Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 682 5200886 5073716 2026-09-16T13:22:55Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ 5200886 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на снежань}} </noinclude>__NOTOC__ '''29 снежня''' — трыста шэсцьдзесят трэці (трыста шэсцьдзесят чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[418]]: [[Баніфацый I (Папа Рымскі)|Баніфацый I]] абраны [[Папы Рымскія|Папам Рымскім]]. * [[1845]]: [[Тэхас]] стаў 28-м штатам [[ЗША]]. * [[1911]]: [[Сунь Ятсен]] быў абраны часовым прэзідэнтам Кітайскай рэспублікі. * [[1947]]: Абвешчана пра аднаўленне дзейнасці [[Рада БНР|Рады БНР]] на чале з [[Мікола Абрамчык|Міколам Абрамчыкам]]. * [[1967]]: [[Джон Арчыбальд Уілер]] упершыню ўжыў у публічнай лекцыі тэрмін «[[чорная дзірка]]». * [[1989]]: [[Вацлаў Гавел]] стаў Прэзідэнтам [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. == Нарадзіліся == * [[1692]]: [[Франц Георг Херман]], нямецкі мастак * [[1709]]: [[Лізавета Пятроўна|Лізавета Пятроўна, імператрыца расійская]] (пам. 5.1.1762) * [[1809]]: [[Уільям Гладстан]], прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі (пам. 19.5.1898) * [[1842]]: [[Восіп Лазаравіч Лунц|Восіп Лунц]], беларускі ўрач і навуковец * [[1863]]: [[Міхаіл Фадзеевіч Дзявочка|Міхал Дзявочка]], беларускі спартсмен-веласіпедыст * [[1883]]: [[Яўген Барычэўскі]], беларускі літаратуразнавец і перакладчык (пам. 12.9.1934) * [[1896]]: [[Хасэ Давід Альфара Сікейрас]], мексіканскі мастак, палітычны актывіст (пам. 6.1.1974) * [[1921]]: [[Добрыца Чосіч]], сербскі [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч * [[1923]]: [[Лілі Эберт]], брытанская пісьменніца * [[1953]]: [[Дэн Лідзюнь]], [[кітай]]ская спявачка (пам. 8.5.1995) * [[1956]]: [[Мікалай Андрэеў]], рэжысёр [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускага дзяржаўнага тэатра лялек]] * [[1957]]: [[Олівер Хіршбігель]], нямецкі кінарэжысёр * [[1982]]: [[Элісан Бры]], амерыканская актрыса == Памерлі == * [[1825]]: [[Жак-Луі Давід]], французскі [[мастак]] (нар. 30.8.1748) * [[1865]]: [[Генрых Аншуц]], аўстрыйскі акцёр * [[1884]]: [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], беларускі [[паэт]] і [[драматург]] (нар. 4.2.1808) * [[1924]]: [[Карл Шпітэлер]], [[Швейцарыя|швейцарскі]] паэт, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (нар. 24.4.1845) * [[1929]]: [[Вільгельм Майбах]], нямецкі аўтаканструктар і прадпрымальнік (нар. 9.2.1846) * [[1941]]: [[Луіс Майкл Эйлшэміус]], амерыканскі мастак * [[1986]]: [[Андрэй Таркоўскі]], расійскі кінарэжысер, сцэнарыст (нар. 4.4.1932) * [[2024]]: [[Джымі Картэр]], 39-ы прэзідэнт ЗША == Святкуюць == * {{Сцяг Ірландыі}} [[Ірландыя]]: Дзень Канстытуцыі * {{Сцяг Манголіі}} [[Манголія]]: Дзень Незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|С29]] </noinclude> [[Катэгорыя:29 снежня| ]] c4j4y6cgaz65f412sjbb8cymwj48b7d 0 1130 5200885 5150896 2026-09-16T13:22:26Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5200885 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{каляндар на люты}}</noinclude>__NOTOC__ '''8 лютага''' — трыццаць дзявяты дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Image:2002 Winter Olympics flame.jpg|thumb|Алімпійскі агонь у Солт-Лэйк-Сіці]] * [[362]]: [[Флавій Клаўдзій Юліян|Юліян]] выдае эдыкт, паводля якога адмяняюцца ўсе ссылкі хрысціянскіх мысліцеляў (напр. [[Афанасій Вялікі|Афанасія Вялікага]]). * [[421]]: [[Канстанцый III]] становіцца імператарам [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай Імперыі]] * [[1587]]: У [[Англія|Англіі]] пакаралі смерцю былую шатландскую каралеву [[Марыя Сцюарт|Марыю Сцюарт]] * [[1649]]: