Чортова каменя, на котором знаки ест''', от каменя Чорътова логомъ ку узречью вверхъ речки Дививелки, прозываемой Тарасовки, и тым же узъречьемъ униз тое речки ку дорозе великой Тарасовской»<ref>Менскія акты. Выпуск першы (XV—XVIII ст.). — Менск, 1931. — С. 22.</ref>.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] epsznzuomaoqfoj1yb484q8plzti747 Абдулхак Абдулаеў 0 814363 5198418 5197014 2026-09-13T22:10:53Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198418 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абдулаеў}} {{Асоба}} '''Абдулхак Абдулаеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — узбекскі жывапісец. Народны мастак Узбекскай ССР (1968). == Біяграфія == Вучыўся ў Самаркандскім мастацкім тэхнікуме (1931—36), [[Маскоўскі мастацкі інстытут|Маскоўскім мастацкім інстытуце]] (1938—41). Аўтар нацыянальных па каларыце партрэтаў паэта і мысліцеля [[Алішэр Наваі|Алішэра ​Наваі]], пісьменнікаў Айбека, І.​Рахіма, К.​Яшэна, «Аўтапартрэта ў кыргызскай шапцы» і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Абдулаеў}} [[Катэгорыя:Мастакі Узбекістана]] kkywt7p23la5q6zvu3w89keww6fnjr0 Мікаіл Абдулаеў 0 814366 5198417 5197034 2026-09-13T22:10:50Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198417 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абдулаеў}} {{Асоба}} '''Мікаіл Абдулаеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — азербайджанскі жывапісец і графік. Народны мастак СССР (1963). Член-карэспандэнт АМ СССР (1958). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі мастацкі інстытут імя Сурыкава]] (1949), вучыўся ў С. В. Герасімава і У. А. Фаворскага. У творчасці пераважалі лірычныя тэмы: «Вечар», «Агні Мінгечаура», «Стогадовы рэзчык А.​Бабаеў», «Індыйская серыя», серыі малюнкаў «За ракой Аракс»; ілюстрацый да паэмы М.​Фізулі «Лейлі і Меджнун». Аўтар мазаічнага пано «Нізамі» ў [[Бакінскі метрапалітэн|Бакінскім метрапалітэне]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Абдулаеў}} [[Катэгорыя:Мастакі Азербайджана]] 4hr0brd04f1mci57kb1o7zejpvzdlj2 Дзільбар Абдурахманава 0 814370 5198416 5197059 2026-09-13T22:10:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198416 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзільбар Абдурахманава''' ({{lang-uz|Dilbar Abdurahmonova}}; {{ВД-Прэамбула}}) — узбекскі [[дырыжор]]. [[Народная артыстка СССР]] (1977). == Біяграфія == Скончыла Ташкенцкую кансерваторыю (1960). Дырыжор, з 1976 года мастацкі кіраўнік і галоўны дырыжор [[Узбекскі тэатр оперы і балета|Узбекскага тэатра оперы і балета]]. Пад яе кіраўніцтвам пастаўлены оперныя («[[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра ​Чайкоўскага]], «Атэла» [[Джузэпэ Вердзі]], «Вогненны анёл» С.​Пракоф’ева, «Пётр Першы» А.​Пятрова) і балетныя («[[Лебядзінае возера]]» Чайкоўскага, «Жызэль» [[Адольф Шарль Адан|Адольфа ​Адана]], «Спартак» Арама ​Хачатурана, «Ганна Карэніна» [[Радзівон Шчадрын|Радзівона ​Шчадрына]]) спектаклі. Дзяржаўная прэмія Узбекскай ССР 1973. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Абдурахманава}} [[Катэгорыя:Дырыжоры Узбекістана]] iugppqmd3kpkqfv2fvo3vaph9519x56 Абезвугляроджванне 0 814381 5198409 5197071 2026-09-13T22:08:52Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}} 5198409 wikitext text/x-wiki '''Абезвугляроджванне''' — памяншэнне колькасці [[вуглярод]]у ў паверхневых слаях [[сталь|сталяў]] і [[сплаў|сплаваў]] пры награванні ў асяроддзі [[кісларод]]у ці [[вадарод]]у. Пагаршае ўласцівасці матэрыялаў. Дрэнны ўплыў абезвугляроджвання змяншаюць награваннем матэрыялаў у ахоўным асяроддзі ці ў [[вакуум]]е, скарачэннем часу ўздзеяння тэмпературы і інш. Абезвугляроджаны слой здымаюць механічным спосабам ці адпалам у аднаўляльных газавых сумесях. Абезвугляроджванне карыстаюцца для паляпшэння ўласцівасцяў [[метал]]аў і сплаваў, у якіх вуглярод — непажаданы дамешак (напрыклад, апрацоўка трансфарматарнай [[нержавеючая сталь|нержавейнай сталі]] ў спецыяльным газавым асяроддзі). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абезвугляроджванне|||}} {{няма катэгорый|date=2026-09-13}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} 8meoce4j7lxrct8wxoyxvq2zbbfr1vl Аб’ект права 0 814383 5198408 5197081 2026-09-13T22:08:49Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198408 wikitext text/x-wiki '''Аб’ект права''' — пэўныя маёмасныя і немаёмасныя даброты і інтарэсы, паводле якіх адносіны рэгламентуюцца [[Закон (права)|законам]]. Аб’ектам права з’яўляюцца палітычныя, працоўныя, гаспадарчыя, сямейныя, зямельныя, маёмасныя і іншыя адносіны. Прававыя нормы прадугледжваюць мадэль належных і магчымых паводзін членаў [[грамадства]], правы і абавязкі дзяржаўных органаў, службовых асоб, грамадзян як удзельнікаў рэгулюемых грамадскіх адносін. З дапамогай прававых нормаў дзяржава прымушае іх выбіраць такі варыянт паводзін, які адпавядае інтарэсам грамадства. Не з’яўляюцца аб’ектамі права грамадскія адносіны неправавой прыроды — адносіны [[сяброўства]], [[каханне|кахання]], супрацоўніцтва і інш., што рэгулююцца нормамі маралі, [[рэлігія|рэлігіі]], [[культура|культуры]] і г.д. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аб’ект права|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Права]] 8k27mtcn8toott4vossg70to8f5t4e2 Абарона дыпламатычная 0 814386 5198407 5197094 2026-09-13T22:08:46Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198407 wikitext text/x-wiki '''Абарона дыпламатычная''' — пакліканне [[дзяржава]]й, праз дыпламатычныя меры або іншыя сродкі мірнага ўрэгулявання, да адказнасці іншай дзяржавы за шкоду, прычыненую міжнародна-проціпраўным дзеяннем гэтай дзяржавы фізічнай або юрыдычнай асобе, якая з’яўляецца грамадзянінам або мае нацыянальнасць першай дзяржавы, у мэтах імплементацыі такой адказнасці. На дадзены момант адсутнічаюць якія-небудзь адзіныя прававыя акты, якія б рэгулявалі пытанне і сродкі дыпламатычнай абароны. У 2006 годзе камісія міжнароднага права ААН апублікавала даклад з артыкуламі, прысвечанымі дыпламатычнай абароне. 6 снежня 2007 года 62 сесія [[Генеральная асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]] прыняла рэзалюцыю A/RES/62/67, якой рэкамендавала нацыянальным урадам вывучыць праект артыкулаў, прысвечаных дыпламатычнай абароне. Абарона дыпламатычная — абарона дзяржавай сваіх грамадзян пры парушэнні іх правоў і інтарэсаў у замежнай дзяржаве. Ажыццяўляецца праз дыпламатычныя і консульскія прадстаўніцтвы за мяжой. Рэгулюецца міжнароднымі пагадненнямі, двухбаковымі консульскімі канвенцыямі і нацыянальным заканадаўствам. Абарону і заступніцтва грамадзян Беларусі на яе тэрыторыі і за межамі дзяржавы гарантуе Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абарона дыпламатычная|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Міжнароднае права]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] cuskwl1u2l6xtai0qcgr2qum6po5x9g Абаротны капітал 0 814389 5198406 5197694 2026-09-13T22:08:43Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198406 wikitext text/x-wiki '''Абаротны капітал''' — частка пастаяннага прадукцыйнага капіталу, вартасць якога ў працэсе яго вытворчага расходавання цалкам пераносіцца на прадукт і цалкам вяртаецца да прадпрымальніка ў грашовай форме ў канцы кожнага кругаабароту капіталу. Да абаротнага адносіцца [[капітал]], авансаваны на куплю [[сыравіна|сыравіны]], [[паліва]], дапаможных матэрыялаў і іншых прадметаў працы, а таксама пераменны капітал. Абаротны капітал абарачаецца хутчэй за асноўны капітал. Чым большая доля абаротнага капіталу ў авансаваным капітале, тым меншы час абароту ўсяго капіталу і большы [[прыбытак]]. Абаротныя сродкі — грашовыя сродкі, прызначаныя на ўтварэнне абаротных вытворчых фондаў і фондаў абарачэння. Адна іх частка дзейнічае ў вытворчай сферы і набывае форму вытворчых запасаў, незавершанай вытворчасці і наступных затрат, другая абслугоўвае сферу абарачэння і набывае форму гатовых вырабаў, грашовых сродкаў і сродкаў у разліках. Асноўная крыніца фарміравання першых — даход (прыбытак), другіх — кароткатэрміновы крэдыт. Эфектыўнасць выкарыстання абаротных сродкаў характарызуецца колькасцю абаротаў (каэфіцыентам абарачэння) і працягласцю аднаго абароту (хуткасцю абароту). Абаротныя фонды — частка вытворчых фондаў прадпрыемства, якая цалкам расходуецца ў вытворчым цыкле і цалкам пераносіць сваю вартасць на новы прадукт. Матэрыяльна-рэчыўную аснову абаротных фондаў складаюць прадметы працы (матэрыялы, сыравіна і інш.), што знаходзяцца на складах у выглядзе вытворчых запасаў і незавершанай вытворчасці. У рыначнай эканоміцы абаротныя фонды — пастаянная частка ''абаротнага капіталу''. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротны капітал|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротныя сродкі|||}} * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абаротныя фонды|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Эканамічныя тэрміны]] 7knbum7muw4qr72mlyjzwnwlupceg3z Абердзін-Ангуская парода кароў 0 814392 5198405 5197112 2026-09-13T22:08:34Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5198405 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Абердзін-Ангуская парода кароў''' — парода [[карова|кароў]] мяснога кірунку. Выведзена ў 18 стагоддзі ў [[Шатландыя|Шатландыі]] (графствы [[Абердзіншыр]] і [[Ангус]]) удасканаленнем мясцовай чорнай бязрогай жывёлы. Гадуюць у Аргенціне, Аўстраліі, Вялікабрытаніі, ЗША, Казахстане, Канадзе, Расіі, Украіне і інш. На [[Беларусь|Беларусі]] выкарыстоўвалася для прамысловых скрыжаванняў з малочнымі і малочна-мяснымі пародамі. Парода скараспелая, ёй уласціва ранняе адкладанне тлушчу і якаснае мяса з выражанай «мармуровасцю». Жывёла з выразнымі мяснымі формамі і лёгкім касцяком. Характэрныя прыкметы — бязрогасць і чорная масць, якія ўстойліва перадаюцца патомству пры скрыжаваннях з інш. пародамі. Вызначаецца высокай пладавітасцю і лёгкасцю ацёлаў. Жывая маса нованароджаных цялят 25—28 кг, ва ўзросце 7 месяцаў 180—200, у 18 месяцаў 400—450 кг, дарослых кароў 450—500 і быкоў 750—900 кг. Забойны выхад дарослых жывёл 60 %. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абердзін-Ангуская парода|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма катэгорый|date=2026-09-13}} hy5smj2eti4ver5a0e5xgd1tnmghdzo Удзельны аб’ём 0 814400 5198404 5197154 2026-09-13T22:08:27Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198404 wikitext text/x-wiki '''Удзельны аб’ём''' — фізічная велічыня (v), якая вызначаецца адносінамі аб’ёму V цела да яго [[маса|масы]] m; адваротная [[шчыльнасць|шчыльнасці]]. Для аднароднага рэчыва v = V/m. Адзінка аб’ёму ўдзельнага ў СІ 1 м³/кг. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аб’ём удзельны|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Шчыльнасць]] 0wqsm07r43sbir3jhtag33kb9ks8q69 Аб’ёмнаблочнае домабудаванне 0 814402 5198403 5197167 2026-09-13T22:08:24Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198403 wikitext text/x-wiki '''Аб’ёмнаблочнае домабудаванне''' — узвядзенне [[будынак|будынкаў]] з аб’ёмных блокаў поўнай заводскай гатоўнасці; адзін са спосабаў індустрыялізацыі [[будаўніцтва]]. Асноўныя тыпы будынкаў: бескаркасныя буйнапанэльныя з аб’ёмнымі блокамі санітарных вузлоў, абсталяваных на заводзе; бескаркасныя з ужываннем аб’ёмных блокаў у спалучэнні з панэлямі (сотапанэльныя і аб’ёмнапанэльныя дамы); бескаркасныя з суцэльнай расстаноўкай аб’ёмных блокаў (памерам на пакой); каркасныя з запаўненнем каркаса саманоснымі аб’ёмнымі блокамі, якія ўстанаўліваюць на рыгелі ці стойкі каркаса (блокі з аблегчаных матэрыялаў). Аб’ёмнаблочнае домабудаванне на Беларусі вядзецца з 1960 года. Блокі вырабляліся э керамзітабетону, пазней пачалі ўжывацца састаўныя аб’ёмныя блокі. Інстытут «Белдзяржпраект» распрацаваў канструкцыі бескаркасных аб’ёмнаблочных будынкаў. Выкарыстоўваюцца прасторавыя каробкі тыпу «каўпак», «стакан» і інш. У параўнанні з буйнаблочным і буйнапанэльным будаўніцтвам аб’ёмнаблочнае домабудаванне зніжае расход матэрыялаў, працаёмкасць, кошт будоўлі, скарачае тэрмін выканання работ. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аб’ёмнаблочнае домабудаванне|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] kb1kjx66djhulek05j4nyqr594dkdkx Аб’ёмная сіла 0 814403 5198401 5197177 2026-09-13T22:08:21Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198401 wikitext text/x-wiki '''Аб’ёмная сіла''', ''масавая сіла'' — сіла, якая дзейнічае непасрэдна на часцінкі (элементарныя аб’ёмы) дадзенага цела і лікава прапарцыянальная масам гэтых часцінак. Прыкладам масавай сілы з’яўляецца [[сіла цяжару]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Масавая сіла|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Сіла]] a8h0qnwdfnmwioy66leb8dfkg7qv6aw Стратэгічная культура 0 814406 5198400 5197208 2026-09-13T22:08:18Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198400 wikitext text/x-wiki (анг. '''Strategic culture)''' — паняцце ў [[Міжнародныя адносіны|міжнародных адносінах]] і даследаваннях бяспекі, якое адносіцца да агульнага набору перакананняў, здагадак і патэрнаў паводзін нацыяў або палітычнай супольнасці па пытаннях прымянення сілы і дасягнення мэтаў бяспекі<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://www.rand.org/pubs/reports/R2154.html|загаловак=Snyder, Jack L. (1977). The Soviet Strategic Culture: Implications for Limited Nuclear Options (Report). RAND Corporation. Retrieved 2026-04-12}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Johnston, Alastair Iain (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press. ISBN 0-691-02996-2}}</ref>. Гэты тэрмін быў уведзены Джэкам Л. Снайдэрам у справаздачы аналітыкаў карпарацыі [[:en:RAND_Corporation|RAND]] 1977 года, дзе аналізавалася савецкая ядзерная дактрына<ref name=":1" />. Гэтая канцэпцыя была распрацавана пасля ўліку бачных адрозненняў у паводзінах дзяржаў у галіне бяспекі, якія нельга было растлумачыць толькі матэрыяльнымі фактарамі, такімі як ваенны патэнцыял або геаграфічнае размяшчэнне. Ён быў ужыты для вывучэння ядзернай стратэгіі, [[Ваенная палітыка|абароннай палітыкі]], паводзін у альянсах і выкарыстання ваеннай сілы<ref>{{Кніга|загаловак=Gray, Colin S. (1999). "Strategic Culture as Context: The First Generation of Theory Strikes Back". Review of International Studies. 25 (1): 49–69. doi:10.1017/S0260210599000492}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Lantis, Jeffrey S. (2002). "Strategic Culture and National Security Policy". International Studies Review. 4 (3): 87–113. doi:10.1111/1521-9488.t01-1-00266.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Алексеева Т. А. Стратегическая культура: эволюция концепции // Полис. 2012, № 5}}</ref>. == Паходжанне == [[Файл:John F. Kennedy, Andrei Gromyko (1).jpg|міні|Андрэй Грамыка і Дж.Ф. Кэнэдзі]] У 1970-я гады заходнія аналітыкі ядзернай стратэгіі звычайна меркавалі, што савецкія лідары разумеюць ядзернае стрымліванне гэтак жа, як і іх амерыканскія калегі, у рамках гарантаванага ўзаемнага знішчэння. Д.Л. Снайдэр аспрэчыў гэтае меркаванне, сцвярджаючы, што савецкі ваенны істэблішмент дзейнічаў у межах адметнай стратэгічнай культуры, сфарміраванай расейскім гістарычным вопытам і арганізацыйнымі інтарэсамі савецкіх узброеных сіл. Ён вызначыў стратэгічную культуру як «сукупнасць ідэй, умоўных эмацыйных рэакцый і мадэляў звыклых паводзін, якія члены нацыянальнай стратэгічнай супольнасці набылі праз навучанне або перайманне і якімі дзеляцца адзін з адным адносна ядзернай стратэгіі»<ref>{{Кніга|загаловак=Snyder, Jack L. (1977). The Soviet Strategic Culture: Implications for Limited Nuclear Options (Report). RAND Corporation}}</ref>. У кнізе Кена Бута ''«Стратэгія і этнацэнтрызм»'' (1979) незалежна адзін ад аднаго сцвярджалася, што заходні стратэгічны аналіз з'яўляецца этнацэнтрычным, бо ён мяркуе ўніверсальнасць уласных катэгорый і не ўлічвае той факт, што розныя культуры па-рознаму разумеюць пагрозы і прымальныя меры рэагавання<ref>{{Кніга|загаловак=Booth, Ken (1979). Strategy and Ethnocentrism. London: Croom Helm. ISBN 0-85664-528-1}}</ref>. == Навуковая дыскусія == Праблема з навуковым акэсленнем і аналізам стратэгічнай культуры заключаецца ў тым, што сам тэрмін "культура" - шматзначны. Класічная канцэпцыя [[Ёган Готфрыд Гердэр|Гердэра]] мяркуе, што культура — гэта гістарычны працэс развіцця і ўдасканалення чалавечых здольнасцяў. Гердэр падкрэсліваў вызначальную ролю «навукі і мастацтва» у светапоглядзе, а таксама сувязь культурных каштоўнасцяў з асветніцкім ідэалам прагрэсу. У [[Тэорыя сацыяльных сістэм|тэорыі сацыяльных сістэм]] [[Талкат Парсанс|Парсанса]] паняцце «культура» выкарыстоўвалася для характарыстыкі каштоўнасцей і іншых сімвалічна значных кампанентаў сістэмы сацыяльных дзеянняў. Культура, такім чынам, накіроўвае дзеянні, усталёўваючы каштоўнасці, якія кіруюць паводзінамі. На гэтым разуменні культуры грунтавалася канцэпцыя «[[Палітычная культура|палітычнай культуры]]» [[Алмонд|Алмонда]] і [[Верба|Вербы]]. [[Сімвалічная канцэпцыя]] [[Уайт|Уайта]] і [[Гірц|Гірца]]: культура — гэта сукупнасць сімвалічных формаў, праз якія людзі камунікуюць адзін з адным і дзеляцца сваім досведам. Арыентацыя ў сацыяльнай прасторы прадугледжвае наяўнасць сістэм сэнсавых значэнняў, пры канструяванні якіх мы абапіраемся на папярэдні культурны вопыт. Паняцце "Стратэгія" адносіцца да ўсяго набору палітычных сродкаў, якія забяспечваюць існаванне палітыкі ў зменлівым міжнародным асяроддзі, яе бяспеку, нацыянальныя інтарэсы і г.д. Яна прадугледжавае далёкае бачанне, вызначэнне мэты і мэтаніраванае працяглае ажыццяўленне асобных аперацый - тактык дзеля дасягнення мэты. Палітычная рэчаіснасць дэмакратый са зменай кіруючых груп ва ўладзе, маюць сістэмную праблему пераемнасці палітычных курсаў і бачання што прыводзіць ў тл. да змены ыектараў прыкладання высілкаў напр. фінансавання з дзяржанага бюджэта ўзброеных сілаў і інфраструктуры бяспекі. Пазнейшыя даследаванні звычайна падзяляюцца на тры пакаленні, якія адрозніваюцца сваім падыходам да вывучэння ўзаемасувязі паміж культурай і паводзінамі<ref>{{Кніга|загаловак=Johnston, Alastair Iain (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press. ISBN 0-691-02996-2}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bloomfield, Alan (2012). "Time to Move On: Reconceptualizing the Strategic Culture Debate". Contemporary Security Policy. 33 (3): 437–461. doi:10.1080/13523260.2012.727679}}</ref>. Першае пакаленне, якое дзейнічала з канца 1970-х па 1980-я гады, разглядала стратэгічную культуру як шырокі кантэкст, які фарміруе паводзіны дзяржавы. Стратэгічная культура такім чынам складалася з: * традыцыі * каштоўнасцяў * арыентацый * мадэляў паводзінаў, звычак і завядзёнкі * звычаяў Колін С. Грэй сцвярджаў, што кожная дзяржава мае адметную стратэгічную культуру, якая ўкаранілася ў яе геаграфію, гісторыю і палітычную структуру, і што гэтая культура складае паўпастаянны кантэкст, у якім прымаюцца стратэгічныя рашэнні<ref>{{Кніга|загаловак=Gray, Colin S. (1999). "Strategic Culture as Context: The First Generation of Theory Strikes Back". Review of International Studies. 25 (1): 49–69. doi:10.1017/S0260210599000492}}</ref>. Пры аналізе «амерыканскага стылю стратэгіі», Грэй вызначыў такія яго рысы, як тэхналагічны аптымізм, нецярплівасць і схільнасць маралізаваць канфлікты<ref>{{Кніга|загаловак=Gray, Colin S. (1981). "National Style in Strategy: The American Example". International Security. 6 (2): 21–47. doi:10.2307/2538645. JSTOR 2538645}}</ref>. '''Другое пакаленне''', якое знаходзілася пад уплывам постструктуралізму, разглядала стратэгічную культуру не як аб'ектыўны кантэкст, а як інструмент легітымізацыі. Брэдлі Кляйн сцвярджаў, што дэклараваная стратэгічная культура служыць элітам для апраўдання палітыкі бяспекі і выключэння альтэрнатыў з публічных дыскусій. Гэтае пакаленне ўвяло адрозненне паміж дэклараванай і рэальнай стратэгічнай культурай, але яго крытыкавалі за цяжкасці ў пераходзе ад крытыкі дыскурсу да тлумачальнай тэорыі<ref>{{Кніга|загаловак=Klein, Bradley S. (1988). "Hegemony and Strategic Culture: American Power Projection and Alliance Defence Politics". Review of International Studies. 14 (2): 133–148. doi:10.1017/S0260210500113634}}</ref>. Крытыкі, у прыватнасці Джонстан, вінавацілі папярэднія пакаленні стратэгаў у шырокіх азначэннях, бо калі стратэгічная культура ахоплівае як паводзіны, так і іх прычыны - яе існаванне нельга абвергнуць ці аналізаваць, толькі назіраючы за паводзінаміі<ref>{{Кніга|загаловак=Johnston, Alastair Iain (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press. ISBN 0-691-02996-2}}</ref>. Аб'ектамі аналізу Джонстана сталі тэксты (пісьмовыя і вусныя) стратэгічных мысляроў, ваенных кіраўнікоў, нацыянальных эліт, якія прымалі рашэнні ў галіне бяспекі, а так сама вобразы вайны і міру, адлюстраваныя ў літаратуры і сродках масавай інфармацыі. Асноўныя яго інтуіцыі і даследаванні датчыліся стратэгічнага асяроддзя і найбольш эфектыўных варыянтаў стратэгічных рэакцый на пагрозы: пра ролю вайны (норма ці адхіленне), пра праціўніка і звязаныя з ім пагрозы (гульня з нулявой або фіксаванай сумай), пра эфектыўнасць прымянення сілы (здольнасць кантраляваць вынік; умовы, пры якіх прымяненне сілы карыснае). '''Трэцяе пакаленне,''' Алістэр Іэн Джонстан прапанаваў больш вузкае вызначэнне, прызначанае для эмпірычнай праверкі: «інтэграваная сістэма сімвалаў... якая дзейнічае для ўстанаўлення ўсеабдымных і доўгатэрміновых стратэгічных пераваг шляхам фармулявання канцэпцый ролі і эфектыўнасці ваеннай сілы ў міждзяржаўных палітычных справах». У даследаванні Кітая [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]] Джонстан вызначыў дзве суіснуючыя стратэгічныя традыцыі і паказаў, што рэальныя рашэнні паслядоўна адпавядалі парадыгме наступальнага ''parabellum (гатовасці да вайны),'' а не публічна падтрымліваемаму канфуцыянскаму ідэалізму<ref>{{Кніга|загаловак=Johnston, Alastair Iain (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press. ISBN 0-691-02996-2}}</ref>. Пазнейшыя параўнальныя працы ўключаюць даследаванне Кэры Лонгхерста палітыкі бяспекі Германіі пасля аб'яднання<ref>{{Кніга|загаловак=Longhurst, Kerry (2004). Germany and the Use of Force: The Evolution of German Security Policy 1990–2003. Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6708-2}}</ref> і аналіз Крыстафа Меера, прысвечаны канвергенцыі стратэгічных культур дзяржаў-членаў ЕС<ref>{{Кніга|загаловак=Meyer, Christoph O. (2006). The Quest for a European Strategic Culture: Changing Norms on Security and Defence in the European Union. Basingstoke: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-4039-9280-2}}</ref>. == Змена стратэгічнай культуры == Цэнтральнае пытанне ў літаратуры — ці змяняецца стратэгічная культура і як. Лонгхерст прапанаваў трохузроўневую мадэль, якая адрознівае ''фундаментальныя элементы'' (глыбокія перакананні аб ролі сілы, якія змяняюцца найпавольней), ''рэгулятарныя практыкі'' (дактрыны і інстытуцыйныя структуры) і ''практыкі бяспекі'' (штодзённыя аператыўныя рашэнні, якія змяняюцца найхутчэй). Яна сцвярджала, што ''стратэгічны шок'' можа прымусіць да хуткіх змен на ўзроўні практыкі бяспекі, у той час як фундаментальныя элементы змяняюцца толькі тады, калі новы вопыт дастаткова глыбокі, каб падарваць асноўныя перакананні<ref>{{Кніга|загаловак=Longhurst, Kerry (2004). Germany and the Use of Force: The Evolution of German Security Policy 1990–2003. Manchester University Press. р.17-18. ISBN 978-0-7190-6708-2}}</ref>. Уступленне Фінляндыі ў НАТА ў 2023 годзе пасля больш чым сямі дзесяцігоддзяў нейтралітэту прыводзіцца ў якасці прыкладу стратэгічнага шоку, які змяніў асноўныя элементы: грамадская падтрымка членства ў НАТА вырасла з прыблізна 25% да больш чым 75% на працягу некалькіх месяцаў пасля расійскага ўварвання ва Украіну<ref>{{Кніга|загаловак=Forsberg, Tuomas (2023). "From Finlandisation and post-Finlandisation to the end of Finlandisation? Finland's road to a NATO application". European Security. 32 (2): 171–189, 283–307. doi:10.1080/09662839.2022.2113062}}</ref>. == Крытыка == Канцэпцыя выклікае тры асноўныя накірункі крытыкі<ref>{{Кніга|загаловак=Johnston, Alastair Iain (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press. ISBN 0-691-02996-2}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bloomfield, Alan (2012). "Time to Move On: Reconceptualizing the Strategic Culture Debate". Contemporary Security Policy. 33 (3): 437–461. doi:10.1080/13523260.2012.727679}}</ref>. Па-першае, яна грашыць эсэнцыялізмам: прыпісваннем нацыям фіксаваных стратэгічных характарыстык, ігнаруючы пры гэтым унутраны плюралізм элітных груп і грамадскіх супольнасцяў кожнага грамадства. Па-другое, калі стратэгічную культуру вызначыць у шырокім сэнсе, яе можна выкарыстоўваць для рэтраспектыўнага тлумачэння любых бачных паводзін, што робіць яе немагчымай для аналітыкі. Па-трэцяе, рэалісты сцвярджаюць, што калі дзяржавы сутыкаюцца з відавочнымі пагрозамі, матэрыяльныя інтарэсы груп і асобных людзей пераўзыходзяць культурныя схільнасці супольнасцяў, і такім чынам тлумачальная сіла канцэпцыі абмяжоўваецца сітуацыямі неадназначнасці ці спакою<ref>{{Кніга|загаловак=Gray, Colin S. (1999). "Strategic Culture as Context: The First Generation of Theory Strikes Back". Review of International Studies. 25 (1): 49–69. doi:10.1017/S0260210599000492}}</ref>. Івар Нойман і Хенрыка Хейка вызначаюць наступныя моманты<ref>{{Кніга|загаловак=Neumann, Iver B. and Henrikki Heikka. Grand Strategy, Strategic Culture, Practice. The Social Roots of Nordic Defence // Cooperation and Conflict. Vol. 40, 2005, No. 1. — P. 5-23}}</ref>: -даследаванні стратэгічнай культуры асінхронныя з даследаваннямі культуры ў іншых дысцыплінах. -узнікае праблема суадносін фарміравання стратэгічнай культуры і паводзін, бо як можна інтэрпрэтаваць стратэгічныя паводзіны, калі не ў кантэксце стратэгічнай культуры -антраполагі і амаль усе сацыёлагі выкарыстоўваюць паняцце «культура» не як незалежную зменную, а як канстытутыўнае паняцце. -культура з'яўляецца перадумоваю дзеянняў, тым, што робіць дзеянні магчымымі. -культура не мае выразных межаў, яна з'яўляецца нявызначаным цэлым, полем узаемна перасякальным з іншымі цэлымі сферамі жыцця чалавека і грамадства таго ж кшталту. == Стратэгічная культура Вялікабрытаніі і Польшчы. == * Любая культура, яе каштоўнасці і нормы фармуюцца ў элітных групах напрацягу некалькіх пакаленняў праз фармальную і нефармальную сістэму адукацыі і функцыянаванне дзяржаўных інстытутаў і грамадскіх арганізацый. Такім чынам неабходнай умовай дзеля існавання стратэгічнай культуры з'яўляецца працяглы час існавання дзяржаўнасці і асэнсоўваючых уласныя мэты элітных груп. Вялікабрытанія мае ўласную ядзерную зброю і была звышдзяржавай, Польшча - не. * Вызначальнай характарыстыкай брытанскай стратэгічнай культуры з'яўляецца дылема [[атлантызм]]<nowiki/>у/[[Еўрапеізм|еўрапеізму]] (быць моцным на моры, адначасова мець надзейных саюзнікаў і выбудоўваць выгодны баланс сілаў на кантыненце). На сёння: 1) Адбыўся распад каланіяльнай імперыі, але засталіся рэшткі статусу і атрыбутаў вялікай дзяржавы (пастаянны член Савета Бяспекі ААН; 2) Есць уласная ядзерная зброя (1952 г). 3) Робіцца акцэнт на мультылатэралізме ўласнага грамадства (НАТА, ААН, з 1973 г. і да выхаду — ЕС) і праз яго магчымасць захавання ўплыву ў свеце. * Каланіяльнае мінулае спрычынілася да асаблівага пачуцця міжнароднай адказнасці за падтрыманне міру і вырашэнне крызісаў асабліва ў былых калоніях. У мірныя часы 1990-х- пач. ХХІ ст. прагматычны падлік прывеў эліты да праяўлення гнуткасці як прынцыпа развіцця ўзброеных сілаў. Было праведзена хуткае і эфектыўнае рэфармаванне (скарачэнне) сухапутных ўзброеных сіл пасля заканчэння халоднай вайны (з 315 000 да 210 000 да 2004 г.). Згодна з існаваўшай Абарончай дактрынай, і спецыяльныя часткі мабільных ўзброеных сілаў павінны вырашаць шырокі спектр праблем, якія могуць узнікнуць у лакальных канфліктах<ref>{{Кніга|загаловак=Matlary, Janne Haaland. When Soft Power Turns Hard: Is an EU Strategic Culture Possible? // Security Dialogue. 2006. Vol. 37 (1)}}</ref>. Пасля поўнамаштабнага напада Расеі на Украіну Брытанія актыўна падтрымала Украіну. На сённяшні момант Вялікабрытанія мае вялікі флот, авіяцыю, але мізэрныя і недастаковыя сухапутныя сілы дзеля любой вайны на кантынеце. * Польская стратэгічная культура была сфарміравана [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], паразай у верасні 1939 года, акупацыяй, навязаным саюзам у рамках [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскай дамовы]] і трансфармацыяй пасля 1989 года, якая завяршылася ўступленнем у НАТА (1999) і ЕС (2004)<ref>{{Кніга|загаловак=Olaf Osica. Poland: A New European Atlanticist at a Crossroads?. „European Security”. 13 (4), s. 301–322, 2004. DOI: 10.1080/09662830490499984}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Roman Kuźniar: Poland's Foreign Policy after 1989. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2009}}</ref>. Сярод трывалых яеэлементаў — пачуццё пагрозы з боку Расіі; недавер да заходніх гарантый, які ўкараніўся ў вопыце пасіўнасці Францыі і Вялікабрытаніі ў верасні 1939 года і здрады ў Ялце; рамантычная традыцыя ўзброенага супраціву незалежна ад шанцаў на поспех (Лістападаўскае паўстанне 1930, Студзеньскі паўстанне 1863, Варшаўскае паўстанне 1944); і моцны [[атлантызм]] пасля 1989 года. Осіца ахарактарызаваў Польшчу як новага еўрапейскага атлантыста, падкрэсліўшы, што польскі атлантызм вынікае з разліку, што толькі Злучаныя Штаты маюць патэнцыял стрымаць Расію<ref>{{Кніга|загаловак=Olaf Osica. Poland: A New European Atlanticist at a Crossroads?. „European Security”. 13 (4), s. 301–322, 2004. DOI: 10.1080/09662830490499984}}</ref>. * Расійскае ўварванне ва Украіну ў 2022 годзе паўплывала на польскую стратэгічную культуру не як шок (як у Фінляндыі ці Германіі), а як пацверджанне ўкаранёнай веры ў расійскую пагрозу. Адказ уключаў павелічэнне выдаткаў на абарону, ваенную падтрымку Украіны і лабіраванне ўмацавання ўсходняга флангу НАТА<ref>{{Кніга|загаловак=Monika Sus. Status-seeking in wartime: Poland's leadership aspirations and the response to the Russian invasion of Ukraine. „British Journal of Politics and International Relations”, 2025. DOI: 10.1177/13691481251329767}}</ref>. На 2026 г. Польшча будуе самую вялікую сухапутную армію ЕС і інфраструктуру дзеля яе. == Спасылкі == {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Ваенная стратэгія]] [[Катэгорыя:Тэорыя міжнародных адносін]] [[Катэгорыя:Геапалітыка]] [[Катэгорыя:Даследванні бяспекі]] cgodbcekkql2uvggv5w30yjnuh6w7zr Аб’ёмны аналіз 0 814408 5198399 5197218 2026-09-13T22:08:13Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198399 wikitext text/x-wiki '''Аб’ёмны аналіз''' — сукупнасць метадаў хімічнага колькаснага аналізу, заснаваных на вымярэнні аб’ёмаў раствораў, [[газ]]аў, асадкаў для вызначэння колькасці (канцэнтрацыі) пэўнага [[хімічнае рэчыва|рэчыва]]. Уключае метады тытрыметрычнага аналізу, газавага аналізу, ультрахімічнага аналізу, а таксама асаджэнне. Раней да аб’ёмнага аналізу адносілі толькі тытрыметрыю. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аб’ёмны аналіз|||}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Аналітычная хімія]] ad5y9da94xvuw0xtrvqlt5ia9m5fm0q Вільгельм Герман Абіх 0 814414 5198415 5197244 2026-09-13T22:10:30Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198415 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Вільгельм Герман Абіх''' (''Герман Вільгельмавіч''; {{Lang-de|Otto Wilhelm Hermann von Abich}}; {{ВД-Прэамбула}}) — геолаг. [[Акадэмік]] (1853), ганаровы член (1866) Пецярбургскай АН. Прафесар [[універсітэт Тарту|Дэрпцкага (г. Тарту) універсітэта]]. == Біяграфія == У 1841—76 гадах працаваў у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Вывучаў [[ледавік]]і, геалагічную будову, [[карысныя выкапні]], землетрасенні [[Каўказ]]а і [[Іран]]а. Адзін з першых звярнуў увагу на хімізм горных парод і значэнне [[палявыя шпаты|палявых шпатаў]] у складзе вывергнутых парод. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абіх Вільгельм Герман|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Абіх Вільгельм Герман}} [[Катэгорыя:Геолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Геолагі Расійскай імперыі]] aipg4dqgwv159jt5zc2mh72f202tzup Ізідор Нагумовіч 0 814430 5198398 5197435 2026-09-13T22:07:56Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198398 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нагумовіч}} {{Навуковец | Месца працы = [[курорт у Друскеніках]] }} [[Файл:Izydor Hahumowicz o Druskienikach.jpg|міні|Вокладка трактата Ізідора Нагумовіча]] '''Ізідор Нагумовіч''' ({{lang-pl|Izydor Nahumowicz}}; {{ВДП}}) — лекар, аўтар медыцынскай працы пра лекаванне мінеральнымі водамі.<ref>{{Cite web|lang=|url=https://silo.tips/download/izydor-nahumowicz-i-jego-dzieo#modals|title=Izydor Nahumowicz (1800–1842) i jego dzieło o Druskiennickich wodach|author=Andrzej Kierzek, Jadwiga Kuciel-Lewandowska, Andrzej Pozowski, Małgorzata Paprocka-Borowicz, Marek Rej|website=ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE|date=2010, 56, 3|access-date=2026-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.historiamedycynywilenskiej.pl/slownik?|title=Nahumowicz Izydor|website=Słownik biograficzny lekarzy - Medycyna wileńska w XIX wieku|access-date=2026-09-11}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1800 годзе ў Вільні. У 1820—1825 гадах вывучаў медыцыну на медыцынскім факультэце Віленскага ўніверсітэта. У 1826 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «''De pedis defformitatibus''» («Пра дэфармацыі ступні», Вільня, 42 с.). У 1827 годзе быў прызначаны малодшым лекарам у Жамойцкі драгунскі полк. Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] яго западозрылі ў дапамозе паўстанцам; у выніку ён быў пазбаўлены звання, звольнены з ваеннай службы і сасланы ў [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]. Пасля вызвалення з ссылкі працаваў пазаштатным асістэнтам бальніцы ў Гродне, але хутка быў звольнены і з гэтай пасады. З таго часу вёў прыватную медыцынскую практыку ў Гродне, а ў летнія сезоны працаваў лекарам на курорце ў [[Друскенікі|Друскеніках]]. Памёр у 1842 годзе ў Гродне. == Трактат 1841 года == Яго кніга «''Sposób leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach''» («''Спосаб лячэння салёнымі мінеральнымі водамі ў Друскеніках''», Гродна, 1841) — гэта практычны кіраўнік для пацыентаў курорта. гэта было маштабнае для свайго часу выданне з 88 падраздзеламі, дзе Нагумовіч, абапіраючыся на хімічны аналіз солевых крыніц (зроблены Ігнатам Фонбергам у 1838 г.), апісваў паказанні і супрацьпаказанні да курортнага лячэння, тэрміны і рэжым прыёму вады і ваннаў (з падзелам тэмпературы паводле шкалы Рэамюра), а таксама дыету і паводзіны курортніка — ад сну і адзення да забаўкаў і танцаў. Аўтар асабліва падкрэслівае, што нуда і нецярплівасць шкодзяць лячэнню, і прапануе як «лекі ад спліну» музыку, тэатр і танцы ў пэўным рытме (паланэз, кадрыль), лічачы вальс і галоп нездаровымі. Ён падрабязна пералічвае хваробы, пры якіх воды карысныя (залозістыя, скурныя, нервовыя, гінекалагічныя і інш.), і тыя стан, пры якіх іх ужыванне процівапаказана (сухоты лёгкіх, цяжарнасць, старэчая кволасць і інш.), а таксама настойвае, каб пацыенты лячыліся толькі пад наглядам урача. Шэраг яго рэкамендацый (напрыклад, значэнне свежага паветра і музыкі) выглядаюць надзіва актуальнымі і сёння. Сучасныя даследчыкі разглядаюць яго як выдатнага спецыяліста па мінеральных водах і адну з ключавых фігур, якія закласці падмурак бальнеалагічнай культуры Друскенікаў у першай палове XIX ст. == Працы == * [https://elibrary.mab.lt/items/78711c3e-231d-4b2d-a671-2857c813af60 Sposob leczenia się mineralnemi słonemi wodami w Druskienikach / opisał Izydor Nahumowicz. W Grodnie : nakładem autora, 1841, 140 p.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Нагумовіч Ізідор}} [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Медыкі]] [[Катэгорыя:Друскенікі]] c7m3f7aq5s6cjq4oxakr2ld8i9vi1rk Наталля Аляксандраўна Адамовіч 0 814446 5198396 5197457 2026-09-13T22:07:39Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198396 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамовіч}} {{Навуковец | Імя = Наталля Адамовіч | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Месца пахавання = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = філолаг, музеязнавец, старшы навуковы супрацоўнік | Месца працы = [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Музей Якуба Коласа]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = | Бацька = [[Алесь Адамовіч]] | Маці = Вера Сямёнаўна Адамовіч (пам. 2014) }} '''Ната́лля Алякса́ндраўна Адамо́віч''' (у шлюбе '''Шува́гіна'''; {{ДН|||1954}} — {{ДС|7|09|2026}}) — беларускі філолаг, спецыяліст у галіне музейнай справы, старшы навуковы супрацоўнік [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]], дачка і захавальніца спадчыны пісьменніка і грамадскага дзеяча [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1954 годзе ў сям'і пісьменніка Алеся Адамовіча і філолага Веры Сямёнаўны Адамовіч. Бацька пайшоў з жыцця ў 1994 годзе, маці — у 2014-м. Шмат гадоў працавала ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дзяржаўным літаратурна-мемарыяльным музеі Якуба Коласа]] ў [[Мінск]]у на пасадзе старшага навуковага супрацоўніка навукова-фондавага аддзела<ref name="kolas">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20170727143331/http://yakubkolas.by/supraco%d1%9eniki-muzeya/ |title=Супрацоўнікі музея |publisher=Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа |date= |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Была галоўнай захавальніцай спадчыны і даследчыцай архіваў свайго бацькі. Пасля яго смерці актыўна займалася публікацыяй лістоў і запісных кніжак пісьменніка, арганізацыяй выставак, удзельнічала ў падрыхтоўцы новых выданняў яго твораў, сустракалася са школьнікамі і студэнтамі<ref name="nn">{{cite web |url=https://nashaniva.com/404055 |title=Пайшла з жыцця Наталля Адамовіч |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2002 годзе разам з маці арганізавала ў [[Музей гісторыі беларускай літаратуры|Музеі гісторыі беларускай літаратуры]] выставу да 75-годдзя А. Адамовіча і дамаглася выдання ў 2001 годзе яго апошняй кнігі ўспамінаў «Vixi» («Пражыта»). У 2007 годзе разам з Верай Сямёнаўнай уклала зборнік «…Имя сей звезде Чернобыль», у які ўвайшлі творы і публікацыі бацькі, прысвечаныя [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофе]]<ref name="svaboda1">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33849198.html |title=Памерла Натальля Адамовіч, дачка і захавальніца спадчыны пісьменьніка Алеся Адамовіча |author= |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=7 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref><ref name="sb">{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/prozhito-dlya-vechnosti.html |title=Прожито для вечности |author=Людмила Рублевская |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |date=19 верасня 2003 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. Наталля Адамовіч была неад'емнай часткай гісторыі літаратурнай [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі імя Алеся Адамовіча]], заснаванай [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтрам]] у 1995 годзе: яна пастаянна падтрымлівала прэмію, прымала ўдзел ва ўшанаванні лаўрэатаў і асабіста ўручала ўзнагароды<ref name="svaboda1"/><ref name="svaboda2">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/26876976.html |title=Ляўрэатамі прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча — Някляеў і Трафімчык |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=2 сакавіка 2015 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. У 2018 годзе яна перадала грашовую частку прэміі, атрыманую дырэктарам Беларускай службы Радыё Свабода [[Аляксандр Лукашук|Аляксандрам Лукашуком]], на стварэнне бюста бацькі ў [[Глуша (пасёлак)|Глушы]]<ref name="svaboda3">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/29255343.html |title=Аляксандар Лукашук атрымаў прэмію імя Алеся Адамовіча. ФОТА |author=Іна Студзінская |publisher=Радыё Свабода |date=28 мая 2018 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Многія гады змагалася за ўвекавечанне памяці Алеся Адамовіча ў Глушы (Бабруйскі раён), дзе ён правёў дзяцінства і партызаніў. Дамаглася, каб вуліцу, на якой стаяла былая аптэка (месца працы яе бабулі і явачная кватэра падпольшчыкаў), перайменавалі, а таксама збірала дакументы, фатаграфіі і асабістыя рэчы для стварэння ў Глушы музея ваеннага летапісу «Вайна пад стрэхамі». Актыўна падтрымлівала грамадскія ініцыятывы: у 2018 годзе прысутнічала на адкрыцці арт-аб'екта «Прыпынак Адамовіча», а ў 2019 годзе — на адкрыцці ў Глушы бюста Алеся Адамовіча, створанага на ахвяраванні грамадскасці<ref name="svaboda4">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/27583187.html |title=Распачаты збор сродкаў на музэй Алеся Адамовіча ў Бабруйскім раёне |publisher=Радыё Свабода |date=1 сакавіка 2016 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref><ref name="svaboda5">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/30261572.html |title=На малой радзіме Алеся Адамовіча за народныя грошы паставілі першы ў Беларусі помнік клясыку |publisher=Радыё Свабода |date=9 лістапада 2019 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Памерла 7 верасня 2026 года на 73-м годзе жыцця. Цырымонія развітання прайшла 9 верасня ў рытуальным доме ў Мінску. Пахаваная ў пасёлку Глуша на Бабруйшчыне, побач з магіламі бацькоў і іншых сваякоў<ref name="svaboda6">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33850351.html |title=Натальлю Адамовіч пахаваюць у Глушы побач з бацькам і маці |publisher=Радыё Свабода |date=8 верасня 2026 |accessdate=11 верасня 2026 |lang=be-tarask}}</ref>. Журналіст і пісьменнік [[Аляксандр Лукашук]] назваў яе «садоўнікам саду памяці вялікай эпохі»<ref name="svaboda1"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Наталля Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 7 верасня]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бабруйскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Дзяржаўнага літаратурна-мемарыяльнага музея Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] rqnl5p8s2t8irzwol3qyw4lrrkcztwb Галатэя (нерэіда) 0 814450 5198395 5197471 2026-09-13T22:07:35Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5198395 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Галатэя}} {{Універсальная картка}} '''Галатэя''' ({{lang-grc|Γαλάτεια}}) — у грэчаскай міфалогі марское божышча, нерэіда — дачка [[Нерэй|Нерэя]] і Дарыда, увасабленне спакойнага [[мора]]. У яе закаханы страшны сіцылійскі цыклоп [[Паліфем]]. Галатэя кахае прыгожага [[Акід]]а, сына ляснога бога [[Пан (міфалогія)|Пана]]. З рэўнасці цыклоп забіў Акіда, Галатэя ператварыла свайго каханка ў цудоўную празрыстую рэчку. У яе гонар названы [[(74) Галатэя|астэроід]] і [[Галатэя (спадарожнік)|спадарожнік Нептуна]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Галатэя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{няма катэгорый|date=2026-09-13}} 6sxm7e2b9u9lkfwyzov2n4nb0ej5ks9 Абугіда 0 814467 5198394 5197647 2026-09-13T22:07:21Z KrBot 24355 + {{няма катэгорый}} 5198394 wikitext text/x-wiki '''Абугіда''' (ад [[геэз]] አቡጊዳ, ''abugida''), або '''алфавітна-складовае пісьмо''', — тып [[пісьмо|пісьма]], у якім асноўны знак звычайна абазначае [[зычны гук|зычны]] разам з уласцівым яму [[галосны гук|галосным]], а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнай мадыфікацыяй асноўнага знака або дадатковымі залежнымі знакамі.<ref name="Daniels1990">Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.</ref><ref name="UnicodeTypology">[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-6/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 6: Writing Systems and Punctuation]. — Unicode Consortium.</ref> У большасці абугід знак зычнага без дадатковага паказчыка чытаецца з пэўным галосным, часта /a/ або яго рэфлексам; адсутнасць галоснага пры зычным можа пазначацца асобным знакам.<ref name="UnicodeIndic">[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-12/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 12: South and Central Asia-I]. — Unicode Consortium.</ref> [[Файл:Brahmika.svg|міні|справа|300пкс|Мадыфікацыі знака ''ка'' ў [[брахмі]], якія паказваюць розныя галосныя. Сістэматычная змена асноўнага знака — характэрны прынцып абугіды]] Абугіда займае прамежкавае структурнае становішча паміж [[алфавіт]]ам і [[складовае пісьмо|складовым пісьмом]]. Ад алфавіта яна адрозніваецца тым, што зычны і галосны звычайна не маюць раўнапраўных незалежных знакаў у складзе, а ад класічнага складовага пісьма — тым, што знакі для складоў з аднолькавым зычным сістэматычна звязаны паміж сабой.<ref name="DanielsBright">Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0.</ref> Ад [[кансанантнае пісьмо|кансанантнага пісьма, або абджада]], абугіда адрозніваецца абавязковай і структурна рэгулярнай перадачай галосных у складзе.<ref name="Daniels1990" /> Найбольшую групу абугід утвараюць [[Брахмійскія пісьменнасці|пісьменнасці, якія паходзяць ад брахмі]]. Да іх належаць [[дэванагары]], бенгальска-асамскае, гуджараці, гурмукхі, орыя, тамільскае, тэлугу, канада, малаялам, сінгальскае, тыбецкае, бірманскае, тайскае, лаоскае, кхмерскае, яванскае, балійскае і шмат іншых пісьменнасцей Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі.<ref name="UnicodeIndic" /> == Тэрмін == Тэрмін ''abugida'' як назву асобнага тыпу сістэм пісьма прапанаваў у 1990 годзе амерыканскі мовазнавец [[Пітэр Дэніэлс]].<ref name="Daniels1990" /> Ён утвораны ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ — ''a-bu-gi-da'' — першых чатырох знакаў аднаго з традыцыйных парадкаў эфіопскага пісьма [[геэз]]. Назва пабудавана паводле таго ж прынцыпу, што словы ''[[алфавіт]]'' ад грэчаскіх ''альфа'' і ''бэта'' і ''[[абджад]]'' ад арабскай паслядоўнасці ''аліф — ба — джым — даль''.<ref name="DanielsBright" /> Да ўвядзення тэрміна ''абугіда'' сістэмы гэтага тыпу апісвалі рознымі назвамі. Дэйвід Дырынгер ужываў паняцце паўскладовага пісьма, Джэймс Февр'е — ''неасілабізму'', а ў пазнейшай англамоўнай літаратуры пашырыўся таксама тэрмін ''alphasyllabary'' — «алфавітна-складовая сістэма».<ref>Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.</ref><ref name="DanielsBright" /> У беларускай і ўсходнеславянскай традыцыі брахмійскія і эфіопская сістэмы раней часта ўключаліся ў шырокую катэгорыю '''складовага пісьма'''. У такой класіфікацыі брахмі, кхароштхі і эфіопскае пісьмо разглядаліся як складовыя сістэмы, якія ўзніклі ў выніку вакалізацыі кансанантнага пісьма.<ref>''Беларуская мова. Прафесійная лексіка'': вучэбны дапаможнік. — Мінск, 2011.</ref> Сучасны тэрмін ''абугіда'' дазваляе адрозніць іх структурны прынцып ад уласна складовых пісьменнасцей, дзе кожнае спалучэнне зычнага і галоснага мае асобны, не абавязкова графічна звязаны знак.<ref name="Daniels1990" /> == Прынцып будовы == === Уласцівы галосны === Асноўнай асаблівасцю тыповай абугіды з'яўляецца '''ўласцівы галосны''' — галосны, які аўтаматычна разумеецца пасля зычнага, калі пры знаку няма іншага паказчыка. У [[дэванагары]], напрыклад, знак क абазначае не проста /k/, а склад /ka/.<ref name="UnicodeIndic" /> Калі пасля /k/ павінен гучаць іншы галосны, асноўны знак мадыфікуецца залежным знакам галоснага: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Напісанне ! Значэнне ! Прынцып |- | क | ''ka'' | асноўны знак з уласцівым /a/ |- | कि | ''ki'' | क + залежны знак /i/ |- | कु | ''ku'' | क + залежны знак /u/ |- | के | ''ke'' | क + залежны знак /e/ |- | को | ''ko'' | क + залежны знак /o/ |- | क् | ''k'' | к + [[вірама]], уласцівы галосны адменены |} <ref name="UnicodeIndic" /> Такім чынам, графемы ''ka'', ''ki'', ''ku'', ''ke'' і ''ko'' не з'яўляюцца пяццю незалежнымі складовымі знакамі, як гэта было б у тыповым [[складовае пісьмо|складовым пісьме]]. Яны ўтвараюцца вакол аднаго зычнага знака з сістэматычнымі паказчыкамі галосных.<ref name="DanielsBright" /> === Незалежныя і залежныя галосныя === У многіх брахмійскіх абугідах галосныя маюць дзве формы. '''Незалежная форма''' выкарыстоўваецца, калі склад пачынаецца з галоснага, а '''залежная форма''' далучаецца да знака зычнага і замяняе яго ўласцівы галосны.<ref name="UnicodeIndic" /> Залежныя знакі галосных у індыйскай традыцыі часта называюцца '''матрамі''' (санскр. ''mātrā''). Яны могуць размяшчацца справа, злева, над або пад знакам зычнага, а часам складацца з некалькіх графічных элементаў па розныя бакі ад яго.<ref name="UnicodeIndic" /> Таму графічны парадак элементаў не заўсёды непасрэдна адпавядае парадку гукаў у маўленні. Напрыклад, у дэванагары залежны знак /i/ графічна знаходзіцца перад зычным: कि ''ki'', хоць у гукавой паслядоўнасці галосны ідзе пасля /k/.<ref name="UnicodeIndic" /> === Вірама і спалучэнні зычных === Для абазначэння зычнага без уласцівага галоснага ў многіх абугідах выкарыстоўваецца спецыяльны знак. У міжнароднай тэрміналогіі Unicode для брахмійскіх сістэм ужываецца санскрыцкая назва '''[[вірама]]''; у розных мовах існуюць таксама іншыя назвы, напрыклад ''халант'', ''хасант'' або ''пулі''.<ref name="UnicodeIndic" /> Вірама можа проста паказваць, што пасля зычнага няма галоснага, але ў многіх пісьменнасцях яна таксама ўдзельнічае ва ўтварэнні графічных спалучэнняў некалькіх зычных. Зычныя ў такіх спалучэннях могуць утвараць [[лігатура (пісьмо)|лігатуру]], размяшчацца адзін над адным або мець скарочаныя формы.<ref name="UnicodeBrahmi">[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/UnicodeStandard-17.0.pdf The Unicode Standard. Version 17.0]. — Unicode Consortium. — § 14.1 Brahmi.</ref> Арфаграфічную адзінку, якая можа ўключаць адзін або некалькі зычных разам з галосным і дадатковымі знакамі, у індыйскай традыцыі называюць '''акшара''' (санскр. ''akṣara''). Яна можа графічна адпавядаць цэламу складу, хоць яе будова застаецца сегментнай і раскладаецца на асобныя кампаненты.<ref name="DanielsBright" /> == Адрозненне ад іншых тыпаў пісьма == {| class="wikitable" ! Тып ! Асноўны прынцып ! Умоўны прыклад ! Прыклады сістэм |- | [[Кансанантнае пісьмо|Абджад]] | Асноўныя знакі перадаюць зычныя; галосныя не абазначаюцца або іх абазначэнне другаснае і часта неабавязковае | ''k-t-b'' | [[арабскае пісьмо|арабскае]], [[яўрэйскае пісьмо|яўрэйскае]] |- | '''Абугіда''' | Знак зычнага мае ўласцівы галосны; іншыя галосныя сістэматычна мадыфікуюць знак | ''ka → ki → ku'' | [[брахмі]], [[дэванагары]], тыбецкае пісьмо |- | [[Алфавіт]] | Зычныя і галосныя маюць раўнапраўныя асобныя літары | ''k + a'' | [[грэчаскі алфавіт|грэчаскі]], [[лацінскі алфавіт|лацінскі]], [[кірыліца]] |- | [[Складовае пісьмо]] | Кожны знак звычайна абазначае цэлы склад; знакі для ''ka'', ''ki'', ''ku'' не павінны мець сістэматычнай графічнай сувязі | ''ka / ki / ku'' | японская [[Кана (пісьмо)|кана]], [[чэрокі (пісьмо)|чэрокі]] |} <ref name="Daniels1990" /><ref name="UnicodeTypology" /> Такі падзел з'яўляецца тыпалагічным, а не генеалагічным. Адна сістэма можа гістарычна паходзіць ад пісьма іншага тыпу: напрыклад, эфіопская абугіда развілася з кансанантнага пісьма, а многія сучасныя брахмійскія абугіды — з ранняга брахмі.<ref name="DanielsBright" /> == Паходжанне і гісторыя == === Брахмі === [[Файл:Brahmi scripts.svg|міні|справа|300пкс|[[Брахмі]] і шэраг пісьменнасцей, якія гістарычна развіліся з яго]] Найбуйнейшая гістарычная сям'я абугід паходзіць ад [[брахмі]] — старажытнай сістэмы пісьма Паўднёвай Азіі, надзейна засведчанай у III ст. да н. э.<ref name="UnicodeBrahmi" /> У класічным брахмі зычны знак меў уласцівы галосны /a/, іншыя галосныя перадаваліся залежнымі знакамі, а адсутнасць галоснага магла абазначацца вірамай.<ref name="UnicodeBrahmi" /> Паходжанне самога брахмі канчаткова не высветлена. У навуковай літаратуры абмяркоўваліся яго сувязі з семіцкімі пісьменнасцямі, у першую чаргу з [[арамейскае пісьмо|арамейскім пісьмом]], а таксама магчымасць істотнай свядомай перабудовы запазычанага прынцыпу пры стварэнні сістэмы для індыйскіх моў.<ref>Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.</ref> На працягу наступных стагоддзяў брахмі распаўся на шматлікія рэгіянальныя формы. Ад іх развіліся практычна ўсе традыцыйныя пісьменнасці Індыйскага субкантынента, а праз іх — значная частка пісьменнасцей Тыбета і Паўднёва-Усходняй Азіі.<ref name="UnicodeIndic" /> === Індыйскія пісьменнасці === У сучаснай Індыі да абугід належаць дэванагары, бенгальска-асамскае, гурмукхі, гуджараці, орыя, тамільскае, тэлугу, канада і малаялам. Нягледзячы на значныя адрозненні ў форме знакаў, іх будова захоўвае агульны брахмійскі прынцып: зычны з уласцівым галосным, незалежныя і залежныя формы галосных і сродкі для абазначэння зычнага без галоснага.<ref name="UnicodeIndic" /> [[Дэванагары]] выкарыстоўваецца, у прыватнасці, для [[хіндзі]], [[маратхі]], [[непальская мова|непальскай мовы]] і санскрыту. У дэванагары ўласцівы галосны асноўнага зычнага знака — /a/, але рэальнае чытанне ў сучасных мовах можа адрознівацца праз гістарычныя змены і арфаграфічныя правілы, напрыклад выпадзенне шва ў хіндзі.<ref name="UnicodeIndic" /> Паўднёваіндыйскія пісьменнасці таксама паходзяць ад брахмі, але іх формы і спосабы ўтварэння спалучэнняў істотна разышліся з паўночнаіндыйскімі. Яны былі прыстасаваны не толькі да індаарыйскіх, але і да [[дравідыйскія мовы|дравідыйскіх моў]], што прывяло да далейшага развіцця іх графічных сістэм.<ref name="UnicodeIndic" /> === Тыбет і Паўднёва-Усходняя Азія === Брахмійская традыцыя распаўсюдзілася праз Індыю на поўнач і ўсход. Да яе нашчадкаў належыць [[тыбецкае пісьмо]], ад якога, у сваю чаргу, развіліся некаторыя іншыя сістэмы Гімалайскага рэгіёна.<ref name="UnicodeIndic" /> На тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Азіі з паўднёваіндыйскіх форм развіліся бірманскае, кхмерскае, тайскае, лаоскае, монскае, яванскае, балійскае і шэраг іншых пісьменнасцей.<ref name="UnicodeIndic" /> Іх канкрэтная структура можа істотна адрознівацца ад дэванагары: напрыклад, у тайскім пісьме няма сістэмы зычных лігатур тыпу дэванагары, а залежныя знакі могуць размяшчацца паводле графічнага, а не фанетычнага парадку.<ref name="UnicodeTypology" /> Такім чынам, паняцце абугіды ахоплівае не адзін канкрэтны спосаб графічнага афармлення, а агульны структурны прынцып, які ў розных пісьменнасцях рэалізаваны па-рознаму.<ref name="DanielsBright" /> == Эфіопскае пісьмо == [[Файл:Geez-abugida.png|міні|злева|330пкс|Табліца знакаў эфіопскага пісьма [[геэз]]]] Другую важную гістарычную традыцыю ўяўляе [[эфіопскае пісьмо]], або пісьмо геэз. Яно развілося з старажытнага паўднёвааравійскага кансанантнага пісьма і першапачаткова таксама было абджадам.<ref name="DanielsBright" /> Прыблізна ў першай палове I тысячагоддзя н. э. сістэма была вакалізавана: формы зычных сталі рэгулярна змяняцца ў залежнасці ад галоснага, што стварыла структуру тыпу абугіды.<ref name="UnicodeEthiopic">[https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-19/ The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 19: Africa]. — Unicode Consortium. — § 19.1 Ethiopic.</ref> Назва ''абугіда'' паходзіць менавіта з эфіопскай традыцыі, ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ. Сучаснае эфіопскае пісьмо выкарыстоўваецца не толькі для літургічнай мовы геэз, але і для [[амхарская мова|амхарскай]], тыгрынья, тыгрэ і шэрагу іншых моў Эфіопіі і Эрытрэі.<ref name="UnicodeEthiopic" /> Структурна эфіопская сістэма адрозніваецца ад большасці брахмійскіх абугід. Яна не мае асобных матраў і вірамы ў індыйскім сэнсе: кожная серыя прадстаўлена наборам графічна звязаных форм з рознымі галоснымі.<ref name="UnicodeTypology" /> Таму ў некаторых класіфікацыях эфіопскае пісьмо разглядаюць як абугіду, а ў іншых, у тым ліку ў тэхнічнай класіфікацыі Unicode, яго сучасную структуру апісваюць бліжэй да складовага пісьма.<ref name="UnicodeTypology" /><ref name="UnicodeEthiopic" /> == Іншыя і памежныя сістэмы == Не ўсе сістэмы, якія маюць уласцівы галосны або сістэматычна звязаныя складовыя знакі, адназначна класіфікуюцца як абугіды. Розныя даследчыкі могуць па-рознаму вызначаць статус асобных гістарычных пісьменнасцей, асабліва калі іх структура не адпавядае класічнай брахмійскай мадэлі.<ref name="DanielsBright" /> Так, [[кхароштхі]], якое ўжывалася ў старажытнай Паўночна-Заходняй Індыі і Цэнтральнай Азіі, мае ўласцівы галосны і ў сучаснай тыпалогіі звычайна адносіцца да абугід, хоць генеалагічна звязваецца з арамейскім пісьмом.<ref name="DanielsBright" /> [[Меройскае пісьмо]] таксама мела асаблівасці, падобныя да прынцыпу ўласцівага галоснага, але яго класіфікацыя ў навуковай літаратуры неаднастайная.<ref>Rilly C., de Voogt A. ''The Meroitic Language and Writing System''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2012. — ISBN 978-1-107-00866-3.</ref> Такія выпадкі паказваюць, што катэгорыі ''алфавіт'', ''абджад'', ''абугіда'' і ''складовае пісьмо'' з'яўляюцца аналітычнымі мадэлямі. Рэальныя сістэмы могуць спалучаць прыкметы некалькіх тыпаў або змяняць структурны тып у ходзе сваёй гісторыі.<ref name="UnicodeTypology" /> == Асноўныя сучасныя абугіды == {| class="wikitable" ! Сям'я або сістэма ! Асноўны рэгіён ! Некаторыя мовы ! Паходжанне |- | [[Дэванагары]] | Паўднёвая Азія | хіндзі, маратхі, непальская, санскрыт | брахмійская |- | Бенгальска-асамскае пісьмо | Бангладэш, усход Індыі | бенгальская, асамская | брахмійская |- | Гурмукхі | Пенджаб | панджабі | брахмійская |- | Гуджараці | Гуджарат | гуджараці | брахмійская |- | Орыя | Адыша | одыя | брахмійская |- | Тамільскае пісьмо | Тамілнад, Шры-Ланка | тамільская | брахмійская |- | Тэлугу | Андхра-Прадэш, Тэлангана | тэлугу | брахмійская |- | Канада | Карнатака | канада | брахмійская |- | Малаялам | Керала | малаялам | брахмійская |- | Сінгальскае пісьмо | Шры-Ланка | сінгальская | брахмійская |- | [[Тыбецкае пісьмо]] | Тыбет, Гімалаі | тыбецкая, дзонг-кэ і інш. | брахмійская |- | Бірманскае пісьмо | М'янма | бірманская, монская і інш. | брахмійская |- | Кхмерскае пісьмо | Камбоджа | кхмерская | брахмійская |- | Тайскае пісьмо | Тайланд | тайская | брахмійская |- | Лаоскае пісьмо | Лаос | лаоская | брахмійская |- | Яванскае пісьмо | Інданезія | яванская | брахмійская |- | Балійскае пісьмо | Балі | балійская | брахмійская |- | [[Эфіопскае пісьмо|Эфіопскае пісьмо (геэз)]] | Эфіопія, Эрытрэя | амхарская, тыгрынья, геэз і інш. | паўднёвасеміцкая |} <ref name="UnicodeIndic" /><ref name="UnicodeEthiopic" /> == Камп'ютарнае прадстаўленне == У [[Юнікод]]зе абугіды не кадуюцца паводле адзінай універсальнай схемы. Спосаб кадавання залежыць ад структуры канкрэтнай пісьменнасці і яе традыцыйнага аналізу.<ref name="UnicodeTypology" /> Большасць брахмійскіх сістэм выкарыстоўвае мадэль, у якой асобна кадуюцца зычны знак, залежны знак галоснага і вірама. Камбінацыя гэтых элементаў можа адлюстроўвацца як адзін складаны графічны знак або лігатура; таму колькасць бачных гліфаў у шрыфце можа быць значна большай за колькасць асноўных кадаваных знакаў.<ref name="UnicodeIndic" /> Для тыбецкага і некаторых паўднёва-ўсходнеазіяцкіх пісьменнасцей выкарыстоўваюцца іншыя мадэлі размяшчэння і камбінавання знакаў. Эфіопскае пісьмо ў Unicode, у сваю чаргу, кадуецца пераважна як матрыца асобных знакаў, што адпавядаюць спалучэнням зычнага з галосным.<ref name="UnicodeTypology" /><ref name="UnicodeEthiopic" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Беларуская мова. Прафесійная лексіка'': вучэбны дапаможнік. — Мінск, 2011. * Дирингер Д. ''Алфавит'' / пер. с англ. — Москва: Издательство иностранной литературы, 1963. * Фридрих И. ''История письма''. — Москва: Наука, 1979. * Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // ''Journal of the American Oriental Society''. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731. * Daniels P. T., Bright W. (eds.). ''The World's Writing Systems''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0. * Diringer D. ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind''. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968. * Salomon R. ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages''. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — ISBN 0-19-509984-2. * ''The Unicode Standard''. Version 17.0. — Unicode Consortium, 2025. == Гл. таксама == * [[Пісьмо]] * [[Гісторыя пісьма]] * [[Гісторыя алфавіта]] * [[Алфавіт]] * [[Кансанантнае пісьмо]] * [[Складовае пісьмо]] * [[Брахмі]] * [[Дэванагары]] * [[Вірама]] * [[Эфіопскае пісьмо]] == Спасылкі == * [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-6/ Тыпалогія сістэм пісьма ў стандарце Unicode]. * [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/core-spec/chapter-12/ Пісьменнасці Паўднёвай і Цэнтральнай Азіі ў стандарце Unicode]. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Abugida_writing_systems Абугіды на Вікісховішчы]. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Brahmic_scripts Брахмійскія пісьменнасці на Вікісховішчы]. {{Сістэмы пісьма}} {{няма катэгорый|date=2026-09-13}} [[Катэгорыя:Абугіды]] [[Катэгорыя:Сістэмы пісьма]] [[Катэгорыя:Пісьмо]] 6r9gl5xeq0hcq97y395uy9sdyt28c4m Станіслаў Шумскі 0 814479 5198509 5197933 2026-09-14T06:44:25Z Aliaksei Lastouski 75892 5198509 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.</ref> == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка расійскай кампаніі 1812 года. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шэмет і Ганна Шэмет (у шлюбе з Міхалам Гадонам). У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]]. == Дзяцінства і адукацыя == Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы. У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі. == Ваенная служба і палітычная дзейнасць == Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай Вялікай арміі ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].<ref>{{артыкул | аўтар = Сцебурака Анатоль | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі | тып = зб. навук. прац | месца = Мінск | выдавецтва = РІВШ | год = 2022 | выпуск = 6 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766 | мова = be | accessdate = 2026-09-12 |спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}</ref> Падчас адступлення [[Вялікая армія|Вялікай арміі]], побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню. У 1819 годзе імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка Юзафа Горскага. == Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі == Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у. 12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]). У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапежыны. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шамёта распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шамётам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года. Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні. У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам. == Апошнія гады == [[Файл:W walkach i więzieniach. Pamiątniki z lat 1812-1848 by Szumski, Stanisław.jpg|міні|Выданне ўспамінаў Станіслава Шумскага, Вільня, 1931]] Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]]. 4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам. Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням. Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]. == Успаміны == * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.] * [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] bpmkrz206nw0fhtkgbi96ndqqjtgcw9 5198642 5198509 2026-09-14T07:49:20Z Aliaksei Lastouski 75892 5198642 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Станіслаў Шумскі''' ({{lang-pl|Stanisław Szumski}}; {{ВДП}}) — зямянін, [[Вайна 1812 года|напалеонаўскі афіцэр]], [[Маршалак шляхты|маршалак]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]], палітычны дзеяч, мемуарыст.<ref>''Sikorska-Kulesza Jolanta''. Stanisław Szumski // Polski Słownik Biograficzny. T. XLIX, s. 382—383.</ref> == Паходжанне і сям’я == Нарадзіўся 14 красавіка 1790 года ў маёнтку Шумск (Віленскі павет) у сям’і Ваўжынца Шумскага, літоўскага конюшага, уладальніка маёнтка Балоша ([[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]]), і Людвікі з Кашчыцаў, мядзельскай стараставічанкі. Меў старэйшую сястру Барбару (пам. 1840) і брата Юзафа (пам. 1842), удзельніка [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Па матчынай лініі быў у сваяцтве з сям’ёй Кашчыцаў; яго цётка Станіслава з Кашчыцаў была замужам за Станіславам Мірскім (Святаполк-Мірскім), а стрыечныя брат і сястра па цётцы — Францішак Шэмет і Ганна Шэмет (у шлюбе з Міхалам Гадонам). У шлюбе 13 красавіка 1819 года з Марыяй з Мірскіх (пам. 1821), стрыечнай сястрой, меў дачку Марыю (Марыяну) (1821—1851), якая 15 мая 1846 года выйшла замуж за [[Ігнат Дамінік Лапацінскі|Ігната Дамініка Лапацінскага]]. == Дзяцінства і адукацыя == Пасля смерці бацькі і продажу маці маёнтка Балоша сям’я пераехала ў Вільню, дзе жыла пры сям’і цёткі, Станіславы з Кашчыцаў Мірскай. Неўзабаве разам з Мірскімі, якія асцерагаліся рэпрэсій пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], выехаў у [[Галічына|Галіцыю]], у маёнтак Домброва ([[Тарноўскі павет]]). Каля 1795 года разам з братам Юзафам знаходзіўся ў [[Вена|Вене]]; іх адукацыяй амаль год займаўся прафесар [[Батаніка|батанікі]] [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай Галоўнай школы]] [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл]], які быў у навуковым падарожжы. У 1797 годзе разам з братам быў аддадзены ў [[Варшава|Варшаве]] ў шляхецкі пансіён Фрыдэрыка Гаўке. На радзіму вярнуўся з сям’ёй Мірскіх пасля абвяшчэння ў 1801 годзе імператарам [[Павел I (імператар расійскі)|Паўлам I]] [[Амністыя|амністыі]]; сям’я пасялілася ў маёнтку [[Завер’е]] ([[Нова-Аляксандраўскі павет]]). Разам з братам наведваў школы ў Вільні, дадаткова вучыўся дома ў гувернёра-француза. У 1807—1809 гадах вучыўся ў Віленскім універсітэце, які скончыў са ступенню кандыдата філасофіі. == Ваенная служба і палітычная дзейнасць == Пасля ўваходжання ў чэрвені 1812 года напалеонаўскай [[Вялікая армія|Вялікай арміі]] ў Вільню запісаўся ў яе шэрагі. У чыне капітана прайшоў расійскую кампанію як адзін з 25 штабных афіцэраў кавалерыйскага корпуса маршала [[Іаахім Мюрат|Іаахіма Мюрата]], пад непасрэдным камандаваннем начальніка штаба генерала [[Агюстэн Бельяр|Агюстэна Бельяра]], выконваў вельмі рызыкоўныя даручэнні — дастаўку дэпеш і загадаў у гарачых кропках фронту. Пасля [[Барадзінская бітва|бітвы пад Барадзіно]] (7 верасня 1812) некалькі разоў прарываўся праз лінію агню, каб перадаць загады Мюрата, і быў узнагароджаны [[Крыж Ганаровага легіёна|Крыжам Ганаровага легіёна]].<ref>{{артыкул | аўтар = Сцебурака Анатоль | загаловак = Usque ad finem. Ордэн Ганаровага легіёна Станіслава Шумскага | выданне = «Доўгі XIX век» у гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы: даследаванні па новай і найноўшай гісторыі | тып = зб. навук. прац | месца = Мінск | выдавецтва = РІВШ | год = 2022 | выпуск = 6 | url = https://elib.bsu.by/handle/123456789/349766 | мова = be | accessdate = 2026-09-12 |спасылка=https://www.elib.bsu.by/handle/123456789/349766}}</ref> Падчас адступлення Вялікай арміі, побач з параненым генералам [[Міхал Сакальніцкі|Міхалам Сакальніцкім]], дасягнуў 28 снежня [[Каралявец|Караляўца]], але там захварэў і пасля ўвахода расійскіх войскаў трапіў у палон. Дзякуючы заступніцтву сяброў пазбегнуў высылкі ў [[Варонеж]]. Выкліканы ў Варшаву дзеля ўрэгулявання вайсковага статусу, адмовіўся ўступіць у армію [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і пасля атрымання 16 снежня 1815 года адстаўкі вярнуўся ў Вільню. У 1819 годзе імператар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] прызначыў яго [[камер-юнкер]]ам; дзеля захавання тытула ў 1824 годзе паступіў на службу ў канцылярыю [[Віленскія ваенныя губернатары|віленскага ваеннага губернатара]] [[Аляксандр Міхайлавіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]]. У 1829 годзе шляхта выбрала яго маршалкам Віленскага павета, а з 1830 года ён выконваў таксама функцыю віленскага губернскага маршалка, замяшчаючы адсутнага маршалка [[Юзаф Горскі|Юзафа Горскага]]. == Удзел у паўстанцкім руху і ссылкі == Пасля выбуху [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831 гадоў]] у Каралеўстве Польскім стаў членам створанага ў Вільні на пачатку 1831 года тайнага Галоўнага камітэта, пакліканага для каардынацыі будучых паўстанцкіх дзеянняў на Літве (разам з [[Антоні Гарэцкі]]м, [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхалам Балінскім]], [[Эдвард Ян Ромер|Эдвардам Ромерам]] і інш.). Аднак не прыняў прапановы ўзначаліць паўстанне ў Вільні. Нягледзячы на гэта, у чэрвені 1831 года быў арыштаваны і змешчаны ў вязніцу ў [[Мінск]]у, пасля чаго тры месяцы знаходзіўся пад паліцэйскім наглядам у [[Смаленск]]у. 12 кастрычніка 1832 года следчая камісія прызнала беспадстаўнасць падазрэнняў аб удзеле ў паўстанні, аднак яго магчымае вяртанне на пасаду павятовага і губернскага маршалка паставіла ў залежнасць ад складання дэкларацыі вернападданства. Пасля вызвалення пасяліўся ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], у маёнтку Шумскіх Батокі ([[Расіенскі павет|Расейнскі павет]]). У 1834 годзе быў прызначаны віленскім генерал-губернатарам [[Мікалай Даўгарукаў|Мікалаем Даўгарукавым]] адным з дырэктараў Турэмнага камітэта, а таксама сакратаром яго Дамскага камітэта, які дзейнічаў пад старшынствам Пелагіі Сапегі. Па ініцыятыве стрыечнага брата Францішка Шэмета распачаў таго ж года супрацу з эмігранцкім асяроддзем князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама Ежы Чартарыйскага]] і разам з Шэметам стварыў у Вільні ў 1835 годзе тайны [[Літоўскі камітэт]], які дзейнічаў як агенда эмігранцкага [[Саюз Еднасці Нацыі|Саюза Еднасці Нацыі]], звязанага з [[Гатэль Ламбер|Гатэлем Ламбер]].[[Файл:Dmochowski Szumski.png|міні|Генрык Дмахоўскі. Партрэт Станіслава Шумскага. 1862]]17 ліпеня 1838 года быў арыштаваны ў [[Лібава|Лібаве]] пасля таго, як пры затрыманым сакратары Літоўскага камітэта [[Станіслаў Казакевіч|Станіславе Казакевічы]] быў знойдзены яго ліст. Перавезены ў Вільню, знаходзіўся ў зняволенні ў [[Базыльянскія муры (Вільня)|кляштары базыльянаў]], потым шаснаццаць тыдняў у кляштары місіянераў і зноў дзевятнаццаць тыдняў у кляштары базыльянаў, дзе сядзеў у камеры, суседняй з камерай [[Шыман Канарскі|Шымона Канарскага]]; падтрымліваў з ім кантакт да апошніх дзён перад яго пакараннем смерцю 27 лютага 1839 года. Прыгаворам ваеннага суда ад 8 лютага 1839 года быў разам з іншымі членамі Літоўскага камітэта залічаны да трэцяй катэгорыі абвінавачаных і асуджаны на пазбаўленне саслоўных правоў і вечнае пасяленне ў [[Сібір]]ы. На падставе канфірмацыі генерал-губернатара Даўгарукава, зацверджанай 3 сакавіка 1839 года імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]], быў асуджаны на пражыванне ў [[Вяцкая губерня|Вяцкай губерні]] пад паліцэйскім наглядам, але без страты саслоўных правоў. 31 сакавіка таго ж года быў вывезены з Вільні. У [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятцы]] пасяліўся разам з [[Юстын Грэбніцкі|Юстынам Грэбніцкім]] у наёмным доме, які стаў месцам сустрэч высланых. З жніўня 1840 года жыў у [[Волагда|Волагдзе]] з дачкой, якая прыехала да яго. Атрымаўшы паўгадовы адпачынак дзеля ўладкавання маёмасных спраў, прыехаў з ёй у жніўні 1842 года на Літву. Здабыў прыхільнасць віленскіх улад і дзякуючы заступніцтву ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] атрымаў 25 студзеня 1843 года згоду Мікалая I на заставанне ў краі пад паліцэйскім наглядам. == Апошнія гады == [[Файл:W walkach i więzieniach. Pamiątniki z lat 1812-1848 by Szumski, Stanisław.jpg|міні|Выданне ўспамінаў Станіслава Шумскага, Вільня, 1931]] Пасля ўрэгулявання абавязацельстваў перад крэдыторамі страціў увесь маёнтак. Дзякуючы пасагу жонкі пасяліўся ў Обабе, якое належала Мірскім, у складзе маёнтка Завер’е. У другой палове 1840-х гадоў зноў кантактаваў з эмісарамі Гатэля Ламбер, а таксама з [[Аніцэт Рэньер|Аніцэтам Рэньерам]], які кіраваў у Вільні змовай, звязанай з [[Польскае дэмакратычнае таварыства|Польскім дэмакратычным таварыствам]]. 4 красавіка 1847 года быў арыштаваны і змешчаны ў кляштар дамініканаў у Вільні. Дзякуючы заступніцтву свякрові дачкі, Дароты Лапацінскай, перад намеснікам Каралеўства Польскага [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іванам Паскевічам]], быў вызвалены 4 жніўня таго ж года і канчаткова 4 сакавіка 1848 года памілаваны; аднак да 26 жніўня 1856 года заставаўся пад паліцэйскім наглядам. Угавораны зяцем, Ігнатам Дамінікам Лапацінскім, напісаў мемуары, у якіх апісаў свой удзел у расійскай кампаніі 1812 года, ход паўстання 1830—1831 гадоў на Літве, а таксама сувязі з канспірацыямі 1830-х і 1840-х гадоў. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] жыў у Вільні ў Лапацінскага, які тады належаў да [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]], і дапамагаў паўстанцам, а пасля — вязням. Памёр 3 ліпеня 1871 года ў Вільні ад халеры, пахаваны на [[Могілкі Росы|могілках Росы]]. == Успаміны == * [https://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=32234 W walkach i więzieniach: pamiętniki z lat 1812—1848. Wilno: drukiem Józefa Zawadzkiego, 1831.] * [https://knihi.com/Stanislau_Sumski/U_bitvach_i_viaznicach_Uspaminy_pra_1812-1848_hady_zip.html У бітвах і вязьніцах. Успаміны пра 1812—1848 гады (у агучцы Сяргея Дубаўца)] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шумскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] 7qdo4wcjqtkugvq6e04fjqsjlkl042l Трафім Сямёнавіч Радзюк 0 814500 5198242 5198181 2026-09-13T13:05:44Z JerzyKundrat 174 5198242 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна|Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-заходняй групы]] ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Радзюк Трафім Сямёнавіч|выданне=Лідскі летапісец|год=2011|нумар=3 (55)|старонкі=22—27|спасылка=https://www.academia.edu/100995982/Лідскі_летапісец_2011_3_55_|ref=}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] 1b2fitbnduffkuxd2xchk822v7toetq 5198393 5198242 2026-09-13T22:06:58Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5198393 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Радзюк}} {{Палітык | Імя = Трафім Сямёнавіч Радзюк | Арыгінал імя = {{lang-ru|Трофим Семёнович Радюк}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Адукацыя = [[Вышэйшая камуністычная сельскагаспадарчая школа Беларусі імя У. І. Леніна|Вышэйшая сельскагаспадарчая камуністычная школа імя У. І. Леніна]] ў Мінску (1936), [[Вышэйшая школа партарганізатараў пры ЦК УКП(б)]] (1946), [[Вышэйшая партыйная школа пры ЦК КПСС]] (1956) | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = [[УКП(б)]] (з 1929), [[КП(б)Б]], [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга|1943}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 1 ступені|1944|1945}}{{!!}}{{Медаль Партызану Айчыннай вайны 2 ступені|1946}}{{!!}}{{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!}}} }} '''Трафім Сямёнавіч Радзюк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч, адзін з арганізатараў партызанскага руху на тэрыторыі Мінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны. == Біяграфія == [[Файл:Школа подготовки партизанских кадров.jpg|міні|290x290пкс|Школа падрыхтоўкі партызанскіх кадраў (школа дыверсантаў). Камісар школы старшы палітрук Т. С. Радзюк праводзіць заняткі па матэрыяльнай частцы вінтоўкі. Калінінскі фронт, в. Шэйна. Верасень 1942 г.]] Нарадзіўся 13 ліпеня 1906 года у сялянскай сям’і ў вёсцы Лошніца Барысаўскага раёна Мінскай вобласці.<ref name="will">{{Cite web|url=https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Будзем памятаць|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Член УКП(б) з 1929 года.<ref name="will" /> Да 1925 года працаваў у сельскай гаспадарцы. З 1925 года — загадчык аддзела піянераў Барысаўскага райкама ЛКСМБ. У 1928 годзе прызваны ў Чырвоную Армію, служыў да 1930 года.<ref name="moypolk">{{Cite web|url=https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich|title=Радюк Трофим Семёнович|publisher=Бессмертный полк|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> Пасля дэмабілізацыі ў 1930 годзе вучыўся на рабфаку ў Барысаве. У 1933 годзе накіраваны на вучобу ў Камуністычны ўніверсітэт імя У. І. Леніна ў Мінску, які скончыў у 1936 годзе. Пасля заканчэння вучобы працаваў намеснікам дырэктара Рудзенскай МТС па палітчасці.<ref name="moypolk" /> З 1938 года — першы сакратар Рудзенскага, а затым Камянецкага райкамаў КП(б)Б.<ref name="borlib">{{Cite web|url=https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god|title=Календарь знаменательных и памятных дат Борисовщины 2021 год|publisher=Борисовская центральная районная библиотека|lang=ru|accessdate=2026-09-12|website=Государственное учреждение культуры «Борисовская центральная районная библиотека им. И.Х. Колодеева»}}</ref> З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў ліпені 1941 года па заданні ЦК КП(б)Б накіраваны ў тыл ворага. У верасні 1941 года па стане здароўя выбыў на савецкую тэрыторыю, знаходзіўся на лячэнні. З студзеня 1942 года — на Калінінскім фронце ў складзе [[Паўночна-заходняя аператыўная група|Паўночна-заходняй групы]] ЦК КП(б)Б. З кастрычніка 1942 па жнівень 1943 года зноў у тыле ворага — упаўнаважаны ЦК КП(б)Б і Беларускага штаба партызанскага руху. У лістападзе 1942 — ліпені 1943 года — член Барысаўскага падпольнага міжрайоннага партыйнага цэнтра Барысаўска-Бягомльскай партызанскай зоны. З 1943 года — у апараце ЦК КП(б)Б.<ref name="borlib" /> У 1945 годзе накіраваны на вучобу ў Вышэйшую школу партарганізатараў пры ЦК УКП(б), якую скончыў у 1946 годзе. У 1956 годзе скончыў Вышэйшую партыйную школу пры ЦК КПСС.<ref name="borlib" /> Пасля вайны, з 1947 года, працаваў намеснікам старшыні Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных.<ref name="moypolk" /> З 1951 па 1954 год — першы сакратар Гродзенскага гаркама КП(б)Б. У 1954—1955 гадах — першы сакратар Лідскага райкама КП(б)Б, з 1955 года — першы сакратар Лідскага гаркама КПБ.<ref name="will" /> Быў членам ЦК КПБ (1954—1959). Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1961).