У [[Расійская імперыя|Расіі]] юрыдычна замацаванна прыгоннае права * [[1697]]: Расія, Аўстрыя і Венецыя падпісалі [[Венскі саюзны дагавор, 1697|Венскі саюзны дагавор]] аб наступальным саюзе супраць Турцыі * [[1708]]: Падчас Паўночнай вайны шведскі атрад на чале з Карлам XII узяў [[Гродна]] і адбіў контратаку рускіх войскаў * [[1710]]: Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гг. рускі атрад генерал-маёра Посціца штурмам авалодаў крэпасцю Эльбінг ва Усходняй Прусіі * [[1724]]: [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]] заснаваў у Расіі Акадэмію навук * [[1726]]: У [[Расійская імперыя|Расіі]] створаны Вярхоўны таемны савет * [[1807]]: Завершылася двухдзённая [[бітва пры Прэйсіш-Элаў]] (зараз горад [[Баграціёнаўск]]) паміж рускай і французскай арміямі * [[1837]]: Адбылася дуэль паміж [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіным]] і [[Жорж Дантэс|Ж. Дантэсам]] * [[1863]]: Міністр замежных спраў [[Расійская імперыя|Расіі]] і генерал-ад’ютант прускага караля [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] падпісалі канвенцыю аб узаемадапамозе ў барацьбе супраць [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанцаў у Польшчы, Літве і Беларусі]] * [[1879]]: Падпісаны [[Канстанцінопальскі дагавор, 1879|Канстанцінопальскі дагавор]] паміж Расіяй і Турцыяй, які завершыў [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкую вайну 1877—1878 гадоў]] * [[1904]]: Японскі флот атакаваў рускую эскадру, пачатак [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]] * [[1924]]: У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Невада|штаце Невада]] ўпершыню для пакарання смерцю выкарыстаны атрутны газ * [[1943]]: Войскамі Варонежскага фронта ад нямецка-фашысцкіх акупантаў вызвалены [[Курск]] * [[1945]]: Войскі 1-га Украінскага фронта пачалі Ніжнесілезскую аперацыю * [[1971]]: З’явіўся біржэвы індэкс [[NASDAQ]] * 1971: Паўднёвав’етнамская армія распачала [[Аперацыя «Lam Son 719»|ўварванне]] на тэрыторыю [[Лаос]]а. * [[2002]]: Пачаліся ХІХ зімовыя [[Алімпійскія гульні]] ў [[Солт-Лэйк-Сіці]] == Нарадзіліся == * [[1291]]: [[Афонсу IV]], кароль партугальскі (пам. [[28 мая|28.5]].[[1357]]) * [[1293]]: [[Клеменцыя Венгерская]], каралева Францыі * [[1314]]: [[Алена Анжуйская]], каралева Сербіі * [[1700]]: [[Данііл Бернулі]], швейцарскі [[фізік]] * [[1741]]: [[Андрэ Грэтры]], французскі кампазітар * [[1785]]: [[Генрых Аншуц]], аўстрыйскі акцёр * [[1810]]: [[Іван Хруцкі]], беларускі мастак (пам. 13.1.[[1885]]) * [[1820]]: [[Уільям Тэкумсэ Шэрман]], амерыканскі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[1828]]: [[Жуль Верн]], французскі пісьменнік-фантаст (пам. [[24.3]].[[1905]]) * [[1834]]: [[Дзмітрый Мендзялееў]], расійскі хімік (пам. [[2.2]].[[1907]]) * [[1876]]: [[Паула Мадэрзон-Бекер]], нямецкая мастачка * [[1878]]: [[Марцін Бубер]], нямецка-яўрэйскі філосаф * [[1880]]: [[Франц Марк]], нямецкі мастак * [[1886]]: [[Васіль Дружчыц]], беларускі гісторык (пам. 20.12.[[1937]]) * [[1889]]: [[Фёдар Турук]], беларускі гісторык і грамадскі дзеяч (пам. 20.7.[[1960]]) * [[1893]]: [[Антон Неманцэвіч]], каталіцкі святар, беларускі рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч (пам. 1.4.[[1943]]) * [[1903]]: [[Абдул Рахман]], 1-ы прэм'ер-міністр Малайзіі * [[1920]]: [[Сверэ Фарстад]], нарвежскі канькабежац, алімпійскі чэмпіён * [[1921]]: [[Іван Мележ]], беларускі пісьменнік (пам. [[9.8]].[[1976]]) * 1921: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса * [[1928]]: [[Эніа дэ Джорджы]], італьянскі матэматык * [[1928]]: [[Вячаслаў Ціханаў]], савецкі і расійскі акцёр (пам. 4.12.