<ref name="will" /> Памёр 12 чэрвеня 1961 года. Пахаваны ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Узнагароды == * Ордэн Чырвонага Сцяга (16 верасня 1943)<ref name="pamyat">{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/|title=Радюк Трофим Семенович|publisher=Память народа|lang=ru|accessdate=2026-09-12}}</ref> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 1-й ступені (двойчы, 1944, 1945)<ref name="moypolk" /> * Медаль «Партызану Айчыннай вайны» 2-й ступені (1946)<ref name="will" /> * Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»<ref name="pamyat" /> == Памяць == * Імем Т. С. Радзюка названая вуліца ў горадзе Ліда.<ref name="will" /> == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=|загаловак=Радзюк Трафім Сямёнавіч|выданне=Лідскі летапісец|год=2011|нумар=3 (55)|старонкі=22—27|спасылка=https://www.academia.edu/100995982/Лідскі_летапісец_2011_3_55_|ref=}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85323820/ Старонка на сайце «Память народа»] * [https://will-remember.ru/familii_na_r/radyuk_trofim_semyonovich.htm Радзюк Трафім Сямёнавіч на сайце «Будзем памятаць»] * [https://borlib.by/3899-kalendar-znamenatel-nykh-i-pamyatnykh-dat-borisovshchiny-2021-god Каляндар знакамітых і памятных дат Барысаўшчыны] * [https://www.moypolk.ru/soldier/radyuk-trofim-semenovich Радюк Трофим Семёнович на сайце «Бессмертный полк»] {{ізаляваны артыкул|date=2026-09-13}} {{DEFAULTSORT:Радзюк Трафім Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Лідзе]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Гродзенскага гаркама КПБ]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары Лідскага райкама КПБ]] rcc2pf4ntpemomnx8uwif9fgantr6qf Гета ў Бабінавічах 0 814504 5198530 5198026 2026-09-14T07:14:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5198530 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Babinovichi 1a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Бабінавічах''' (верасень 1941 — сакавік 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічы]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1926 годзе ў [[Бабінавічы (Лёзненскі раён)|Бабінавічах]] пражывала 332 яўрэі (32.1% жыхароў)<ref>Л. Л. Полевой. Русские евреи. Аналитический справочник. — Нью-Йорк — Портланд, Орегон. — 2010</ref>, а перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] яўрэі складалі палову насельніцтва мястэчка<ref>{{Cite web |url=http://mishpoha.org/library/07/0707.php |title=Серия «Мое местечко». «Следы на земле». |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428010211/http://mishpoha.org/library/07/0707.php |url-status=live }}</ref><ref>''А. Шульман'', Следы на земле. Минск, Медисонт, 2009, стр. 161</ref>. 22 ліпеня 1941 года [[Вермахт|нямецкія войскі]] занялі Бабінавічы. Акупацыя доўжылася да 25 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|с=168}}. На той момант не паспелі эвакуявацца прыкладна 60-70 габрэяў, але акрамя іх у мястэчку да моманту акупацыі апынуліся яшчэ і тыя габрэі, якія прыехалі сюды з іншых гарадоў на адпачынак ці ўжо ратуючыся ад немцаў<ref name=autogenerated5>''Аркадий Шульман''. [http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html Место для памятника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160325053054/http://shtetle.co.il/Shtetls/babinovichi/babinovichi.html |date=25 сакавіка 2016 }}</ref>. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Бабінавічах акупанты сагналі прадстаўнікоў нацыянальнасці ў гета, якое складалася з некалькіх дамоў. Яўрэяў выкарыстоўвалі на работах і беспакарана здзекаваліся над імі. З захаваных сведчанняў вядома, напрыклад, што над маладой настаўніцай-габрэйкай паліцаі доўга здзекаваліся, як хацелі, а потым забілі<ref name=autogenerated5 />. Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці [[Яўрэйскі супраціў у перыяд Халакосту|габрэйскага супраціву]], і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826000241/http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=26 жніўня 2016 }}</ref>. Па гэтай прычыне ў канцы верасня — пачатку кастрычніка 1941 года гітлераўцы адабралі маладых здаровых яўрэяў-мужчын (чалавек 16-17), і забілі іх каля могілак. Пасля паліцаі прымусілі некалькіх сялян закапаць цела, і забілі іх таксама як сведак<ref name=autogenerated5 />. У лютым 1942 года немцы і паліцаі выгналі ўсіх яўрэяў з гета і пагналі па лёдзе праз [[Зелянское]] возера на супрацьлеглы бераг да вострава<ref name=autogenerated5 />. Пасля гэтага былі і яшчэ расстрэлы<ref>{{Cite web |url=http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |title=Детское письмо военных лет |access-date=2016-04-15 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306031134/http://meld.gorod.tomsk.ru/index-1290858642.php |url-status=live }}</ref>.У сакавіку 1942 года ў Бабінавічах было расстраляна 16 яўрэяў<ref>{{РЕЭ|БАБИНОВИЧИ}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Лёзненскi раён»|1992|I.П. Шамякін (галоўны рэдактар), I.I. Авін, Г.К. Кісялёў, Я.В. Малашэвіч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Лёзненскi раён». — Мн.: «Беларуская энцыклапедыя», 1992. — 592 с. — ISBN 5-85700-063-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Бабінавічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Бабінавічы (Лёзненскі раён)]] g6rk6rt7iz1y15rlm05fqrhj2by1ovv Ежы Асалінскі 0 814512 5198223 5198166 2026-09-13T12:18:27Z JerzyKundrat 174 /* Сям'я */ 5198223 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1595 годзе ў [[Сандамір]]ы ў сям’і [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. Атрымаў рознабаковую адукацыю. Спачатку ён вучыўся ў езуіцкай калегіі ў [[Пултуск]]у, а затым на працягу васьмі гадоў падарожнічаў па Еўропе, вывучаючы навукі ва ўніверсітэтах [[Грац]]а (Аўстрыя), Англіі, Францыі і Італіі. Валодаў некалькімі мовамі і славіўся як пераканаўчы аратар. Пасля вяртання на радзіму прыняў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1617—1618). Пры каралі [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонце III]] пачаў актыўную палітычную і дыпламатычную дзейнасць. У 1621 годзе ездзіў да караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], каб заручыцца падтрымкай у вайне супраць Асманскай імперыі і прасіць аб пасрэдніцтве ў адносінах са Швецыяй. Падчас пасольства да Папы [[Урбан VIII|Урбана VIII]] ў 1633 годзе Ежы Асалінскі здзейсніў уезд у горад з вялізнай раскошай: коні былі падкаваныя залатымі падковамі, якія знарок былі замацаваны слаба, каб губляцца на вачах у рымлян. Гэтая падзея зафіксавана на карцінах і гравюрах таго часу. За гэтую місію Папа Рымскі дараваў яму спадчынны тытул князя. Наступным годам (1634) тытул пацвердзіў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фердынанд II Габсбург]]. Пасля абрання на трон [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] ў 1632 годзе Ежы Асалінскі стаў ключавой фігурай у кіраванні дзяржавай і фактычным кіраўніком яе знешняй палітыкі. Ён паслядоўна займаў вышэйшыя пасады: маршалак сойма (1631), падскарбі вялікі каронны (1633), ваявода сандамірскі (з 1636), падканцлер каронны (1639–1643), Вялікі канцлер каронны (1643–1650). Выступаў за ўзмацненне каралеўскай улады і павелічэнне войска, што часта выклікала незадаволенасць сярод кансерватыўнай шляхты. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Багдана Хмяльніцкага]], Ежы Асалінскі шукаў шляхі мірнага і дыпламатычнага ўрэгулявання канфлікту. Ён цесна супрацоўнічаў з праваслаўным магнатам Адамам Кісялём, спрабуючы знайсці кампраміс з казакамі. Менавіта Асалінскі быў архітэктарам [[Збораўскі мір|Збораўскага міру]] (1649), які часова спыніў баявыя дзеянні. У 1648 годзе, пасля раптоўнай смерці караля Уладзіслава IV, канцлер Асалінскі стаў галоўным рухавіком абрання на трон яго брата — [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]], забяспечыўшы пераемнасць улады ў крытычны для краіны момант. Ежы Асалінскі раптоўна памёр падчас пасяджэння сойма ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1650 годзе. Як і бацька, ён быў пахаваны ў касцёле Святога Якуба ў горадзе [[Клімонтаў]], які сам і дабудаваў у барочным стылі. == Сям'я == Ежы Асалінскі ажаніўся ў 1620 годзе з Ізабелай Даніловіч. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей — сын і тры дачкі. Францішак Асалінскі, адзіны сын канцлера, памёр у маладым узросце яшчэ пры жыцці бацькі (у 1648 годзе), не пакінуўшы нашчадкаў. З яго смерцю згасла княжацкая лінія Ежы Асалінскага па мужчынскай лініі. Уршуля Асалінская выйшла замуж за [[Самуэль Ежы Каліноўскі|Самуіла Каліноўскага]], прадстаўніка знатнага роду, які займаў пасаду кароннага абознага і загінуў разам з бацькам у бітве пад Батогам (1652). Алена Асалінская выйшла стала жонкай Аляксандра Любамірскага, кашталяна кракаўскага. Яна ўспадкавала значную частку бацькавых уладанняў. Ганна Асалінская была замужам за Зыгмунтам Дэнгафам, старостам сакальскім і каронным харужым. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} foqwat4zzqmc5o8k1bhyugbuts1069z 5198224 5198223 2026-09-13T12:20:13Z JerzyKundrat 174 5198224 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Ежы Асалінскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч і дыпламат [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Блізкі дарадца караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV Вазы]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1595 годзе ў [[Сандамір]]ы ў сям’і [[Ян Збігнеў Асалінскі|Яна Збігнва Асалінскага]]. Атрымаў рознабаковую адукацыю. Спачатку ён вучыўся ў езуіцкай калегіі ў [[Пултуск]]у, а затым на працягу васьмі гадоў падарожнічаў па Еўропе, вывучаючы навукі ва ўніверсітэтах [[Грац]]а (Аўстрыя), Англіі, Францыі і Італіі. Валодаў некалькімі мовамі і славіўся як пераканаўчы аратар. Пасля вяртання на радзіму прыняў удзел у вайне з Маскоўскай дзяржавай (1617—1618). Пры каралі [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонце III]] пачаў актыўную палітычную і дыпламатычную дзейнасць. У 1621 годзе ездзіў да караля Англіі [[Якаў I (кароль Англіі)|Якава I]], каб заручыцца падтрымкай у вайне супраць Асманскай імперыі і прасіць аб пасрэдніцтве ў адносінах са Швецыяй. Падчас пасольства да Папы [[Урбан VIII|Урбана VIII]] ў 1633 годзе Ежы Асалінскі здзейсніў уезд у горад з вялізнай раскошай: коні былі падкаваныя залатымі падковамі, якія знарок былі замацаваны слаба, каб губляцца на вачах у рымлян. Гэтая падзея зафіксавана на карцінах і гравюрах таго часу. За гэтую місію Папа Рымскі дараваў яму спадчынны тытул князя. Наступным годам (1634) тытул пацвердзіў імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фердынанд II Габсбург]]. Пасля абрання на трон [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]] ў 1632 годзе Ежы Асалінскі стаў ключавой фігурай у кіраванні дзяржавай і фактычным кіраўніком яе знешняй палітыкі. Ён паслядоўна займаў вышэйшыя пасады: маршалак сойма (1631), падскарбі вялікі каронны (1633), ваявода сандамірскі (з 1636), падканцлер каронны (1639–1643), Вялікі канцлер каронны (1643–1650). Выступаў за ўзмацненне каралеўскай улады і павелічэнне войска, што часта выклікала незадаволенасць сярод кансерватыўнай шляхты. Калі ў 1648 годзе пачалося [[паўстанне Багдана Хмяльніцкага]], Ежы Асалінскі шукаў шляхі мірнага і дыпламатычнага ўрэгулявання канфлікту. Ён цесна супрацоўнічаў з праваслаўным магнатам [[Адам Кісель|Адамам Кісялём]], спрабуючы знайсці кампраміс з казакамі. Менавіта Асалінскі быў архітэктарам [[Збораўскі мір|Збораўскага міру]] (1649), які часова спыніў баявыя дзеянні. У 1648 годзе, пасля раптоўнай смерці караля Уладзіслава IV, канцлер Асалінскі стаў галоўным рухавіком абрання на трон яго брата — [[Ян II Казімір Ваза|Яна II Казіміра Вазы]], забяспечыўшы пераемнасць улады ў крытычны для краіны момант. Ежы Асалінскі раптоўна памёр падчас пасяджэння сойма ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1650 годзе. Як і бацька, ён быў пахаваны ў касцёле Святога Якуба ў горадзе [[Клімонтаў]], які сам і дабудаваў у барочным стылі. == Сям'я == Ежы Асалінскі ажаніўся ў 1620 годзе з Ізабелай Даніловіч. У шлюбе нарадзілася чацвёра дзяцей — сын і тры дачкі. Францішак Асалінскі, адзіны сын канцлера, памёр у маладым узросце яшчэ пры жыцці бацькі (у 1648 годзе), не пакінуўшы нашчадкаў. З яго смерцю згасла княжацкая лінія Ежы Асалінскага па мужчынскай лініі. Уршуля Асалінская выйшла замуж за [[Самуэль Ежы Каліноўскі|Самуіла Каліноўскага]], прадстаўніка знатнага роду, які займаў пасаду кароннага абознага і загінуў разам з бацькам у бітве пад Батогам (1652). Алена Асалінская выйшла стала жонкай Аляксандра Любамірскага, кашталяна кракаўскага. Яна ўспадкавала значную частку бацькавых уладанняў. Ганна Асалінская была замужам за Зыгмунтам Дэнгафам, старостам сакальскім і каронным харужым. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Асалінскі Ежы}} 30nbns5ff9ayudvazkcplab6jrqeao0 Арэхатворка дубовая звычайная 0 814520 5198205 5198201 2026-09-13T12:08:35Z JerzyKundrat 174 5198205 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — [[біялагічны від|від]] насякомых з сямейства арэхатворак. Шырока распаўсюджаны шкоднік [[Дуб звычайны|дуба]], вядомы тым, што выклікае ўтварэнне буйных шарападобных нарастаў на лісці — галаў, якія называюць «чарнільнымі арэшкамі» або «дубовымі яблыкамі». == Апісанне == Даўжыня цела дарослага насякомага (імага) складае каля 2—5 мм. Цела мае бурую, чырванаватую або чорную афарбоўку, пакрыта дробнымі валасінкамі. Галава невялікая, круглявай формы. Брушка кароткае, сціснутае з бакоў, з-за чаго на спіне ўтвараецца характэрнае рабро. Крылы празрыстыя з цёмнымі пражылкамі, аднак насякомыя лётаюць даволі дрэнна. == Пашырэнне == Від шырока распаўсюджаны ў [[Палеарктыка|Палеарктыцы]] — у краінах Заходняй і Усходняй Еўропы (у тым ліку па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]), у еўрапейскай частцы Расіі, на [[Каўказ]]е, у Малой Азіі і Паўночнай Афрыцы. Сустракаецца паўсюдна ў межах прыроднага арэала росту дуба. == Асаблівасці біялогіі == Характэрна чаргаванне пакаленняў: партенагенетычнага (размнажэнне без апладнення) і двухполага. У канцы восені або ў пачатку зімы з галаў на [[лісце|лісці]] выходзяць партенагенетычныя самкі. Яны здольныя адкладаць неапладненыя яйцы зімой у спячыя пупышкі дуба на ствале або галінах. Вясной (у красавіку — маі) з гэтых ппупышак развіваюцца дробныя, непрыкметныя галы, з іх у пачатку лета выходзіць двухполае пакаленне (і самцы, і самкі). Пасля спарвання аплодненыя самкі адкладаюць яйцы ў тканкі ніжняга боку ліста дуба. [[Файл:Cynips quercusfolii 01.JPG|thumb|left|Галы на лісці дуба, Латвія.]] [[Лічынка]], якая вылупляецца на лісце, выдзяляе асаблівыя рэчывы (роставыя гармоны), якія стымулююць анамальна хуткае дзяленне клетак дрэва. У выніку вакол лічынкі фармуецца шарападобны гал дыяметрам да 2—3 см. Спачатку ён жоўта-зялёны, пазней набывае чырванаваты або жоўта-буры колер, нагадваючы маленькі [[яблык]]. Гал служыць для лічынкі адначасова і сховішчам ад драпежнікаў ды халадоў, і крыніцай ежы. Унутры гала лічынка акукліваецца. == Значэнне і выкарыстанне == Пры масавым размнажэнні арэхатворка можа выклікаць аслабленне маладых дрэў, запавольваць іх рост і зніжаць дэкаратыўнасць дубовых насаджэнняў. Гістарычна галы дубовай арэхатворкі мелі прамысловае значэнне. З-за высокага змяшчэння дубільных рэчываў ([[таніны]]) іх выкарыстоўвалі для вырабу стойкіх чорных чарнілаў, якімі на працягу стагоддзяў пісаліся дзяржаўныя дакументы і кнігі, а таксама для дублення скуры. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]] moxsn11uvmsdy2j345et6qrggk745yi 5198209 5198205 2026-09-13T12:10:59Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5198209 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — [[біялагічны від|від]] насякомых з сямейства арэхатворак. Шырока распаўсюджаны шкоднік [[Дуб звычайны|дуба]], вядомы тым, што выклікае ўтварэнне буйных шарападобных нарастаў на лісці — галаў, якія называюць «чарнільнымі арэшкамі» або «дубовымі яблыкамі». == Апісанне == Даўжыня цела дарослага насякомага (імага) складае каля 2—5 мм. Цела мае бурую, чырванаватую або чорную афарбоўку, пакрыта дробнымі валасінкамі. Галава невялікая, круглявай формы. Брушка кароткае, сціснутае з бакоў, з-за чаго на спіне ўтвараецца характэрнае рабро. Крылы празрыстыя з цёмнымі пражылкамі, аднак насякомыя лётаюць даволі дрэнна. == Пашырэнне == Від шырока распаўсюджаны ў [[Палеарктыка|Палеарктыцы]] — у краінах Заходняй і Усходняй Еўропы (у тым ліку па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]), у еўрапейскай частцы Расіі, на [[Каўказ]]е, у Малой Азіі і Паўночнай Афрыцы. Сустракаецца паўсюдна ў межах прыроднага арэала росту дуба. == Асаблівасці біялогіі == Характэрна чаргаванне пакаленняў: партенагенетычнага (размнажэнне без апладнення) і двухполага. У канцы восені або ў пачатку зімы з галаў на [[лісце|лісці]] выходзяць партенагенетычныя самкі. Яны здольныя адкладаць неапладненыя яйцы зімой у спячыя пупышкі дуба на ствале або галінах. Вясной (у красавіку — маі) з гэтых ппупышак развіваюцца дробныя, непрыкметныя галы, з іх у пачатку лета выходзіць двухполае пакаленне (і самцы, і самкі). Пасля спарвання аплодненыя самкі адкладаюць яйцы ў тканкі ніжняга боку ліста дуба. [[Файл:Cynips quercusfolii 01.JPG|thumb|left|Галы на лісці дуба, Латвія.]] [[Лічынка]], якая вылупляецца на лісце, выдзяляе асаблівыя рэчывы (роставыя гармоны), якія стымулююць анамальна хуткае дзяленне клетак дрэва. У выніку вакол лічынкі фармуецца шарападобны гал дыяметрам да 2—3 см. Спачатку ён жоўта-зялёны, пазней набывае чырванаваты або жоўта-буры колер, нагадваючы маленькі [[яблык]]. Гал служыць для лічынкі адначасова і сховішчам ад драпежнікаў ды халадоў, і крыніцай ежы. Унутры гала лічынка акукліваецца. == Значэнне і выкарыстанне == Пры масавым размнажэнні арэхатворка можа выклікаць аслабленне маладых дрэў, запавольваць іх рост і зніжаць дэкаратыўнасць дубовых насаджэнняў. Гістарычна галы дубовай арэхатворкі мелі прамысловае значэнне. З-за высокага змяшчэння дубільных рэчываў ([[таніны]]) іх выкарыстоўвалі для вырабу стойкіх чорных чарнілаў, якімі на працягу стагоддзяў пісаліся дзяржаўныя дакументы і кнігі, а таксама для дублення скуры. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]] afrycya3h58wwnxro3gef54nygjbweb 5198211 5198209 2026-09-13T12:11:46Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5198211 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — [[біялагічны від|від]] насякомых з сямейства арэхатворак. Шырока распаўсюджаны шкоднік [[Дуб звычайны|дуба]], вядомы тым, што выклікае ўтварэнне буйных шарападобных нарастаў на лісці — галаў, якія называюць «чарнільнымі арэшкамі» або «дубовымі яблыкамі». == Апісанне == Даўжыня цела дарослага насякомага (імага) складае каля 2—5 мм. Цела мае бурую, чырванаватую або чорную афарбоўку, пакрыта дробнымі валасінкамі. Галава невялікая, круглявай формы. Брушка кароткае, сціснутае з бакоў, з-за чаго на спіне ўтвараецца характэрнае рабро. Крылы празрыстыя з цёмнымі пражылкамі, аднак насякомыя лётаюць даволі дрэнна. == Пашырэнне == Від шырока распаўсюджаны ў [[Палеарктыка|Палеарктыцы]] — у краінах Заходняй і Усходняй Еўропы (у тым ліку па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]), у еўрапейскай частцы Расіі, на [[Каўказ]]е, у Малой Азіі і Паўночнай Афрыцы. Сустракаецца паўсюдна ў межах прыроднага арэала росту дуба. == Асаблівасці біялогіі == Характэрна чаргаванне пакаленняў: партенагенетычнага (размнажэнне без апладнення) і двухполага. У канцы восені або ў пачатку зімы з галаў на [[лісце|лісці]] выходзяць партенагенетычныя самкі. Яны здольныя адкладаць неапладненыя яйцы зімой у спячыя пупышкі дуба на ствале або галінах. Вясной (у красавіку — маі) з гэтых ппупышак развіваюцца дробныя, непрыкметныя галы, з іх у пачатку лета выходзіць двухполае пакаленне (і самцы, і самкі). Пасля спарвання аплодненыя самкі адкладаюць яйцы ў тканкі ніжняга боку ліста дуба. [[Файл:Cynips quercusfolii 01.JPG|thumb|left|Галы на лісці дуба, Латвія.]] [[Лічынка]], якая вылупляецца на лісце, выдзяляе асаблівыя рэчывы (роставыя гармоны), якія стымулююць анамальна хуткае дзяленне клетак дрэва. У выніку вакол лічынкі фармуецца шарападобны гал дыяметрам да 2—3 см. Спачатку ён жоўта-зялёны, пазней набывае чырванаваты або жоўта-буры колер, нагадваючы маленькі [[яблык]]. Гал служыць для лічынкі адначасова і сховішчам ад драпежнікаў ды халадоў, і крыніцай ежы. Унутры гала лічынка акукліваецца. == Значэнне і выкарыстанне == Пры масавым размнажэнні арэхатворка можа выклікаць аслабленне маладых дрэў, запавольваць іх рост і зніжаць дэкаратыўнасць дубовых насаджэнняў. Гістарычна галы дубовай арэхатворкі мелі прамысловае значэнне. З-за высокага змяшчэння дубільных рэчываў ([[таніны]]) іх выкарыстоўвалі для вырабу стойкіх чорных чарнілаў, якімі на працягу стагоддзяў пісаліся дзяржаўныя дакументы і кнігі, а таксама для дублення скуры. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] g6kmuffc440cq2p446x3qiydcud6awy 5198248 5198211 2026-09-13T13:53:39Z D.L.M.I. Bel 33064 /* Асаблівасці біялогіі */ 5198248 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | parent = Cynips | rang = Від | latin = Cynips quercusfolii | author = [[Linnaeus]], 1758 | wikispecies = Cynips quercusfolii }} '''Арэхатворка дубовая звычайная''' (''Cynips quercusfolii'') — [[біялагічны від|від]] насякомых з сямейства арэхатворак. Шырока распаўсюджаны шкоднік [[Дуб звычайны|дуба]], вядомы тым, што выклікае ўтварэнне буйных шарападобных нарастаў на лісці — галаў, якія называюць «чарнільнымі арэшкамі» або «дубовымі яблыкамі». == Апісанне == Даўжыня цела дарослага насякомага (імага) складае каля 2—5 мм. Цела мае бурую, чырванаватую або чорную афарбоўку, пакрыта дробнымі валасінкамі. Галава невялікая, круглявай формы. Брушка кароткае, сціснутае з бакоў, з-за чаго на спіне ўтвараецца характэрнае рабро. Крылы празрыстыя з цёмнымі пражылкамі, аднак насякомыя лётаюць даволі дрэнна. == Пашырэнне == Від шырока распаўсюджаны ў [[Палеарктыка|Палеарктыцы]] — у краінах Заходняй і Усходняй Еўропы (у тым ліку па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]), у еўрапейскай частцы Расіі, на [[Каўказ]]е, у Малой Азіі і Паўночнай Афрыцы. Сустракаецца паўсюдна ў межах прыроднага арэала росту дуба. == Асаблівасці біялогіі == Характэрна чаргаванне пакаленняў: партенагенетычнага (размнажэнне без апладнення) і двухполага. У канцы восені або ў пачатку зімы з галаў на [[лісце|лісці]] выходзяць партенагенетычныя самкі. Яны здольныя адкладаць неапладненыя яйцы зімой у спячыя пупышкі дуба на ствале або галінах. Вясной (у красавіку — маі) з гэтых пупышак развіваюцца дробныя, непрыкметныя галы, з іх у пачатку лета выходзіць двухполае пакаленне (і самцы, і самкі). Пасля спарвання аплодненыя самкі адкладаюць яйцы ў тканкі ніжняга боку ліста дуба. [[Файл:Cynips quercusfolii 01.JPG|thumb|left|Галы на лісці дуба, Латвія.]] [[Лічынка]], якая вылупляецца на лісце, выдзяляе асаблівыя рэчывы (роставыя гармоны), якія стымулююць анамальна хуткае дзяленне клетак дрэва. У выніку вакол лічынкі фармуецца шарападобны гал дыяметрам да 2—3 см. Спачатку ён жоўта-зялёны, пазней набывае чырванаваты або жоўта-буры колер, нагадваючы маленькі [[яблык]]. Гал служыць для лічынкі адначасова і сховішчам ад драпежнікаў ды халадоў, і крыніцай ежы. Унутры гала лічынка акукліваецца. == Значэнне і выкарыстанне == Пры масавым размнажэнні арэхатворка можа выклікаць аслабленне маладых дрэў, запавольваць іх рост і зніжаць дэкаратыўнасць дубовых насаджэнняў. Гістарычна галы дубовай арэхатворкі мелі прамысловае значэнне. З-за высокага змяшчэння дубільных рэчываў ([[таніны]]) іх выкарыстоўвалі для вырабу стойкіх чорных чарнілаў, якімі на працягу стагоддзяў пісаліся дзяржаўныя дакументы і кнігі, а таксама для дублення скуры. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арэхатворкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 33imsuel4bkvaby96dp0s5axjnt62m8 Георгій Юр'евіч Філімонаў 0 814521 5198204 2026-09-13T12:07:33Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. 23 лютага 1980, Томск) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}}» 5198204 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. 23 лютага 1980, Томск) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}} d4zk92ui6npu8fesamq53icri8e597j 5198206 5198204 2026-09-13T12:09:10Z StarDeg 16311 5198206 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. [[23 лютага]] [[1980]], [[Томск]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}} pxxxdhlq2jj36qhch6ml2qzmnkmd3ds 5198208 5198206 2026-09-13T12:10:07Z StarDeg 16311 5198208 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. [[23 лютага]] [[1980]], [[Томск]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}} l76ng60dmgbzzp9o3oiuzibsv57y93i 5198212 5198208 2026-09-13T12:12:13Z StarDeg 16311 5198212 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. [[23 лютага]] [[1980]], [[Томск]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}} iir2yjneqc5te79yxt7yf1g02ehn67t 5198213 5198212 2026-09-13T12:12:57Z StarDeg 16311 5198213 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Філімонаў}} {{ДД}} '''Георгій Юр’евіч Філімонаў''' (нар. [[23 лютага]] [[1980]], [[Томск]]) — расійскі дзяржаўны дзеяч. Губернатар Валагодскай вобласці з 26 верасня 2024 года (врио 31 кастрычніка 2023 — 26 верасня 2024). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі рэгіёнаў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Георгій Юр'евіч Філімонаў}} 8rzo46ms7y7zzbyeauivrien79d92dx Trichogramma 0 814522 5198220 2026-09-13T12:14:48Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Трыхаграматыды]] 5198220 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Трыхаграматыды]] etzur8yvic6q96o9cflvnt0acfvqmm9 Адам Кісель 0 814523 5198225 2026-09-13T12:22:45Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх праваслаўных сенатараў. {{пішу}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}}» 5198225 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх праваслаўных сенатараў. {{пішу}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} sz93r19s9w1juf8xg6a7crypy9dpar3 5198226 5198225 2026-09-13T12:23:33Z JerzyKundrat 174 5198226 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх праваслаўных сенатараў. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} 7p5qpegos3jttfxr5pednijfz8b5fwz 5198229 5198226 2026-09-13T12:35:15Z JerzyKundrat 174 5198229 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольдыч». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам казацкага паўстання ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, віцебскім базыліянам. Памёр у 1653 годзе ў Брэсце. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} myjttbsty2vhw8xz1lta40raaxnjk6n 5198237 5198229 2026-09-13T12:48:50Z JerzyKundrat 174 5198237 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольдыч». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам казацкага паўстання ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, віцебскім базыліянам. Памёр у 1653 годзе. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} lgv2g4dpwd69gygjldbnjxm01g73629 5198239 5198237 2026-09-13T12:51:08Z JerzyKundrat 174 5198239 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольд». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам казацкага паўстання ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, віцебскім базыліянам. Памёр у 1653 годзе. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} sxhy1086vak3s7lfyiwmuo6qa5ednbo 5198285 5198239 2026-09-13T15:52:43Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5198285 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольд». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, віцебскім базыліянам. Памёр у 1653 годзе. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} im4fnz2a85g6dylqm20lk9wg2e0eb3w 5198286 5198285 2026-09-13T15:54:01Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5198286 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольд». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, [[віцебск]]ім [[базыльяне|базыліянам]]. Памёр у 1653 годзе. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} iaxovum80p2y3omtztvy8xx2sxcmxhl 5198459 5198286 2026-09-14T05:24:13Z Autumndancer 168015 5198459 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісель (значэнні)}} {{ДД}} '''Адам Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны і ваенны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адзін з апошніх [[праваслаўе|праваслаўных]] сенатараў. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1600 годзе ў сямейным маёнтку Нізкінічы на Валыні ў шляхецкай сям’і герба «Святольд». Атрымаў гуманітарную адукацыю ў Замойскай акадэміі. З юнацкіх гадоў прысвяціў сябе ваеннай справе. Прымаў удзел у выправах караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]]. Удзельнічаў у Цэцорскай бітве (1620) і Хацінскай вайне (1621). Падчас [[Смаленская вайна|Смаленскай вайны]] (1632—1634) вызначыўся пад камандаваннем князя Уладзіслава (будучага караля [[Уладзіслаў IV Ваза|Уладзіслава IV]]), за што атрымаў значныя зямельныя ўладанні і ўрад чарнігаўскага падкаморага. Дзякуючы свайму красамоўству і дыпламатычным здольнасцям, Адам Кісель хутка стаў адным з галоўных экспертаў па «казацкіх справах» пры каралеўскім двары. У 1640-я гады ён атрымаў сенатарскую годнасць, стаўшы кашталянам кіеўскім, а пасля — ваяводам брацлаўскім. З пачаткам [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацкага паўстання]] ў 1648 годзе Адам Кісель апынуўся ў вельмі складаным становішчы. З аднаго боку, ён быў верным падданым кароны і сенатарам, з другога — праваслаўным «русінам», які спачуваў сваму народу. Кароль [[Ян II Казімір]] прызначыў Кісяля кіраўніком каралеўскіх камісій для перамоў з [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]]. Адам Кісель імкнуўся знайсці кампраміс, які дазволіў бы захаваць Украіну ў складзе Рэчы Паспалітай праз пашырэнне правоў праваслаўнай царквы і [[казацтва]]. Пры яго ўдзеле былі заключаны [[Збораўскі мір]] (1649) і [[Белацаркоўскі мір]] (1651). Адам Кісель быў абаронцам праваслаўя ў Рэчы Паспалітай, фінансава падтрымліваў [[Кіева-Магілянская калегія|Кіева-Магілянскую калегію]], заснаваў некалькі манастыроў (у тым ліку Нізкініцкі і Максакаўскі). У той жа час ён адпісваў маёмасць і іншым хрысціянскім ордэнам, напрыклад, [[віцебск]]ім [[базыльяне|базыліянам]]. Памёр у 1653 годзе. Пахаваны ў Свята-Успенскай царкве ў родных Нізкінічах, дзе захаваўся яго пышны надмагільны помнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісель Адам}} l00nzod6erfwfxxvid08gnemb6h29t2 Венецыянскі кінафестываль 2026 0 814524 5198251 2026-09-13T14:10:51Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Кінафестываль | назва = 83-і [[Венецыянскі кінафестываль]] | дата = [[2 верасня|02]]—[[12 верасня|12.09]].[[2026]] | месца = [[Венецыя]], [[Італія]] | старшыня = [[Мэгі Джыленхол]] | папярэдні = [[Венецыянскі кінафестываль 2025|82-і]] | наступны = Венецыянскі кінаф...» 5198251 wikitext text/x-wiki {{Кінафестываль | назва = 83-і [[Венецыянскі кінафестываль]] | дата = [[2 верасня|02]]—[[12 верасня|12.09]].[[2026]] | месца = [[Венецыя]], [[Італія]] | старшыня = [[Мэгі Джыленхол]] | папярэдні = [[Венецыянскі кінафестываль 2025|82-і]] | наступны = [[Венецыянскі кінафестываль 2027|84-ы]] }} '''83-і [[Венецыянскі кінафестываль]]''' праходзіў з [[2 верасня|2]] па [[12 верасня]] [[2026]] года. Старшынёй журы была прызначана амерыканская актрыса, рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар [[Мэгі Джыленхол]]. Фільмам адкрыцця кінафестывалю стала карціна «{{нп5|Чарніла (фільм, 2026)|Чарніла|en|Ink (2026 film)}}» рэжысёра [[Дэні Бойл]]а. Галоўную ўзнагароду кінафестывалю — [[Залаты леў|Залатога льва]] — атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. Ганаровага «Залатога льва» за ўклад у кінематограф атрымалі амерыканская актрыса [[Элен Бёрсцін]] і амерыканскі акцёр, рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар [[Джордж Клуні]]<ref name="Biennale 2026, Awards" />. == Пераможцы == === Асноўны конкурс === Пераможцы ў асноўным конкурсе<ref name="Biennale 2026, Awards" />: * [[Залаты леў]] — «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» (рэж. {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}) * [[Гран-пры журы (Венецыянскі кінафестываль)|Гран-пры журы]] — «{{нп5|Магчымае каханне||en|Possible Love}}» (рэж. {{нп5|Лі Чхан Дон||en|Lee Chang-dong}}) * {{нп5|Сярэбраны леў|Сярэбраны леў за найлепшую рэжысуру|en|Silver Lion}} — {{нп5|Ілля Андрэевіч Хржаноўскі|Ілля Хржаноўскі|ru|Хржановский, Илья Андреевич}} («{{нп5|ДАУ (фільм)|ДАУ|en|Dau (film)}}») * {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую жаночую ролю||en|Volpi Cup for Best Actress}} — {{нп5|Мацільда Арсэль||d|Q12326417}} («{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}») * {{нп5|Кубак Вольпі за найлепшую мужчынскую ролю||en|Volpi Cup for Best Actor}} — [[Джон Малкавіч]] («{{нп5|Дзікі конь дзевяць||en|Wild Horse Nine}}») * {{нп5|Залатая Азела за найлепшы сцэнарый||it|Premio Osella per la migliore sceneggiatura}} — [[Каралі Амедэа]], {{нп5|Стэфан Брызэ||en|Stéphane Brizé}}, {{нп5|Аліўе Горс||d|Q55598882}} («{{нп5|Добры маленькі салдат||en|A Good Little Soldier}}») * {{нп5|Спецыяльны прыз журы (Венецыянскі кінафестываль)|Спецыяльны прыз журы|it|Premio speciale della giuria}} — «{{нп5|NAZA (фільм)|NAZA|en|NAZA (film)}}» (рэж. {{нп5|Юваль Абрахам||en|Yuval Abraham}}, {{нп5|Рахель Шор||en|Rachel Szor}}) * {{нп5|Прэмія Марчэла Мастраяні||it|Premio Marcello Mastroianni}} — {{нп5|Малу Хебізі||fr|Malou Khebizi}} («{{нп5|15/18||en|A Place to Heal}}») === Ганаровыя ўзнагароды === Залатога льва за прыжыццёвыя дасягненні атрымлалі<ref name="Biennale 2026, Awards" />: * [[Элен Бёрсцін]] * [[Джордж Клуні]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Biennale 2026, Awards">{{cite web|url=https://www.labiennale.org/en/news/official-awards-83rd-venice-international-film-festival|title=Official awards of the 83rd Venice International Film Festival|date=2026-09-12|publisher=Сайт [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскага кінафестывалю]]|language=en|access-date=2026-09-13}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Венецыянскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Венецыянскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінафестывалі 2026 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Італіі]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Венецыі]] etbveaa0z4hz8dctcslpvejj5doltzr Катэгорыя:Верасень 2026 года 14 814525 5198254 2026-09-13T14:14:26Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы паводле гадоў}}» 5198254 wikitext text/x-wiki {{Месяцы паводле гадоў}} ml4lnt82pyvjor7f6inigkr4j8h6ub1 Прамысловы завулак (Мінск) 0 814526 5198261 2026-09-13T14:56:22Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Прамысловы |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = Pramyslovy lane (Minsk) 1.jpg |памер фота = |подпіс = |раён...» 5198261 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Прамысловы |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = Pramyslovy lane (Minsk) 1.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = [[Шабаны (жылы раён)|Шабаны]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220075<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 540 м з поўдня на поўнач і 539 м з захаду на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325758/?ll=27.686427%2C53.840731&z=15 |на карце гугл = |Commons = Pramyslovy Lane, Minsk |sort = }} '''Прамысловы''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца у прамысловай зоне [[Шабаны (жылы раён)|жылога раёна «Шабаны»]]. Перасякаецца з [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынернай вуліцай]], [[Інжынерны завулак (Мінск)|Інжынерным завулкам]], [[Свіслацкі завулак (Мінск)|Свіслацкім завулкам]] і [[Прамысловая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]]<ref name="geodzen"/>. Сектар дзелавой і прамысловай забудовы. == Славутасці == * Д. 7 — Сэрвісны цэнтр [[МАЗ]] <ref name="photobuildings">[https://photobuildings.com/list.php?uid=60787 згодна архітэктурнай базе Рhotobuildings]</ref>; * Д. 13 — Мостабудаўнічае упраўленне № 6<ref name="photobuildings"/>; == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/845 Прамысловы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/pramyslovy Прамысловы завулак у базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=60787 Прамысловы завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194577577 Промышленный переулок на карте 2ГИС] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 0g56b4dbupo3xacjfasn2rwq9tg5qpx Бог, чалавек і д’ябал 0 814527 5198315 2026-09-13T18:07:59Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «{{П'еса}} '''Бог, чалавек і д’ябал''' (Гот, мэнч ун тайвэл, іншыя назвы ''Сатана'', ''Чалавек і сатана'') — філасофская [[Драма (жанр)|драма]] [[Якаў Гордзін|Якава Гордзіна]] на ідышы. Напісана ў [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]] годзе. Пачынаецца пралогам на небе. ...» 5198315 wikitext text/x-wiki {{П'еса}} '''Бог, чалавек і д’ябал''' (Гот, мэнч ун тайвэл, іншыя назвы ''Сатана'', ''Чалавек і сатана'') — філасофская [[Драма (жанр)|драма]] [[Якаў Гордзін|Якава Гордзіна]] на ідышы. Напісана ў [[1900 год у гісторыі літаратуры|1900]] годзе. Пачынаецца пралогам на небе. [[Бог]] пытаецца ў [[Сатана|сатаны]], што робіцца на зямлі. Адказ вельмі песімістычны: «Людзі, як заўсёды, складаюцца з Авеляў і Каінаў; першыя, як і раней, даюць сябе забіваць, а другія забіваюць». Але Бог незадаволены гэтай характарыстыкай, якую сказаў вораг роду чалавечага. Вось у беларускім горадзе [[Дуброўна|Дуброўне]] жыве бедны яўрэй Гершэле, ён — «сойфер», перапісчык [[Тора|скруткаў Торы]], і цяжка зарабляе свой хлеб. Ён такі набожны, вядзе такі святы лад жыцця, што «самы магутны з багоў толькі можа радавацца такому адданаму слузе». Сатана бярэцца спакусіць нават такога святога чалавека і на пытанне, як ён думае дасягнуць гэтай мэты, адказвае: «Ты дазволіў выпрабаваць вернага слугу твайго [[Кніга Іова|Ёва]] многімі пакутамі. Але… яўрэя нашага часу не запалохаеш пакутамі. [[Фаўст (трагедыя)|Доктар Фаўст]] мне прадаў сваю душу за адзін міг асалоды. Але яўрэй дорага не заплаціць за асалоду. Божа ўсемагутны, дазволь мне выпрабаваць яго грашамі. Нават вольныя людзі, у якіх ёсць айчына, слава, сіла, ахвяруюць усім дзеля [[Грошы|грошай]]. Тым больш на гэта пойдзе яўрэй…» [[Пралог]] на гэтым канчаецца, і сатана з дазволу Бога прымаецца за выкананне сваёй задумы. У першай дзеі, ён пад імем Мазік (מזיק) — д’ябал, шкоднік — з’яўляецца ў дом Гершале і ўгаворвае яго купіць латарэйны білет. Гершэле выйграе вялікую суму і ў кампаніі з Мазікам, які зрабіўся яго сябрам і неразлучным дарадцам, прымаецца за розныя камерцыйныя справы. Пад уплывам сябра Гершале паступова апускаецца маральна, псуецца яго характар. Ён разводзіцца з адданай яму жонкай, бярэ маладую і прыгожую Фрэйду, становіцца грубым і жорсткім да свайго старога бацькі, бадхана Лэйзара, які стаіць перад ім, як жывы папрок. Ён пакінуў сваіх ранейшых сяброў, якія збяднелі і сталі рабочымі на яго [[фабрыка]]х. Мазік пацірае сабе рукі, уяўляючы, што ўжо выйграў. Але заўчасна. Багацце асляпіла Гершэле на некаторы час, прымусіла яго нарабіць памылак, але яно не магло змяніць асновы яго [[Душа|душы]], не магло вытруціць уражанняў яго выхавання і ранейшага жыцця. І калі адзін малады рабочы, сын даўнейшага лепшага сябра, быў знявечаны на вачах Гершале машынай на гэтай фабрыцы, ён, не ведаючы з таго часу, як разбагацеў, ніводнай хвіліны сапраўднага шчасця, пераконваецца, што трапіў у тупік, з якога адзін выхад — смерць. Мазік убачыў, і з горыччу тады гаворыць, што «і магутнасць грошай абмежавана, што з іх дапамогай можна падмануць чалавека, сапсаваць яго, скалечыць яго душу, але немагчыма канчаткова яе загубіць». == Літаратура == *[[Меер Пінес|Пинес М. Я.]] [http://az.lib.ru/p/pines_m_j/text_1913_istoria_evreiskoy_literatury-oldorfo.shtml История еврейской литературы (на еврейско-немецком диалекте)]. Авторизованный пер. с немецк. [[Саламон Вермель|С. С. Вермеля]]. М.: Универсальное книготоварищество Л. А. Столяр, типография Торгового дома «Мысль», 1913. [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]] [[Катэгорыя:Творы 1900 года]] 6jlm1zszaxpp7f0j4npcezydhlql50i Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга 0 814528 5198320 2026-09-13T18:15:34Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне}} '''Чырванасцяжная Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга''' — ваенна-адміністрацыйнае аператыўнае [[аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] ([[пагранічная акруга]]) [[Пагранічныя войскі КДБ СССР|пагранічных войск]] [[КДБ СССР]]. Ств...» 5198320 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Чырванасцяжная Сярэднеазіяцкая пагранічная акруга''' — ваенна-адміністрацыйнае аператыўнае [[аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] ([[пагранічная акруга]]) [[Пагранічныя войскі КДБ СССР|пагранічных войск]] [[КДБ СССР]]. Створаны загадам КДБ ад 13 сакавіка 1963 г. на базе УПВ КДБ Туркменскага і Сярэднеазіяцкага акругаў. Кіраванне і штаб – у [[Ашхабад]]зе. Дыслакаваўся на тэрыторыі [[Туркменская ССР|Туркменскай]], [[Узбекская ССР|Узбекскай]] і [[Таджыкская ССР|Таджыкскай ССР]], ахоўваў мяжу з [[Іран]]ам, [[Афганістан]]ам і [[Кітай|Кітаем]]. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета|Прэзідыума ВС СССР]] ад 8 мая 1974 г. акруга была ўзнагароджана [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. У складзе акругі знаходзіліся: упраўленне, аператыўна-ваенны аддзел; 45-ы Серахскі, 46-ы Каахкінскі, 47-ы Керкінскі, 48-ы Пянджскі, 66-ы Харогскі, 67-ы Кара-Калінскі, 68-ы Тахта-Базарскі, 71-ы Бахардэнскі, 81-ы Тэрмезскі, 117-ы Маскоўскі, 135-ы Небіт-Дагскі пагранатрады; 4-я і 23-я асобныя авіяэскадрыллі; 114-ы і 118-ы асобныя батальёны сувязі; 45-ы асобны дывізіён вартавых катэраў; аператыўна-ваенная група (у 1990-м на яе базе створаны 118-ы Ішкашымскі пагранатрад). == Спасылкі == * [https://shieldandsword.mozohin.ru/kgb5491/troops/border_guard/middle_asia.htm Краснознаменный Среднеазиатский пограничный округ КГБ] {{ВС}} [[Катэгорыя:Воінскія часці, узнагароджаныя ордэнам Чырвонага Сцяга]][[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]][[Катэгорыя:Пагранічныя войскі]][[Катэгорыя:Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР]] 4upw2jorby566hs2kdzf80o8jykxz8s Казімір Пясецкі 0 814529 5198338 2026-09-13T20:14:58Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:lt:Special:Redirect/revision/7657959|Kazimieras Piaseckis]]» 5198338 wikitext text/x-wiki {{Асоба|thumb|Kazimieras Piasieckis (Valentas Vańkavičius, 1836 m.) }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст. [[Vaizdas:Валенцій_Ваньковіч._Софія_Пясецка_з_дзецьмі.jpg|злева|міні|185x185пкс| [[Валянцін Ваньковіч]]. Сафія з Янушкевічаў Пясецкая з дзецьмі]] Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкай Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў Віленскім універсітэце. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, керованых філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на Адама Міцкевіча (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў Францішкам Малеўскім. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы Адама Міцкевіча (21 чэрвеня 1819). Калі [[Адам Міцкевіч]] прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату Станіславу Казакевічу. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў Панявежы. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. Сям'я 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] 1g8274t18xt2wryobb23jevj19xe321 5198341 5198338 2026-09-13T20:17:46Z Aliaksei Lastouski 75892 5198341 wikitext text/x-wiki {{Асоба|thumb|Kazimieras Piasieckis (Valentas Vańkavičius, 1836 m.) }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст. Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкай Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Калі Адам Міцкевіч прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату Станіславу Казакевічу. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў Панявежы. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] hvijz1mocqtzj6bwmdeid1159x2q615 5198343 5198341 2026-09-13T20:18:51Z Aliaksei Lastouski 75892 5198343 wikitext text/x-wiki {{Асоба|thumb|Kazimieras Piasieckis (Valentas Vańkavičius, 1836 m.) }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст. Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкай Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Калі Адам Міцкевіч прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату Станіславу Казакевічу. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў Панявежы. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] ngcq9gsrsu9brfdh8uo05pxxxkhae19 5198344 5198343 2026-09-13T20:19:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5198344 wikitext text/x-wiki {{Асоба|thumb|Kazimieras Piasieckis (Valentas Vańkavičius, 1836 m.) }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст. Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкай Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Калі Адам Міцкевіч прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату Станіславу Казакевічу. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў Панявежы. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі]] У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] etrwqsj0xm5xwp7s5e5dz6rcv3gy9fn 5198349 5198344 2026-09-13T20:25:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5198349 wikitext text/x-wiki {{Асоба|| | выява = [[File:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Партрэт Казіміра Пясецкага. 1836. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст.<ref>''Nowak Zbigniew Jerzy.'' Piasecki Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, 1981. — S. 782–784.</ref> Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкіх Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Калі Адам Міцкевіч прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валенцій Ваньковіч. Сафія Пясецка з дзецьмі]] У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату [[Станіслаў Казакевіч|Станіславу Казакевічу]]. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў [[Панявеж|Панявежы]]. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] gpalreszyka9a02h9tqtuevacmwuvho 5198356 5198349 2026-09-13T20:57:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5198356 wikitext text/x-wiki {{Асоба|| | выява = [[File:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Партрэт Казіміра Пясецкага. 1836. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст.<ref>''Nowak Zbigniew Jerzy.'' Piasecki Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, 1981. — S. 782–784.</ref> Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкіх Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Ён быў таксама актыўны па-за саюзамі моладзі: у маі 1821 года Пясецкі разам з [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашам Занам]] увайшоў у віленскую грамаду [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]]. З філаматаў найбліжэйшым яму быў Ануфрый Петрашкевіч. Наведваў Міцкевіча ў Коўне. Паэт 1 студзеня 1820 года пісаў Тамашу Зану: «Быў у мяне Казімір Доўгі. Сумленны чалавек, дужы філамат, шчырае сэрца — о, як салодка мне было з ім гаманіць…». Сяброўскія адносіны былі перарваны ў чэрвені 1822 года. «Прычынай… — як паведамляў Станіслаў Казакевіч — была спрэчка пра рэч надзвычай дробную, якую нельга было назваць без румянцу, паміж Адамам і Казімірам, якая ледзь не скончылася смерцю абодвух…». У ходзе следства, распачатага сенатарам Мікалаем Навасільцавым па справе філарэтаў, Пясецкі быў арыштаваны ў кастрычніку 1823 года і змешчаны ў віленскі кляштар францысканцаў. У турэмнай камеры Пясецкага адбываліся сходы арыштаваных; 21 снежня 1823 года адзначалі імяніны Тамаша Зана, і імяніннік (трыманы асобна) атрымаў апісанне гэтай урачыстасці. Распрацоўваў у турме планы далейшай саюзнай працы. Даваў паказанні 5 лістапада і 29 снежня 1823 года, а таксама 12 і 20 красавіка 1824 года. Абраў падчас допытаў тактыку адмаўлення, аднак яму было даказана прыналежнасць да Згуртавання філарэтаў і Таварыства філаматаў. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валенцій Ваньковіч. Сафія Пясецка з дзецьмі]] У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату [[Станіслаў Казакевіч|Станіславу Казакевічу]]. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў [[Панявеж|Панявежы]]. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] kzkik905cphkmmzpvi9ikp5mp7wltmf 5198357 5198356 2026-09-13T20:58:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5198357 wikitext text/x-wiki {{Асоба|| | выява = [[File:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Партрэт Казіміра Пясецкага. 1836. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст.<ref>''Nowak Zbigniew Jerzy.'' Piasecki Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, 1981. — S. 782–784.</ref> Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкіх Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Ён быў таксама актыўны па-за саюзамі моладзі: у маі 1821 года Пясецкі разам з [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашам Занам]] увайшоў у віленскую грамаду [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]]. З філаматаў найбліжэйшым яму быў Ануфрый Петрашкевіч. Наведваў Міцкевіча ў Коўне. Паэт 1 студзеня 1820 года пісаў Тамашу Зану: «Быў у мяне Казімір Доўгі. Сумленны чалавек, дужы філамат, шчырае сэрца — о, як салодка мне было з ім гаманіць…». Сяброўскія адносіны былі перарваны ў чэрвені 1822 года. «Прычынай… — як паведамляў Станіслаў Казакевіч — была спрэчка пра рэч надзвычай дробную, якую нельга было назваць без румянцу, паміж Адамам і Казімірам, якая ледзь не скончылася смерцю абодвух…». У ходзе следства, распачатага сенатарам Мікалаем Навасільцавым па справе філарэтаў, Пясецкі быў арыштаваны ў кастрычніку 1823 года і змешчаны ў віленскі кляштар францысканцаў. У турэмнай камеры Пясецкага адбываліся сходы арыштаваных; 21 снежня 1823 года адзначалі імяніны Тамаша Зана, і імяніннік (трыманы асобна) атрымаў апісанне гэтай урачыстасці. Распрацоўваў у турме планы далейшай саюзнай працы. Даваў паказанні 5 лістапада і 29 снежня 1823 года, а таксама 12 і 20 красавіка 1824 года. Абраў падчас допытаў тактыку адмаўлення, аднак яму было даказана прыналежнасць да Згуртавання філарэтаў і Таварыства філаматаў. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Сафія Пясецкая з дзецьмі]] У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату [[Станіслаў Казакевіч|Станіславу Казакевічу]]. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў [[Панявеж|Панявежы]]. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] nfq8rbhkn93qademmf7fuu5r16461xs 5198362 5198357 2026-09-13T21:06:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5198362 wikitext text/x-wiki {{Асоба|| | выява = [[File:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Партрэт Казіміра Пясецкага. 1836. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст.<ref>''Nowak Zbigniew Jerzy.'' Piasecki Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, 1981. — S. 782–784.</ref> Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкіх Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і [[Ануфрый Петрашкевіч|Ануфрыем Петрашкевічам]]; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Калі Адам Міцкевіч прыехаў з Коўна, ён спыніўся ў Пясецкіх. Паводле адной з версій, позна ўвечары 23 кастрычніка 1823 года на другім паверсе дома Пясецкіх на вуліцы Літаратаў быў арыштаваны і зняволены ў [[Базыльяне|базыліянскім]] манастыры Адамас Міцкявічус. Разам з ім быў арыштаваны і Казімер Пясецкі. Крыніцы паведамляюць, што падчас допытаў Пясэцкага ўтрымлівалі ў [[Францысканцы|францысканскім]] манастыры. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валенцій Ваньковіч. Сафія Пясецка з дзецьмі]] У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату [[Станіслаў Казакевіч|Станіславу Казакевічу]]. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў [[Панявеж|Панявежы]]. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] k28zd0sjrdy0qu0w3vhn5hlzh5ns0cx 5198364 5198362 2026-09-13T21:08:22Z Aliaksei Lastouski 75892 Адкат праўкі [[Special:Diff/5198362|5198362]] аўтарства [[Special:Contributions/Aliaksei Lastouski|Aliaksei Lastouski]] ([[User talk:Aliaksei Lastouski|размовы]]) 5198364 wikitext text/x-wiki {{Асоба|| | выява = [[File:Kazimier Piasiecki. Казімер Пясецкі (V. Vańkovič, 1836).jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Партрэт Казіміра Пясецкага. 1836. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] }}'''Казімір Пясецкі''' ({{Lang-pl|Kazimierz Piasecki}}, [[1 лістапада]] [[1798]], [[Вільня]] — [[26 ліпеня]] [[1882]], [[Шырвінты]]) — [[Таварыства філаматаў|філамат]] і юрыст.<ref>''Nowak Zbigniew Jerzy.'' Piasecki Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI. — Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk — Łódź, 1981. — S. 782–784.</ref> Казімер Пясецкі нарадзіўся 1 лістапада 1798 г. у Вільні ў сям'і дробных [[Шляхта|шляхціцаў]] Ігната і Юзэфы з Івіцкіх Пясецкіх. Акрамя сына Казіміра, Ігнат і Юзэфа Пясецкія мелі трох дачок: Паўліну, Сафію, жонку [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандра Здановіча]] і маці [[Ігнат Аляксандравіч Здановіч|Ігната Здановіча]], і Марыю. Рос у бацькоўскай хаце [[Вуліца Ліцярату|на вуліцы Літэратаў]]. У 1813 годзе асірацеў па бацьку; тады, будучы вучнем 5-га класа гімназіі, пачаў зарабляць рэпетытарствам і перапісваннем актаў, дапамагаючы маці і тром сёстрам. З 1815 года вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў вучобу ў 1820 годзе са ступенню кандыдата і стаў адвакатам пры віленскіх судах. == Дзейнасць у таварыствах філаматаў і філарэтаў == З 20 верасня 1819 года быў членам-карэспандэнтам, а з 2 чэрвеня 1820 года — сапраўдным членам Таварыства філаматаў. У 1819–1820 гадах прадставіў на пасяджэннях Аддзялення I шэсць сваіх прац, галоўным чынам юрыдычнай тэматыкі (у тым ліку дзве так званыя «навуковыя ведамасці» з часопісаў). Праяўляў вялікую актыўнасць у арганізацыйных справах: у студзені 1820 года выступаў з прамовай пра філамацкі перыядычны часопіс, удзельнічаў у дыскусіі пра мэты і арганізацыю Таварыства, зачытаўшы сваю працу на гэту тэму 14 мая 1821 года. Галоўнай мэтай, на яго думку, павінна было стаць «дзейнае дзеянне на карысць землякоў». Восенню 1821 года ўвайшоў у склад Навуковага аддзялення, якое кіравала курсамі для студэнтаў. У канчатковай фазе існавання Таварыства (1822–1823) сцвярджаў, што яно павінна быць грамадзянскім саюзам, а не толькі аб’яднаннем студэнцкай моладзі. Адыгрываў выдатную ролю ў новым кіраўніцтве Таварыства разам са Станіславам Казакіевічам і Ануфрыем Петрашкевічам; разам з імі клапаціўся пра працяг і ажыўленне філамацкай працы. Для «Белых» (Патрыятычнага саюза) распрацаваў праграму «грамадзянскага дзеяння», заклікаючы да скасавання прыгоннага стану сялян, развіцця прамысловасці, увядзення давераных асоб у адміністрацыю і войска. Адначасова дзейнічаў у саюзах, кіраваных філаматамі: вясной 1820 года ўдзельнічаў у майскіх сходах «Прамяністых» як іх «падскарбі», быў членам тайнага Згуртавання філарэтаў, з 1820 года належаў да Грона Белага, якое аб’ядноўвала юрыстаў. Перш за ўсё ж дзейнічаў у Саюзе сяброў, куды быў прыняты 10 мая 1819 года. На пасяджэннях Саюза прадставіў пяць сваіх прац, між іншым разважанне «Пра рэлігію, разглядаемую ў палітычным аспекце, наколькі яна спрыяе шчасцю грамадства» (31 мая 1819) і рэцэнзію на вершы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (21 чэрвеня 1819). З 26 сакавіка па 15 чэрвеня 1821 года быў актыўным членам Статыстычнага камітэта, створанага ў межах Саюза сяброў [[Францішак Геранім Малеўскі|Францішкам Малеўскім]]. Канчатковым вынікам працы Камітэта стаў выдадзены нелегальна «Геаграфічны апіс…», які паслужыў асновай для збору звестак пра стан краю. На форуме Саюза сяброў неаднаразова выказваўся пра філарэтаў: 13 студзеня 1821 года заявіў, што «дух слабее сярод філарэтаў»; 20 сакавіка і 17 мая 1821 года чытаў сваю працу «Думкі пра філарэтаў», прапануючы іх падзел не паводле прадмета навучання, а паводле будучай прафесійнай працы. Адначасова заклікаў да працы над удасканаленнем асветы, прамысловасці, сельскай гаспадаркі і гандлю. Вясной 1822 года сцвярджаў, што Згуртаванне філарэтаў павінна служыць не столькі чыстай навуцы, колькі рыхтаваць сваіх членаў «да ўсялякага роду краёвых функцый». Ён быў таксама актыўны па-за саюзамі моладзі: у маі 1821 года Пясецкі разам з [[Тамаш Зан (паэт)|Тамашам Занам]] увайшоў у віленскую грамаду [[Патрыятычнае таварыства|Патрыятычнага таварыства]]. З філаматаў найбліжэйшым яму быў Ануфрый Петрашкевіч. Наведваў Міцкевіча ў Коўне. Паэт 1 студзеня 1820 года пісаў Тамашу Зану: «Быў у мяне Казімір Доўгі. Сумленны чалавек, дужы філамат, шчырае сэрца — о, як салодка мне было з ім гаманіць…». Сяброўскія адносіны былі перарваны ў чэрвені 1822 года. «Прычынай… — як паведамляў Станіслаў Казакевіч — была спрэчка пра рэч надзвычай дробную, якую нельга было назваць без румянцу, паміж Адамам і Казімірам, якая ледзь не скончылася смерцю абодвух…». У ходзе следства, распачатага сенатарам Мікалаем Навасільцавым па справе філарэтаў, Пясецкі быў арыштаваны ў кастрычніку 1823 года і змешчаны ў віленскі кляштар францысканцаў. У турэмнай камеры Пясецкага адбываліся сходы арыштаваных; 21 снежня 1823 года адзначалі імяніны Тамаша Зана, і імяніннік (трыманы асобна) атрымаў апісанне гэтай урачыстасці. Распрацоўваў у турме планы далейшай саюзнай працы. Даваў паказанні 5 лістапада і 29 снежня 1823 года, а таксама 12 і 20 красавіка 1824 года. Абраў падчас допытаў тактыку адмаўлення, аднак яму было даказана прыналежнасць да Згуртавання філарэтаў і Таварыства філаматаў. Пасля заканчэння працэсу над філаматамі Казіміру Пясецкаму пад строгім наглядам жандараў дазволілі застацца ў Вільні, але забаронілі займаць дзяржаўныя пасады. == Адвакацкая і гаспадарчая дзейнасць == Пасля вызвалення Казімер Пясецкі займаўся юрыдычнай практыкай у Вільні і быў вядомы як добры юрыст. [[File:Валенцій Ваньковіч. Софія Пясецка з дзецьмі.jpg|thumb|Валянцін Ваньковіч. Сафія Пясецкая з дзецьмі]] У 1829 годзе адмовіўся ад адвакатуры, перадаўшы свае паўнамоцтвы філамату [[Станіслаў Казакевіч|Станіславу Казакевічу]]. Таго ж года заняў добра аплачваемую пасаду ў так званай Мазе Радзівілаўскай, дзе працаваў да канца яе існавання ў 1838 годзе. За сабраны такім чынам капітал набыў у 1839 годзе маёнтак Шырвінты ў Віленскім павеце. Занядбаны маёнтак ператварыў ва ўзорную гаспадарку пасля шматгадовай меліярацыі забалочаных грунтаў. Верны ідэалам філамацкай маладосці, пабудаваў для сялян добрыя дамы, акружаныя садамі, а таксама шпіталь і школу; узвёў там таксама новы мураваны касцёл. Быў арбітрам у справах мясцовага земянства; таксама ганаровым куратарам гімназіі ў [[Панявеж|Панявежы]]. Памёр 26 ліпеня 1882 года ў Шырвінтах. == Сям'я == 17 чэрвеня 1830 г. [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільня)|у віленскім бернардынскім касцёле]] Казімір Пясецкі абвянчаўся са шляхцянкай Сафіяй Янушкевіч, сястрой удзельнікаў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-1831]] [[Адольф Міхайлавіч Янушкевіч|Адольфа]], [[Яўстафій Янушкевіч|Яўстафія]] і [[Рамуальд Янушкевіч|Рамуальда Янушкевічаў]] . <ref name="Randakevičienė">Irma Randakevičienė. Broliai Adolfas, Eustachijus ir Romualdas Januškevičiai – 1831 m. sukilėliai, jų sąsajos su Vilniumi ir gyvenimo metai, 2023-08-04, skelbta svetainėje „Voruta.lt” </ref> У яго засталіся сын Вацлаў і дочкі Паўліна і Казімера. Яго сын Вацлаў Пясецкі працягваў займацца гаспадаркай у маёнтку Шырвінтас, памёр 23 сакавіка 1906 года і быў пахаваны на старых могілках Шырвінтаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Пясецкі Казімір}} [[Катэгорыя:Філарэты]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Юрысты Літвы]] nfq8rbhkn93qademmf7fuu5r16461xs Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская 2004 10 814530 5198360 2026-09-13T21:03:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская 2004]] у [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]] 5198360 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]] oocbmmd56tcpei4tc5bvtl5fi21wvp2 Шаблон:Крыніцы/Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы 10 814531 5198361 2026-09-13T21:03:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]] 5198361 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Баршчэўская. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы]] oocbmmd56tcpei4tc5bvtl5fi21wvp2 Мёнхегоф 0 814532 5198369 2026-09-13T21:12:12Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5198369 wikitext text/x-wiki {{НП |from = Q1957971 |статус = Частка абшчыны |беларуская назва = Мёнхегоф |арыгінальная назва = Mönchehof |выява = Blick auf Mönchehof.JPG |подпіс = Від на Мёнхегоф |краіна = Германія |рэгіён = Гесэн |від рэгіёна = Зямля |раён = Касель (раён) |від раёна = Раён |раён у табліцы = Касель (раён){{!}}Касель |абшчына = Эспенау |від абшчыны = Абшчына |першае згадванне = 1503 |плошча = 3,52 |вышыня цэнтра НП = 242 |lat_deg = 51 |lat_min = 23 |lat_sec = 14 |lat_dir = N |lon_deg = 9 |lon_min = 27 |lon_sec = 18 |lon_dir = E |тэлефонны код = +49 5673 |паштовы індэкс = 34314 |commons = Mönchehof (Espenau) }} '''Мёнхегоф''' ({{lang-de|Mönchehof}}) — населены пункт, раней самастойная абшчына, цяпер частка абшчыны [[Эспенау]] ў [[Касель (раён)|раёне Касель]] зямлі [[Гесэн]], [[Германія]]. Размешчаны прыкладна за 8,5 км на паўночны захад ад [[Касель|Каселя]], паміж масівамі [[Габіхтсвальд]] на паўднёвым захадзе і [[Райнгардсвальд]] на паўночным усходзе.<ref name="Espenau">{{cite web |url=https://www.espenau.de/seite/520299/geschichte-der-gemeinde-espenau.html |title=Geschichte der Gemeinde Espenau |publisher=Gemeinde Espenau |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на захад ад Мёнхегофа дзейнічаў лагер прымусовай працы прадпрыемства [[Henschel & Sohn|Henschel]], з якога пасля вайны ўзнікла паселішча Шэферберг. У 1945—1949 гадах у былых лагерных бараках існаваў адзін з буйнейшых у амерыканскай зоне [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагераў для перамешчаных асоб]] з пераважна рускамоўным насельніцтвам; у 1947—1949 гадах у ім жыла таксама арганізаваная беларуская група.<ref name="Kuhlmann">Kuhlmann-Smirnov A. [https://forschungsstelle.uni-bremen.de/UserFiles/file/06-Publikationen/Arbeitspapiere/fsoAP68.pdf ''„Stiller als Wasser, tiefer als Gras“. Zur Migrationsgeschichte der russischen Displaced Persons in Deutschland nach dem Zweiten Weltkrieg'']. — Bremen: Forschungsstelle Osteuropa an der Universität Bremen, 2005. — S. 46—49. — (Arbeitspapiere und Materialien; Nr. 68). — ISSN 1616-7384.</ref><ref name="Vinicki">[[Алесь Вініцкі|Вініцкі А.]] [https://knihi-online.com/matarjaly-da-historyi-bielaruskaj-emihracyi-u-niamieccynie-u-1939-1951-hadoch-ales-vinicki.html ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох'']. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — Раздзел «ДП-лягер Алендорф — Мэнхэнгоф — Альтэнштат».</ref> == Геаграфія == Плошча былой абшчыны Мёнхегоф складае 3,52 км², вышыня населенага пункта — каля 242 м над узроўнем мора (239—263 м). На ўсход ад забудовы праходзіць адкрытая ў 1848 годзе чыгунка [[Касель]] — [[Варбург]], на захадзе — федэральная аўтадарога B 83.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/M%C3%B6nchehof_(Espenau) |title=Mönchehof (Espenau) |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> З Мёнхегофам непасрэдна злучана паселішча '''Шэферберг''' ({{lang-de|Schäferberg}}), якое ўзнікла пасля Другой сусветнай вайны на тэрыторыі былога лагера прымусовай працы. Пры ўтварэнні Эспенау ў 1970 годзе Шэферберг належаў да Гогенкірхена, цяпер яго тэрыторыя знаходзіцца ў кадастравай акрузе Мёнхегофа.<ref name="Espenau" /> == Гісторыя == === Ад Сярэдневякоўя да XX стагоддзя === Папярэднікам Мёнхегофа было паселішча '''Гадэбрахтсгаўзен''' ({{lang-de|Hadebrachthausen}}), якое, паводле мясцовай гістарычнай традыцыі, узнікла яшчэ да 1100 года. У вопісе ўладанняў манастыра Гельмарсгаўзен за 1145 год яно згадваецца ў формах ''Hadubrachtshusen'', ''Hathabratesusun'' і ''Hadebrechtshusun''. Каля 1200 года паселішча апусцела.<ref name="Espenau" /> У 1216 годзе [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскі]] манастыр Гардэгаўзен каля [[Варбург]]а заснаваў тут гаспадарчы двор, якім кіравалі два манахі. Каля 1500 года двор называўся ''Mönchhof'' («манаскі двор»), у 1503 годзе засведчана форма ''Monchhofe'', а з 1767 года — сучасная назва ''Mönchehof''.<ref name="Espenau" /><ref name="DSD">{{cite web |url=https://www.denkmalschutz.de/denkmal/ehemkloster-moenchshaus.html |title=Das Mönchshaus von Mönchehof |publisher=Deutsche Stiftung Denkmalschutz |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Пасля [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў 1527 годзе манастырскі маёнтак быў ліквідаваны. Пасля некалькіх змен уласнікаў у 1776 годзе ён перайшоў да гесэнскага ландграфа і стаў дзяржаўным маёнткам. Ад старога комплексу захаваўся так званы Мёнхсгаўс ({{lang-de|Mönchshaus}}) — мураваны будынак, асноўная захаваная субстанцыя якога паводле дэндрахраналагічнага даследавання адносіцца да XV стагоддзя; у 1770 годзе будынак істотна перабудавалі, а ў 1894 годзе да яго далучылі двухпавярховы цагляны панскі дом.<ref name="DSD" /> У XIX стагоддзі на тэрыторыі Мёнхегофа пэўны час здабывалі гліну. Значны ўплыў на развіццё населенага пункта мела адкрыццё чыгункі: у 1848 годзе праз Мёнхегоф прайшоў першы цягнік з Каселя ў Грэбенштайн.<ref name="Espenau" /> У 1906—1907 гадах была пабудавана евангелічная царква — неагатычная зальная пабудова прыкладна на 250 месцаў. Закладка падмурка адбылася ў сакавіку 1906 года, асвячэнне — 4 жніўня 1907 года.<ref name="Kirche">{{cite web |url=https://www.kirchenkreis-hofgeismar-wolfhagen.de/gemeinden-von-a-z/nachbarn-am-reinhardswald/kirchspiel-immenhausen-espenau |title=Kirchspiel Immenhausen-Espenau |publisher=Evangelischer Kirchenkreis Hofgeismar-Wolfhagen |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://kirche-immenhausen-espenau.de/wp-content/uploads/2023/08/Festschrift.pdf |title=Festschrift |publisher=Evangelische Kirchengemeinde |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> На старонцы гісторыі абшчыны Эспенау пададзены 1900 год, аднак спецыялізаваныя царкоўныя крыніцы дакументуюць будаўніцтва ў 1906—1907 гадах.<ref name="Espenau" /><ref name="Kirche" /> 1 снежня 1970 года самастойныя да таго часу абшчыны Мёнхегоф і Гогенкірхен добраахвотна аб’ядналіся ў новую абшчыну [[Эспенау]].<ref name="Espenau" /> === Лагер прымусовай працы Шэферберг === [[Файл:Berliner Straße, 1, Schäferberg, Espenau, Landkreis Kassel.jpg|thumb|Шэферберг — паселішча, якое ўзнікла на тэрыторыі былога лагера]] У 1943 годзе прадпрыемства [[Henschel & Sohn|Henschel]] пачало будаваць на Шэфербергу лагер для замежных прымусовых рабочых. У выніку комплекс налічваў 27 баракаў даўжынёй каля 50 м і шырынёй каля 10 м; частка была мураваная, частка — драўляная. Саміх прымусовых рабочых выкарыстоўвалі і пры будаўніцтве лагера.<ref name="HNA">{{cite web |url=https://www.hna.de/lokales/kreis-kassel/espenau-ort83872/vergangenheit-von-espenau-schaeferberg-arbeitslager-bis-siedlung-9471445.html |title=Vom Arbeitslager zur Siedlung: Vergangenheit von Schäferberg erforscht |website=Hessische/Niedersächsische Allgemeine |date=22 снежня 2017 |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Лагер пачаў дзейнічаць 25 верасня 1944 года. У ім утрымлівалася прыблізна 1600—2000 чалавек, якія пераважна працавалі на заводзе № 3 Henschel на паўночнай ускраіне Каселя. Сярод вязняў і прымусовых рабочых былі французы, нідэрландцы, бельгійцы, палякі, італьянцы, рускія, сербы і выхадцы з краін Балтыі; напрыканцы вайны толькі французаў было каля 1400.<ref name="HNA" /><ref name="Gedenk">{{cite web |url=https://www.gedenkstaettenforum.de/fileadmin/user_upload/Aktivitaeten/Rundbrief/Rundbriefe_PDF/ganze_Rundbriefe/GedenkstaettenRundbrief_022_gesamt.pdf |title=Treffen ehemaliger französischer Zwangsarbeiter |work=GedenkstättenRundbrief |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Умовы ўтрымання былі цяжкімі; распаўсюджваліся тыф, сухоты і іншыя хваробы, бракавала харчавання і адзення. Паводле ''GedenkstättenRundbrief'', ад 25 верасня 1944 года да першых дзён пасля вызвалення памерла не менш за 85 чалавек, у тым ліку 29 французаў; у мясцовым даследаванні, апублікаваным ''HNA'', называецца не менш за 84 памерлых. Ахвяр хавалі на лясных могілках каля лагера.<ref name="Gedenk" /><ref name="HNA" /> Крыніцы таксама па-рознаму датуюць непасрэднае вызваленне Шэферберга: ''GedenkstättenRundbrief'' называе 1 красавіка 1945 года, а мясцовая хроніка, выкарыстаная ''HNA'', паведамляе пра прыбыццё амерыканскіх салдат увечары 4 красавіка; паводле апошняй, было вызвалена каля 1550 ваеннапалонных і цывільных прымусовых рабочых.<ref name="Gedenk" /><ref name="HNA" /> Пасля вайны баракі не былі знесены. Спачатку яны сталі жыллём для замежных перамешчаных асоб і эмігрантаў, пазней — для нямецкіх бежанцаў, выгнанцаў і людзей, якія страцілі жыллё ў выніку бамбардзіровак. Паступова лагерная забудова ператварылася ў жылое паселішча Шэферберг; частка перабудаваных мураваных баракаў захавалася.<ref name="Espenau" /><ref name="HNA" /> == Лагер для перамешчаных асоб == === Стварэнне і арганізацыя === Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны на тэрыторыі былога лагера прымусовай працы быў створаны [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагер для перамешчаных асоб]]. Даследчыца Анэ Кульман-Смірнова адносіць Мёнхегоф разам са Шляйсгаймам-Фельдмохінгам у Мюнхене і Фюсенам да асноўных «рускіх» DP-лагераў амерыканскай зоны Германіі.<ref name="Kuhlmann" /> Ядром лагера стала група бежанцаў, звязаная з антысавецкім [[Народна-працоўны саюз расійскіх салідарыстаў|Народна-працоўным саюзам расійскіх салідарыстаў]] (НТС), у тым ліку Яўген Раманаў і Канстанцін Болдыраў. Напрыканцы вайны група знаходзілася ў Нідэрзаксверфене каля [[Нордгаўзен]]а ў [[Цюрынгія|Цюрынгіі]]. Даведаўшыся ў пачатку чэрвеня 1945 года пра будучую перадачу Цюрынгіі савецкай акупацыйнай адміністрацыі, яна арганізавана перайшла ў амерыканскую зону і заняла пустыя баракі на Шэфербергу.<ref name="Kuhlmann" /> Амерыканскія ўлады спачатку палічылі комплекс непрыдатным для пражывання, аднак пасля правядзення санітарных работ дазволілі яго засяленне. Лагер атрымаў статус [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]], а пазней перайшоў пад апеку [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў|Міжнароднай арганізацыі па справах бежанцаў (IRO)]]; з ім былі звязаны і меншыя лагеры ў наваколлі Каселя.<ref name="Kuhlmann" /> Колькасць жыхароў хутка павялічвалася. У гісторыі выдавецтва «Посев» адзначана, што за першы год яна вырасла прыкладна з 500 да 2500 чалавек; даследаванне Кульман-Смірновай таксама называе каля 2500 жыхароў.<ref name="Posev">Артёмова А., Артёмов А. [https://vtoraya-literatura.com/pdf/izdatelstvo_posev_1945-1985_bibliografiya_1985__ocr.pdf ''Издательство «Посев»: 1945—1985'']. — Frankfurt am Main: Possev-Verlag, 1985. — С. 5—6. — ISBN 3-7912-2007-1.</ref><ref name="Kuhlmann" /> Побач з адміністрацыяй міжнародных арганізацый дзейнічала лагернае самакіраванне. Яго ўзначальваў Канстанцін Болдыраў, прадстаўнік даваеннай рускай эміграцыі; культурна-асветным аддзелам кіраваў журналіст Яўген Раманаў (Астроўскі).<ref name="Posev" /> Паводле гісторыі «Посева», прадстаўнікі даваеннай эміграцыі, якія ведалі заходнія мовы і мелі сувязі за межамі Германіі, адыгрывалі істотную ролю ў перамовах з акупацыйнымі ўладамі і ў супрацьдзеянні прымусовай рэпатрыяцыі жыхароў лагера.<ref name="Posev" /> Мёнхегоф пазіцыянаваўся як «рабочы» лагер: яго жыхары выконвалі працы для амерыканскай адміністрацыі і нямецкіх устаноў. Яны працавалі на амерыканскім ваенным аэрадроме Ротвестэн, удзельнічалі ў аднаўленні гарадской бальніцы і каналізацыі Каселя. У самім лагеры рабочыя брыгады пабудавалі царкву і яшчэ чатыры баракі, пераабсталёўвалі жылыя памяшканні, стварылі стайні прыкладна на 50 коней, рускую лазню, амбулаторыю, пральню, шавецкую і цырульную майстэрні, дзейнічаў уласны транспарт.<ref name="Kuhlmann" /><ref name="Posev" /> === Рэлігійнае, адукацыйнае і культурнае жыццё === Спачатку праваслаўную царкву ўладкавалі ў адным з баракаў, пазней была пабудавана асобная драўляная царква. Святар Мітрафан Зноска і рэгент Яўген Евец прывезлі ў лагер царкоўныя рэчы з праваслаўнага храма ў [[Брэст|Брэсце]].<ref name="Posev" /><ref name="Kuhlmann" /> У першыя пасляваенныя гады ў лагеры дзейнічалі тры дзіцячыя садкі і тры пачатковыя школы, якія наведвалі 395 дзяцей, а таксама гімназія са 125 вучнямі. Існаваў рускі скаўцкі рух; для дарослых праводзіліся моўныя курсы і пачатковая прафесійная падрыхтоўка па электратэхніцы, радыётэхніцы, механіцы і тэхнічным чарчэнні.<ref name="Kuhlmann" /> Дзейнічалі хор, аркестр і тэатр, ладзіліся лекцыі, канцэрты, балетныя выступленні і мастацкія выставы. Выходзіў лагерны інфармацыйны бюлетэнь на рускай мове, у якім пераказвалі радыёперадачы з Лондана, Нью-Ёрка, Парыжа і Масквы і друкавалі лагерныя навіны. Рататарным спосабам выдаваліся школьныя падручнікі і даведачныя матэрыялы.<ref name="Kuhlmann" /> У Мёнхегофе ў 1945 годзе ўзнікла выдавецтва [[Посев (выдавецтва)|«Посев»]], звязанае з НТС. Першы нумар аднайменнага рускамоўнага штотыднёвіка выйшаў 11 лістапада 1945 года накладам 200 асобнікаў; выдавецкая дзейнасць, пачатая ў лагеры, пазней працягнулася па-за ім.<ref name="Kuhlmann" /><ref name="Posev" /> У сакавіку 1947 года падчас праверкі статусу [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] больш за палову жыхароў Мёнхегофа страціла статус DP і была пераведзена ў лагеры для нямецкіх бежанцаў; сярод іх былі многія ўдзельнікі НТС і амаль усё ранейшае кіраўніцтва лагера. Кульман-Смірнова адзначае, што, нягледзячы на моцнае самакіраванне і параўнальна нізкі ўзровень міжэтнічных канфліктаў, палітычная актыўнасць часткі жыхароў выклікала падазронасць акупацыйнай адміністрацыі.<ref name="Kuhlmann" /> === Беларуская прысутнасць === Арганізаваная беларуская група пераехала ў Мёнхегоф улетку 1947 года з польскага DP-лагера ў [[Алендорф]]е каля [[Марбург]]а. Алесь Вініцкі характарызаваў Мёнхегоф як шматнацыянальны лагер, у якім найбольшую групу складалі рускія і ў іх руках знаходзілася лагерная адміністрацыя.<ref name="Vinicki" /> У верасні 1947 года пачала дзейнічаць '''беларуская пачатковая школа'''. У чатырох класах вучылася 15 дзяцей, настаўнікамі былі Софія Дубяга і інжынер Часлаў Ханяўка. У навучальным годзе 1948/49 колькасць вучняў засталася такой самай: 10 хлопчыкаў і 5 дзяўчынак; школа працавала да пераезду беларускай групы ўвесну 1949 года.<ref name="Vinicki" /> Разам з беларусамі з Алендорфа пераехаў '''5-ы Сцяг [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне|Згуртавання беларускіх скаўтаў на чужыне]]'''. Ён быў створаны 22 студзеня 1947 года з 22 скаўтаў і скаўтак — дзвюх дружын хлопцаў і адной дружыны дзяўчат. У Мёнхегофе скаўты працягвалі дзейнасць; у жніўні 1947 года яны ўдзельнічалі ў летніку, арганізаваным [[ІМКА|ІМКА (YMCA)]].<ref name="Vinicki" /> Пры клубе ІМКА існавала беларуская секцыя. Паводле ўспамінаў Расціслава Палчанінава, беларусы ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы лагернага выдання «Единство» і выпускалі ўласны часопіс '''«Праваслаўны беларус»'''.<ref name="Polchaninov">Полчанинов Р. В. [https://zarubezhje.narod.ru/texts/Polchaninov02.htm ''ИМКА в Менхегофе 1946—1949 гг.''].</ref> Існаванне рэлігійнага беларускага выдання «Праваслаўны беларус» у пасляваеннай Германіі пацвярджаецца таксама «Беларускай энцыклапедыяй».<ref name="BelEn">{{cite web |url=https://verbum.by/belen/ГЕРМАНІЯ |title=Германія |work=Беларуская энцыклапедыя |website=Verbum.by |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> У 1948 годзе ў Мёнхегофе пачаў выходзіць беларускі двухтыднёвік '''«Голас Беларуса»'''. Да лютага 1949 года выйшла сем нумароў; на яго старонках, сярод іншага, абмяркоўвалася паралельнае выкарыстанне ў беларускай мове [[Беларускі алфавіт|кірыліцы]] і [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкі]]. У даследаванні Ніны Баршчэўскай месца выдання пазначана формай ''Менхегоф''.<ref name="Barszczewska">Баршчэўская Н. [https://old.kamunikat.org/8311.html ''Роля дыяспары ў захаваньні й разьвіцьці беларускае мовы''] // Kamunikat.org.</ref> Увесну 1949 года беларуская група была пераведзена з Мёнхегофа ў польскі лагер [[Альтэнштат]] у [[Баварыя|Верхняй Баварыі]]. Беларуская пачатковая школа працягнула там працу і скончыла навучальны год у чэрвені; улетку 1949 года беларусаў з Альтэнштата перавезлі ў беларускі DP-лагер у [[Розенгайм]]е.<ref name="Vinicki" /> === Ліквідацыя лагера === З другой паловы 1940-х гадоў жыхары Мёнхегофа паступова эмігравалі ў іншыя краіны або пераводзіліся ў іншыя лагеры. Паводле ўспамінаў Расціслава Палчанінава, лагер Мёнхегоф быў канчаткова ліквідаваны 12 красавіка 1949 года, а жыхароў, якія заставаліся, перавялі ў Шляйсгайм-Фельдмохінг каля [[Мюнхен]]а.<ref name="Polchaninov" /> Пасля ліквідацыі DP-лагера тэрыторыя Шэферберга выкарыстоўвалася для размяшчэння нямецкіх выгнанцаў і бежанцаў. Былыя лагерныя будынкі паступова былі перабудаваны ў жылыя дамы, і Шэферберг стаў пастаянным паселішчам.<ref name="Espenau" /><ref name="HNA" /> == Інфраструктура == У Мёнхегофе дзейнічае пачатковая школа. Чыгуначная станцыя '''Эспенау-Мёнхегоф''' знаходзіцца на лініі Касель — Варбург.<ref name="Espenau" /> [[Файл:Linie RT1, 1, Mönchehof, Espenau, Landkreis Kassel.jpg|thumb|Цягнік RegioTram лініі RT1 на станцыі Эспенау-Мёнхегоф]] Станцыю абслугоўвае лінія '''RT1''' сістэмы [[RegioTram Kassel]], якая злучае Мёнхегоф з Каселем, Грэбенштайнам, [[Хофгайсмар]]ам і іншымі населенымі пунктамі рэгіёна.<ref>{{cite web |url=https://www.nvv.de/api/vc-nvv-fahrplanbuch/route-pdf/163/1 |title=RT1: Hofgeismar-Hümme — Kassel |publisher=Nordhessischer VerkehrsVerbund |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Славутасці == * '''Мёнхсгаўс''' ({{lang-de|Mönchshaus}}) — рэшткі сярэдневяковага гаспадарчага двара цыстэрцыянскага манастыра Гардэгаўзен. Захаваны мураваны будынак у асноўным датуецца XV стагоддзем, быў перабудаваны ў 1770 годзе і дапоўнены цагляным панскім домам у 1894 годзе. Пасля працяглага запусцення будынак аднаўляецца; з 2014 года рэстаўрацыю падтрымлівала Нямецкая фундацыя аховы помнікаў.<ref name="DSD" /> * '''Евангелічная царква Мёнхегофа''' — неагатычная зальная царква 1906—1907 гадоў прыкладна на 250 месцаў.<ref name="Kirche" /> * '''Лясныя могілкі Шэферберга''' — месца пахавання ахвяр лагера прымусовай працы; на тэрыторыі захоўваецца мемарыяльнае месца з памятным крыжам.<ref name="Gedenk" /><ref name="HNA" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Болдырев К. В. Менхегоф — лагерь перемещенных лиц (Западная Германия) // ''Вопросы истории''. — 1998. — № 7. — С. 110—140. * [[Алесь Вініцкі|Вініцкі А.]] ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох''. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — 233 с. * Артёмова А., Артёмов А. ''Издательство «Посев»: 1945—1985''. — Frankfurt am Main: Possev-Verlag, 1985. — 124 с. — ISBN 3-7912-2007-1. * Kuhlmann-Smirnov, Anne. ''„Stiller als Wasser, tiefer als Gras“. Zur Migrationsgeschichte der russischen Displaced Persons in Deutschland nach dem Zweiten Weltkrieg''. — Bremen: Forschungsstelle Osteuropa an der Universität Bremen, 2005. — 71 S. — (Arbeitspapiere und Materialien; Nr. 68). — ISSN 1616-7384. * Mosch-Wicke, Klaus. ''Schäferberg. Ein Henschel-Lager für ausländische Zwangsarbeiter''. — 2. berichtigte Auflage. — Kassel: Verlag Gesamthochschulbibliothek Kassel, 1985. — 143 S. — (Nationalsozialismus in Nordhessen. Schriften zur regionalen Zeitgeschichte; H. 1). — ISBN 3-88122-254-5. == Гл. таксама == * [[Міхельсдорф (Кам)]] * [[Мітэнвальд]] * [[Віндзішбергердорф]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] == Спасылкі == * {{cite web |url=https://www.espenau.de/seite/520299/geschichte-der-gemeinde-espenau.html |title=Geschichte der Gemeinde Espenau |publisher=Gemeinde Espenau |language=de }} * [https://www.denkmalschutz.de/denkmal/ehemkloster-moenchshaus.html Мёнхсгаўс] на сайце Нямецкай фундацыі аховы помнікаў {{ref-de}} * {{Commons|Mönchehof (Espenau)|Мёнхегоф}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Германіі]] [[Катэгорыя:Гесэн]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] 2sl08mtwovp0d0h24797aigg1p65xax Шаблон:Крыніцы/Пацехіна 2003 10 814533 5198373 2026-09-13T21:13:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Шаблон:Крыніцы/Пацехіна 2003]] у [[Шаблон:Крыніцы/Пацехіна. Навучанне беларускай мове ва ўмовах беларуска-беларускага двухмоўя]] 5198373 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Пацехіна. Навучанне беларускай мове ва ўмовах беларуска-беларускага двухмоўя]] rrh4wm0ruqqsha0dkjltlfaxbaotbw6 Штаталендорф 0 814534 5198375 2026-09-13T21:26:34Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5198375 wikitext text/x-wiki {{НП |from = Q573514 |статус = Горад |беларуская назва = Штаталендорф |арыгінальная назва = Stadtallendorf |герб = DEU Stadtallendorf COA.svg |сцяг = DEU Stadtallendorf Flag.svg |выява = Stadtallendorf Luft.jpg |подпіс = Штаталендорф з паветра |краіна = Германія |рэгіён = [[Гесэн]] |від рэгіёна = Зямля |раён = [[Марбург-Бідэнкопф (раён)|Марбург-Бідэнкопф]] |від раёна = Раён |першае згадванне = 782 |плошча = 78,24 |вышыня цэнтра НП = 256 |lat_deg = 50 |lat_min = 49 |lat_sec = 36 |lat_dir = N |lon_deg = 9 |lon_min = 1 |lon_sec = 4 |lon_dir = E |тэлефонны код = +49 6428 |паштовы індэкс = 35260 |аўтамабільны код = MR |сайт = https://stadtallendorf.de/ |commons = Stadtallendorf }} '''Штаталендорф''' ({{lang-de|Stadtallendorf}}) — горад у [[Марбург-Бідэнкопф (раён)|раёне Марбург-Бідэнкопф]] зямлі [[Гесэн]], [[Германія]], прыкладна за 18 км на ўсход ад [[Марбург]]а. Да 1960 года населены пункт называўся '''Алендорф''' ({{lang-de|Allendorf}}, таксама ''Allendorf im Bärenschießen''), у 1960—1976 гадах — ''Stadt Allendorf'', з 1 студзеня 1977 года носіць сучасную назву ''Stadtallendorf''.<ref name="StadtGesch">{{cite web |url=https://stadtallendorf.de/Leben/Die-Stadt/Geschichte |title=Geschichte |publisher=Stadt Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref name="LAGIS">{{cite web |url=https://www.lagis-hessen.de/de/subjects/idrec/sn/ol/id/8979 |title=Stadtallendorf, Landkreis Marburg-Biedenkopf |work=Historisches Ortslexikon |publisher=Landesgeschichtliches Informationssystem Hessen |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Сучасны горад у значнай ступені сфарміраваўся ў XX стагоддзі вакол двух буйных прадпрыемстваў па вытворчасці выбуховых рэчываў, пабудаваных перад [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Пасля вайны былыя вытворчыя і лагерныя комплексы выкарыстоўваліся для размяшчэння [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], ваеннапалонных і бежанцаў; у 1946—1947 гадах у польскім DP-лагеры Алендорфа існавала таксама арганізаваная беларуская група з пачатковай школай і скаўцкім аддзелам.<ref name="DIZDP">{{cite web |url=https://www.diz-stadtallendorf.de/site/assets/files/1/auslander_diz_studien_7_bernhardt.pdf |title=Was waren „Ausländer“? Displaced Persons, Geflüchtete und Vertriebene in der Behördensprache der Nachkriegszeit am Beispiel von Eheschließungsurkunden in Allendorf 1946–47 |author=Bernhardt, Nils |publisher=Dokumentations- und Informationszentrum Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref name="Vinicki">[[Алесь Вініцкі|Вініцкі А.]] [https://knihi-online.com/matarjaly-da-historyi-bielaruskaj-emihracyi-u-niamieccynie-u-1939-1951-hadoch-ales-vinicki.html ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох'']. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — Раздзел «ДП-лягер Алендорф — Мэнхэнгоф — Альтэнштат».</ref> == Геаграфія == Штаталендорф знаходзіцца ў цэнтральнай частцы Гесэна на Верхнегесэнскім узвышшы, паміж Амёнебургскай катлавінай на захадзе і Швальмскай катлавінай на ўсходзе. Праз тэрыторыю горада праходзіць водападзел паміж басейнамі [[Рэйн]]а і [[Везер]]а.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Stadtallendorf |title=Stadtallendorf |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Горад мяжуе з [[Раўшэнберг]]ам і [[Гільзерберг]]ам на поўначы, [[Нойштат (Гесэн)|Нойштатам]] на ўсходзе, [[Кірторф]]ам і [[Гомберг (Ом)|Гомбергам]] на поўдні, [[Амёнебург]]ам і [[Кірхгайнам]] на захадзе. У склад гарадской абшчыны, акрамя цэнтральнага Штаталендорфа, уваходзяць Нідэркляйн, Швайнсберг, Эрксдорф, Гацбах і Вольферодэ.<ref>{{cite web |url=https://stadtallendorf.de/ |title=Stadt Stadtallendorf |publisher=Stadt Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Гісторыя == === Да XX стагоддзя === Паселішча, з якога развіўся сучасны горад, упершыню згадваецца ў 782 годзе ў даравальнай грамаце [[Герсфельдскае абацтва|Герсфельдскаму абацтву]] пад назвай ''Berinscozo''. У XIII стагоддзі з’явілася назва ''Allendorf im Bärenschießen''. Да 1803 года Алендорф належаў [[Майнцкае курфюрства|Майнцкаму курфюрству]], пасля секулярызацыі перайшоў да [[Гесэн-Касель|Гесэн-Каселя]], а ў 1866 годзе разам з ім — да [[Прусія|Прусіі]].<ref name="StadtGesch" /><ref name="LAGIS" /> Да канца 1930-х гадоў Алендорф быў пераважна сельскай каталіцкай абшчынай з прыкладна 1500 жыхарамі. Каб адрозніваць яго ад шматлікіх іншых населеных пунктаў з назвай Allendorf, ужывалася таксама неафіцыйная назва ''Katholisch-Allendorf''.<ref name="StadtGesch" /> === Ваенная прамысловасць і прымусовая праца === У 1938 годзе ў лясах каля Алендорфа пачалося будаўніцтва двух буйных заводаў выбуховых рэчываў — прадпрыемстваў [[Dynamit AG]] (DAG) і [[WASAG]]. Агульная тэрыторыя комплексаў складала каля 1000 га; на ёй было пабудавана больш за 600 вытворчых, складскіх і дапаможных аб’ектаў. У гады вайны тут выраблялі [[трынітраталуол|трынітраталуол (TNT)]] і іншыя выбуховыя рэчывы, а таксама напаўнялі імі бомбы і снарады.<ref name="HLZ">{{cite web |url=https://hlz.hessen.de/themen/hessen-erinnert/dokumentations-und-informationszentrum-diz-stadtallendorf/ |title=Dokumentations- und Informationszentrum (DIZ) Stadtallendorf |publisher=Hessische Landeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> На будаўніцтве і вытворчасці выкарыстоўвалася праца каля 17 500 замежных рабочых з больш чым 20 краін, сярод якіх былі прымусовыя рабочыя, ваеннапалонныя, вязні і зняволеныя. Яны жылі ў дзесяці лагерах і шасці рабочых паселішчах вакол заводаў.<ref name="HLZ" /> [[Файл:Gedenkstätte KZ Münchmühle Stadtallendorf 2020-10-09 02.jpg|thumb|Мемарыял на месцы канцэнтрацыйнага лагера Мюнхмюле]] 19 жніўня 1944 года ў лагер Мюнхмюле каля Алендорфа прывезлі тысячу яўрэйскіх жанчын, пераважна з Венгрыі, з [[Асвенцім|Асвенціма]]. Мюнхмюле стаў філіялам [[Бухенвальд (канцэнтрацыйны лагер)|Бухенвальда]]; вязні працавалі на прадпрыемствах Алендорфа, у тым ліку на напаўненні боепрыпасаў атрутнымі выбуховымі рэчывамі.<ref name="KZ">{{cite web |url=https://hlz.hessen.de/fileadmin/user_upload/PDF/Publikationsreihen/Hessische_GeschichteN/X558-Heft_03-Das_ehemalige_KZ-Aussenlager_2021.pdf |title=Das ehemalige KZ-Außenlager Münchmühle |publisher=Hessische Landeszentrale für politische Bildung |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> === Пасля вайны === Пасля заняцця Алендорфа амерыканскімі войскамі вытворчасць боепрыпасаў была спынена. У 1945—1949 гадах значную частку абсталявання вывезлі або дэмантавалі, а частку вытворчых будынкаў узарвалі. Каля 400 будынкаў, аднак, захавалася і пазней стала асновай для пасляваеннай жылой і прамысловай забудовы.<ref name="StadtGesch" /> У адным з былых лагерных комплексаў амерыканская армія арганізавала так званы '''Штайнлагер''' ({{lang-de|Steinlager}}), дзе ўтрымліваліся высокапастаўленыя нямецкія ваеннапалонныя. З лета 1946 года ён стаў цэнтрам ''Operational History (German) Section'', у якой былыя афіцэры Вермахта рыхтавалі для амерыканскай арміі даследаванні пра баявыя дзеянні і дзейнасць нямецкіх узброеных сіл.<ref>Chen, Chern. [https://www.vhghessen.de/inhalt/zhg/ZHG_120/Chen_Steinlager.pdf ''Das Steinlager Allendorf. Zur Geschichte der Kriegsgefangenenlager deutscher Generäle nach dem Zweiten Weltkrieg''] // Zeitschrift des Vereins für hessische Geschichte und Landeskunde. — Bd. 120. — 2015. — S. 237—260.</ref> Пасля вайны ў былых рабочых лагерах і іншых будынках заводаў размяшчалі таксама перамешчаных асоб, бежанцаў і выгнанцаў. У наступныя гады менавіта прыбыццё тысяч людзей з былых усходніх тэрыторый Германіі і Судэцкай вобласці стала адным з асноўных фактараў хуткага росту Алендорфа.<ref name="StadtBand3">{{cite web |url=https://stadtallendorf.de/Zu-Gast/Infomaterial/Stadtallendorf-Geschichte-einer-jungen-Stadt-Band-3.php |title=Stadtallendorf — Geschichte einer jungen Stadt — Band 3 |publisher=Stadt Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Лагер для перамешчаных асоб == === Польскі лагер === У пасляваенным Алендорфе існаваў польскі [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагер для перамешчаных асоб]]. У дакументах 1946—1947 гадоў ён называецца '''Orle Gniazdo''' («Арлінае гняздо») і '''Lager am Teich'''; сустракаецца таксама абазначэнне '''P.D.P.C. 533'''. Значную частку яго насельніцтва складалі палякі, у тым ліку былыя прымусовыя рабочыя і іншыя людзі, якія пасля вайны не маглі або не жадалі вяртацца ў Польшчу.<ref name="DIZDP" /> Дакументы мясцовага загса сведчаць, што лагер меў польскую адміністрацыю. За DP-лагер Алендорфа ў 1946—1947 гадах адказвала 4025-я рота Labor Service; у архіве [[Арользенскія архівы|Арользенскіх архіваў]] захаваліся асобныя фонды са спісамі жыхароў лагера і матэрыяламі пра рэпатрыяцыю за 1946—1947 гады.<ref name="DIZDP" /><ref name="Arolsen">{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/archive/3-1-1-2_3112169 |title=DP lists Allendorf |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Дакументы паказваюць, што побач з палякамі ў Алендорфе жылі таксама перамешчаныя асобы з тэрыторый сучаснай Украіны, Літвы і іншых краін Усходняй Еўропы. Частка жыхароў рэпатрыявалася, іншыя выязджалі ў Францыю, Аўстралію і іншыя краіны або перасяляліся ў іншыя DP-лагеры.<ref name="DIZDP" /> === Беларуская прысутнасць === У 1946 годзе ў польскім лагеры Алендорф сфарміравалася арганізаваная '''беларуская група'''. Для беларускіх дзяцей была адкрыта пачатковая школа, у якой вучылася 12 дзяцей; настаўніцай працавала '''Софія Дубяга'''.<ref name="Vinicki" /> 22 студзеня 1947 года ў Алендорфе быў створаны скаўцкі звяз з 22 беларускіх скаўтаў і скаўтак: дзвюх дружын хлопцаў і адной дружыны дзяўчат. Ён стаў '''5-м Сцягам [[Згуртаванне беларускіх скаўтаў на чужыне|Згуртавання беларускіх скаўтаў на чужыне]]'''.<ref name="Vinicki" /> Беларуская група падтрымлівала таксама агульнаэміграцыйныя арганізацыі. У справаздачы Цэнтралі беларускіх студэнцкіх арганізацый на чужыне за 1947 год Алендорф названы сярод беларускіх лагераў і асяродкаў, якія рабілі грашовыя ахвяраванні ў фонд дапамогі беларускім студэнтам.<ref name="Ilyina">Ilyina, Anastasiya. [https://weec.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2024/01/WEER-n12-2022_DRUK.pdf ''Belarusians in camps for displaced persons in West Germany in 1945–1952''] // Warsaw East European Review. — 2022. — № 12. — P. 89—106.</ref> Улетку 1947 года беларускую групу перавезлі з Алендорфа ў [[Мёнхегоф]] каля Каселя. Туды ж пераехаў 5-ы Сцяг, які працягнуў скаўцкую дзейнасць; у Мёнхегофе беларуская школа была адноўлена ў верасні 1947 года.<ref name="Vinicki" /> == Развіццё горада == Пасля вайны на тэрыторыі былых ваенных прадпрыемстваў пачалі ўзнікаць грамадзянскія вытворчасці. Захаваныя будынкі і інфраструктура, а таксама вялікая колькасць новых жыхароў спрыялі ператварэнню Алендорфа ў прамысловы цэнтр раёна.<ref name="StadtGesch" /> У 1959 годзе Алендорф стаў гарнізонным горадам [[Бундэсвер]]а. 1 кастрычніка 1960 года населены пункт атрымаў гарадскія правы і назву '''Stadt Allendorf'''; з 1 студзеня 1977 года афіцыйная назва пішацца разам — '''Stadtallendorf'''.<ref name="LAGIS" /><ref name="StadtGesch" /> У ходзе адміністрацыйнай рэформы ў 1971—1974 гадах да горада далучылі Эрксдорф, Гацбах, Швайнсберг, Нідэркляйн і Вольферодэ.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Stadtallendorf |title=Stadtallendorf |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Эканоміка == Штаталендорф з’яўляецца адным з асноўных прамысловых цэнтраў раёна Марбург-Бідэнкопф. У горадзе размешчаны, сярод іншага, прадпрыемствы кандытарскай кампаніі [[Ferrero]], ліцейнай кампаніі Fritz Winter і вытворцы дзвярной і аконнай фурнітуры Hoppe.<ref>{{cite web |url=https://stadtallendorf.de/Leben/Die-Stadt/Geschichte |title=Geschichte |publisher=Stadt Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> З пачатку 1990-х гадоў праводзілася маштабная ачыстка тэрыторыі былых заводаў ад рэшткаў выбуховых і атрутных рэчываў. Праект завяршыўся ў 2006 годзе; з грунту і адвалаў былі выдалены сотні тон забруджвальных рэчываў, у тым ліку некалькі тон выбухованебяспечнага TNT.<ref>{{cite web |url=https://stadtallendorf.de/Zu-Gast/Infomaterial/Boden-gut-gemacht-.php |title=Boden gut gemacht |publisher=Stadt Stadtallendorf |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Транспарт == Праз Штаталендорф праходзіць чыгуначная лінія [[Касель]] — [[Марбург]] — [[Франкфурт-на-Майне]]. Чыгуначны прыпынак Алендорф быў адкрыты ў 1850 годзе, а ў 1904 годзе атрымаў статус станцыі; у гады Другой сусветнай вайны яго значна пашырылі для абслугоўвання ваенных заводаў.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Bahnhof_Stadtallendorf |title=Bahnhof Stadtallendorf |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> [[Файл:Bahnhof, 1, Stadtallendorf, Landkreis Marburg-Biedenkopf.jpg|thumb|Чыгуначная станцыя Штаталендорф]] Побач з горадам праходзяць федэральныя дарогі B 62 і B 454. Штаталендорф таксама мае злучэнне з аўтабанам [[A49]].<ref name="StadtGesch" /> == Культура і памятныя мясціны == [[Файл:Allendorf DAG Ehem. Verwaltung.JPG|thumb|Будынак былой адміністрацыі DAG, цяпер Дакументацыйна-інфармацыйны цэнтр]] У былым адміністрацыйным будынку завода DAG дзейнічае '''Дакументацыйна-інфармацыйны цэнтр Штаталендорфа''' ({{lang-de|Dokumentations- und Informationszentrum Stadtallendorf, DIZ}}). Яго пастаянная экспазіцыя прысвечана развіццю Алендорфа ад сельскай абшчыны да прамысловага горада, з асаблівай увагай да ваеннай вытворчасці, прымусовай працы і лагераў 1933—1945 гадоў.<ref name="HLZ" /> На месцы былога канцэнтрацыйнага лагера Мюнхмюле створаны мемарыял ахвярам нацысцкай прымусовай працы.<ref name="KZ" /> [[Файл:Stadtallendorf St. Katharina.jpg|thumb|Царква Святой Кацярыны]] У старой частцы горада захавалася барочная каталіцкая царква Святой Кацярыны, а таксама шэраг фахверкавых дамоў. Адным з найстарэйшых захаваных будынкаў з’яўляецца старая Майнцкая келерыя.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Stadtallendorf |title=Stadtallendorf |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вініцкі А. ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох''. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — 233 с. * Ilyina, Anastasiya. ''Belarusians in camps for displaced persons in West Germany in 1945–1952'' // Warsaw East European Review. — 2022. — № 12. — P. 89—106. * Bernhardt, Nils. ''Was waren „Ausländer“? Displaced Persons, Geflüchtete und Vertriebene in der Behördensprache der Nachkriegszeit am Beispiel von Eheschließungsurkunden in Allendorf 1946–47''. — Stadtallendorf: Dokumentations- und Informationszentrum Stadtallendorf. * Chen, Chern. ''Das Steinlager Allendorf. Zur Geschichte der Kriegsgefangenenlager deutscher Generäle nach dem Zweiten Weltkrieg'' // Zeitschrift des Vereins für hessische Geschichte und Landeskunde. — 2015. — Bd. 120. — S. 237—260. * Magistrat der Stadt Stadtallendorf (Hrsg.). ''1200 Jahre Stadtallendorf 782–1982''. — Stadtallendorf, 1982. == Гл. таксама == * [[Мёнхегоф]] * [[Міхельсдорф (Кам)]] * [[Мітэнвальд]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] == Спасылкі == * [https://stadtallendorf.de/ Афіцыйны сайт Штаталендорфа] {{ref-de}} * [https://www.diz-stadtallendorf.de/ Дакументацыйна-інфармацыйны цэнтр Штаталендорфа] {{ref-de}} * [https://www.lagis-hessen.de/de/subjects/idrec/sn/ol/id/8979 Штаталендорф у ''Historisches Ortslexikon''] {{ref-de}} * {{Commons|Stadtallendorf|Штаталендорф}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Германіі]] [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] 5sve2wkqokdcl9qg320kfhvil5pt2bj Алендорф 0 814535 5198376 2026-09-13T21:28:26Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5198376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Штаталендорф]] n6662lv5spmxi0lmiyb2o0o71angobp Альтэнштат (Верхняя Баварыя) 0 814536 5198420 2026-09-13T22:19:34Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю новы артыкул. 5198420 wikitext text/x-wiki {{НП |from = Q437612 |статус = Абшчына |беларуская назва = Альтэнштат |арыгінальная назва = Altenstadt |герб = DEU Altenstadt (Oberbayern) COA.svg |выява = Altenstadt-basilika.jpg |подпіс = Раманская базіліка Святога Міхаіла |краіна = Германія |рэгіён = [[Баварыя]] |від рэгіёна = Зямля |раён = [[Вайльгайм-Шонгау]] |від раёна = Раён |плошча = 18,66 |вышыня цэнтра НП = 722 |lat_deg = 47 |lat_min = 49 |lat_sec = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 10 |lon_min = 52 |lon_sec = 0 |lon_dir = E |тэлефонны код = +49 8861 |паштовы індэкс = 86972 |аўтамабільны код = WM |сайт = https://www.altenstadt-obb.de/ |commons = Altenstadt (Schongau) }} '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt}}) — вёска і абшчына ў раёне [[Вайльгайм-Шонгау]] адміністрацыйнай акругі [[Верхняя Баварыя]] зямлі [[Баварыя]], [[Германія]]. Размешчана ў рэгіёне Оберланд, прыкладна за 60 км на паўднёвы захад ад [[Мюнхен]]а і за 20 км на паўднёвы ўсход ад [[Каўфбойрэн]]а. У склад абшчыны ўваходзяць Альтэнштат і Швабнідэргофен.<ref name="Gemeinde">{{cite web |url=https://www.altenstadt-obb.de/gemeinde |title=Gemeinde Altenstadt mit Schwabniederhofen |publisher=Gemeinde Altenstadt |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Альтэнштат з’яўляецца гістарычным папярэднікам суседняга горада [[Шонгау]]: у Сярэдневякоўі паселішча насіла назву Шонгау, але ў XIII стагоддзі асноўная частка жыхароў перасялілася на больш абароненае месца над [[Лех]]ам, а старое паселішча пазней атрымала назву ''Altenstadt'' — літаральна «стары горад».<ref name="Geschichte">{{cite web |url=https://www.altenstadt-obb.de/gemeinde/geschichte |title=Romanik an der Via Claudia: Ein Streifzug durch die Geschichte von Altenstadt |publisher=Gemeinde Altenstadt |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў былых вайсковых казармах Альтэнштата дзейнічаў вялікі [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны|лагер для перамешчаных асоб]] амерыканскай зоны, якім апекавалася [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый|UNRRA]]. У розныя перыяды ў ім жылі перадусім палякі, а таксама выхадцы з краін Балтыі, калмыкі, украінцы, рускія і прадстаўнікі іншых народаў. Увесну 1949 года сюды з [[Мёнхегоф]]а была пераведзена беларуская група, якая прабыла ў Альтэнштаце да пераезду ў [[Розенгайм]] улетку таго ж года.<ref name="Ministerrat">{{cite web |url=https://www.bayerischer-ministerrat.de/?doc=ehr11p005&vol=ehr11 |title=Protokolle des Bayerischen Ministerrats 1945–1962 |publisher=Bayerische Staatsbibliothek |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref name="Vinicki">[[Алесь Вініцкі|Вініцкі А.]] [https://knihi-online.com/matarjaly-da-historyi-bielaruskaj-emihracyi-u-niamieccynie-u-1939-1951-hadoch-ales-vinicki.html ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох'']. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — Раздзел «ДП-лягер Алендорф — Мэнхэнгоф — Альтэнштат».</ref> == Геаграфія == Альтэнштат знаходзіцца ў перадальпійскай мясцовасці Пфафенвінкель на вышыні каля 722 м над узроўнем мора. Плошча абшчыны складае каля 18,66 км². У яе склад уваходзяць дзве часткі: галоўнае паселішча Альтэнштат і Швабнідэргофен.<ref name="Daten">{{cite web |url=https://www.altenstadt-obb.de/gemeinde/rathaus/daten-und-fakten |title=Gemeindedaten |publisher=Gemeinde Altenstadt |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Абшчына з’яўляецца цэнтрам адміністрацыйнай супольнасці Альтэнштат, у якую, акрамя яе, уваходзяць Гогенфурх, Інгэнрыд, Швабрук і Швабзоен.<ref name="Geschichte" /> == Гісторыя == === Старажытнасць === Археалагічныя знаходкі сведчаць пра засяленне тэрыторыі сучаснага Альтэнштата ўжо ў бронзавым веку і ў перыяд культуры палёў пахавальных урнаў, прыкладна ў 1300—700 гадах да н. э. Прысутнасць [[Старажытны Рым|рымлян]] у I—IV стагоддзях н. э. пацвярджаецца знаходкамі чарапіцы, прылад і рымскіх манет.<ref name="Geschichte" /> У 1961 годзе падчас здабычы жвіру было выяўлена познерымскае могільніцтва IV стагоддзя. З 33 зафіксаваных пахаванняў 20 былі даследаваны археолагамі; аналіз знаходак дазволіў вызначыць некалькі пахаванняў як магілы воінаў. Недалёка праходзіла рымская дарога [[Вія Клаўдыя Аўгуста]], збудаваная і пашыраная ў 46—47 гадах н. э., таму даследчыкі дапускаюць існаванне ў гэтым месцы рымскага гарнізона.<ref name="Geschichte" /> === Сярэдневякоўе === Прыкладна ў 1070—1080 гадах паселішча ўпершыню згадваецца ў кнізе традыцый [[Бенедыктбойрэнскае абацтва|Бенедыктбойрэнскага манастыра]] пад назвай ''Scongoe''. У XI—XII стагоддзях яно знаходзілася ва ўладаннях [[Вельфы|Вельфаў]] і мела значэнне як населены пункт на Вія Клаўдыя, праз які праходзілі вайсковыя і гандлёвыя шляхі.<ref name="Geschichte" /> У XII стагоддзі паселішча перажывала перыяд развіцця. Каля 1150 года была пабудавана царква Святога Лаўрэнція, а ў апошняй чвэрці XII стагоддзя — манументальная раманская царква Святога Міхаіла.<ref name="Geschichte" /><ref name="Sehens">{{cite web |url=https://www.altenstadt-obb.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten |title=Sehenswürdigkeiten |publisher=Gemeinde Altenstadt |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> У першай палове XIII стагоддзя [[Штаўфены]] заклалі новы горад Шонгау на абароненым узвышшы ў пятлі Леха. Значная частка насельніцтва старога паселішча перасялілася туды, але абодва месцы яшчэ каля двух стагоддзяў насілі назву Шонгау. У гарадскім праве Шонгау 1346 года згадваюцца правы «альтэнштатцаў», а ў дакуменце 1406 года ўжо засведчана назва ''Altenstadt''.<ref name="Geschichte" /> У Сярэдневякоўі [[тампліеры]] валодалі ў старым Шонгау і наваколлі дванаццаццю дварамі і двума ляснымі ўчасткамі. У 1289 годзе гэтыя ўладанні былі прададзены [[Прэманстранты|прэманстранцкаму]] манастыру Штайнгадэн.<ref name="Geschichte" /> === Новы час === Альтэнштат на працягу стагоддзяў быў цесна звязаны з Шонгау. Пасля адміністрацыйнай рэформы ў [[Каралеўства Баварыя|Каралеўстве Баварыя]] паводле муніцыпальнага эдыкта ад 17 мая 1818 года Альтэнштат зноў стаў самастойнай палітычнай абшчынай.<ref name="Geschichte" /> === XX стагоддзе === У 1937 годзе ў Альтэнштаце жыло 537 чалавек, і населены пункт захоўваў пераважна вясковы характар. Сітуацыя істотна змянілася пасля будаўніцтва ваенных аб’ектаў для школы зенітнай артылерыі Люфтвафэ і звязанага з ёй аэрадрома Шонгау-Альтэнштат. Так Альтэнштат стаў гарнізонным населеным пунктам.<ref name="Geschichte" /> Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны частка вайсковай інфраструктуры была выкарыстана для размяшчэння перамешчаных асоб, а пазней — для грамадзянскіх прадпрыемстваў. Каля 1950 года ў Альтэнштаце развівалася вытворчасць трыкатажу і панчошна-шкарпэткавых вырабаў; сюды таксама перасяляліся нямецкія бежанцы і выгнанцы з былых усходніх тэрыторый.<ref name="Geschichte" /> У 1956 годзе Альтэнштат зноў стаў гарнізонам: тут размясцілася школа паветрана-дэсантнай і паветрана-транспартнай падрыхтоўкі [[Бундэсвер]]а. Цяпер вайсковы комплекс вядомы як казарма імя [[Франц Ёзэф Штраус|Франца Ёзэфа Штрауса]].<ref name="Geschichte" /> 1 мая 1978 года да Альтэнштата была далучана раней самастойная абшчына Швабнідэргофен. У тым жа годзе была створана адміністрацыйная супольнасць Альтэнштат.<ref name="Geschichte" /> == Лагер для перамешчаных асоб == === Стварэнне і склад насельніцтва === Пасля капітуляцыі Германіі Альтэнштат апынуўся ў [[Амерыканская зона акупацыі Германіі|амерыканскай зоне акупацыі]]. Амерыканская ваенная адміністрацыя стварыла ў былых казармах Люфтвафэ лагер для [[Перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]], які перайшоў пад апеку UNRRA.<ref name="DPWiki">{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Altenstadt_(Oberbayern) |title=Altenstadt (Oberbayern) |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Лагерны комплекс у розных крыніцах называецца '''Altenstadt''', '''Altenstadt bei Schongau''' або '''Schongau'''. Частка комплексу мела пазначэнне '''UNRRA Team 150'''. Крыніцы сведчаць пра шматнацыянальны склад насельніцтва: у лагеры жылі палякі, літоўцы, латышы, эстонцы, калмыкі, украінцы, рускія і іншыя перамешчаныя асобы.<ref name="Baltic">{{cite web |url=https://lithuanianphilately.com/postal-history/baltic-philatelic-exposition-schongau/ |title=Baltic Philatelic Exposition in Schongau, 1946 |author=Doniela, Vytautas |date=29 лютага 2016 |language=en |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref name="Kalmyk">{{cite web |url=https://www.merkur.de/lokales/schongau/schongau-ort29421/steppen-asiens-in-bayerischem-dorf-wie-die-kalmuecken-1945-in-den-landkreis-kamen-94183275.html |title=„Steppen Asiens in bayerischem Dorf“: Wie die Kalmücken 1945 in den Landkreis kamen |website=Münchner Merkur |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> У пачатку ліпеня 1945 года ў лагер, які тады складаўся прыкладна з 25—30 баракаў, была пераведзена група з 400—600 калмыцкіх перамешчаных асоб. Адначасова ў рэгіёне знаходзіліся шматлікія польскія, рускія, украінскія і балтыйскія групы.<ref name="Kalmyk" /> Да канца 1946 года лагер значна павялічыўся. У пратаколах Баварскага савета міністраў паведамлялася пра каля 5000 жыхароў, большасць якіх складалі палякі.<ref name="Ministerrat" /> У тагачасным раёне Шонгау ў цэлым знаходзілася каля 6000 замежных перамешчаных асоб пры 3000 эвакуяваных і 9000 нямецкіх бежанцаў і выгнанцаў.<ref name="Kreisbote">{{cite web |url=https://www.kreisbote.de/lokales/weilheim-schongau/morde-und-raubueberfaelle-im-schongau-der-nachkriegszeit-92077894.html |title=Morde und Raubüberfälle im Schongau der Nachkriegszeit |website=Kreisbote |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> === Балтыйскае культурнае жыццё === У 1946 годзе значную частку лагернага жыцця арганізоўвалі перамешчаныя асобы з [[Эстонія|Эстоніі]], [[Латвія|Латвіі]] і [[Літва|Літвы]]. Яны мелі ўласнае абмежаванае самакіраванне ў межах лагера UNRRA Team 150.<ref name="Baltic" /> З 12 мая да 16 чэрвеня 1946 года тут прайшла '''Балтыйская філатэлістычная выстаўка''', якая афіцыйна выкарыстоўвала назву суседняга Шонгау. Да выставы былі выпушчаны сувенірныя маркі з гербамі Эстоніі, Латвіі і Літвы; у лагеры дзейнічала таксама літоўская лагерная пошта. 17 ліпеня 1946 года на аснове супрацоўніцтва ўдзельнікаў выставы ўзнікла Балтыйскае філатэлістычнае таварыства «Baltia».<ref name="Baltic" /> Захаваліся таксама фотаздымкі адміністрацыі, рамесных майстэрняў і іншых элементаў паўсядзённага жыцця лагера, у тым ліку матэрыялы эстонскай дыяспары пра службу эстонцаў у лагернай паліцыі ў 1946 годзе.<ref>{{cite web |url=https://www.archiv.org.lv/baltic_dp_germany/index.php?id=212&lang=en |title=Camps in Germany for refugees from Baltic |publisher=National Archives of Latvia |language=en |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> === Бяспека і ўмовы жыцця === Умовы ў перапоўненых былых вайсковых бараках былі цяжкімі, а забеспячэнне — недастатковым. У 1946 годзе ў раёне Шонгау істотна пагоршылася сітуацыя з бяспекай; у лістападзе адбылася серыя разбойных нападаў і забойстваў, якія ўлады звязвалі з асобнымі ўзброенымі групамі з асяроддзя перамешчаных асоб.<ref name="Kreisbote" /> Баварскія ўлады і амерыканская ваенная адміністрацыя ўзмацнілі паліцэйскія захады і праводзілі пошук зброі ў лагеры. У афіцыйных пратаколах гэтыя падзеі разглядаліся як адна з найбольш сур’ёзных праблем грамадскай бяспекі ў тагачасным раёне Шонгау.<ref name="Ministerrat" /> === Беларуская прысутнасць === Увесну 1949 года арганізаваная беларуская група была пераведзена з [[Мёнхегоф]]а ў польскі DP-лагер у Альтэнштаце. Разам з групай працягнула працу '''беларуская пачатковая школа''', якая была створана яшчэ ў Алендорфе, а затым працавала ў Мёнхегофе.<ref name="Vinicki" /> У 1948/49 навучальным годзе ў школе вучылася 15 дзяцей — 10 хлопчыкаў і 5 дзяўчынак. Настаўнікамі былі Софія Дубяга і Часлаў Ханяўка. Пасля пераезду ў Альтэнштат навучанне не перапынялася, і ў чэрвені 1949 года школа скончыла навучальны год.<ref name="Vinicki" /> У польскай навуковай літаратуры група, якая паслядоўна жыла ў Алендорфе, Мёнхегофе і Альтэнштаце ў 1946—1949 гадах, разглядаецца як адно беларускае асяроддзе, вылучанае з польскіх DP-лагераў; для яго засведчана існаванне беларускай пачатковай школы.<ref name="Grzybowski">{{cite web |url=https://wuw.pl/data/include/cms/W_poszukiwaniu_tozsamosci_Getka_J_Grzybowski_J_red_2022.pdf |title=W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej |publisher=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego |location=Warszawa |date=2022 |pages=116—117 |language=pl |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Улетку 1949 года беларускую групу перавезлі з Альтэнштата ў беларускі DP-лагер у [[Розенгайм]]е.<ref name="Vinicki" /> Пераезд пацвярджае і беларуская эміграцыйная прэса: у жніўні 1949 года «Бацькаўшчына» паведамляла пра прыбыццё ў Розенгайм новых беларускіх груп з Альтэнштата, Рэгенсбурга і Мітэнвальда.<ref>{{cite web |url=https://knihi-online.com/haziety-casopisy-i-hd/zapisy/zapisy-34.html?page=51 |title=Запісы 34 |website=Knihi-online.com |language=be |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> === Ліквідацыя і далейшае выкарыстанне === Нямецкія даведачныя крыніцы датуюць ліквідацыю пасляваеннага DP-лагера ў Альтэнштаце 1950 годам.<ref name="DPWiki" /> Разам з тым у фондах [[Арользенскія архівы|Арользенскіх архіваў]] захаваліся дакументы пра пераводы людзей у Альтэнштат каля Шонгау ў кастрычніку 1949 года, а таксама пра пераводы ў лагер Альтэнштат яшчэ ў лістападзе 1951 года, што сведчыць пра далейшае выкарыстанне часткі лагернай інфраструктуры пасля рэарганізацыі сістэмы DP-лагераў.<ref name="Arolsen">{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/document/81997023 |title=DP Registration Lists: transfers to Altenstadt near Schongau |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=13 верасня 2026 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://collections.arolsen-archives.org/en/document/81964197 |title=Lists of persons transferred to government camps, including Altenstadt, 15 November 1951 |publisher=Arolsen Archives |language=en |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> Пасля вайны частка былых вайсковых будынкаў была перададзена грамадзянскім прадпрыемствам, а з 1956 года значная частка комплексу зноў выкарыстоўваецца ўзброенымі сіламі Германіі.<ref name="Geschichte" /> == Славутасці == [[Файл:Basilika St.Michael ALtenstadt .jpg|thumb|Базіліка Святога Міхаіла з поўдня]] Галоўнай архітэктурнай славутасцю Альтэнштата з’яўляецца '''базіліка Святога Міхаіла''' — раманская царква, збудаваная ў апошняй чвэрці XII стагоддзя. Яна лічыцца першай цалкам скляпеністай царквой позняй раманікі ў Баварыі і адным з найбольш значных раманскіх храмаў Паўднёвай Германіі.<ref name="Sehens" /> У храме захоўваецца манументальнае раманскае распяцце, вядомае як '''«Вялікі Бог Альтэнштата»''' ({{lang-de|Großer Gott von Altenstadt}}). Фігура Хрыста мае вышыню каля 3,25 м і размах рук каля 3,18 м. Сучасныя фігуры Марыі і Іаана каля распяцця з’яўляюцца копіямі сярэдневяковых арыгіналаў, прададзеных у XIX стагоддзі [[Баварскі нацыянальны музей|Баварскаму нацыянальнаму музею]] ў Мюнхене.<ref name="Sehens" /> [[Файл:Basilika altenstadt der grosse gott.jpg|thumb|«Вялікі Бог Альтэнштата»]] Да каштоўных элементаў інтэр’ера належаць таксама раманская купель, васьміметровая фрэска Святога Хрыстафора і познераманская фрэска «Укрыжаванне». У 2004 годзе Баварскае зямельнае ведамства аховы помнікаў прызнала базіліку помнікам нацыянальнага значэння.<ref name="Sehens" /> Захавалася таксама былая царква Святога Лаўрэнція, збудаваная каля 1150 года і пазней пераробленая ў жылы будынак.<ref name="Geschichte" /> == Эканоміка і інфраструктура == У Альтэнштаце размешчана казарма імя Франца Ёзэфа Штрауса і вайсковы аэрадром. Мясцовая вайсковая традыцыя, пачатая ў 1930-я гады, пасля стварэння Бундэсвера была адноўлена ў 1956 годзе; тут дзейнічаюць падраздзяленні, звязаныя з паветрана-дэсантнай і паветрана-транспартнай падрыхтоўкай.<ref name="Geschichte" /> У абшчыне працуе кампанія ''Vincorion'', якая вырабляе, сярод іншага, сістэмы электразабеспячэння для Бундэсвера. У 1944 годзе ў Альтэнштат была таксама перанесена вытворчасць аптычных прадпрыемстваў ''Staeble-Werk'', якія пазней увайшлі ў канцэрн ''Agfa''.<ref>{{cite web |url=https://de.wikipedia.org/wiki/Altenstadt_(Oberbayern) |title=Altenstadt (Oberbayern) |website=Wikipedia |language=de |access-date=13 верасня 2026 }}</ref> З 1923 года Альтэнштат меў станцыю на чыгуначнай лініі Каўфбойрэн — Шонгау. Пасажырскія перавозкі былі спынены ў 1972 годзе, грузавыя — у 1992 годзе, пасля чаго лінія была закрыта. У 2013 годзе на значнай частцы былой чыгункі адкрыўся тэматычны веласіпедны маршрут ''Sachsenrieder Bähnle''.<ref name="DPWiki" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Алесь Вініцкі|Вініцкі А.]] ''Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадох''. — Мінск: Тэхналогія, 1994. — 233 с. * Grzybowska M., Grzybowski J. ''Memoriały uchodźców białoruskich do władz polskich na uchodźstwie w latach 1945–1950'' // ''Przegląd Środkowo-Wschodni''. — 2017. — T. 2. — S. 251—279. * ''Der Landkreis Weilheim-Schongau'' / Hrsg. Landratsamt Weilheim-Schongau. — 2010. * Stuhlfauth A. ''Peiting und Schongau (Altenstadt) unter den Welfen (1050 bis 1200)''. — München: Historischer Verein von und für Oberbayern, 1920. * Bernhard E. ''Geschichte und Denkwürdigkeiten der Stadt Schongau''. — Schongau, 1852. * Wilhelm F. ''Lagerpost Displaced Persons''. — 2015. == Гл. таксама == * [[Мёнхегоф]] * [[Розенгайм]] * [[Мітэнвальд]] * [[Міхельсдорф (Кам)]] * [[Віндзішбергердорф]] * [[Беларусы Германіі]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] == Спасылкі == * [https://www.altenstadt-obb.de/ Афіцыйны сайт абшчыны Альтэнштат] {{ref-de}} * [https://www.altenstadt-obb.de/gemeinde/geschichte Гісторыя Альтэнштата на сайце абшчыны] {{ref-de}} * [https://www.altenstadt-obb.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten Славутасці Альтэнштата] {{ref-de}} * [https://collections.arolsen-archives.org/ Арользенскія архівы] {{ref-en}} * {{Commons|Altenstadt (Schongau)|Альтэнштат}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Баварыі]] [[Катэгорыя:Верхняя Баварыя]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Германіі]] [[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] gcbb92ru5n48456bw25pmq1pl392t9b Альтэнштат 0 814537 5198424 2026-09-13T22:24:13Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку неадназначнасці. 5198424 wikitext text/x-wiki '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt}}, літаральна «стары горад») — назва шэрагу населеных пунктаў і іх частак у нямецкамоўных краінах. == Германія == * [[Альтэнштат (Гесэн)]] — абшчына ў раёне [[Ветэраў]], зямля [[Гесэн]]. * [[Альтэнштат (Верхняя Баварыя)]] — абшчына ў раёне [[Вайльгайм-Шонгау]], зямля [[Баварыя]]; пасля Другой сусветнай вайны тут дзейнічаў лагер для перамешчаных асоб, у 1949 годзе ў ім знаходзілася беларуская група. * [[Альтэнштат (Ілер)]] ({{lang-de|Altenstadt (Iller)}}) — мястэчка ў раёне Ной-Ульм, Баварыя. * [[Альтэнштат-ан-дэр-Вальднаб]] ({{lang-de|Altenstadt an der Waldnaab}}) — абшчына ў раёне Нойштат-ан-дэр-Вальднаб, Баварыя. * '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt (Cham)}}) — частка горада [[Кам (Баварыя)|Кам]], Баварыя. * '''Альтэнштат-бай-Фоэнштраўс''' ({{lang-de|Altenstadt bei Vohenstrauß}}) — частка горада Фоэнштраўс у Баварыі. * '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt (Geislingen an der Steige)}}) — частка горада Гайслінген-ан-дэр-Штайгэ ў зямлі [[Бадэн-Вюртэмберг]]. == Іншыя краіны == * '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt (Feldkirch)}}) — частка горада [[Фельдкірх]] у зямлі [[Форарльберг]], [[Аўстрыя]]. * '''Альтэнштат''' ({{lang-de|Altenstadt (Wissembourg)}}) — частка горада [[Вісамбур]] у [[Эльзас]]е, [[Францыя]]. == Гл. таксама == * [[Альтштат]] * [[Нойштат]] {{Неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Нямецкія тапонімы]] qnuujxty1jp14duj0jpae7mjls4cddz Мікола Сямёнавіч Абрамчык 0 814538 5198425 2026-09-13T22:28:59Z АлесьНавіцкі90 162483 Ствараю старонку-перасылку. 