[[2009]]) * [[1929]]: [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Леанід Лыч]], беларускі гісторык (пам. 17.1.[[2021]]) * [[1931]]: [[Джэймс Дын]], амерыканскі акцёр * [[1944]]: [[Роджэр Лойд-Пак]], англійскі акцёр * [[1947]]: [[Міхась Кенька]], беларускі літаратуразнавец, перакладчык * [[1949]]: [[Ірына Вадзімаўна Мураўёва|Ірына Мураўёва]], расійская актрыса, Народная артыстка Расіі * [[1953]]: [[Мэры Стынберджэн]], амерыканская актрыса * [[1959]]: [[Маўрысіа Макры]], прэзідэнт Аргенціны * [[1962]]: [[Марцін Вутке]], нямецкі акцёр == Памерлі == [[Выява:Teodor Stratilat.jpg|thumb|100px|Феадор Стратылат]] [[Выява:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|100px||Пётр I]] * [[319]]: [[Феадор Стратылат]], хрысціянскі святы * [[1265]]: [[Хулагу]], мангольскі кіраўнік і ваенаначальнік * [[1296]]: [[Пшэмысл II|Пшэмысл II, кароль Польшчы]] * [[1529]]: [[Бальдасарэ Кастыльёнэ]], італьянскі пісьменнік * [[1587]]: [[Марыя Сцюарт]], каралева Шатландыі * [[1696]]: [[Іван Аляксеевіч|Іван V]], рускі цар (нар. [[1666]]) * [[1709]]: [[Джузэпэ Тарэлі]], італьянскі скрыпач і кампазітар (нар. 22.4.[[1658]]) * [[1725]]: [[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I, імператар расійскі]] (нар. [[9.6]].[[1672]]) * [[1835]]: [[Гіём Дзюпюітрэн]], французскі ўрач, анатам * [[1871]]: [[Морыц фон Швінд]], аўстрыйскі мастак і графік * [[1886]]: [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Іван Аксакаў]], рускі паэт, публіцыст, выдавец і крытык, ідэолаг славянафільства * [[1909]]: [[Мечыслаў Карловіч]], беларускі кампазітар (нар. [[11.12]].[[1876]]) * [[1921]]: [[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Пётр Крапоткін]], рускі географ, гісторык, тэарэтык анархізму * [[1935]]: [[Макс Ліберман]], нямецкі мастак * [[1938]]: [[Мікалай Гуткоўскі]], праўнік (расстраляны) * [[1950]]: [[Аляксандр Чакс]], латвійскі паэт * [[1979]]: [[Мікалай Сямёнавіч Ціханаў|Мікалай Ціханаў]], рускі пісьменнік і грамадскі дзеяч * [[1987]]: [[Папуша]], цыганская паэтэса * [[1998]]: [[Хальдаўр Кільян Лакснес]], ісландскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[1955]] (нар. 23.4.[[1902]]) == Святкуюць == {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:8 лютага| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|208]] </noinclude> tg0cnkec59ijukl7uzur2jacpu0qgip 0 2038 5201306 5189060 2026-09-17T09:21:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201306 wikitext text/x-wiki {{Філосаф |імя = Конфуций |арыгінал імя = {{lang-zh|孔子 / 孔夫子}} |выява = Confucius Tang Dynasty.jpg<!--Konfuzius-1770.jpg--> |шырыня = 275px |апісанне выявы = Партрэт Канфуцыя. {{нп4|У Даоцзы||ru|}}. |імя пры нараджэнні = Кун Цю ({{lang-zh|孔丘}}) |псеўданімы = |дата нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |падданства = Кітай |мова = |школа = заснавальнік [[канфуцыянства]] |напрамак = |перыяд = |інтарэсы = [[сацыяльная філасофія]],<br />[[этыка]] |ідэі = [[канфуцыянства]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = многія ўсходнія філосафы,<br />[[Хрысціян фон Вольф]],<br />[[Роберт Каммінгс Невілл]] |вікітэка = |вікіцытатнік = }} '''Канфу́цый''', ці '''Кун-цзы''' ({{кітайская|孔子|孔子|Kǒngzǐ|}}, радзей {{кітайская|孔夫子|孔夫子|Kǒngfūzǐ|Кун Фу-цзы}}) — кітайскі філосаф, [[культ]]авая постаць кітайскай культуры, заснавальнік [[канфуцыянства]]. Яго павучанні, запісаныя слухачамі і паслядоўнікамі, склалі працу «Гутаркі і суджэнні» (论语, {{нп4|Лунь юй||ru|}}). На працягу многіх стагоддзяў кожны адукаваны кітаец павінен быў у дзяцінстве вывучыць на памяць гэтую кнігу і кіравацца ёю ў сваім жыцці. З II ст. да н.э. [[канфуцыянства]] стала дзяржаўнай ідэалагічнай дактрынай, а ён сам быў кананізаваны і абвешчаны настаўнікам 10 тысяч пакаленняў. Яго культ афіцыйна падтрымліваўся да [[Сіньхайская рэвалюцыя|кітайскай буржуазнай рэвалюцыі]] (1911). Да перамогі [[легізм]]у школа Канфуцыя была толькі адным з многіх кірункаў у інтэлектуальным жыцці Змагарных Царстваў, у перыяд, вядомы пад назвай [[Сто школ]]. І толькі пасля падзення [[Дынасцтыя Цынь|Цынь]] адроджанае канфуцыянства дасягнула статусу дзяржаўнай [[Ідэалогія|ідэалогіі]], якая захавалася да пачатку XX стагоддзя, толькі часова саступаючы месца [[будызм]]у і [[даасізм]]у. Гэта прывяло да ўзвялічвання фігуры Канфуцыя і ўлучэння яго ў рэлігійны [[пантэон]]. == Імёны == Радавое і асабістае імёны Канфуцыя былі адпаведна '''Кун Цю''' ({{кітайская|孔丘|孔丘|Kǒng Qiū}})<ref name=chin07-2 />. Яго [[другое імя, Усходняя Азія|другое імя]] было '''Чжун-ні''' ({{кітайская|仲尼|仲尼|Zhòngní}})<ref name=chin07-2>{{Harvnb|Chin|2007|loc=2}}</ref>. У кітайскай мове ён найчасцей вядомы як '''Кунцзы''' ({{кітайская|孔子|孔子|Kǒng Zǐ}}, літаральна «Настаўнік Кун»).<ref name=rain10-1>{{Harvnb|Rainey|2010|loc=1}}</ref><ref name=phan12-170 />. Ён таксама вядомы пад пачцівым імем '''Кун Фуцзы''' ({{кітайская|孔夫子|孔夫子|Kǒng Fūzǐ}}, літаральна «Вялікі Настаўнік Кун»)<ref name=phan12-170>{{Harvnb|Phan|2012|loc=170}}</ref>. Лацінізаванае імя «Confucius» утворана ад «Кун Фуцзы» і было ўведзена ва ўжытак у 16 ст. езуіцкімі місіянерамі ў Кітаі, найбольш імаверна, [[Матэа Рычы]]<ref name=phan12-170 />. У ''[[Лунь юй]]'' ён часта ўзгадваецца проста як «Настаўнік» ({{кітайская|子|子|Zǐ}}). == Жыццё == Лічыцца, што Канфуцый жыў паміж [[551 да н.э.|551]] і [[479 да н.э.]]. Канфуцый нарадзіўся ў горадзе [[Цюфу]] кітайскага [[княства Лу]] (кіт. 鲁) пад імем Кун Цю. У дзесяць гадоў юнак Канфуцый стаў сіратой. Канфуцый заснаваў школу [[Філасофія|фiласофіі]], у цэнтры яго вучэння знаxодзiцца ''парадак'', дасягнуць якога можна, стаўшы высокамаральным мужам (цзюнцзы, 君子). У 60-гадовым узросце Канфуцый вяртаецца дадому з падарожжа па Кітаю i сістэматызуе лiтаратурную крыніцу мiнулага — [[Шы цзін]] (Кнiгу Песень 詩經). == Вучэнне == Вучэнне Канфуцыя закранае рэлiгійны, фiласофскi i грамадска-палiтычны светапогляды, прычым у грамадскай i палiтычнай этыцы на пярэдні план выступаюць нормы паводзін. Чатыры фундаментальныя паняццi яго вучэння: [[гуманнасць]] (仁 Жэнь), [[справядлівасць]] (義 Йi), [[шанаванне бацькоў]] (孝 Сяо) i [[рытуал]] (禮 Лi). У цэнтры яго вучэння — пытанні маральных паводзін, выхавання і кіравання дзяржавай. Асноватворным прынцыпам яго этыкі з'яўляецца паняцце «жэнь» — чалавечнасць, гуманнасць, чалавекалюбства. Яно разглядалася як вышэйшы закон узаемаадносін людзей у грамадстве і сям'і. Лічылася, што дасягнуць такога стану чалавек можа шляхам пастаяннага самаўдасканалення на аснове выканання завешчаных правіл этыкі: з павагай ставіцца да старэйшых па ўзросце і грамадскім становішчы, шанаваць бацькоў, быць адданымі радзіме, любіць людзей. Дзяржаўнае кіраванне таксама павінна грунтавацца на гуманных пачатках і клопаце пра людзей. Лепшым метадам кіравання людзьмі з'яўляецца не прымус, а прыклад і перакананне. Разам з тым Канфуцый меркаваў, што кожны абавязаны строга выконваць прадпісанае яму і займаць сваё месца ў грамадскай іерархіі. === Пяць пастаянстваў праведнага чалавека === * ''[[Жэнь, канфуцыянства|Жэнь]]'' (仁) — «чалавечы пачатак», «любоў да людзей», «чалавекалюбства», «літасць», «гуманнасць». Гэта — ''чалавечы пачатак у чалавеку, які з'яўляецца адначасна яго абавязкам''. Немагчыма сказаць, што ўяўляе сабою чалавек, не адказаўшы адначасова на пытанне пра тое, у чым складаецца яго маральнае пакліканне. Інакш кажучы, чалавек ёсць тое, што ён сам з сябе стварае. Як ''Лі'' вынікае