5198425 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікола Абрамчык]] 40y2xt84s3bswxrxqzkezt5t9djpj73 Юрый Уладзіміравіч Гудзіновіч 0 814539 5198426 2026-09-13T22:42:34Z Bk1949 50943 Новая старонка: «{{мастак}} {{цёзкі2|Гудзіновіч}} '''Юрый Уладзіміравіч Гудзіновіч'''{{ВД-Прэамбула}} — беларускі [[мастак]] у галіне [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (мастацкая апрацоўка металу). Майстар рэканструцыі старажытнай зброі....» 5198426 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Гудзіновіч}} '''Юрый Уладзіміравіч Гудзіновіч'''{{ВД-Прэамбула}} — беларускі [[мастак]] у галіне [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (мастацкая апрацоўка металу). Майстар рэканструцыі старажытнай зброі. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]] ў 1967 годзе, а таксама [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у 1979 годзе. Вучыўся ў [[Станіслаў Міронавіч Ларчанка|С. Ларчанкі]] і [[Павел Канстанцінавіч Любамудраў|П. Любамудрава]]. Удзельнік мастацкіх выставак з 1976 года<ref name=":0">{{Крыніцы/БСМ|||141}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1987 года. Працаваў у Беларускім дзяржаўны тэатральна-мастацкім інстытуце (1979 —1989)<ref name=":0" />. == Творчасць == Удзельнічаў у мастацкім афармленні значных архітэктурных аб’ектаў горада Мінска: [[літаратурны музей Максіма Багдановіча]] (люстры і дэкаратыўныя рашоткі), [[Палац Незалежнасці (Мінск)]], рэканструцыі калекцыі старажытнай зброі для [[Мірскі замак|Мірскага замка]]. Стварыў кампазіцыі «Кветка шчасця», «Абуджэнне», «Поўнач», «Вясёлка», «Птушкі»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}}} == Спасылкі == {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://minsknews.by/dumat-kak-klinkami-kololi-strashnovato-hudozhnik-po-metallu-yurij-gudinovich-ob-uvlechenii-oruzhiem/ |title =«Думать, как клинками кололи, страшновато». Художник по металлу Юрий Гудинович — об увлечении оружием |publisher = |access-date = 2026-09-12|language = ru }} {{ВС }} {{DEFAULTSORT:Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі па метале Беларусі]] 55ow68aulpbldryq9o2ejpwe9b8uu3w 5198427 5198426 2026-09-13T22:50:04Z Bk1949 50943 5198427 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Гудзіновіч}} '''Юрый Уладзіміравіч Гудзіновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]] у галіне [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (мастацкая апрацоўка металу). Майстар рэканструцыі старажытнай зброі. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]] ў 1967 годзе, а таксама [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у 1979 годзе. Вучыўся ў [[Станіслаў Міронавіч Ларчанка|С. Ларчанкі]] і [[Павел Канстанцінавіч Любамудраў|П. Любамудрава]]. Удзельнік мастацкіх выставак з 1976 года<ref name=":0">{{Крыніцы/БСМ|||141}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1987 года. Працаваў у Беларускім дзяржаўны тэатральна-мастацкім інстытуце (1979 —1989)<ref name=":0" />. == Творчасць == Удзельнічаў у мастацкім афармленні значных архітэктурных аб’ектаў горада Мінска: [[літаратурны музей Максіма Багдановіча]] (люстры і дэкаратыўныя рашоткі), [[Палац Незалежнасці (Мінск)]], рэканструцыі калекцыі старажытнай зброі для [[Мірскі замак|Мірскага замка]]. Стварыў кампазіцыі «Кветка шчасця», «Абуджэнне», «Поўнач», «Вясёлка», «Птушкі»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}}} == Спасылкі == {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://minsknews.by/dumat-kak-klinkami-kololi-strashnovato-hudozhnik-po-metallu-yurij-gudinovich-ob-uvlechenii-oruzhiem/ |title =«Думать, как клинками кололи, страшновато». Художник по металлу Юрий Гудинович — об увлечении оружием |publisher = |access-date = 2026-09-12|language = ru }} {{ВС }} {{DEFAULTSORT:Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі па метале Беларусі]] 5xaxdkr56qk7rzjnefbc4saw9ajc0ef Аб’ёмны рэзанатар 0 814540 5198460 2026-09-14T05:36:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аб’ёмны рэзанатар''', ''парожні рэзанатар'', ''эндавібратар'' — поласць з электраправоднай паверхняй, унутры якой устанаўліваюцца свабодныя ваганні [[электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]. Форма аб’ёмнага рэзанатара адвольная, практычнае вы...» 5198460 wikitext text/x-wiki '''Аб’ёмны рэзанатар''', ''парожні рэзанатар'', ''эндавібратар'' — поласць з электраправоднай паверхняй, унутры якой устанаўліваюцца свабодныя ваганні [[электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]. Форма аб’ёмнага рэзанатара адвольная, практычнае выкарыстанне маюць прамавугольны паралелепіпед, круглы цыліндр, тароід, сфера. Спектр уласных частот аб’ёмнага рэзанатара і прасторавае размеркаванне электрамагнітнага поля вызначаюцца пры рашэнні [[ураўненні Максвела|Максвела ўраўненняў]] з гранічнымі ўмовамі на сценках рэзанатара. Асноўная характарыстыка — дыхтоўнасць, якая вызначаецца адносінамі вагальнай энергіі аб’ёмнага рэзанатара да страт энергіі за адзін перыяд ваганняў. Выкарыстоўваюцца ў тэхніцы звышвысокіх частот як контуры генератараў і хвалямераў, эталоны частаты, фільтры, у цыклічных паскаральніках зараджаных часціц і лазернай тэхніцы. l1nz3yssgjojfvwijz71tj86v3rwkht 5198463 5198460 2026-09-14T05:38:49Z Autumndancer 168015 5198463 wikitext text/x-wiki '''Аб’ёмны рэзанатар''', ''парожні рэзанатар'', ''эндавібратар'' — поласць з электраправоднай паверхняй, унутры якой устанаўліваюцца свабодныя ваганні [[электрамагнітнае поле|электрамагнітнага поля]]. Форма аб’ёмнага рэзанатара адвольная, практычнае выкарыстанне маюць прамавугольны паралелепіпед, круглы цыліндр, тароід, сфера. Спектр уласных частот аб’ёмнага рэзанатара і прасторавае размеркаванне электрамагнітнага поля вызначаюцца пры рашэнні [[ураўненні Максвела|Максвела ўраўненняў]] з гранічнымі ўмовамі на сценках рэзанатара. Асноўная характарыстыка — дыхтоўнасць, якая вызначаецца адносінамі вагальнай энергіі аб’ёмнага рэзанатара да страт энергіі за адзін перыяд ваганняў. Выкарыстоўваюцца ў тэхніцы звышвысокіх частот як контуры генератараў і хвалямераў, эталоны частаты, фільтры, у цыклічных паскаральніках зараджаных часціц і лазернай тэхніцы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аб’ёмны рэзанатар|||}} [[Катэгорыя:Акустыка]] [[Катэгорыя:Радыётэхніка]] lmkxpsl7psru85etueg4khdavb9pwnp Парожні рэзанатар 0 814541 5198461 2026-09-14T05:37:13Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Аб’ёмны рэзанатар]] 5198461 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аб’ёмны рэзанатар]] 5snpzuxf3e86dx9eyqjlby9wpdg349g Эндавібратар 0 814542 5198462 2026-09-14T05:37:33Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Аб’ёмны рэзанатар]] 5198462 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аб’ёмны рэзанатар]] 5snpzuxf3e86dx9eyqjlby9wpdg349g Абіятычныя фактары 0 814543 5198464 2026-09-14T05:43:03Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абіятычныя фактары''' — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўплываюць на арганізмы і іх згуртаванні. Падзяляюцца на хімічныя (хімічны састаў атмасферы, марскіх і прэсных водаў, глебы або донных адкладаў) і фізічныя — кліматычныя (тэмперат...» 5198464 wikitext text/x-wiki '''Абіятычныя фактары''' — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўплываюць на арганізмы і іх згуртаванні. Падзяляюцца на хімічныя (хімічны састаў атмасферы, марскіх і прэсных водаў, глебы або донных адкладаў) і фізічныя — кліматычныя (тэмпература, вільготнасць, бараметрычны ціск, [[вецер]], цячэнні, радыяцыйны рэжым, колькасць а[[ападкі|падкаў]], ступень асветленасці і інш.). Фарміруюць умовы пражывання чалавека, жывёл, [[расліны|раслін]] і [[мікраарганізмы|мікраарганізмаў]], вызначаюць занальнасць пашырэння, уплываюць на біялагічныя рытмы, дынаміку іх колькасці. a9wvcxj18yfm5ypy8jp8ipwc1yekco0 5198465 5198464 2026-09-14T05:43:55Z Autumndancer 168015 5198465 wikitext text/x-wiki '''Абіятычныя фактары''' — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўплываюць на арганізмы і іх згуртаванні. Падзяляюцца на хімічныя (хімічны састаў атмасферы, марскіх і прэсных водаў, глебы або донных адкладаў) і фізічныя — кліматычныя (тэмпература, вільготнасць, бараметрычны ціск, [[вецер]], цячэнні, радыяцыйны рэжым, колькасць а[[ападкі|падкаў]], ступень асветленасці і інш.). Фарміруюць умовы пражывання чалавека, жывёл, [[расліны|раслін]] і [[мікраарганізмы|мікраарганізмаў]], вызначаюць занальнасць пашырэння, уплываюць на біялагічныя рытмы, дынаміку іх колькасці. [[Катэгорыя:Экалагічныя тэрміны]] 34rfxt7i58a2kgxq9ipixssjz8d2upd 5198466 5198465 2026-09-14T05:44:29Z Autumndancer 168015 5198466 wikitext text/x-wiki '''Абіятычныя фактары''' — сукупнасць умоў неарганічнага асяроддзя, якія ўплываюць на арганізмы і іх згуртаванні. Падзяляюцца на хімічныя (хімічны састаў атмасферы, марскіх і прэсных водаў, глебы або донных адкладаў) і фізічныя — кліматычныя (тэмпература, вільготнасць, бараметрычны ціск, [[вецер]], цячэнні, радыяцыйны рэжым, колькасць а[[ападкі|падкаў]], ступень асветленасці і інш.). Фарміруюць умовы пражывання чалавека, жывёл, [[расліны|раслін]] і [[мікраарганізмы|мікраарганізмаў]], вызначаюць занальнасць пашырэння, уплываюць на біялагічныя рытмы, дынаміку іх колькасці. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абіятычныя фактары|||}} [[Катэгорыя:Экалагічныя тэрміны]] 8dhl0y2mmyu397i6yn1xfq1rjk8rlc8 Абкайк (нафтавае радовішча) 0 814544 5198467 2026-09-14T05:48:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Абкайк''' - нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатк...» 5198467 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Абкайк''' - нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1210 млн. т. Прадукцыйныя залежы на глыбіні 1,7—2 км. Шчыльнасць нафты 880 кг/м³. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды да [[Сайла|Сайды]] ([[Ліван]]) і партоў Рас-Танура і Ямбу. Эксплуатуецца кампаніяй «[[Saudi Aramco]]». leeipw1td1m3jnlrz7rysjnwukqqbz0 5198468 5198467 2026-09-14T05:49:26Z Autumndancer 168015 5198468 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Абкайк''' - нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1210 млн. т. Прадукцыйныя залежы на глыбіні 1,7—2 км. Шчыльнасць нафты 880 кг/м³. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды да [[Сайда|Сайды]] ([[Ліван]]) і партоў Рас-Танура і Ямбу. Эксплуатуецца кампаніяй «[[Saudi Aramco]]». 3w46ad69y1lujxa9vhy8k1ej9nrc8i6 5198469 5198468 2026-09-14T05:49:36Z Autumndancer 168015 5198469 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Абкайк''' - нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1210 млн. т. Прадукцыйныя залежы на глыбіні 1,7—2 км. Шчыльнасць нафты 880 кг/м³. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды да [[Сайда|Сайды]] ([[Ліван]]) і партоў Рас-Танура і Ямбу. Эксплуатуецца кампаніяй «[[Saudi Aramco]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} 2ftek6fxmd5t1qzu0w8ef2izl3vesek 5198470 5198469 2026-09-14T05:50:38Z Autumndancer 168015 5198470 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абкайк}} {{Універсальная картка}} '''Абкайк''' - нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1210 млн. т. Прадукцыйныя залежы на глыбіні 1,7—2 км. Шчыльнасць нафты 880 кг/м³. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды да [[Сайда|Сайды]] ([[Ліван]]) і партоў Рас-Танура і Ямбу. Эксплуатуецца кампаніяй «[[Saudi Aramco]]». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абкайк|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} cvsgn7vgsj0t0yjw39djbu79hpknxmi 5198471 5198470 2026-09-14T05:50:52Z Autumndancer 168015 5198471 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абкайк}} {{Універсальная картка}} '''Абкайк''' — нафтавае радовішча ў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]], адно з найбуйнейшых у свеце. Уваходзіць у [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаносны басейн. Адкрыта ў 1940 годзе, распрацоўваецца з 1946 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1210 млн т. Прадукцыйныя залежы на глыбіні 1,7—2 км. Шчыльнасць нафты 880 кг/м³. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды да [[Сайда|Сайды]] ([[Ліван]]) і партоў Рас-Танура і Ямбу. Эксплуатуецца кампаніяй «[[Saudi Aramco]]». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абкайк|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 6db5isb6fbqxnv142ermntuvrvflk7j Абкайк (пасёлак) 0 814545 5198472 2026-09-14T05:54:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Абкайк}} {{НП}} '''Абкайк''' - паселішча (закрыты жылы комплекс) у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] з цэнтрам па перапрацоўцы нафты. Размешчаны ва Усходнім адміністрацыйным раёне за 60 кіламетраў на паўднёвы захад ад гарадской агламерацыі Да...» 5198472 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абкайк}} {{НП}} '''Абкайк''' - паселішча (закрыты жылы комплекс) у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] з цэнтрам па перапрацоўцы нафты. Размешчаны ва Усходнім адміністрацыйным раёне за 60 кіламетраў на паўднёвы захад ад гарадской агламерацыі Дахран-Эд-Дамам-Эль-Хубар і на поўнач ад адной з найбуйнейшых пясчаных пустыняў свету, [[Руб-эль-Халі]]. Завод на тэрыторыі пасёлка выдаляе з нафты [[серавадарод]] і нафтавы газ, робячы нафту прыдатнай для перавозкі на танкерах, з'яўляеццая самым вялікім прадпрыемствам такога роду ў свеце. Пасёлак быў пабудаваны ў 1940-х гадах кампаніяй [[Saudi Aramco]]. crl8dycgrmrfe5l7d66mhed2dzn8alc 5198473 5198472 2026-09-14T05:55:47Z Autumndancer 168015 5198473 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абкайк}} {{НП}} '''Абкайк''' - паселішча (закрыты жылы комплекс) у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] з цэнтрам па перапрацоўцы нафты. Размешчаны ва Усходнім адміністрацыйным раёне за 60 кіламетраў на паўднёвы захад ад гарадской агламерацыі Дахран-Эд-Дамам-Эль-Хубар і на поўнач ад адной з найбуйнейшых пясчаных пустыняў свету, [[Руб-эль-Халі]]. Завод на тэрыторыі пасёлка выдаляе з нафты [[серавадарод]] і нафтавы газ, робячы нафту прыдатнай для перавозкі на танкерах, з'яўляеццая самым вялікім прадпрыемствам такога роду ў свеце. Пасёлак быў пабудаваны ў 1940-х гадах кампаніяй [[Saudi Aramco]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} bnrm195lcaga4hbreuwtzk08ruw17un 5198475 5198473 2026-09-14T05:57:26Z Autumndancer 168015 5198475 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абкайк}} {{НП}} '''Абкайк''' — паселішча (закрыты жылы комплекс) у [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] з цэнтрам па перапрацоўцы нафты. Размешчаны ва Усходнім адміністрацыйным раёне за 60 кіламетраў на паўднёвы захад ад гарадской агламерацыі Дахран-Эд-Дамам-Эль-Хубар і на поўнач ад адной з найбуйнейшых пясчаных пустыняў свету, [[Руб-эль-Халі]]. Завод на тэрыторыі пасёлка выдаляе з нафты [[серавадарод]] і нафтавы газ, робячы нафту прыдатнай для перавозкі на танкерах, з’яўляеццая самым вялікім прадпрыемствам такога роду ў свеце. Пасёлак быў пабудаваны ў 1940-х гадах кампаніяй [[Saudi Aramco]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} 6o69ncyetqvhfai09rd1hnw0144xhjv Абкайк 0 814546 5198474 2026-09-14T05:56:46Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абкайк''': * [[Абкайк (нафтавае радовішча)]] * [[Абкайк (пасёлак)]] {{неадназначнасць}}» 5198474 wikitext text/x-wiki '''Абкайк''': * [[Абкайк (нафтавае радовішча)]] * [[Абкайк (пасёлак)]] {{неадназначнасць}} 6c5bfut9yn8iqxy0scer4orojadm8fa 5198476 5198474 2026-09-14T05:59:29Z Autumndancer 168015 5198476 wikitext text/x-wiki '''Абкайк''': * [[Абкайк (аэрапорт)]] * [[Абкайк (нафтавае радовішча)]] * [[Абкайк (пасёлак)]] {{неадназначнасць}} mgk7lwyemuah1qeaim0pk8ms334c36q Абласныя прывілеі 0 814547 5198477 2026-09-14T06:06:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абласныя прывілеі''' — заканадаўчыя акты [[ВКЛ]], якія юрыдычна замацоўвалі аўтаномныя правы некаторых зямель (княстваў, ваяводстваў, паветаў). Даваліся вялікім князем ВКЛ. Грунтаваліся на мясцовым [[звычаёвае права|звычаёвым праве]], а таксама выпрацо...» 5198477 wikitext text/x-wiki '''Абласныя прывілеі''' — заканадаўчыя акты [[ВКЛ]], якія юрыдычна замацоўвалі аўтаномныя правы некаторых зямель (княстваў, ваяводстваў, паветаў). Даваліся вялікім князем ВКЛ. Грунтаваліся на мясцовым [[звычаёвае права|звычаёвым праве]], а таксама выпрацоўваліся адміністрацыйнай і судовай практыкай. Найбольш вядомыя абласныя прывілеі: [[Віцебскія прывілеі|Віцебскія]] 1503, 1509, 1561; Полацкія 1511, 1547, 1580, 1634, 1699; Смаленскі 1505; Кіеўскія 1507, 1529; Валынскія 1501, 1509, 1547; Бельскія 1501, 1547; Драгічынскія 1511, 1547; Мсціслаўскі 1551. Найбольш тыповыя абласныя прывілеі — Віцебскі 1503 і Полацкі 1511. У іх замацаваны старадаўняе абавязацельства вялікага князя не ўмешвацца ў царкоўныя справы палачан і віцяблян, гарантаваны іх маёмасныя і асабістыя правы. Ваяводы ў Полацк і Віцебск павінны былі прызначацца толькі са згоды мясцовага насельніцтва. Судзіць палачаніна можна было толькі ў Полацку паводле полацкага права. За баярамі і мяшчанамі гэтых зямель прызнавалася права свабоднага выезду за мяжу. dbfs2117eq82ufq15ah51p358wrgbjs 5198478 5198477 2026-09-14T06:07:30Z Autumndancer 168015 5198478 wikitext text/x-wiki '''Абласныя прывілеі''' — заканадаўчыя акты [[ВКЛ]], якія юрыдычна замацоўвалі аўтаномныя правы некаторых зямель (княстваў, ваяводстваў, паветаў). Даваліся вялікім князем ВКЛ. Грунтаваліся на мясцовым [[звычаёвае права|звычаёвым праве]], а таксама выпрацоўваліся адміністрацыйнай і судовай практыкай. Найбольш вядомыя абласныя прывілеі: [[Віцебскія прывілеі|Віцебскія]] 1503, 1509, 1561; Полацкія 1511, 1547, 1580, 1634, 1699; Смаленскі 1505; Кіеўскія 1507, 1529; Валынскія 1501, 1509, 1547; Бельскія 1501, 1547; Драгічынскія 1511, 1547; Мсціслаўскі 1551. Найбольш тыповыя абласныя прывілеі — Віцебскі 1503 і Полацкі 1511. У іх замацаваны старадаўняе абавязацельства вялікага князя не ўмешвацца ў царкоўныя справы палачан і віцяблян, гарантаваны іх маёмасныя і асабістыя правы. Ваяводы ў Полацк і Віцебск павінны былі прызначацца толькі са згоды мясцовага насельніцтва. Судзіць палачаніна можна было толькі ў Полацку паводле полацкага права. За баярамі і мяшчанамі гэтых зямель прызнавалася права свабоднага выезду за мяжу. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абласныя прывілеі|||}} 5amfz21qu2brpejyf2s6qe3c2fpt6je Судовая сістэма Беларусі 0 814548 5198479 2026-09-14T06:10:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абласны суд на Беларусі''' — судовы орган, які дзейнічае на тэрыторыі вобласці ў якасці першай, касацыйнай і нагляднай інстанцый. Складаецца са старшыні, яго намеснікаў і членаў суда, якія назначаюцца Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспу...» 5198479 wikitext text/x-wiki '''Абласны суд на Беларусі''' — судовы орган, які дзейнічае на тэрыторыі вобласці ў якасці першай, касацыйнай і нагляднай інстанцый. Складаецца са старшыні, яго намеснікаў і членаў суда, якія назначаюцца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]]. Мае судовыя калегіі па цывільных і крымінальных справах і прэзідыум. Як суд 1-й інстанцыі разглядае цывільныя і крымінальныя справы, аднесеныя законам да яго вядзення, як касацыйная інстанцыя — справы па скаргах і пратэстах на рашэнні, прыгаворы і вызначэнні народных судоў, якія не набылі законнай сілы. Прэзідыум абласнога суда разглядае ў парадку нагляду справы па пратэстах на рашэнні, прыгаворы, вызначэнні народных судоў, пастановы народных суддзяў, якія набылі законную сілу, на касацыйныя вызначэнні калегій абласнога суда, а таксама справы па новаадкрытых акалічнасцях. Паўнамоцтвамі абласнога суда валодае і Мінскі гарадскі суд. krjqig50t8tw8ugxbaamsbcwwa1t6cl 5198480 5198479 2026-09-14T06:10:58Z Autumndancer 168015 5198480 wikitext text/x-wiki '''Абласны суд на Беларусі''' — судовы орган, які дзейнічае на тэрыторыі вобласці ў якасці першай, касацыйнай і нагляднай інстанцый. Складаецца са старшыні, яго намеснікаў і членаў суда, якія назначаюцца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]]. Мае судовыя калегіі па цывільных і крымінальных справах і прэзідыум. Як суд 1-й інстанцыі разглядае цывільныя і крымінальныя справы, аднесеныя законам да яго вядзення, як касацыйная інстанцыя — справы па скаргах і пратэстах на рашэнні, прыгаворы і вызначэнні народных судоў, якія не набылі законнай сілы. Прэзідыум абласнога суда разглядае ў парадку нагляду справы па пратэстах на рашэнні, прыгаворы, вызначэнні народных судоў, пастановы народных суддзяў, якія набылі законную сілу, на касацыйныя вызначэнні калегій абласнога суда, а таксама справы па новаадкрытых акалічнасцях. Паўнамоцтвамі абласнога суда валодае і Мінскі гарадскі суд. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абласны суд|||}} nzauuq753ba1yrfth3m9elwtxsd8r2u Абліванне 0 814549 5198481 2026-09-14T06:13:01Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абліванне''' — лячэбна-прафілактычная водная працэдура для загартоўвання арганізма; назначаецца таксама ў пачатку водалячэння. Абліванне праводзяць 2—3 мін кожны дзень на працягу 4—6 [[тыдзень|тыдняў]], паступова зніжаючы тэмпературу вады з 34—33 °C да...» 5198481 wikitext text/x-wiki '''Абліванне''' — лячэбна-прафілактычная водная працэдура для загартоўвання арганізма; назначаецца таксама ў пачатку водалячэння. Абліванне праводзяць 2—3 мін кожны дзень на працягу 4—6 [[тыдзень|тыдняў]], паступова зніжаючы тэмпературу вады з 34—33 °C да 22—20 °C. Потым усё цела расціраюць сухой, лепш нагрэтай прасціной. ri05213xh5f1c3hnuap5lrjycpv6f35 5198482 5198481 2026-09-14T06:14:12Z Autumndancer 168015 5198482 wikitext text/x-wiki '''Абліванне''' — лячэбна-прафілактычная водная працэдура для загартоўвання арганізма; назначаецца таксама ў пачатку водалячэння. Абліванне праводзяць 2—3 мін кожны дзень на працягу 4—6 [[тыдзень|тыдняў]], паступова зніжаючы тэмпературу вады з 34—33 °C да 22—20 °C. Потым усё цела расціраюць сухой, лепш нагрэтай прасціной. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абліванне|||}} g8640t8nch0vwpagep5qf3b6uzch6ne Аблітэрацыя 0 814550 5198483 2026-09-14T06:17:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аблітэрацыя''' (ад {{lang-la|obliteratio}} - сціранне, згладжванне): 1) у жывёл і чалавека — прыроджанае або набытае зарастанне поласці ці прасвету трубкавага органа, канала, крывяноснага або лімфатычнага сасуда (напрыклад, пры [[запаленне|запаленнях]], [[трамбоз]]а...» 5198483 wikitext text/x-wiki '''Аблітэрацыя''' (ад {{lang-la|obliteratio}} - сціранне, згладжванне): 1) у жывёл і чалавека — прыроджанае або набытае зарастанне поласці ці прасвету трубкавага органа, канала, крывяноснага або лімфатычнага сасуда (напрыклад, пры [[запаленне|запаленнях]], [[трамбоз]]ах). 2) У раслін — сплюшчванне клетак і тканак, якое вядзе да знікнення ўнутрыклетачных і міжклетачных поласцей (напрыклад, перыферычных слаёў лубу пры разрастанні тканак [[сцябло|сцябла]], абалонак і тканак зародка пры яго росце). {{неадназначнасць}} iig6gem0ypb14luhy6mxgtv071cu04p Saudi Aramco 0 814551 5198484 2026-09-14T06:20:45Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[zfanf|нафты]] і памеры наф...» 5198484 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[zfanf|нафты]] і памеры нафтавых запасаў, на яе прыпадае каля 12 % сусветных запасаў нафты, 10 % яе здабычы, 14 % экспарту. З’яўляецца крыніцай да 80 % даходаў у саудаўскай бюджэт. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Дахран]]е. У спісе найбуйнейшых кампаній свету Forbes Global 2000 за 2025 год заняла 4-е месца (3-е па памеры выручкі, 2-е па чыстым прыбытку, 67-е па актывах і 6-е па рынкавай капіталізацыі). У 2019 і 2022 гадах была самай дарагой кампаніяй у свеце (рынкавая капіталізацыя складала $1,7 трлн і $2,43 трлн адпаведна). gi8gig6nk06de9jzdl6a9hvndmjyfd6 5198487 5198484 2026-09-14T06:21:53Z Autumndancer 168015 5198487 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[zfanf|нафты]] і памеры нафтавых запасаў, на яе прыпадае каля 12 % сусветных запасаў нафты, 10 % яе здабычы, 14 % экспарту. З’яўляецца крыніцай да 80 % даходаў у саудаўскай бюджэт. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Дахран]]е. У спісе найбуйнейшых кампаній свету Forbes Global 2000 за 2025 год заняла 4-е месца (3-е па памеры выручкі, 2-е па чыстым прыбытку, 67-е па актывах і 6-е па рынкавай капіталізацыі). У 2019 і 2022 гадах была самай дарагой кампаніяй у свеце (рынкавая капіталізацыя складала $1,7 трлн і $2,43 трлн адпаведна). == Крыніцы == {{крыніцы}} q9q6x8mo9jhkwoe8y3ke98hj1s36e0q Арамка 0 814552 5198485 2026-09-14T06:21:39Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Saudi Aramco]] 5198485 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Saudi Aramco]] k3ulblq062fxd32q803kho0ishz3w0r Абломкавыя горныя пароды 0 814553 5198490 2026-09-14T06:27:58Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абломкавыя горныя пароды''', '''кластычныя горныя пароды''' — [[асадкавыя горныя пароды]], якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод і [[мінерал]]аў. Адрозніваюць абломкавыя горныя пароды сцэментаваныя і несцэментаваныя (рыхлыя). Па веліч...» 5198490 wikitext text/x-wiki '''Абломкавыя горныя пароды''', '''кластычныя горныя пароды''' — [[асадкавыя горныя пароды]], якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод і [[мінерал]]аў. Адрозніваюць абломкавыя горныя пароды сцэментаваныя і несцэментаваныя (рыхлыя). Па велічыні абломкаў вылучаюцца грубаабломкавыя пароды, або псефіты (несцэментаваныя — глыбы, валуны, галька, [[друз]], жарства, [[жвір]] і сцэментаваныя — кангламераты, брэкчыі, гравеліты і інш.); пясчаныя (псаміты), пылаватыя (алеўрыты, алеўраліты), гліністыя (пеліты) пароды, а таксама мяшаныя (суглінкі і супескі). Да абломкавых горных парод належаць таксама прадукты вулканічных вывяржэнняў: вулканічны друз, попел, туфабрэкчыі і інш. Выкарыстоўваюць у [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[металургічная прамысловасць|металургічнай]], шкляной, керамічнай прамысловасці і інш. У рачных і марскіх пясках трапляюцца [[золата]], плаціна, каштоўныя камяні, разнастайныя мінералы, руды каляровых, рэдкіх і радыеактыўных металаў. Абломкавыя горныя пароды пашыраны па ўсёй Беларусі. Многія з іх (пяскі, жвір і інш.) — [[карысныя выкапні]]. m7xzsnmh6p8j1dg3kqmslhx21u7tm9j 5198493 5198490 2026-09-14T06:29:30Z Autumndancer 168015 5198493 wikitext text/x-wiki '''Абломкавыя горныя пароды''', '''кластычныя горныя пароды''' — [[асадкавыя горныя пароды]], якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод і [[мінерал]]аў. Адрозніваюць абломкавыя горныя пароды сцэментаваныя і несцэментаваныя (рыхлыя). Па велічыні абломкаў вылучаюцца грубаабломкавыя пароды, або псефіты (несцэментаваныя — глыбы, валуны, галька, [[друз]], жарства, [[жвір]] і сцэментаваныя — кангламераты, брэкчыі, гравеліты і інш.); пясчаныя (псаміты), пылаватыя (алеўрыты, алеўраліты), гліністыя (пеліты) пароды, а таксама мяшаныя (суглінкі і супескі). Да абломкавых горных парод належаць таксама прадукты вулканічных вывяржэнняў: вулканічны друз, попел, туфабрэкчыі і інш. Выкарыстоўваюць у [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[металургічная прамысловасць|металургічнай]], шкляной, керамічнай прамысловасці і інш. У рачных і марскіх пясках трапляюцца [[золата]], плаціна, каштоўныя камяні, разнастайныя мінералы, руды каляровых, рэдкіх і радыеактыўных металаў. Абломкавыя горныя пароды пашыраны па ўсёй Беларусі. Многія з іх (пяскі, жвір і інш.) — [[карысныя выкапні]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абломкавыя горныя пароды|||}} t4axsgepaqldsos84prgwtptce9vx8x 5198494 5198493 2026-09-14T06:30:03Z Autumndancer 168015 5198494 wikitext text/x-wiki '''Абломкавыя горныя пароды''', '''кластычныя горныя пароды''' — [[асадкавыя горныя пароды]], якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод і [[мінерал]]аў. Адрозніваюць абломкавыя горныя пароды сцэментаваныя і несцэментаваныя (рыхлыя). Па велічыні абломкаў вылучаюцца грубаабломкавыя пароды, або псефіты (несцэментаваныя — глыбы, валуны, галька, [[друз]], жарства, [[жвір]] і сцэментаваныя — кангламераты, брэкчыі, гравеліты і інш.); пясчаныя (псаміты), пылаватыя (алеўрыты, алеўраліты), гліністыя (пеліты) пароды, а таксама мяшаныя (суглінкі і супескі). Да абломкавых горных парод належаць таксама прадукты [[вулканічнае вывяржэнне|вулканічных вывяржэнняў]]: вулканічны друз, попел, туфабрэкчыі і інш. Выкарыстоўваюць у [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[металургічная прамысловасць|металургічнай]], шкляной, керамічнай прамысловасці і інш. У рачных і марскіх пясках трапляюцца [[золата]], плаціна, каштоўныя камяні, разнастайныя мінералы, руды каляровых, рэдкіх і радыеактыўных металаў. Абломкавыя горныя пароды пашыраны па ўсёй Беларусі. Многія з іх (пяскі, жвір і інш.) — [[карысныя выкапні]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абломкавыя горныя пароды|||}} oqqxufke4ggx6rii6og3ac9baxm6b2w 5198495 5198494 2026-09-14T06:30:23Z Autumndancer 168015 5198495 wikitext text/x-wiki '''Абломкавыя горныя пароды''', '''кластычныя горныя пароды''' — [[асадкавыя горныя пароды]], якія складаюцца з абломкаў больш старажытных горных парод і [[мінерал]]аў. Адрозніваюць абломкавыя горныя пароды сцэментаваныя і несцэментаваныя (рыхлыя). Па велічыні абломкаў вылучаюцца грубаабломкавыя пароды, або псефіты (несцэментаваныя — глыбы, [[валун]]ы, галька, [[друз]], жарства, [[жвір]] і сцэментаваныя — кангламераты, брэкчыі, гравеліты і інш.); пясчаныя (псаміты), пылаватыя (алеўрыты, алеўраліты), гліністыя (пеліты) пароды, а таксама мяшаныя (суглінкі і супескі). Да абломкавых горных парод належаць таксама прадукты [[вулканічнае вывяржэнне|вулканічных вывяржэнняў]]: вулканічны друз, попел, туфабрэкчыі і інш. Выкарыстоўваюць у [[будаўніцтва|будаўніцтве]], [[металургічная прамысловасць|металургічнай]], шкляной, керамічнай прамысловасці і інш. У рачных і марскіх пясках трапляюцца [[золата]], плаціна, каштоўныя камяні, разнастайныя мінералы, руды каляровых, рэдкіх і радыеактыўных металаў. Абломкавыя горныя пароды пашыраны па ўсёй Беларусі. Многія з іх (пяскі, жвір і інш.) — [[карысныя выкапні]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абломкавыя горныя пароды|||}} 0bg4ur2qk1rrskhvz2kbbhf7qfw2e6a Кластычныя горныя пароды 0 814554 5198492 2026-09-14T06:28:45Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Абломкавыя горныя пароды]] 5198492 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абломкавыя горныя пароды]] emrpy5ns88reeprzuolo2z6medcklw3 Альберт Лясковіч 0 814555 5198496 2026-09-14T06:31:06Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:lt:Special:Redirect/revision/7756535|Albertas Liaskovičius]]» 5198496 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Альберт Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}} [[1840]], [[15 красавіка]], [[Голдава]], [[Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[1863]], [[24 мая]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] . == Біяграфія == Альберт Лясковіч нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і Лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў Віленскі шляхецкі інстытут. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада, па-трэцяй (версія [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]]), што нейкі шпіён падслухаў як 17-гадовы студэнт віленскага шляхецкага інстытуту, стоячы з паненкай на тратуары, сказаў, што «французы ўжо высадзіліся ў Вержбалова!».<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/religion/00/%D1%82%D0%B0%D0%BC,_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%E2%80%A6_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96.html#_ftn152|title=Pawet: Там, дзе спыніўся час … Лідскія гістарычныя некропалі|author=Лаўрэш Леанід, Лаўрэш Галіна|website=pawet.net|access-date=2026-09-14}}</ref> Вось што піша пра яго багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання, а быў прыхільнікам, так званай, «арганічнай працы»: Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref> . У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі Браніслава Нарбута, міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «в пример и страх другим». У рапарце ад 24 мая 1864 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з Ваверкі Зямацкага было акрэслена такім чынам: «на базарной площади возле костёла св. Якова».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці Гедымінавай гары ў Вільні. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ [[Замкавая гара (Вільня)|на гары Гедыміна]]. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Расай у Вільнюсе. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] asaur5uy9lsxcph3qv77doeam326dly 5198497 5198496 2026-09-14T06:35:12Z Aliaksei Lastouski 75892 5198497 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Альберт Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}} [[1840]], [[15 красавіка]], [[Голдава]], [[Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[1863]], [[24 мая]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] . == Біяграфія == Альберт Лясковіч нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і Лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў Віленскі шляхецкі інстытут. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада, па-трэцяй (версія [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]]), што нейкі шпіён падслухаў як 17-гадовы студэнт віленскага шляхецкага інстытуту, стоячы з паненкай на тратуары, сказаў, што «французы ўжо высадзіліся ў Вержбалова!».<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/religion/00/%D1%82%D0%B0%D0%BC,_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%E2%80%A6_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96.html#_ftn152|title=Pawet: Там, дзе спыніўся час … Лідскія гістарычныя некропалі|author=Лаўрэш Леанід, Лаўрэш Галіна|website=pawet.net|access-date=2026-09-14}}</ref> Вось што піша пра яго багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання, а быў прыхільнікам, так званай, «арганічнай працы»: Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref> У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі Браніслава Нарбута, міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «в пример и страх другим». У рапарце ад 24 мая 1864 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з Ваверкі Зямацкага было акрэслена такім чынам: «на базарной площади возле костёла св. Якова».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці Гедымінавай гары ў Вільні. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ [[Замкавая гара (Вільня)|на гары Гедыміна]]. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Расай у Вільнюсе. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 31jv29f090ij85q6pzdt0r8fx4p612w 5198703 5198497 2026-09-14T07:53:07Z Aliaksei Lastouski 75892 5198703 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Альберт Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}} [[1840]], [[15 красавіка]], [[Голдава]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[1863]], [[24 мая]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] . == Біяграфія == Нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]]. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада, па-трэцяй (версія [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]]), што нейкі шпіён падслухаў як 17-гадовы студэнт віленскага шляхецкага інстытуту, стоячы з паненкай на тратуары, сказаў, што «французы ўжо высадзіліся ў Вержбалова!».<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/religion/00/%D1%82%D0%B0%D0%BC,_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%E2%80%A6_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96.html#_ftn152|title=Pawet: Там, дзе спыніўся час … Лідскія гістарычныя некропалі|author=Лаўрэш Леанід, Лаўрэш Галіна|website=pawet.net|access-date=2026-09-14}}</ref> Пра яго ва ўспамінах згадваў багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання:<blockquote>Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref></blockquote>У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі [[Браніслаў Нарбут|Браніслава Нарбута]], міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «''в пример и страх другим''». У рапарце ад 24 мая 1864 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з Ваверкі Зямацкага (Лукішскі рынак) было акрэслена такім чынам: «''на базарной площади возле костёла св. Якова''».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці Гедымінавай гары ў Вільні. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ [[Замкавая гара (Вільня)|на гары Гедыміна]]. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Расай у Вільнюсе. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 57em79orjsr4yu29gf1fz49nu6i28s5 5198748 5198703 2026-09-14T07:57:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5198748 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца нараджэння = [[Голдава]] | Месца пахавання = [[Росы]] }}'''Альберт Вандалін Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}} [[1840]], [[15 красавіка]], [[Голдава]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[1863]], [[24 мая]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]]. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада, па-трэцяй (версія [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Іпаліта Корвін-Мілеўскага]]), што нейкі шпіён падслухаў як 17-гадовы студэнт віленскага шляхецкага інстытуту, стоячы з паненкай на тратуары, сказаў, што «французы ўжо высадзіліся ў Вержбалова!».<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/religion/00/%D1%82%D0%B0%D0%BC,_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%E2%80%A6_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96.html#_ftn152|title=Pawet: Там, дзе спыніўся час … Лідскія гістарычныя некропалі|author=Лаўрэш Леанід, Лаўрэш Галіна|website=pawet.net|access-date=2026-09-14}}</ref> Пра яго ва ўспамінах згадваў багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання:<blockquote>Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref></blockquote>У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі [[Браніслаў Нарбут|Браніслава Нарбута]], міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «''в пример и страх другим''». У рапарце ад 24 мая 1864 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з [[Ваверка|Ваверкі]] [[Раймунд Зямацкі|Раймунда Зямацкага]] ([[Лукішскі рынак]]) было акрэслена такім чынам: «''на базарной площади возле костёла св. Якова''».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары ў Вільні]]. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Росы у Вільні. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] c4cu7hpi6msaadp99w34225081hhcvf 5198770 5198748 2026-09-14T08:46:05Z Aliaksei Lastouski 75892 5198770 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца нараджэння = [[Голдава]] | Месца пахавання = [[Росы]] | арыгінал імя = Albert Wandalin Laskowicz | выява = [[File:Albert Wandalin Laskowicz.jpg|thumb|Альберт Вандалін Лясковіч. каля 1862. Нацыянальны музей Літвы]] | род дзейнасці = [[вайсковец]], [[паўстанец]] | месца смерці = [[Вільня]] | дата нараджэння = [[15 красавіка]] [[1840]] | дата смерці = [[24 мая]] [[1863]] | бацька = Фелікс Лясковіч | маці = Альберціна Валіцкая }}'''Альберт Вандалін Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}}, [[15 красавіка]] [[1840]], [[Голдава]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[24 мая]] [[1863]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]]. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада. Пра яго ва ўспамінах згадваў багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання:<blockquote>Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref></blockquote>У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі [[Браніслаў Нарбут|Браніслава Нарбута]], міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «''в пример и страх другим''». У рапарце ад 24 мая 1863 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з [[Ваверка|Ваверкі]] [[Раймунд Зямацкі|Раймунда Зямацкага]] ([[Лукішскі рынак]]) было акрэслена такім чынам: «''на базарной площади возле костёла св. Якова''».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары ў Вільні]]. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Росы у Вільні. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 4cm6djkbxf2cnscje6gtbfusg8laz14 5198772 5198770 2026-09-14T08:47:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5198772 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца нараджэння = [[Голдава]] | Месца пахавання = [[Росы]] | арыгінал імя = Albert Wandalin Laskowicz | выява = [[File:Albert Wandalin Laskowicz.jpg|thumb|Альберт Вандалін Лясковіч. каля 1862. Нацыянальны музей Літвы]] | род дзейнасці = [[вайсковец]], [[паўстанец]] | месца смерці = [[Вільня]] | дата нараджэння = [[15 красавіка]] [[1840]] | дата смерці = [[24 мая]] [[1863]] | бацька = Фелікс Лясковіч | маці = Альберціна Валіцкая }}'''Альберт Вандалін Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}}, [[15 красавіка]] [[1840]], [[Голдава]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[24 мая]] [[1863]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]]. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада. Пра яго ва ўспамінах згадваў багаты землеўладальнік і далёкі сваяк Іпаліт Корвін-Мілеўскі які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання:<blockquote>Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref></blockquote>У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі [[Браніслаў Нарбут|Браніслава Нарбута]], міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «''в пример и страх другим''». У рапарце ад 24 мая 1863 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з [[Ваверка|Ваверкі]] [[Раймунд Зямацкі|Раймунда Зямацкага]] ([[Лукішскі рынак]]) было акрэслена такім чынам: «''на базарной площади возле костёла св. Якова''».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары ў Вільні]]. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Росы у Вільні. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] mpo6z8u1az01nux2grp7ditcuidypiw 5198778 5198772 2026-09-14T08:58:00Z Aliaksei Lastouski 75892 5198778 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца нараджэння = [[Голдава]] | Месца пахавання = [[Росы]] | арыгінал імя = Albert Wandalin Laskowicz | выява = [[File:Albert Wandalin Laskowicz.jpg|thumb|Альберт Вандалін Лясковіч. каля 1862. Нацыянальны музей Літвы]] | род дзейнасці = [[вайсковец]], [[паўстанец]] | месца смерці = [[Вільня]] | дата нараджэння = [[15 красавіка]] [[1840]] | дата смерці = [[24 мая]] [[1863]] | бацька = Фелікс Лясковіч | маці = Альберціна Валіцкая }}'''Альберт Вандалін Лясковіч''' ( {{Lang-pl|Albert Laskowicz}}, [[15 красавіка]] [[1840]], [[Голдава]], [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскі павет]], [[Гродзенская губерня]] — [[24 мая]] [[1863]], [[Вільня]], [[Расійская імперыя]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 красавіка 1840 года ў вёсцы Голдава Лідскага павета Гродзенскай губерні ў сям'і лідскага павятовага суддзі Фелікса Лясковіча і Альберціны з Валіцкіх. Скончыў [[Віленскі шляхецкі інстытут]]. Пасля гэтага ён пайшоў у войска. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] быў арыштаваны. Па адной версіі, быў арыштаваныя за нейкія размовы ў мястэчку [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Па другой версіі ён быў арыштаваны за тое, што ў [[Наваельня|Наваельні]] папракаў ксяндза за адмову прачытаць Маніфест Народнага ўрада. Пра яго ва ўспамінах згадваў багаты землеўладальнік і далёкі сваяк [[Іпаліт Корвін-Мілеўскі]] які, як і яго бацька, не быў прыхільнікам паўстання:<blockquote>Як сёння памятаю - палявалі мы ў мамінага дзядзькі ў Кір'янаўцах. Пасля вячэры я сціпла сяджу ў кутку. Па гасцёўні ходзіць чубаты юнак, копія Адама Міцкевіча 1825 года і ў сваёй прамове ўсе скасоўвае. Не будзе дваранства, не будзе ўласнасці, не будзе ўрада, не будзе духавенства і г. д. Бацька яму цярпліва: "А што будзе на месцы ўсяго гэтага?". Хлопец адкідвае чупрыну назад, арлінымі вачыма азірае ўсіх, робіць паўзу і кажа: "Будуць людзі ... будзе народ!!!...". Гэта была эпоха "натуральнага розуму" да якога не дакранулася ніводная навука.<ref>Korwin-Milewski Hipolit. Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925). Poznań, 1930. S. 41.</ref></blockquote>У турме Лясковіч выпадкова апынуўся разам з нейкім Адамам Сасёнкам, які падгаварыў яго да складання фальшывага прызнання і ўключэння ў гэтую паперу як мага большай колькасці асобаў. Лясковіч на ваенным судзе 6(18) мая 1863 г. сведчыў, што свае першыя паказанні, дадзеныя падчас першапачатковага следства ён пацвярджае, але іншыя, якія кампраметавалі перад ўладамі [[Браніслаў Нарбут|Браніслава Нарбута]], міравога пасрэдніка Калясінскага, Вільгельма Грабоўскага і абшарніка Гадычэўскага - абвяргае, бо яны былі вымушаныя гвалтам праз «насільны загад і прымус» палкоўніка Казаналі, які казаў, … што «я мушу абавязкова напісаць гэтак, як ён пачаў мне дыктаваць». Лясковіч не адыгрываў значнай ролі ў паўстанні, з'яўляўся звычайным прыхільнікам і пасля суду быў вызвалены, аднак потым зноў, ужо па загаду толькі што прыехаўшага Мураўёва, арыштаваны і пакараны смерцю «''в пример и страх другим''». У рапарце ад 24 мая 1863 года віленскага каменданта камандуючаму войскамі Віленскай акругі месца смяротнага пакарання Альберта Лясковіча і ксяндза з [[Ваверка|Ваверкі]] [[Раймунд Зямацкі|Раймунда Зямацкага]] ([[Лукішскі рынак]]) было акрэслена такім чынам: «''на базарной площади возле костёла св. Якова''».<ref>{{Cite web|url=https://kalinouski.arkushy.by/library/rok_1863/spz.htm#up|title=Сьвіслацкія аркушы - Кастусь Каліноўскі - Бібліятэка|website=kalinouski.arkushy.by|access-date=2026-09-14}}</ref> Маёмасць Альберта Лясковіча на падставе распараджэння віленскага губернатара ад 27.06.1863 г. і пастановы Віленскага грамадзянскага праўлення ад 23.07.1863 падлягала секвестру. Парэшткі былі таемна пахаваны ў крэпасці [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары ў Вільні]]. Адкрыты ў 2017 годзе падчас умацавальных работ. 22 лістапада 2019 года парэшткі [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|былі ўрачыста пахаваны]] ў калумбарыі капліцы на могілках Росы у Вільні. <ref>{{Cite web|url=https://www.skrastas.lt/aktualijos/archeologas-papasakojo-kaip-buvo-identifikuoti-sukileliu-palaikai|title=Archeologas papasakojo, kaip buvo identifikuoti sukilėlių palaikai|first=Živilė|last=Kavaliauskaitė|website=skrastas.lt|date=2019-11-25|publisher=[[Skrastas]]|access-date=2026-02-19}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Лясковіч Альберт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] oebmx2njg049btc4qfcbtg8m7l06673 Абойма (зброя) 0 814556 5198498 2026-09-14T06:35:44Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' - прыстасаванне для размяшчэння некалькіх патронаў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў стралк. зброі — вінтовак, карабінаў, аўтаматаў, некаторых пісталетаў, ку...» 5198498 wikitext text/x-wiki [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' - прыстасаванне для размяшчэння некалькіх патронаў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў стралк. зброі — вінтовак, карабінаў, аўтаматаў, некаторых пісталетаў, кулямётаў і малакаліберных гармат). Абойма — метал. рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. f1go6vy5yl4w5cwutc1p4hs2g1cxb3j 5198501 5198498 2026-09-14T06:37:34Z Autumndancer 168015 5198501 wikitext text/x-wiki [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' — прыстасаванне для размяшчэння некалькіх патронаў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў стралк. зброі — вінтовак, карабінаў, аўтаматаў, некаторых пісталетаў, кулямётаў і малакаліберных гармат). Абойма — метал. рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абойма|||}} l12r8gfm1xtfxsovfoqx1leeof78tis 5198502 5198501 2026-09-14T06:38:09Z Autumndancer 168015 5198502 wikitext text/x-wiki [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' — прыстасаванне для размяшчэння некалькіх патронаў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў стралк. зброі — вінтовак, карабінаў, аўтаматаў, некаторых пісталетаў, кулямётаў і малакаліберных гармат). Абойма — метал. рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абойма|||}} [[Катэгорыя:Часткі агнястрэльнай зброі]] pru9argnov2lrgkiaul3md0too98eal 5198504 5198502 2026-09-14T06:39:19Z Autumndancer 168015 5198504 wikitext text/x-wiki [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' — прыстасаванне для размяшчэння некалькіх патронаў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў [[стралковая зброя|стралковай зброі ]]— [[вінтоўка|вінтовак]], карабінаў, аўтаматаў, некаторых [[пісталет]]аў, [[кулямёт]]аў і малакаліберных гармат). Абойма — металічная рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абойма|||}} [[Катэгорыя:Часткі агнястрэльнай зброі]] gsoj3d6jushe8tinwlwja42r6ozkx34 5198505 5198504 2026-09-14T06:39:41Z Autumndancer 168015 5198505 wikitext text/x-wiki [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' — прыстасаванне для размяшчэння некалькіх [[патрон]]аў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў [[стралковая зброя|стралковай зброі ]]— [[вінтоўка|вінтовак]], карабінаў, аўтаматаў, некаторых [[пісталет]]аў, [[кулямёт]]аў і малакаліберных гармат). Абойма — металічная рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абойма|||}} [[Катэгорыя:Часткі агнястрэльнай зброі]] 49un2lv3wpfswemefkel1ufyh01rtl1 5198506 5198505 2026-09-14T06:40:07Z Autumndancer 168015 5198506 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Абойма}} [[Файл:K98kclip.jpg|thumb|Абойма вінтоўкі]] '''Абойма''' — прыстасаванне для размяшчэння некалькіх [[патрон]]аў. Прызначана для больш спрошчанага і паскоранага зараджання (падрыхтоўкі магазінаў [[стралковая зброя|стралковай зброі ]]— [[вінтоўка|вінтовак]], карабінаў, аўтаматаў, некаторых [[пісталет]]аў, [[кулямёт]]аў і малакаліберных гармат). Абойма — металічная рамка, якая ўстаўляецца ў магазінную каробку агнястрэльнай зброі. У некаторых відаў зброі выкарыстоўваецца як дэталь, што ўтрымлівае і накіроўвае патроны пры іх дасылцы з магазіна ў патроннік. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абойма|||}} [[Катэгорыя:Часткі агнястрэльнай зброі]] p2sncrb7uq5kfap4sso4vzbzsfu2adz Абойма 0 814557 5198507 2026-09-14T06:42:21Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абойма''': * [[Абойма]] - дэталь, прыстасаванне ў выглядзе скабы, абруча з паласавога жалеза, якія служаць для змацавання частак машын, збудаванняў і інш. * [[Абойма (зброя)]] {{неадназначнасць}}» 5198507 wikitext text/x-wiki '''Абойма''': * [[Абойма]] - дэталь, прыстасаванне ў выглядзе скабы, абруча з паласавога жалеза, якія служаць для змацавання частак машын, збудаванняў і інш. * [[Абойма (зброя)]] {{неадназначнасць}} ohhoqa49kghz64fxs4hgrpoy4vi35nr 5198508 5198507 2026-09-14T06:42:42Z Autumndancer 168015 5198508 wikitext text/x-wiki '''Абойма''': * Абойма — дэталь, прыстасаванне ў выглядзе скабы, абруча з паласавога жалеза, якія служаць для змацавання частак машын, збудаванняў і інш. * [[Абойма (зброя)]] {{неадназначнасць}} 7rstoqjrs33iefxs9angqrwul9j6os2 Селім аль-Хос 0 814558 5198510 2026-09-14T06:45:18Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Селім Хос''' (араб. سليم أحمد الحص‎; 20 снежня 1929, Бейрут — 25 жніўня 2024) — ліванскі палітык, тры разы займаў пасаду прэм’ер-міністра Лівана (1976—1980, 1982-09) == Кар’ера == У 1984 годзе быў прызначаны міністрам адукацыі ва ўрадзе Рашыда Караме і стаў выконва...» 5198510 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Селім Хос''' (араб. سليم أحمد الحص‎; 20 снежня 1929, Бейрут — 25 жніўня 2024) — ліванскі палітык, тры разы займаў пасаду прэм’ер-міністра Лівана (1976—1980, 1982-09) == Кар’ера == У 1984 годзе быў прызначаны міністрам адукацыі ва ўрадзе Рашыда Караме і стаў выконваючым абавязкі прэм’ер-міністра ў 1987 годзе пасля забойства Караме. У 1988 годзе ў канцы мандата Жмайеля адмовіўся саступіць уладу часоваму прэм’ер-міністру Мішэлю Ауну, якога ён лічыў неканстытуцыйным. Быў прызначаны новым прэм’ер-міністрам у 1989 годзе і пайшоў у адстаўку праз год. Быў прызначаны прэм’ер-міністрам у 1998 годзе прэзідэнтам Эмілем Лахудам. Пайшоў у адстаўку ў 2000 годзе. Селім Хос памёр 25 жніўня 2024 года. Яму было 94 гады. 233hw2tigkhsag4sn5mvpivbh1vz2t1 5198621 5198510 2026-09-14T07:42:20Z StarDeg 16311 StarDeg перанёс старонку [[Селім Хос]] у [[Селім аль-Хос]] 5198510 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Селім Хос''' (араб. سليم أحمد الحص‎; 20 снежня 1929, Бейрут — 25 жніўня 2024) — ліванскі палітык, тры разы займаў пасаду прэм’ер-міністра Лівана (1976—1980, 1982-09) == Кар’ера == У 1984 годзе быў прызначаны міністрам адукацыі ва ўрадзе Рашыда Караме і стаў выконваючым абавязкі прэм’ер-міністра ў 1987 годзе пасля забойства Караме. У 1988 годзе ў канцы мандата Жмайеля адмовіўся саступіць уладу часоваму прэм’ер-міністру Мішэлю Ауну, якога ён лічыў неканстытуцыйным. Быў прызначаны новым прэм’ер-міністрам у 1989 годзе і пайшоў у адстаўку праз год. Быў прызначаны прэм’ер-міністрам у 1998 годзе прэзідэнтам Эмілем Лахудам. Пайшоў у адстаўку ў 2000 годзе. Селім Хос памёр 25 жніўня 2024 года. Яму было 94 гады. 233hw2tigkhsag4sn5mvpivbh1vz2t1 Кузьма Рыгоравіч Абрамаў 0 814559 5198516 2026-09-14T06:56:59Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Абрамаў}} '''Кузьма Рыгоравіч Абрамаў''' () — мардоўскі [[пісьменнік]]. Заслужаны пісьменнік Мардовіі (1964). Аўтар рамана-трылогіі «Найман» (1957—64; пра жыццё мардоўскай вёскі 1920—50-х г.), раманаў «Свая ноша не цягне» (1967), «Сцяпан Эрзя» (1977, біяграфічны), «...» 5198516 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} '''Кузьма Рыгоравіч Абрамаў''' () — мардоўскі [[пісьменнік]]. Заслужаны пісьменнік Мардовіі (1964). Аўтар рамана-трылогіі «Найман» (1957—64; пра жыццё мардоўскай вёскі 1920—50-х г.), раманаў «Свая ноша не цягне» (1967), «Сцяпан Эрзя» (1977, біяграфічны), «Дзяўчына з вёскі» (1980), зборнікаў апавяданняў. У 1933 годзе паступіў у Мардоўскі педагагічны інстытут, але праз паўтара года кінуў вучобу і некаторы час быў артыстам Мардоўскага тэатра. З 1935 года працаваў настаўнікам эрзянскай мовы ў школе вёскі Касагоры. Прыкладна з гэтага часу пачаў літаратурную працу, да 1939 года апублікаваў адзін верш і адно апавяданне. З восені 1938 года працаваў рэдактарам мардоўскай літаратуры Мардоўскага кніжнага выдавецтва. Увосень 1939 года быў прызваны ў войска, служыў у горадзе Славута. Там жа паступіў вучыцца ў пяхотнае вучылішча, якое скончыў у Тамбове. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. На фронце з ліпеня 1941 года. Цяжка паранены пад Глухавым. Пасля шпіталя на пасадзе камандзіра мінамётнай батарэі ўдзельнічаў у абароне Масквы ў складзе 16 войска, затым у наступе 33 войскі. У пачатку 1942 гады чатыры дывізіі 33 войскі патрапілі ў асяроддзе ў раёне станцыі Зноскі. Пры спробе выхаду з акружэння 17 красавіка 1942 года ў раёне вёскі Слабодка Абрамаў быў кантужаны і патрапіў у палон. Да канца лета 1945 года знаходзіўся ў лагеры ваеннапалонных «Ляндвасер» пад Нюрнбергам, затым разам з іншымі палоннымі савецкімі грамадзянамі быў вернуты ў СССР. {{DEFAULTSORT:Абрамаў Кузьма Рыгоравіч}} qesa0k8rpbfd20eupapu7a5l9kbj1k4 5198517 5198516 2026-09-14T06:58:16Z Autumndancer 168015 5198517 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} {{Асоба}} '''Кузьма Рыгоравіч Абрамаў''' () — мардоўскі [[пісьменнік]]. Заслужаны пісьменнік Мардовіі (1964). Аўтар рамана-трылогіі «Найман» (1957—64; пра жыццё мардоўскай вёскі 1920—50-х г.), раманаў «Свая ноша не цягне» (1967), «Сцяпан Эрзя» (1977, біяграфічны), «Дзяўчына з вёскі» (1980), зборнікаў апавяданняў. У 1933 годзе паступіў у Мардоўскі педагагічны інстытут, але праз паўтара года кінуў вучобу і некаторы час быў артыстам Мардоўскага тэатра. З 1935 года працаваў настаўнікам эрзянскай мовы ў школе вёскі Касагоры. Прыкладна з гэтага часу пачаў літаратурную працу, да 1939 года апублікаваў адзін верш і адно апавяданне. З восені 1938 года працаваў рэдактарам мардоўскай літаратуры Мардоўскага кніжнага выдавецтва. Увосень 1939 года быў прызваны ў войска, служыў у горадзе Славута. Там жа паступіў вучыцца ў пяхотнае вучылішча, якое скончыў у Тамбове. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. На фронце з ліпеня 1941 года. Цяжка паранены пад Глухавым. Пасля шпіталя на пасадзе камандзіра мінамётнай батарэі ўдзельнічаў у абароне Масквы ў складзе 16 войска, затым у наступе 33 войскі. У пачатку 1942 гады чатыры дывізіі 33 войскі патрапілі ў асяроддзе ў раёне станцыі Зноскі. Пры спробе выхаду з акружэння 17 красавіка 1942 года ў раёне вёскі Слабодка Абрамаў быў кантужаны і патрапіў у палон. Да канца лета 1945 года знаходзіўся ў лагеры ваеннапалонных «Ляндвасер» пад Нюрнбергам, затым разам з іншымі палоннымі савецкімі грамадзянамі быў вернуты ў СССР. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамаў Кузьма Рыгоравіч}} kpm3r2jbpdqtg18et9wqcmcd73q1g2f 5198518 5198517 2026-09-14T06:59:14Z Autumndancer 168015 5198518 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} {{Асоба}} '''Кузьма Рыгоравіч Абрамаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — мардоўскі [[пісьменнік]]. Заслужаны пісьменнік Мардовіі (1964). Аўтар рамана-трылогіі «Найман» (1957—64; пра жыццё мардоўскай вёскі 1920—50-х г.), раманаў «Свая ноша не цягне» (1967), «Сцяпан Эрзя» (1977, біяграфічны), «Дзяўчына з вёскі» (1980), зборнікаў апавяданняў. == Біяграфія == У 1933 годзе паступіў у Мардоўскі педагагічны інстытут, але праз паўтара года кінуў вучобу і некаторы час быў артыстам Мардоўскага тэатра. З 1935 года працаваў настаўнікам эрзянскай мовы ў школе вёскі Касагоры. Прыкладна з гэтага часу пачаў літаратурную працу, да 1939 года апублікаваў адзін верш і адно апавяданне. З восені 1938 года працаваў рэдактарам мардоўскай літаратуры Мардоўскага кніжнага выдавецтва. Увосень 1939 года быў прызваны ў войска, служыў у горадзе Славута. Там жа паступіў вучыцца ў пяхотнае вучылішча, якое скончыў у Тамбове. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. На фронце з ліпеня 1941 года. Цяжка паранены пад Глухавым. Пасля шпіталя на пасадзе камандзіра мінамётнай батарэі ўдзельнічаў у абароне Масквы ў складзе 16 войска, затым у наступе 33 войскі. У пачатку 1942 гады чатыры дывізіі 33 войскі патрапілі ў асяроддзе ў раёне станцыі Зноскі. Пры спробе выхаду з акружэння 17 красавіка 1942 года ў раёне вёскі Слабодка Абрамаў быў кантужаны і патрапіў у палон. Да канца лета 1945 года знаходзіўся ў лагеры ваеннапалонных «Ляндвасер» пад Нюрнбергам, затым разам з іншымі палоннымі савецкімі грамадзянамі быў вернуты ў СССР. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамаў Кузьма Рыгоравіч}} 3dewgf2naxoda0xj6cge6hds21rkaur 5198520 5198518 2026-09-14T07:00:44Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198520 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} {{Асоба}} '''Кузьма Рыгоравіч Абрамаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — мардоўскі [[пісьменнік]]. Заслужаны пісьменнік Мардовіі (1964). Аўтар рамана-трылогіі «Найман» (1957—64; пра жыццё мардоўскай вёскі 1920—50-х г.), раманаў «Свая ноша не цягне» (1967), «Сцяпан Эрзя» (1977, біяграфічны), «Дзяўчына з вёскі» (1980), зборнікаў апавяданняў. == Біяграфія == У 1933 годзе паступіў у [[Мардоўскі педагагічны інстытут]], але праз паўтара года кінуў вучобу і некаторы час быў артыстам Мардоўскага тэатра. З 1935 года працаваў настаўнікам эрзянскай мовы ў школе вёскі Касагоры. Прыкладна з гэтага часу пачаў літаратурную працу, да 1939 года апублікаваў адзін верш і адно апавяданне. З восені 1938 года працаваў рэдактарам мардоўскай літаратуры Мардоўскага кніжнага выдавецтва. Увосень 1939 года быў прызваны ў войска, служыў у горадзе [[Славута]]. Там жа паступіў вучыцца ў пяхотнае вучылішча, якое скончыў у Тамбове. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. На фронце з ліпеня 1941 года. Цяжка паранены пад Глухавым. Пасля шпіталя на пасадзе камандзіра мінамётнай батарэі ўдзельнічаў у абароне Масквы ў складзе 16 войска, затым у наступе 33 войскі. У пачатку 1942 гады чатыры дывізіі 33 войскі патрапілі ў асяроддзе ў раёне станцыі Зноскі. Пры спробе выхаду з акружэння 17 красавіка 1942 года ў раёне вёскі Слабодка Абрамаў быў кантужаны і патрапіў у палон. Да канца лета 1945 года знаходзіўся ў лагеры ваеннапалонных «Ляндвасер» пад Нюрнбергам, затым разам з іншымі палоннымі савецкімі грамадзянамі быў вернуты ў СССР. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамаў Кузьма Рыгоравіч}} fircg306adh4f4mqx44gi14ojfj45ya Старыя Найманы 0 814560 5198522 2026-09-14T07:07:39Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расіі}} '''Старыя Найманы''' ({{lang-ru|Ста́рые Найма́ны}}, {{lang-myv|Ташто Найман, Эрзянь Найман}}) - сяло, цэнтр сельскай адміністрацыі ў Вялікабярэзнікаўскім раёне [[Мардовія|Мардовіі]]. Размешчаны на рацэ Нірлейцы, за 13 км ад раённага цэнтра і 21 км ад чыгуначна...» 5198522 wikitext text/x-wiki {{НП-Расіі}} '''Старыя Найманы''' ({{lang-ru|Ста́рые Найма́ны}}, {{lang-myv|Ташто Найман, Эрзянь Найман}}) - сяло, цэнтр сельскай адміністрацыі ў Вялікабярэзнікаўскім раёне [[Мардовія|Мардовіі]]. Размешчаны на рацэ Нірлейцы, за 13 км ад раённага цэнтра і 21 км ад чыгуначнай станцыі Чамзінка. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] jpcing7olx29esjt64meib0uke3k7nh 5198524 5198522 2026-09-14T07:08:20Z Autumndancer 168015 5198524 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Старыя Найманы''' ({{lang-ru|Ста́рые Найма́ны}}, {{lang-myv|Ташто Найман, Эрзянь Найман}}) - сяло, цэнтр сельскай адміністрацыі ў Вялікабярэзнікаўскім раёне [[Мардовія|Мардовіі]]. Размешчаны на рацэ Нірлейцы, за 13 км ад раённага цэнтра і 21 км ад чыгуначнай станцыі Чамзінка. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] da5gczjnizma72xmpydib9fgmasyfg0 5198526 5198524 2026-09-14T07:09:21Z Autumndancer 168015 5198526 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Старыя Найманы''' ({{lang-ru|Ста́рые Найма́ны}}, {{lang-myv|Ташто Найман, Эрзянь Найман}}) — сяло, цэнтр сельскай адміністрацыі ў Вялікабярэзнікаўскім раёне [[Мардовія|Мардовіі]]. Размешчаны на рацэ Нірлейцы, за 13 км ад раённага цэнтра і 21 км ад чыгуначнай станцыі Чамзінка. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў]], мардоўскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] e23yrkfykwqfhkfrl66s5pn7nmferzn 5198528 5198526 2026-09-14T07:10:05Z Autumndancer 168015 5198528 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Старыя Найманы''' ({{lang-ru|Ста́рые Найма́ны}}, {{lang-myv|Ташто Найман, Эрзянь Найман}}) — сяло, цэнтр сельскай адміністрацыі ў Вялікабярэзнікаўскім раёне [[Мардовія|Мардовіі]]. Размешчаны на рацэ Нірлейцы, за 13 км ад раённага цэнтра і 21 км ад чыгуначнай станцыі Чамзінка. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў]], мардоўскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] 832uyrgplrddzksc8xta31blgu7sfnx Максім Паўлавіч Абрамаў 0 814561 5198531 2026-09-14T07:16:54Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Абрамаў}} '''Максім Паўлавіч Абрамаў''' ({{ДН|17|1|1911}}, в. [[Хухарава]], Вялікаігнатаўскі раён, [[Мардовія]] — {{ДС|30|6|1973}}) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст БССР (1955). == Біяграфія == З 1930 года ў тэатрах Расіі. З 1947 года ў Магілёўскім, з 1949 года ў Брэсцкім аб...» 5198531 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} '''Максім Паўлавіч Абрамаў''' ({{ДН|17|1|1911}}, в. [[Хухарава]], Вялікаігнатаўскі раён, [[Мардовія]] — {{ДС|30|6|1973}}) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст БССР (1955). == Біяграфія == З 1930 года ў тэатрах Расіі. З 1947 года ў Магілёўскім, з 1949 года ў Брэсцкім абласным драматычны тэатры. Вострахарактарны акцёр. Лепшым работам Абрамава ўласцівы жыццёвая праўда, зліццё з вобразам. Сярод роляў: Калеснікаў («Брэсцкая крэпасць» К.​Губарэвіча), Калібераў («Выбачайце, калі ласка» А.​Макаёнка), Гукан («Сэрца на далоні» паводле І.​Шамякіна), Лабыш («Папараць-кветка» І.​Козела), Заслонаў («Канстанцін Заслонаў» А.​Маўзона), Яечня («Жаніцьба» М.​Гогаля), Зыкаў («Зыкавы» М.​Горкага), Прэзідэнт («Каварства і каханне» Ф.​Шылера). {{DEFAULTSORT:Абрамаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] sm1nzk2zdjftoj4qadjpv49qlsow34v 5198556 5198531 2026-09-14T07:31:20Z Autumndancer 168015 5198556 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамаў}} '''Максім Паўлавіч Абрамаў''' ({{ДН|17|1|1911}}, в. [[Хухарава]], Вялікаігнатаўскі раён, [[Мардовія]] — {{ДС|30|6|1973}}) — беларускі акцёр. Заслужаны артыст БССР (1955). == Біяграфія == З 1930 года ў тэатрах Расіі. З 1947 года ў Магілёўскім, з 1949 года ў Брэсцкім абласным драматычны тэатры. Вострахарактарны акцёр. Лепшым работам Абрамава ўласцівы жыццёвая праўда, зліццё з вобразам. Сярод роляў: Калеснікаў («Брэсцкая крэпасць» К.​Губарэвіча), Калібераў («Выбачайце, калі ласка» А.​Макаёнка), Гукан («Сэрца на далоні» паводле І.​Шамякіна), Лабыш («Папараць-кветка» І.​Козела), Заслонаў («Канстанцін Заслонаў» А.​Маўзона), Яечня («Жаніцьба» М.​Гогаля), Зыкаў («Зыкавы» М.​Горкага), Прэзідэнт («Каварства і каханне» Ф.​Шылера). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамаў Максім Паўлавіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамаў}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] gvceadx6s618uwjsmf99c730qcuwpm3 Хухарава 0 814562 5198535 2026-09-14T07:19:09Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Хухарава''' ({{lang-ru|Ху́хорево}}) — сяло ў Вялікаігнатаўскім раёне [[Мардовія|Рэспублікі Мардовіі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання ў склад Кіржаманскага сельсавета, у рамках арга...» 5198535 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Хухарава''' ({{lang-ru|Ху́хорево}}) — сяло ў Вялікаігнатаўскім раёне [[Мардовія|Рэспублікі Мардовіі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання ў склад Кіржаманскага сельсавета, у рамках арганізацыі мясцовага самакіравання — у склад Кіржаманскага сельскага паселішча Вялікаігнатаўскага муніцыпальнага раёна. Сяло належала сястры пісьменніка І. А. Ганчарова. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Максім Паўлавіч Абрамаў]], беларускі акцёр [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] k5k1o1vhf30bnuar1aru7t8w3jjzuum 5198537 5198535 2026-09-14T07:20:22Z Autumndancer 168015 5198537 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Хухарава''' ({{lang-ru|Ху́хорево}}) — сяло ў Вялікаігнатаўскім раёне [[Мардовія|Рэспублікі Мардовіі]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Уваходзіць у рамках адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання ў склад Кіржаманскага сельсавета, у рамках арганізацыі мясцовага самакіравання — у склад Кіржаманскага сельскага паселішча Вялікаігнатаўскага муніцыпальнага раёна. Сяло належала сястры пісьменніка І. А. Ганчарова. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Максім Паўлавіч Абрамаў]], беларускі акцёр == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мардовіі]] ho0jxv0ylvw3ejslsjaktf72uigrg9w Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч 0 814563 5198540 2026-09-14T07:24:19Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч]] 5198540 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зыгмунт Іосіфавіч Абрамовіч]] gaxgn7da9o2ch0dtnu9nnutqbnum059 Эміль Абрамавіч Абрамовіч 0 814564 5198553 2026-09-14T07:29:52Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Абрамовіч}} {{Асоба}} '''Эміль Абрамавіч Абрамовіч''' () — адзін з першых прапагандыстаў [[марксізм]]у на Беларусі. == Біяграфія == Скончыў Гродзенскую гімназію (1882), вучыўся на медыцынскіх факультэтах Парыжскага (1882—84) і Дэрпцкага (Тартускага, 1884—88) у...» 5198553 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамовіч}} {{Асоба}} '''Эміль Абрамавіч Абрамовіч''' () — адзін з першых прапагандыстаў [[марксізм]]у на Беларусі. == Біяграфія == Скончыў Гродзенскую гімназію (1882), вучыўся на медыцынскіх факультэтах Парыжскага (1882—84) і Дэрпцкага (Тартускага, 1884—88) універсітэтаў. У 1884 годзе арганізаваў у [[Мінск]]у гурток друкарскіх рабочых сацыял-дэмакратычнага кірунку. У 1886—87 гадах вёў прапаганду ў [[Вільня|Вільні]], меў сувязі з народнікамі. У 1889 годзе стварыў сацыял-дэмакратычны гурток у [[Кіеў|Кіеве]], дзе арыштаваны і высланы ў Сібір. У 1896 годзе ў Мінску, неўзабаве выехаў на Ленскія прыіскі. У 1912 годзе за артыкул для «Правды» пра Ленскі расстрэл сасланы ў Табольскую губерню. У 1914—15 гадах служыў урачом у арміі. З 1917 года працаваў у [[Саратаў|Саратаве]]. {{DEFAULTSORT:Абрамовіч Эміль}} 9xnfayr8nti6asg01g1pcoyt6afv0z5 5198589 5198553 2026-09-14T07:37:12Z Autumndancer 168015 5198589 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамовіч}} {{Асоба}} '''Эміль Абрамавіч Абрамовіч''' () — адзін з першых прапагандыстаў [[марксізм]]у на Беларусі. == Біяграфія == Скончыў Гродзенскую гімназію (1882), вучыўся на медыцынскіх факультэтах Парыжскага (1882—84) і Дэрпцкага (Тартускага, 1884—88) універсітэтаў. У 1884 годзе арганізаваў у [[Мінск]]у гурток друкарскіх рабочых сацыял-дэмакратычнага кірунку. У 1886—87 гадах вёў прапаганду ў [[Вільня|Вільні]], меў сувязі з народнікамі. У 1889 годзе стварыў сацыял-дэмакратычны гурток у [[Кіеў|Кіеве]], дзе арыштаваны і высланы ў Сібір. У 1896 годзе ў Мінску, неўзабаве выехаў на Ленскія прыіскі. У 1912 годзе за артыкул для «Правды» пра Ленскі расстрэл сасланы ў Табольскую губерню. У 1914—15 гадах служыў урачом у арміі. З 1917 года працаваў у [[Саратаў|Саратаве]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамовіч Эміль Абрамавіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамовіч Эміль}} elwecd5yfxgve5i3jogoz4h4n1pie04 5198590 5198589 2026-09-14T07:37:58Z Autumndancer 168015 5198590 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абрамовіч}} {{Асоба}} '''Эміль Абрамавіч Абрамовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — адзін з першых прапагандыстаў [[марксізм]]у на Беларусі. == Біяграфія == Скончыў Гродзенскую гімназію (1882), вучыўся на медыцынскіх факультэтах Парыжскага (1882—84) і Дэрпцкага (Тартускага, 1884—88) універсітэтаў. У 1884 годзе арганізаваў у [[Мінск]]у гурток друкарскіх рабочых сацыял-дэмакратычнага кірунку. У 1886—87 гадах вёў прапаганду ў [[Вільня|Вільні]], меў сувязі з народнікамі. У 1889 годзе стварыў сацыял-дэмакратычны гурток у [[Кіеў|Кіеве]], дзе арыштаваны і высланы ў Сібір. У 1896 годзе ў Мінску, неўзабаве выехаў на Ленскія прыіскі. У 1912 годзе за артыкул для «Правды» пра Ленскі расстрэл сасланы ў Табольскую губерню. У 1914—15 гадах служыў урачом у арміі. З 1917 года працаваў у [[Саратаў|Саратаве]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамовіч Эміль Абрамавіч|||}} {{DEFAULTSORT:Абрамовіч Эміль}} ieqh3vtl0vsatorju9zzxzf7r9zf7y3 Эміль Абрамовіч 0 814565 5198554 2026-09-14T07:30:33Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч]] 5198554 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч]] rhbxhlqr8kohyo2hfx8x2unjke7hox0 Селім Хос 0 814566 5198622 2026-09-14T07:42:21Z StarDeg 16311 StarDeg перанёс старонку [[Селім Хос]] у [[Селім аль-Хос]] 5198622 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Селім аль-Хос]] c6mqvge80gqyb1zsun9tr4bhmnnyr0c Абрамцава-кудрынская разьба 0 814567 5198678 2026-09-14T07:50:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры (...» 5198678 wikitext text/x-wiki '''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры ([[катулка|шкатулкі]], талеркі) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геаметрычны [[арнамент]], фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускала Хацькоўская фабрыка разных мастацкіх вырабаў (г. [[Хацькова]] Маскоўскай вобласці). csbkfe9l31ywocz0g1zo2ikc5ngrp3b 5198693 5198678 2026-09-14T07:51:53Z Autumndancer 168015 5198693 wikitext text/x-wiki '''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры ([[катулка|шкатулкі]], талеркі) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геаметрычны [[арнамент]], фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускала Хацькоўская фабрыка разных мастацкіх вырабаў (г. [[Хацькова (горад)|Хацькова]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]). qs7oqbj9212pn2kvyfzsdjbodqvbgp3 5198696 5198693 2026-09-14T07:52:45Z Autumndancer 168015 5198696 wikitext text/x-wiki '''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры ([[шкатулка|шкатулкі]], [[талерка|талеркі]]) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геаметрычны [[арнамент]], фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускала Хацькоўская фабрыка разных мастацкіх вырабаў (г. [[Хацькова (горад)|Хацькова]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамцава-кудрынская разьба|||}} 8x66j5lilowfva0ydduomqtonwrpkcr 5198719 5198696 2026-09-14T07:53:48Z Autumndancer 168015 5198719 wikitext text/x-wiki '''Абрамцава-кудрынская разьба''' — рускі мастацкі промысел [[разьба па дрэве|разьбы па дрэве]]. Вядзе пачатак ад майстэрні, арганізаванай у 1882 А.​Дз.​Паленавай з мясцовых майстроў сяла Кудрына, Ахтырка і інш. у сядзібе Абрамцава. Бытавыя рэчы і сувеніры ([[шкатулка|шкатулкі]], [[талерка|талеркі]]) з плоскарэльефнай разьбой (раслінны і геаметрычны [[арнамент]], фігуркі птушак, жывёл) і паліраванай паверхняй цяпер выпускала Хацькоўская фабрыка разных мастацкіх вырабаў (г. [[Хацькова (горад)|Хацькова]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамцава-кудрынская разьба|||}} [[Катэгорыя:Рускія народныя промыслы]] jtur9mllyf46df1av5jxz3ois71aqsv Харэн Абрамян 0 814568 5198750 2026-09-14T08:07:56Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' () — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр Дзяржа...» 5198750 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' () — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] 5dyq512laeqi9tcgpg48ghkkpfrmv2r 5198752 5198750 2026-09-14T08:09:10Z Autumndancer 168015 5198752 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' () — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] fwmh0c1asil3kkto4asb6zqgvjhxsv2 5198753 5198752 2026-09-14T08:09:43Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198753 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' () — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Ерэванскі дзяржаўны інстытут тэатра і кіно|Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут]] (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] gwsiqco36cjinyowoprpoluzlhvbxz1 5198754 5198753 2026-09-14T08:10:26Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198754 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' () — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Ерэванскі дзяржаўны інстытут тэатра і кіно|Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут]] (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр [[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна]]. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] qhvw0b1liwhp1mvx7dm3fatb9bnj7m4 5198755 5198754 2026-09-14T08:11:03Z Autumndancer 168015 5198755 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Ерэванскі дзяржаўны інстытут тэатра і кіно|Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут]] (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр [[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна]]. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] e03y63tsmohtgkhusbvhhkmqo73hgdz 5198761 5198755 2026-09-14T08:20:17Z Autumndancer 168015 5198761 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Харэн Бабкенавіч Абрамян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[акцёр]] і рэжысёр. Народны артыст Армянскай ССР (1969), [[народны артыст СССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Ерэванскі дзяржаўны інстытут тэатра і кіно|Ерэванскі мастацка-тэатральны інстытут]] (1951). Артыст, рэжысёр, у 1980—85 гадах — галоўны рэжысёр [[Армянскі тэатр імя Сундукяна|Дзяржаўнага акадэмічнага тэатра імя Г.​Сундукяна]]. Сярод роляў: Арам («Шэсцьдзесят гадоў і тры гадзіны» А.​Араксманяна), Пэпо («Пэпо» Сундукяна), Атэла («Атэла» У.​Шэкспіра) і іншыя. Пастаноўкі: «Аджы Пайлак» Г.​Тэр-Грыгарана (1973), «Ацван» паводле Н.​Зарана (1980). Здымаўся ў кіно. Дзяржаўная прэмія Арменіі 1979. Дзяржаўная прэмія СССР 1981. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрамян Харэн Бабкенавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрамян Харэн}} [[Катэгорыя:Акцёры Арменіі]] qizu3mmjpl4ihzd7ebgh4hfgl9nvgy1 Харэн Бабкенавіч Абрамян 0 814569 5198751 2026-09-14T08:08:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Харэн Абрамян]] 5198751 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Харэн Абрамян]] qyov81y7pcp9uprv05he95mi26nxxjm Абрастанні 0 814570 5198757 2026-09-14T08:17:12Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абрастанні''', ''перыфітон'' — сукупнасць водных арганізмаў, якія пасяляюцца на штучных (днішчы суднаў, [[буй|буі]], збудаванні на па́лях, [[трубаправод]]ы, прычалы) і прыродных (камяні, карчы, вышэйшыя водныя расліны і інш.) цвёрдых субстратах. Складаюцца з...» 5198757 wikitext text/x-wiki '''Абрастанні''', ''перыфітон'' — сукупнасць водных арганізмаў, якія пасяляюцца на штучных (днішчы суднаў, [[буй|буі]], збудаванні на па́лях, [[трубаправод]]ы, прычалы) і прыродных (камяні, карчы, вышэйшыя водныя расліны і інш.) цвёрдых субстратах. Складаюцца з [[бактэрыі|бактэрый]], [[грыбы|грыбоў]], прасцейшых, [[водарасці|водарасцяў]], чарвей, імшанак, [[малюскі|малюскаў]], губак. З’яўляюцца прыродным біяфільтрам, індыкатарам якасці вады, прадуцэнтам арганічных рэчываў, кармавой базай і сховішчам для водных жывёл. Прыносяць вялікія страты засмечваннем водазабіральных адтулін, трубаправодаў, памяншаюць скорасць руху суднаў і г.д. i4enrhwz8qb5b5sfgw1jp4qlcx4aaro 5198759 5198757 2026-09-14T08:18:47Z Autumndancer 168015 5198759 wikitext text/x-wiki '''Абрастанні''', ''перыфітон'' — сукупнасць водных арганізмаў, якія пасяляюцца на штучных (днішчы суднаў, [[буй|буі]], збудаванні на па́лях, [[трубаправод]]ы, прычалы) і прыродных (камяні, карчы, вышэйшыя водныя расліны і інш.) цвёрдых субстратах. Складаюцца з [[бактэрыі|бактэрый]], [[грыбы|грыбоў]], прасцейшых, [[водарасці|водарасцяў]], чарвей, імшанак, [[малюскі|малюскаў]], губак. З’яўляюцца прыродным біяфільтрам, індыкатарам якасці вады, прадуцэнтам арганічных рэчываў, кармавой базай і сховішчам для водных жывёл. Прыносяць вялікія страты засмечваннем водазабіральных адтулін, трубаправодаў, памяншаюць скорасць руху суднаў і г.д. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрастанні|||}} m0o6o2gidlmpic91uc3s51qqevou03u 5198760 5198759 2026-09-14T08:19:16Z Autumndancer 168015 5198760 wikitext text/x-wiki '''Абрастанні''', ''перыфітон'' — сукупнасць водных арганізмаў, якія пасяляюцца на штучных (днішчы суднаў, [[буй|буі]], збудаванні на па́лях, [[трубаправод]]ы, прычалы) і прыродных (камяні, карчы, вышэйшыя водныя расліны і інш.) цвёрдых субстратах. Складаюцца з [[бактэрыі|бактэрый]], [[грыбы|грыбоў]], прасцейшых, [[водарасці|водарасцяў]], чарвей, імшанак, [[малюскі|малюскаў]], губак. З’яўляюцца прыродным біяфільтрам, індыкатарам якасці вады, прадуцэнтам арганічных рэчываў, кармавой базай і сховішчам для водных жывёл. Прыносяць вялікія страты засмечваннем водазабіральных адтулін, трубаправодаў, памяншаюць скорасць руху суднаў і г.д. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрастанні|||}} [[Катэгорыя:Біялагічныя працэсы]] 7tss8mmr56cyt6q4ajjp74uux4kzxc7 Перыфітон 0 814571 5198758 2026-09-14T08:18:07Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Абрастанні]] 5198758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абрастанні]] plgh7r2g9f3heg54x00jz5mjy20dl6s Пітэр Генры Абрахамс 0 814572 5198764 2026-09-14T08:33:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Пітэр Генры Абрахамс''' ({{lang-en|Peter Henry Abrahams Deras}}) — пісьменнік Паўдёва-Афрыканскай Рэспублікі. == Біяграфія == Пісаў на англійскай мове. Літаратурную дзейнасць пачаў у 1942 годзе. У творах закранаў сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы кра...» 5198764 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пітэр Генры Абрахамс''' ({{lang-en|Peter Henry Abrahams Deras}}) — пісьменнік Паўдёва-Афрыканскай Рэспублікі. == Біяграфія == Пісаў на англійскай мове. Літаратурную дзейнасць пачаў у 1942 годзе. У творах закранаў сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы краін афрыканскага кантынента. Аўтар раманаў «Шахцёр» (1945), «Сцежкаю грому» (1948; па гэтым рамане Беларускі тэатр оперы і балета паставіў балет, муз. К.​Караева, 1960), «Дзікі захоп» (1950), «Вянок для Удома» (1956; на [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў С.​Дорскі, 1959), «Ноч належыць ім» (1965), «Наш востраў сёння» (1966). {{DEFAULTSORT:Абрахамс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ПАР]] t9n71pzblpyfl51gpsn2v5vxjxc4ukk 5198765 5198764 2026-09-14T08:34:53Z Autumndancer 168015 5198765 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пітэр Генры Абрахамс''' ({{lang-en|Peter Henry Abrahams Deras}}; {{ВД-Прэамбула}}) — пісьменнік Паўдёва-Афрыканскай Рэспублікі. == Біяграфія == Пісаў на англійскай мове. Літаратурную дзейнасць пачаў у 1942 годзе. У творах закранаў сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы краін афрыканскага кантынента. Аўтар раманаў «Шахцёр» (1945), «Сцежкаю грому» (1948; па гэтым рамане Беларускі тэатр оперы і балета паставіў балет, муз. К.​Караева, 1960), «Дзікі захоп» (1950), «Вянок для Удома» (1956; на [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў С.​Дорскі, 1959), «Ноч належыць ім» (1965), «Наш востраў сёння» (1966). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрахамс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ПАР]] jsn578h00goa8e27hep6y019891xfmw 5198766 5198765 2026-09-14T08:35:45Z Autumndancer 168015 5198766 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пітэр Генры Абрахамс''' ({{lang-en|Peter Henry Abrahams Deras}}; {{ВД-Прэамбула}}) — пісьменнік Паўдёва-Афрыканскай Рэспублікі. == Біяграфія == Пісаў на англійскай мове. Літаратурную дзейнасць пачаў у 1942 годзе. У творах закранаў сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы краін афрыканскага кантынента. Аўтар раманаў «Шахцёр» (1945), «Сцежкаю грому» (1948; па гэтым рамане Беларускі тэатр оперы і балета паставіў балет, муз. К.​Караева, 1960), «Дзікі захоп» (1950), «Вянок для Удома» (1956; на [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў С.​Дорскі, 1959), «Ноч належыць ім» (1965), «Наш востраў сёння» (1966). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрахамс Пітэр Генры|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрахамс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ПАР]] c8ojplwc1vnqewmaeyyp5kyie09abfb 5198768 5198766 2026-09-14T08:37:41Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198768 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пітэр Генры Абрахамс''' ({{lang-en|Peter Henry Abrahams Deras}}; {{ВД-Прэамбула}}) — пісьменнік Паўдёва-Афрыканскай Рэспублікі. == Біяграфія == Пісаў на англійскай мове. Літаратурную дзейнасць пачаў у 1942 годзе. У творах закранаў сацыяльныя, палітычныя і нацыянальныя праблемы краін афрыканскага кантынента. Аўтар раманаў «Шахцёр» (1945), «Сцежкаю грому» (1948; па гэтым рамане Беларускі тэатр оперы і балета паставіў балет, муз. К.​Караева, 1960), «Дзікі захоп» (1950), «Вянок для Удома» (1956; на [[беларуская мова|беларускую мову]] пераклаў [[Сямён Львовіч Дорскі|Сямён ​Дорскі]], 1959), «Ноч належыць ім» (1965), «Наш востраў сёння» (1966). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрахамс Пітэр Генры|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абрахамс}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ПАР]] 9sl623gw7rhctc3me93ndr4gk495mmo Міхаіл Іосіфавіч Авербах 0 814573 5198792 2026-09-14T09:54:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' () — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інсты...» 5198792 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' () — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] 5d6ulong82qvkx1ning6h2oy55gqg45 5198793 5198792 2026-09-14T09:54:26Z Autumndancer 168015 5198793 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' ({{lang-ru|Михаи́л Ио́сифович Аверба́х}}) — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] p1m8g2q73w9ov69hncz19l6bs22lttq 5198794 5198793 2026-09-14T09:55:16Z Autumndancer 168015 5198794 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' ({{lang-ru|Михаи́л Ио́сифович Аверба́х}}) — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] 36plijyds02lgm8235xgyt37u7cw5f7 5198795 5198794 2026-09-14T09:55:55Z Autumndancer 168015 5198795 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' ({{lang-ru|Михаи́л Ио́сифович Аверба́х}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] 0ukl7ehy5m1y5c6lnf8ce5ytzwbkqzp 5198796 5198795 2026-09-14T09:56:39Z Autumndancer 168015 5198796 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' ({{lang-ru|Михаи́л Ио́сифович Аверба́х}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскі ўніверсітэт (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авербах Міхаіл Іосіфавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] kno0bi47u4wt1zdjacl0dzhdyczpvnn 5198804 5198796 2026-09-14T10:05:30Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198804 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл Іосіфавіч Авербах''' ({{lang-ru|Михаи́л Ио́сифович Аверба́х}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі афтальмолаг яўрэйскага паходжання. Акадэмік АН СССР (1939). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1933). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1895). Адзін з заснавальнікаў Дзяржаўнага афтальмалагічнага інстытута імя Гельмгольца (1935) і Таварыства вочных урачоў у Маскве. Працы па фізіялагічнай оптыцы, афтальмахірургіі, прафесійных пашкоджаннях вачэй, праблемах слепаты, глаўкомы, трахомы і інш. Распрацаваў і ўкараніў на практыцы шэраг аперацый на вачах. [[Сталінская прэмія]] 1943. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авербах Міхаіл Іосіфавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Авербах}} [[Катэгорыя:Афтальмолагі Расіі]] h1v082wps64dy7i2mjf5ug5gsa3x8f7 Адбойны малаток 0 814574 5198797 2026-09-14T10:03:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Tennessee Valley Authority Douglas Dam French Broad River Sevier County TN man with jackhammer 1942.gif|thumb|Рабочы з адбойным малатком]] '''Адбойны малаток''' - ручны інструмент ударнага дзеяння, якім адбіваюць [[горныя пароды]] ад масіву, рыхляць цвёрдыя і мёрзлыя грунты, разбіваюць каменную або ц...» 5198797 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tennessee Valley Authority Douglas Dam French Broad River Sevier County TN man with jackhammer 1942.gif|thumb|Рабочы з адбойным малатком]] '''Адбойны малаток''' - ручны інструмент ударнага дзеяння, якім адбіваюць [[горныя пароды]] ад масіву, рыхляць цвёрдыя і мёрзлыя грунты, разбіваюць каменную або цагляную муроўку, [[асфальт]] і г.д. Рабочы орган — піка, [[долата]] або рыдлёўка, па хваставой частцы якіх (звычайна з частатой 1000—1500 удараў за мінуту) б’е баёк. Бываюць пнеўматычныя (сціснутае паветра падаецца ад кампрэсараў, балонаў і інш.), электрычныя і бензінавыя (з прыводам ад рухавіка ўнутр. згарання). Першы станковы варыянт адбойнага малатка быў вынайдзены інжынерам Жэрмэнам Самае ў канцы 1850-х гадоў. l5acydmhyvpo26a97tewdydfc5uk3t4 5198798 5198797 2026-09-14T10:03:51Z Autumndancer 168015 5198798 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tennessee Valley Authority Douglas Dam French Broad River Sevier County TN man with jackhammer 1942.gif|thumb|Рабочы з адбойным малатком]] '''Адбойны малаток''' — ручны інструмент ударнага дзеяння, якім адбіваюць [[горныя пароды]] ад масіву, рыхляць цвёрдыя і мёрзлыя грунты, разбіваюць каменную або цагляную муроўку, [[асфальт]] і г.д. Рабочы орган — піка, [[долата]] або рыдлёўка, па хваставой частцы якіх (звычайна з частатой 1000—1500 удараў за мінуту) б’е баёк. Бываюць пнеўматычныя (сціснутае паветра падаецца ад кампрэсараў, балонаў і інш.), электрычныя і бензінавыя (з прыводам ад рухавіка ўнутр. згарання). Першы станковы варыянт адбойнага малатка быў вынайдзены інжынерам Жэрмэнам Самае ў канцы 1850-х гадоў. kbivls00kwt8dhg2czo14p5lyyo16e5 5198800 5198798 2026-09-14T10:04:26Z Autumndancer 168015 5198800 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tennessee Valley Authority Douglas Dam French Broad River Sevier County TN man with jackhammer 1942.gif|thumb|Рабочы з адбойным малатком]] '''Адбойны малаток''' — ручны інструмент ударнага дзеяння, якім адбіваюць [[горныя пароды]] ад масіву, рыхляць цвёрдыя і мёрзлыя грунты, разбіваюць каменную або цагляную муроўку, [[асфальт]] і г.д. Рабочы орган — піка, [[долата]] або рыдлёўка, па хваставой частцы якіх (звычайна з частатой 1000—1500 удараў за мінуту) б’е баёк. Бываюць пнеўматычныя (сціснутае паветра падаецца ад кампрэсараў, балонаў і інш.), электрычныя і бензінавыя (з прыводам ад рухавіка ўнутр. згарання). Першы станковы варыянт адбойнага малатка быў вынайдзены інжынерам Жэрмэнам Самае ў канцы 1850-х гадоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адбойны малаток|||}} 3grayavl187utd77mdaie4xwvkgm6xz 5198802 5198800 2026-09-14T10:04:57Z Autumndancer 168015 5198802 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tennessee Valley Authority Douglas Dam French Broad River Sevier County TN man with jackhammer 1942.gif|thumb|Рабочы з адбойным малатком]] '''Адбойны малаток''' — ручны інструмент ударнага дзеяння, якім адбіваюць [[горныя пароды]] ад масіву, рыхляць цвёрдыя і мёрзлыя грунты, разбіваюць каменную або цагляную муроўку, [[асфальт]] і г.д. Рабочы орган — піка, [[долата]] або рыдлёўка, па хваставой частцы якіх (звычайна з частатой 1000—1500 удараў за мінуту) б’е баёк. Бываюць пнеўматычныя (сціснутае паветра падаецца ад кампрэсараў, балонаў і інш.), электрычныя і бензінавыя (з прыводам ад рухавіка ўнутр. згарання). Першы станковы варыянт адбойнага малатка быў вынайдзены інжынерам Жэрмэнам Самае ў канцы 1850-х гадоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Адбойны малаток|||}} [[Катэгорыя:Молаты]] 86l4z144xnx18s6biasb3lhvtjbc75z Будаўнічыя матэрыялы 0 814575 5198810 2026-09-14T10:13:13Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінераль...» 5198810 wikitext text/x-wiki '''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінеральныя вяжучыя, металічныя, кампазіцыйныя, цепла- і гідраізаляцыйныя, дахавыя, лакафарбавыя і іншыя матэрыялы. Прыродныя каменныя матэрыялы ([[бутавы камень]], [[жвір]], [[друз]], пясок, [[гліна]] і інш.) выкарыстоўваюцца для будаўніцтва фундаментаў, сцен, дарожнага адзення, падпорных сценак, а таксама для вытворчасці [[цэмент]]у, [[вапна|вапны]], [[гіпс]]у, розных кангламератаў. Лясныя будаўнічыя матэрыялы (бярвёны, брусы, дошкі, вырабы з [[драўніна|драўніны]]) ідуць на будаўніцтва дахаў, падлог, столяў, аконных і дзвярных блокаў і інш. (драўнінныя матэрыялы). Керамічныя матэрыялы ([[цэгла]], цагляныя камяні і інш.) прызначаны для будаўніцтва сцен, вырабы з керамікі — для стварэння санітарна-тэхнічных, дрэнажавальных, электраахоўных і іншых сістэм (будаўнічая кераміка). Пашыраны ў будаўніцтве вяжучыя матэрыялы — арганічныя ([[бітум]], дзёгаць, [[гудрон]], смолы, пакосты і інш.) і мінеральныя (цэмент, вапна, гіпс). Злучэннем мінеральных запаўняльнікаў і вяжучых рэчываў атрымліваюць [[бетон]]ы (цэментна-, асфальта-, жалеза- і палімербетоны) і будаўнічыя растворы (цэментныя, вапнавыя, гіпсавыя, асфальтавыя і іх спалучэнні). Шырока выкарыстоўваюць будаўнічыя канструкцыі са сталі, алюмініевых сплаваў, кампазіцыйных, металапалімерных і іншых матэрыялаў. Цеплаізаляцыйныя матэрыялы атрымліваюць спяканнем шклянога парашку (шклавата, пенашкло і інш.) або змешваннем розных матэрыялаў; яны маюць нізкую цеплаправоднасць. Гідраізаляцыйныя матэрыялы (гідраізол, металаізол, бітумамінеральныя тканіны і інш.) маюць павышаную водаўстойлівасць і выкарыстоўваюцца для аховы будаўнічых канструкцый ад вільгаці. Дахавыя матэрыялы ([[руберойд]], пергамін, толь, шклоруберойд і інш.) атмасфера- і водаўстойлівыя. Лакафарбавыя матэрыялы (лакі, фарбы, грунтоўкі, шпаклёўкі) — вадкія, паста- ці парашкападобныя саставы. nb9t9mc7ea6cp1knhtdmul2gvzgwr5d 5198811 5198810 2026-09-14T10:13:55Z Autumndancer 168015 5198811 wikitext text/x-wiki '''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінеральныя вяжучыя, металічныя, кампазіцыйныя, цепла- і гідраізаляцыйныя, дахавыя, лакафарбавыя і іншыя матэрыялы. Прыродныя каменныя матэрыялы ([[бутавы камень]], [[жвір]], [[друз]], пясок, [[гліна]] і інш.) выкарыстоўваюцца для будаўніцтва фундаментаў, сцен, дарожнага адзення, падпорных сценак, а таксама для вытворчасці [[цэмент]]у, [[вапна|вапны]], [[гіпс]]у, розных кангламератаў. Лясныя будаўнічыя матэрыялы (бярвёны, брусы, дошкі, вырабы з [[драўніна|драўніны]]) ідуць на будаўніцтва дахаў, падлог, столяў, аконных і дзвярных блокаў і інш. (драўнінныя матэрыялы). Керамічныя матэрыялы ([[цэгла]], цагляныя камяні і інш.) прызначаны для будаўніцтва сцен, вырабы з керамікі — для стварэння санітарна-тэхнічных, дрэнажавальных, электраахоўных і іншых сістэм (будаўнічая кераміка). Пашыраны ў будаўніцтве вяжучыя матэрыялы — арганічныя ([[бітум]], дзёгаць, [[гудрон]], смолы, пакосты і інш.) і мінеральныя (цэмент, вапна, гіпс). Злучэннем мінеральных запаўняльнікаў і вяжучых рэчываў атрымліваюць [[бетон]]ы (цэментна-, асфальта-, жалеза- і палімербетоны) і будаўнічыя растворы (цэментныя, вапнавыя, гіпсавыя, асфальтавыя і іх спалучэнні). Шырока выкарыстоўваюць будаўнічыя канструкцыі са сталі, алюмініевых сплаваў, кампазіцыйных, металапалімерных і іншых матэрыялаў. Цеплаізаляцыйныя матэрыялы атрымліваюць спяканнем шклянога парашку (шклавата, пенашкло і інш.) або змешваннем розных матэрыялаў; яны маюць нізкую цеплаправоднасць. Гідраізаляцыйныя матэрыялы (гідраізол, металаізол, бітумамінеральныя тканіны і інш.) маюць павышаную водаўстойлівасць і выкарыстоўваюцца для аховы будаўнічых канструкцый ад вільгаці. Дахавыя матэрыялы ([[руберойд]], пергамін, толь, шклоруберойд і інш.) атмасфера- і водаўстойлівыя. Лакафарбавыя матэрыялы (лакі, фарбы, грунтоўкі, шпаклёўкі) — вадкія, паста- ці парашкападобныя саставы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Будаўнічыя матэрыялы|||}} hoqrtovkdbyx8smjhl5p4gh3cdeerek 5198813 5198811 2026-09-14T10:16:58Z Autumndancer 168015 5198813 wikitext text/x-wiki '''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінеральныя вяжучыя, металічныя, кампазіцыйныя, цепла- і гідраізаляцыйныя, дахавыя, лакафарбавыя і іншыя матэрыялы. Прыродныя каменныя матэрыялы ([[бутавы камень]], [[жвір]], [[друз]], пясок, [[гліна]] і інш.) выкарыстоўваюцца для будаўніцтва фундаментаў, сцен, дарожнага адзення, падпорных сценак, а таксама для вытворчасці [[цэмент]]у, [[вапна|вапны]], [[гіпс]]у, розных кангламератаў. Лясныя будаўнічыя матэрыялы (бярвёны, брусы, дошкі, вырабы з [[драўніна|драўніны]]) ідуць на будаўніцтва дахаў, падлог, столяў, аконных і дзвярных блокаў і інш. (драўнінныя матэрыялы). Керамічныя матэрыялы ([[цэгла]], цагляныя камяні і інш.) прызначаны для будаўніцтва сцен, вырабы з керамікі — для стварэння санітарна-тэхнічных, дрэнажавальных, электраахоўных і іншых сістэм (будаўнічая кераміка). Пашыраны ў будаўніцтве вяжучыя матэрыялы — арганічныя ([[бітум]], дзёгаць, [[гудрон]], смолы, пакосты і інш.) і мінеральныя (цэмент, вапна, гіпс). Злучэннем мінеральных запаўняльнікаў і вяжучых рэчываў атрымліваюць [[бетон]]ы (цэментна-, асфальта-, жалеза- і палімербетоны) і будаўнічыя растворы (цэментныя, вапнавыя, гіпсавыя, асфальтавыя і іх спалучэнні). Шырока выкарыстоўваюць будаўнічыя канструкцыі са сталі, алюмініевых сплаваў, кампазіцыйных, металапалімерных і іншых матэрыялаў. Цеплаізаляцыйныя матэрыялы атрымліваюць спяканнем шклянога парашку (шклавата, пенашкло і інш.) або змешваннем розных матэрыялаў; яны маюць нізкую цеплаправоднасць. Гідраізаляцыйныя матэрыялы (гідраізол, металаізол, бітумамінеральныя тканіны і інш.) маюць павышаную водаўстойлівасць і выкарыстоўваюцца для аховы будаўнічых канструкцый ад вільгаці. Дахавыя матэрыялы ([[руберойд]], пергамін, толь, шклоруберойд і інш.) атмасфера- і водаўстойлівыя. Лакафарбавыя матэрыялы (лакі, фарбы, грунтоўкі, шпаклёўкі) — вадкія, паста- ці парашкападобныя саставы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Будаўнічыя матэрыялы|||}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] oarsproqpaxy7mq20nvx8lvs47krv91 5198814 5198813 2026-09-14T10:18:07Z Autumndancer 168015 5198814 wikitext text/x-wiki '''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінеральныя вяжучыя, металічныя, кампазіцыйныя, цепла- і гідраізаляцыйныя, дахавыя, лакафарбавыя і іншыя матэрыялы. Прыродныя каменныя матэрыялы ([[бутавы камень]], [[жвір]], [[друз]], пясок, [[гліна]] і інш.) выкарыстоўваюцца для будаўніцтва фундаментаў, сцен, дарожнага адзення, падпорных сценак, а таксама для вытворчасці [[цэмент]]у, [[вапна|вапны]], [[гіпс]]у, розных кангламератаў. Лясныя будаўнічыя матэрыялы (бярвёны, брусы, дошкі, вырабы з [[драўніна|драўніны]]) ідуць на будаўніцтва дахаў, падлог, столяў, аконных і дзвярных блокаў і інш. (драўнінныя матэрыялы). Керамічныя матэрыялы ([[цэгла]], цагляныя камяні і інш.) прызначаны для будаўніцтва сцен, вырабы з керамікі — для стварэння санітарна-тэхнічных, дрэнажавальных, электраахоўных і іншых сістэм (будаўнічая кераміка). Пашыраны ў будаўніцтве вяжучыя матэрыялы — арганічныя ([[бітум]], дзёгаць, [[гудрон]], смолы, пакосты і інш.) і мінеральныя ([[цэмент]], [[вапна]], [[гіпс]]). Злучэннем мінеральных запаўняльнікаў і вяжучых рэчываў атрымліваюць [[бетон]]ы (цэментна-, асфальта-, жалеза- і палімербетоны) і будаўнічыя растворы (цэментныя, вапнавыя, гіпсавыя, асфальтавыя і іх спалучэнні). Шырока выкарыстоўваюць будаўнічыя канструкцыі са сталі, алюмініевых сплаваў, кампазіцыйных, металапалімерных і іншых матэрыялаў. Цеплаізаляцыйныя матэрыялы атрымліваюць спяканнем шклянога парашку (шклавата, пенашкло і інш.) або змешваннем розных матэрыялаў; яны маюць нізкую цеплаправоднасць. Гідраізаляцыйныя матэрыялы (гідраізол, металаізол, бітумамінеральныя тканіны і інш.) маюць павышаную водаўстойлівасць і выкарыстоўваюцца для аховы будаўнічых канструкцый ад вільгаці. Дахавыя матэрыялы ([[руберойд]], пергамін, [[толь]], шклоруберойд і інш.) атмасфера- і водаўстойлівыя. Лакафарбавыя матэрыялы (лакі, фарбы, грунтоўкі, шпаклёўкі) — вадкія, паста- ці парашкападобныя саставы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Будаўнічыя матэрыялы|||}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] 8uggbatqbhdisf9g5lpu5y6jrdom6di 5198815 5198814 2026-09-14T10:21:05Z Autumndancer 168015 5198815 wikitext text/x-wiki '''Будаўнічыя матэрыялы''' — прыродныя і штучныя матэрыялы (вырабы), якія выкарыстоўваюцца пры [[будаўніцтва|будаўніцтве]] і рамонце будынкаў і збудаванняў. Да будаўнічых матэрыялаў належаць прыродныя каменныя, лясныя, керамічныя, арганічныя і мінеральныя вяжучыя, металічныя, кампазіцыйныя, цепла- і гідраізаляцыйныя, дахавыя, лакафарбавыя і іншыя матэрыялы. Прыродныя каменныя матэрыялы ([[бутавы камень]], [[жвір]], [[друз]], пясок, [[гліна]] і інш.) выкарыстоўваюцца для будаўніцтва фундаментаў, сцен, дарожнага адзення, падпорных сценак, а таксама для вытворчасці [[цэмент]]у, [[вапна|вапны]], [[гіпс]]у, розных кангламератаў. Лясныя будаўнічыя матэрыялы (бярвёны, брусы, дошкі, вырабы з [[драўніна|драўніны]]) ідуць на будаўніцтва дахаў, падлог, столяў, аконных і дзвярных блокаў і інш. (драўнінныя матэрыялы). Керамічныя матэрыялы ([[цэгла]], цагляныя камяні і інш.) прызначаны для будаўніцтва сцен, вырабы з керамікі — для стварэння санітарна-тэхнічных, дрэнажавальных, электраахоўных і іншых сістэм (будаўнічая кераміка). Пашыраны ў будаўніцтве вяжучыя матэрыялы — арганічныя ([[бітум]], [[дзёгаць]], [[гудрон]], смолы, пакосты і інш.) і мінеральныя ([[цэмент]], [[вапна]], [[гіпс]]). Злучэннем мінеральных запаўняльнікаў і вяжучых рэчываў атрымліваюць [[бетон]]ы (цэментна-, асфальта-, жалеза- і палімербетоны) і будаўнічыя растворы (цэментныя, вапнавыя, гіпсавыя, асфальтавыя і іх спалучэнні). Шырока выкарыстоўваюць будаўнічыя канструкцыі са сталі, алюмініевых сплаваў, кампазіцыйных, металапалімерных і іншых матэрыялаў. Цеплаізаляцыйныя матэрыялы атрымліваюць спяканнем шклянога парашку (шклавата, пенашкло і інш.) або змешваннем розных матэрыялаў; яны маюць нізкую цеплаправоднасць. Гідраізаляцыйныя матэрыялы (гідраізол, металаізол, бітумамінеральныя тканіны і інш.) маюць павышаную водаўстойлівасць і выкарыстоўваюцца для аховы будаўнічых канструкцый ад вільгаці. Дахавыя матэрыялы ([[руберойд]], пергамін, [[толь]], шклоруберойд і інш.) атмасфера- і водаўстойлівыя. Лакафарбавыя матэрыялы (лакі, фарбы, грунтоўкі, шпаклёўкі) — вадкія, паста- ці парашкападобныя саставы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Будаўнічыя матэрыялы|||}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] tin9b5tln1jsajkmhuega6zrkmzexrp Будаўнічы матэрыял 0 814576 5198812 2026-09-14T10:15:16Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Будаўнічыя матэрыялы]] 5198812 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Будаўнічыя матэрыялы]] 8y70vzyn2n0jfqethc8or60tc9azzva Рыгор Агабабян 0 814577 5198818 2026-09-14T10:27:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}};) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1950—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай кл...» 5198818 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}};) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1950—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: цэнтральны крыты рынак, Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] 0xpokptyz1a2k4j1az5y48zdoe0arks 5198820 5198818 2026-09-14T10:29:46Z Autumndancer 168015 5198820 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}};) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1950—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: цэнтральны крыты рынак, Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] mufdnvtpo9djqfj978qweibimr6f78i 5198821 5198820 2026-09-14T10:30:38Z Autumndancer 168015 5198821 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1950—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: цэнтральны крыты рынак, Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] 0fq46fl99rm7m9amqj0bplqpunu5vwi 5198831 5198821 2026-09-14T10:35:47Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198831 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1950—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: [[Ерэванскі заапарк]], цэнтральны крыты рынак, Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] 4kmb9wik6k8v6ws187xxb0mqmb88ms2 5198834 5198831 2026-09-14T10:37:58Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198834 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1941 годзе быў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. У 1942 годзе быў адкліканы з фронту па хадайніцтве Акадэміі архітэктуры СССР, заняўся вывучэннем і абмерамі помнікаў старажытнаармянскага дойлідства: Тацеўскага, Варатнаўскага, Кечарыскага манастыроў, цэркваў у Аване, Лмбацы і Артыцы, выканаў мноства замалёвак і акварэляў. У 1945 годзе праходзіць персанальная выстава работ Агабабяна ў Саюзе архітэктараў Арменіі. У 1947—1951 гадах працаваў намеснікам галоўнага архітэктара Ерэвана, выкладаў на кафедры архітэктуры Ерэванскага політэхнічнага інстытута. У 1949 годзе быў абраны сакратаром праўлення Саюза архітэктараў Арменіі. У 1951—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: [[Ерэванскі заапарк]], цэнтральны крыты рынак, Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] 2jrfz0h696uim85a3090m4n7gm5p9a6 5198835 5198834 2026-09-14T10:38:53Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198835 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1941 годзе быў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. У 1942 годзе быў адкліканы з фронту па хадайніцтве Акадэміі архітэктуры СССР, заняўся вывучэннем і абмерамі помнікаў старажытнаармянскага дойлідства: Тацеўскага, Варатнаўскага, Кечарыскага манастыроў, цэркваў у Аване, Лмбацы і Артыцы, выканаў мноства замалёвак і акварэляў. У 1945 годзе праходзіць персанальная выстава работ Агабабяна ў Саюзе архітэктараў Арменіі. У 1947—1951 гадах працаваў намеснікам галоўнага архітэктара Ерэвана, выкладаў на кафедры архітэктуры Ерэванскага політэхнічнага інстытута. У 1949 годзе быў абраны сакратаром праўлення Саюза архітэктараў Арменіі. У 1951—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: [[Ерэванскі заапарк]], [[Цэнтральны крыты рынак (Ерэван)|цэнтральны крыты рынак]], Вялікі Разданскі мост і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] j7q35r6s2u4rt9dzvncrmnzwed15eyb 5198836 5198835 2026-09-14T10:39:18Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198836 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1941 годзе быў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. У 1942 годзе быў адкліканы з фронту па хадайніцтве Акадэміі архітэктуры СССР, заняўся вывучэннем і абмерамі помнікаў старажытнаармянскага дойлідства: Тацеўскага, Варатнаўскага, Кечарыскага манастыроў, цэркваў у Аване, Лмбацы і Артыцы, выканаў мноства замалёвак і акварэляў. У 1945 годзе праходзіць персанальная выстава работ Агабабяна ў Саюзе архітэктараў Арменіі. У 1947—1951 гадах працаваў намеснікам галоўнага архітэктара Ерэвана, выкладаў на кафедры архітэктуры Ерэванскага політэхнічнага інстытута. У 1949 годзе быў абраны сакратаром праўлення Саюза архітэктараў Арменіі. У 1951—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: [[Ерэванскі заапарк]], [[Цэнтральны крыты рынак (Ерэван)|цэнтральны крыты рынак]], [[Вялікі Разданскі мост]] і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] oohg3p4graivoagykrs7xlrc1wjfyef 5198843 5198836 2026-09-14T10:45:03Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5198843 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рыгор Гарэгінавіч Агабабян''' ({{lang-hy|Գրիգոր Գարեգինի Աղաբաբյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі [[архітэктар]]. Заслужаны дзеяч мастацтва Армянскай ССР (1961). == Біяграфія == У 1941 годзе быў прызваны ў шэрагі Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. У 1942 годзе быў адкліканы з фронту па хадайніцтве Акадэміі архітэктуры СССР, заняўся вывучэннем і абмерамі помнікаў старажытнаармянскага дойлідства: Тацеўскага, Варатнаўскага, Кечарыскага манастыроў, цэркваў у Аване, Лмбацы і Артыцы, выканаў мноства замалёвак і акварэляў. У 1945 годзе праходзіць персанальная выстава работ Агабабяна ў Саюзе архітэктараў Арменіі. У 1947—1951 гадах працаваў намеснікам галоўнага архітэктара Ерэвана, выкладаў на кафедры архітэктуры [[Армянскі нацыянальны політэхнічны ўніверсітэт|Ерэванскага політэхнічнага інстытута]]. У 1949 годзе быў абраны сакратаром праўлення Саюза архітэктараў Арменіі. У 1951—59 гадах — галоўны архітэктар [[Ерэван]]а. У творчасці абапіраўся на досвед армянскай класічнай архітэктуры, выкарыстоўваў сучасныя канструкцыі. Асноўныя работы: [[Ерэванскі заапарк]], [[Цэнтральны крыты рынак (Ерэван)|цэнтральны крыты рынак]], [[Вялікі Разданскі мост]] і аўтавакзал у Ерэване. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Агабабян}} [[Катэгорыя:Архітэктары Арменіі]] bx345wjfxivjczky9c136jaglrzgbuv Рыгор Гарэгінавіч Агабабян 0 814578 5198819 2026-09-14T10:28:46Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Рыгор Агабабян]] 5198819 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рыгор Агабабян]] 1j6tu72kqdw2etevf53wrwy857sg4vg Юрый Нарайравіч Варданян 0 814579 5198824 2026-09-14T10:32:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Юрый Нарайравіч Варданян]] у [[Юрык Варданян]] 5198824 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юрык Варданян]] pwvkc8o6pu3h5c5op72bx5650bd80ya Размовы:Юрый Нарайравіч Варданян 1 814580 5198826 2026-09-14T10:32:15Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Юрый Нарайравіч Варданян]] у [[Размовы:Юрык Варданян]] 5198826 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Юрык Варданян]] 6041xpy5ccinh4kmrtnwg4sct29nha8 Вялікі Разданскі мост 0 814581 5198838 2026-09-14T10:42:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Вялікі Разданскі мост''' (арм. Մեծ Հրազդանյան կամուրջ) больш вядомы як '''Кіеўскі мост''' (мост Кіевян) (арм. Կիևյան կամուրր Злучае вуліцу Кірка Керкарана з вуліцай Кіевян, адміністрацыйнымі раёнамі Арабкір і Ачапняк, забяспечваючы сувязь па...» 5198838 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Вялікі Разданскі мост''' (арм. Մեծ Հրազդանյան կամուրջ) больш вядомы як '''Кіеўскі мост''' (мост Кіевян) (арм. Կիևյան կամուրր Злучае вуліцу Кірка Керкарана з вуліцай Кіевян, адміністрацыйнымі раёнамі Арабкір і Ачапняк, забяспечваючы сувязь паміж цэнтрам горада з паўночнымі раёнамі і з аўтамагістраллю Аштарака. Перакінуты над глыбокай цяснінай. Даўжыня маста — 335 м, вышыня — 60,5 м. == Гісторыя == Аўтары праекта — доктар тэхнічных навук В. В. Пінаджан, інжынер Н. А. Славінскі і архітэктар [[Рыгор Агабабян]]. Будаўніцтва маста пачалося ў сярэдзіне 1949 года і першапачаткова планавалася завяршыць у 1952 годзе. Аднак у 1952 годзе на будоўлі адбылася трагедыя: абвалілася недабудаваная арка. Загінулі 47 рабочых. Таму ўрачыстае адкрыццё адбылося толькі 12 мая 1956 года. У 2026 годзе летам мост быў зачынены на рамонт. rza9s7bajp1mn574pxbmsilljm0zb80 5198841 5198838 2026-09-14T10:43:21Z Autumndancer 168015 5198841 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Вялікі Разданскі мост''' ({{lang-hy|Մեծ Հրազդանյան կամուրջ}}) больш вядомы як '''Кіеўскі мост''' (мост Кіевян) (арм. Կիևյան կամուրր Злучае вуліцу Кірка Керкарана з вуліцай Кіевян, адміністрацыйнымі раёнамі Арабкір і Ачапняк, забяспечваючы сувязь паміж цэнтрам горада з паўночнымі раёнамі і з аўтамагістраллю Аштарака. Перакінуты над глыбокай цяснінай. Даўжыня маста — 335 м, вышыня — 60,5 м. == Гісторыя == Аўтары праекта — доктар тэхнічных навук В. В. Пінаджан, інжынер Н. А. Славінскі і архітэктар [[Рыгор Агабабян]]. Будаўніцтва маста пачалося ў сярэдзіне 1949 года і першапачаткова планавалася завяршыць у 1952 годзе. Аднак у 1952 годзе на будоўлі адбылася трагедыя: абвалілася недабудаваная арка. Загінулі 47 рабочых. Таму ўрачыстае адкрыццё адбылося толькі 12 мая 1956 года. У 2026 годзе летам мост быў зачынены на рамонт. == Крыніцы == {{крыніцы}} k2zuum5fiyp7brnn9poeb5lvyrvcjkt Цэнтральны крыты рынак (Ерэван) 0 814582 5198847 2026-09-14T10:47:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Цэнтральны крыты рынак''' ({{Lang-hy|Փակ շուկա}}) — гандлёвы комплекс у [[Ерэван]]е, сталіцы Арменіі. Размешчаны на праспекце Месропа Маштоца непадалёк ад [[Блакітная мячэць (Ерэван)|Блакітнай мячэці]]. Пабудаваны ў 1952 годзе. З’яўляецца адной з н...» 5198847 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Цэнтральны крыты рынак''' ({{Lang-hy|Փակ շուկա}}) — гандлёвы комплекс у [[Ерэван]]е, сталіцы Арменіі. Размешчаны на праспекце Месропа Маштоца непадалёк ад [[Блакітная мячэць (Ерэван)|Блакітнай мячэці]]. Пабудаваны ў 1952 годзе. З’яўляецца адной з найбольш вядомых работ архітэктара [[Рыгор Агабабян|Рыгора Агабабяна]]. Пасля рэканструкцыі на пачатку 2010-х гадоў стаў часткай гандлёвага комплексу. Турыстычная славутасць. Уваходзіць у спіс помнікаў гісторыі і культуры Арменіі. 5z24eo288h0jhm0unu4cckcikrlo84n 5198849 5198847 2026-09-14T10:48:53Z Autumndancer 168015 5198849 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Цэнтральны крыты рынак''' ({{Lang-hy|Փակ շուկա}}) — гандлёвы комплекс у [[Ерэван]]е, сталіцы Арменіі. Размешчаны на праспекце Месропа Маштоца непадалёк ад [[Блакітная мячэць (Ерэван)|Блакітнай мячэці]]. Пабудаваны ў 1952 годзе. З’яўляецца адной з найбольш вядомых работ архітэктара [[Рыгор Агабабян|Рыгора Агабабяна]]. Пасля рэканструкцыі на пачатку 2010-х гадоў стаў часткай гандлёвага комплексу. Турыстычная славутасць. Уваходзіць у спіс помнікаў гісторыі і культуры Арменіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} rpgilnepdst95k9hs3liin7ps27mwdp Агаджары 0 814583 5198866 2026-09-14T11:00:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Агаджары''' — газакандэнсатна-нафтавае радовішча ў [[Іран]]е, за 130 км ад г. [[Абадан]], адно з найбуйнейшых у свеце. У межах [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаноснага басейна. Адкрыта ў 1938 годзе, распрацоўваецца з 1945 г...» 5198866 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Агаджары''' — газакандэнсатна-нафтавае радовішча ў [[Іран]]е, за 130 км ад г. [[Абадан]], адно з найбуйнейшых у свеце. У межах [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаноснага басейна. Адкрыта ў 1938 годзе, распрацоўваецца з 1945 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1283 млн т, газу 263 млрд м³. Нафтаносны паверх на глыбіні 1240 м, газанафтавы — 1400 м. Шчыльнасць нафты 850 кг/м. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды ў порт [[Бендэр-Махшэхр]] і Абадан. 78uzezg1gjszvyqmqrfp75w69rn8zok 5198870 5198866 2026-09-14T11:01:54Z Autumndancer 168015 5198870 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Агаджары''' — газакандэнсатна-нафтавае радовішча ў [[Іран]]е, за 130 км ад г. [[Абадан]], адно з найбуйнейшых у свеце. У межах [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] нафтагазаноснага басейна. Адкрыта ў 1938 годзе, распрацоўваецца з 1945 года. Пачатковыя прамысловыя запасы [[нафта|нафты]] 1283 млн т, газу 263 млрд м³. Нафтаносны паверх на глыбіні 1240 м, газанафтавы — 1400 м. Шчыльнасць нафты 850 кг/м. Дзясяткі фантануючых свідравін. Нафтаправоды ў порт [[Бендэр-Махшэхр]] і Абадан. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агаджары|||}} 8abs6m551aufcbjsmmjxd957v8f5vd0 Ыргыз 0 814584 5198882 2026-09-14T11:14:08Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Рака}} '''Ыргыз''', таксама '''Іргіз''' ({{lang-kk|Ырғыз}}) — рака ў Акцюбінскай вобласці [[Казахстан]]а, правы прыток [[Таргай|Таргая]]. Даўжыня ракі — 593 км, плошча басейна — каля 32 тыс. км². Выток Ыргыза знаходзіцца на ўсходніх схілах Мугалжарскіх гор. Шырыня рэч...» 5198882 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Ыргыз''', таксама '''Іргіз''' ({{lang-kk|Ырғыз}}) — рака ў Акцюбінскай вобласці [[Казахстан]]а, правы прыток [[Таргай|Таргая]]. Даўжыня ракі — 593 км, плошча басейна — каля 32 тыс. км². Выток Ыргыза знаходзіцца на ўсходніх схілах Мугалжарскіх гор. Шырыня рэчышча — 80-100 м, рачной даліны — ад 300 м да 2 км; вышыня берагоў — 5-8 м. Улетку (асабліва ў нізоўях) расход вады ў рацэ значна зніжаецца, на шэрагу ўчасткаў рака распадаецца на асобныя плёсы. У верхнім цячэнні вада прэсная, у нізоўях саланаватая. Жыўленне ракі пераважна снегавое. Сярэдні гадавы расход вады каля вусця каля 8 м³/с. У красавіку назіраецца разводдзе з павышэннем ўзроўню на 4-5 м адносна звычайнага. Памежныя ўзроўні адзначаюцца ў ліпені — кастрычніку. [[Катэгорыя:Рэкі Казахстана]] ic7b581avw6w6gkoo436p7yi8k6ycrb 5198885 5198882 2026-09-14T11:14:56Z Autumndancer 168015 5198885 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Ыргыз''', таксама '''Іргіз''' ({{lang-kk|Ырғыз}}) — рака ў Акцюбінскай вобласці [[Казахстан]]а, правы прыток [[Таргай (рака)|Таргая]]. Даўжыня ракі — 593 км, плошча басейна — каля 32 тыс. км². Выток Ыргыза знаходзіцца на ўсходніх схілах Мугалжарскіх гор. Шырыня рэчышча — 80-100 м, рачной даліны — ад 300 м да 2 км; вышыня берагоў — 5-8 м. Улетку (асабліва ў нізоўях) расход вады ў рацэ значна зніжаецца, на шэрагу ўчасткаў рака распадаецца на асобныя плёсы. У верхнім цячэнні вада прэсная, у нізоўях саланаватая. Жыўленне ракі пераважна снегавое. Сярэдні гадавы расход вады каля вусця каля 8 м³/с. У красавіку назіраецца разводдзе з павышэннем ўзроўню на 4-5 м адносна звычайнага. Памежныя ўзроўні адзначаюцца ў ліпені — кастрычніку. [[Катэгорыя:Рэкі Казахстана]] pasu7q0s1e0kyczn4hs879fm5yg07h2 5198887 5198885 2026-09-14T11:15:06Z Autumndancer 168015 5198887 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Ыргыз''', таксама '''Іргіз''' ({{lang-kk|Ырғыз}}) — рака ў Акцюбінскай вобласці [[Казахстан]]а, правы прыток [[Таргай (рака)|Таргая]]. Даўжыня ракі — 593 км, плошча басейна — каля 32 тыс. км². Выток Ыргыза знаходзіцца на ўсходніх схілах Мугалжарскіх гор. Шырыня рэчышча — 80-100 м, рачной даліны — ад 300 м да 2 км; вышыня берагоў — 5-8 м. Улетку (асабліва ў нізоўях) расход вады ў рацэ значна зніжаецца, на шэрагу ўчасткаў рака распадаецца на асобныя плёсы. У верхнім цячэнні вада прэсная, у нізоўях саланаватая. Жыўленне ракі пераважна снегавое. Сярэдні гадавы расход вады каля вусця каля 8 м³/с. У красавіку назіраецца разводдзе з павышэннем ўзроўню на 4-5 м адносна звычайнага. Памежныя ўзроўні адзначаюцца ў ліпені — кастрычніку. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Рэкі Казахстана]] 9ozlltw3xlvsrv34wxxujvh32y2jgf0 Іргіз (рака) 0 814585 5198889 2026-09-14T11:15:27Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Ыргыз]] 5198889 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ыргыз]] 8fmhox2aiwv3ik45tlur3to1g89ex21 Кідман 0 814586 5198933 2026-09-14T11:55:33Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Кідман''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Антонія Кідман]] — аўстралійская журналістка * [[Ніколь Кідман]] — аўстралійская і амерыканская актрыса * [[Энтані Кідман]], аўстралійскі псіхолаг {{неадназначнасць}}» 5198933 wikitext text/x-wiki '''Кідман''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Антонія Кідман]] — аўстралійская журналістка * [[Ніколь Кідман]] — аўстралійская і амерыканская актрыса * [[Энтані Кідман]], аўстралійскі псіхолаг {{неадназначнасць}} jc3an2xf8wwvjil50ou4yll2u5j3uex