з ''І'', так ''І'' вынікае з ''Жэнь''. Прытрымлівацца ''Жэнь'' значыць кіравацца спагадай і любоўю да людзей. Гэта тое, што адрознівае чалавека ад жывёлы, то-бок тое, што супрацьстаіць звярыным якасцям дзікасці, подласці і жорсткасці. Пазней знакам нязменнасці ''Жэнь'' стала ''Дрэва''. [[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|right|Дамы нашчадкаў Канфуцыя ў яго родным горадзе, [[Цюйфу]].]] * ''І'' (义 [義]) — «праўда», «справядлівасць». Хоць прытрымліванне ''І'' з уласных інтарэсаў не з'яўляецца грахом, праведны чалавек трымаеца ''І'', бо гэта слушна. ''І'' заснаванае на ўзаемнасці: так, справядліва шанаваць бацькоў у падзяку за тое, што яны цябе выгадавалі. Ураўнаважвае якасць ''Жэнь'' і надае высакароднаму чалавеку патрэбную цвёрдасць і строгасць. ''І'' супрацьстаіць эгаізму. «Высакародны чалавек шукае ''І'', а нізкі — карысці». Учыннасць ''І'' пасля была ўвязаная з ''Металам''. * ''Лі'' (礼 [禮]) — даслоўна «звычай», «абрад», «рытуал». Вернасць звычаям, выкананне абрадаў, прыкладам, павага да бацькоў. У больш агульным сэнсе ''Лі'' — кожная дзейнасць, скіраваная на захаванне асноў грамадства. Знак — ''Агонь''. Слова «рытуал» — не адзіны беларускі эквівалент адпаведнага кітайскага тэрміна «Лі», які можа быць перакладзены таксама як «правілы», «цырымоніі», «этыкет», «[[абрад]]» ці, дакладней, «[[звычай]]». У самым агульным выглядзе пад рытуалам маюцца на ўвазе пэўныя нормы і ўзоры годных у грамадстве паводзін. Яго можна вытлумачыць як своеасаблівую змазку сацыяльнага механізма. * ''Чжы'' (智) — цвярозы розум, разважнасць, «мудрасць», рассудлівасць — уменне прадугледзець вынікі сваіх дзеянняў, паглядзець на іх з боку, у перспектыве. Ураўнаважвае якасць ''І'', папярэджваючы ўпартасць. ''Чжы'' супрацьстаіць дураце. ''Чжы'' ў канфуцыянстве асацыявалася з элементам ''Вады''. * ''Сінь'' (信) — шчырасць, «добры намер», натуральнасць і сумленнасць. ''Сінь'' ураўнаважвае ''Лі'', папярэджваючы крывадушнасць. Сінь адпавядае элемент ''Зямлі''. Маральныя абавязкі, паколькі яны матэрыялізуюцца ў рытуале, робяцца справай выхавання, адукацыі, культуры. Гэтыя паняткі ў Канфуцыя не былі размежаваныя. Усе яны ўваходзяць у сэнс катэгорыі ''«вэнь»'' (спачатку гэта слова азначала чалавека з размаляваным тулавам, татуяванкай). '''«Вэнь»''' можна вытлумачыць як культурны сэнс чалавечага быцця, як выхаванасць. Гэта не другаснае, штучнае ўтварэнне ў чалавеку і не яго першасны, натуральны пласт, не кніжнасць і не прыроднасць, а іх арганічны сплаў. == Гл. таксама == * [[Чжу Сі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Канфуцый||11—12}} * {{кніга |частка=Конфуций |аўтар=Кобзев А.И. |спасылка частка= http://www.synologia.ru/a/Конфуций |загаловак=Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т. |выдавецтва=Изд. фирма «Восточная литература» РАН |том=1. Философия |старонкі=284—286 |месца=М. |год=2006 }} * Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7 * Семененко И. И. Афоризмы Конфуция. М., 1987. * Переломов Л. С. Конфуций: жизнь, учение, судьба. М., 1993. * Зороастр. Будда. Конфуций. Магомет. Киев, 1991. * Будда Шакьямуни. Конфуций. Мухаммед. Франциск Ассизский: Биогр. повествования. Челябинск, 1995. * ''Буранок С. О.'' [http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm |date=1 красавіка 2008 }} // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г. * ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // Социально-гуманитарные знания. 2006. № 6. С.132-146. * ''[[Лідзія Іванаўна Галавачова|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / Институт востоковедения РАН. М., 2002. С.155-160. * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14) * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2) * ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=25 студзеня 2019 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111. * ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии Чжу Си // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972. * ''[[Васіль Паўлавіч Ілюшачкін|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42. * ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк]{{Недаступная спасылка}} / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Флорэнтый Фёдаравіч Паўленкаў|Ф. Павленкова]]) * ''[[Арцём Ігаравіч Кобзеў|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=24 кастрычніка 2018 }} // Философские науки. 2015. № 2. С.78-106. * ''Кравцова М. Е.'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202. * ''[[Яўген Іванавіч Кычанаў|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84. * ''[[Анатоль Яўгенавіч Лук'янаў|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: Восточная литература, 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6 * ''[[Уладзімір Вячаслававіч Малявін|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: Молодая гвардия, 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3. * ''[[Аляксей Аляксандравіч Маслаў|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080229081529/http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html |date=29 лютага 2008 }} // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. С.100-115. * ''[[Леанард Сяргеевіч Пераломаў|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6 * {{кніга |аўтар=''[[Леанард Сяргеевіч Пераломаў|Переломов Л. С]]''|загаловак=Конфуций: жизнь, учение, судьба |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1993 |старонак=440 |isbn=5-02-017069-0 | ref=Переломов Л.С. Конфуций}} * ''[[Павел Сцяпанавіч Папоў|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910. * ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0. * ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928. * ''[[Ян Хіншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206. * {{кніга |аўтар=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen|загаловак=Introduction to world philosophy |месца=New York |выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2009 |isbn=978-0-19-515231-9 | ref=Bonevac, Phillips}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|загаловак= Confucius: The man and the myth |месца=New York |выдавецтва=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 | ref=Creel}} * {{артыкул |аўтар=[[Гамер Дабс|Dubs, Homer H.]] |загаловак=The political career of Confucius |выданне={{нп3|Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society||Journal of the American Oriental Society}} |год=1946 |том=4 |нумар=66 | ref=Dubs}} * ''[[Лідзія Іванаўна Галавачова|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集（第四册）》 2009年. * {{кніга |аўтар=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |загаловак=The Eastern origins of Western civilisation |месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=2004 | ref=Hobson}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |загаловак=The authentic Confucius: A life of thought and politics |месца=New York |выдавецтва=[[:en:Charles Scribner's Sons|Scribner]] |год=2007 |isbn=978-0-7432-4618-7 | ref=Chin}} * {{кніга |аўтар=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|загаловак=The house of Confucius |выдавецтва=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 | ref=Kong, Ke, Roberts}} * {{кніга |аўтар=Parker, John |загаловак=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |выдавецтва=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |isbn=0-89073-050-4 | ref=Parker}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |частка=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |загаловак=Catholicism and interreligious dialogue |месца=New York |выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2012 |isbn=978-0-19-982787-9 | ref=Phan}} * {{кніга |аўтар=Rainey, Lee Dian|загаловак=Confucius & Confucianism: The essentials |месца=Oxford |выдавецтва=[[:en:Wiley-Blackwell|Wiley-Blackwell]] |год=2010 |isbn=978-1-4051-8841-8 | ref=Rainey}} * {{артыкул |аўтар=Riegel, Jeffrey K.|загаловак=Poetry and the legend of Confucius's exile |выданне=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |год=1986 |том=106 |нумар=1 |ref=Riegel}} * {{кніга |аўтар=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|загаловак=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |спасылка=http://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |месца=Brighton |выдавецтва=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |isbn=1-898723-76-1 | ref=Yao}} * {{кніга |аўтар=Yao Xinzhong|загаловак=An Introduction to Confucianism |спасылка=http://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |isbn=0-521-64430-5 | ref=Yao}} * ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). pp.&nbsp;173–89. * ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5. * {{cite web|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|year=???|access-date=7 November 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archive-date=15 кастрычніка 2012|url-status=live}} * {{cite web|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=20 February 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=dead}} * {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=21 August 2007 | ref=Bandao2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archive-date=7 ліпеня 2011 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=dead}} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2 February 2007 | ref=China_Daily2007 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archive-date=16 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=24 September 2009 | ref=China_Daily2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archive-date=16 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=4 January 2009 | ref=China_Economic_Net2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=19 June 2006 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=live }} * {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=18 June 2006 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archive-date=15 кастрычніка 2012 | access-date=15 жніўня 2016 | url-status=dead }} * {{артыкул|аўтар=Riegel, Jeffrey|загаловак=Confucius|спасылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|выданне=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|выдавецтва=[[:en:Stanford University Press|Stanford University Press]]|год=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605154300/http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archive-date=5 чэрвеня 2016|ref=Riegel}} * {{cite web|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=13 August 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=dead}} * {{cite web|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=16 February 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archive-date=15 кастрычніка 2012|access-date=15 жніўня 2016|url-status=live}} * {{cite news | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=31 October 2008 | publisher =[[:en:China Internet Information Center|China Internet Information Center]]}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філосафы Кітая]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Канфуцыянства]] 1i9uijrbz47atwtvovoig7fcbrev669 0 9413 5200863 5132226 2026-09-16T13:08:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200863 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Жабнік звычайны | image file = Hydrocharis.jpg | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent =Hydrocharis | rang = Від | latin = Hydrocharis morsus-ranae | author = [[L.]] | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Hydrocharis morsus-ranae | commons = Category:Hydrocharis morsus-ranae | iucn = | itis = 503098 | ncbi = 55464 | eol = 1088924 | grin =419827 | ipni = 114336-3 | tpl = kew-308132 }} '''Жабнік звычайны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|66}}</ref>, '''Парэз'''<ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref> (''Hydrocharis morsus-ranae'') — [[Біялагічны від|від]] [[водныя расліны|водных раслін]] [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|жабнік|Hydrocharis}} сямейства {{bt-bellat|жабнікавыя|Hydrocharitaceae}}. == Назва == [[Навуковая назва роду]], ''Hydrocharis'' паходзіць ад {{lang-grc|ὕδωρ}} «вада» і {{lang-grc2|χάρις}} «упрыгожванне, хараство», гэта значыць назва расліны перакладаецца як «упрыгожванне вод». [[Відавы эпітэт]] утвораны ад {{lang-la|morsus}} — укус і {{lang-la2|rana}} — жаба, гэта значыць «укус жабы». == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Hydrocharis morsus-ranae0.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|Тамэ}}|color=#BBDD99}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая]] плавальная [[Трава|травяністая расліна]] з кароткім [[карэнішча]]м, як бы абкусаным знізу (адсюль назва «morsus ranae» — укус жабы). Доўгія даданыя карані пакрытыя тонкімі валасінкамі, усярэдзіне якіх здзяйсняецца вярчальны рух [[Пратаплазма|пратаплазмы]]<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Водяные растения}}</ref>. Увесь [[сасудзісты пучок]] у каранях зводзіцца ў жабніку да аднаго-адзінага вузкага сасуда<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Корень, часть растений}}</ref>. Кожны [[парасткі|парастак]] пачынаецца двума кароткімі ніжнімі [[лісце|лістамі]], за якімі ідуць да пяці доўгачарашковых лістоў з круглявымі пласцінкамі, ля аснавання сэрцападобныя (як у [[гарлачык]]а), каля 2,5 см у папярочніку; з кутоў лісця выходзяць бакавыя плёткападобныя парасткі, якія развіваюць на канцах новае лісце і даданыя карані. Пасля адгнівання ці адарвання ад першапачатковай расліны, такія парасткі становяцца самастойнымі. Гэта адзін са спосабаў размнажэння жабніку звычайнага<ref name="ЭСБЕ" />. Увосень лісце адмірае. Расліна [[Падзел палоў у кветкавых раслін|двухдомная]]: на адных раслінах толькі тычынкавыя (мужчынскія) [[Кветка|кветкі]], на іншых — плодавыя (жаночыя); выходзяць на доўгіх ножках з кутоў лісця, у пачатку цвіцення зусім закрытыя адным ці двума напаўпразрыстымі крыючымі лісткамі; мужчынскіх кветак адна ці две, рэдка больш, на кожнай ножцы, з 12-15 зрослымі пры аснаванні [[тычынка]]мі і трыма белымі [[Кветка|пялёсткамі]]; жаночых — две з шасцю неразвітымі тычынкамі, шматгнёздавым плодзікам і таксама трыма пялёсткамі<ref name="ЭСБЕ" />. [[Песцік|Рыльцы]] двухлопасцевыя<ref name="ФСССР">{{ФлораСССР|аўтар=Б. А. Федченко.|частка=Род 68. Водокрас — Hydrocharis|том=1|стар=297—298}}</ref>. [[Плод|Плады]] не раскрываюцца. У жабніку звычайным утвараюцца зімовыя (якія спачываюць) [[Пупышка|пупышкі]], доўгія і шчыльныя, якія падаюць на дно і прарастаюць вясною<ref name="ЭСБЕ" />. Лік [[Храмасома|храмасом]] 2n = 28<ref name="EOL">Паводле сайта EOL. Гл. раздзел [[#Спасылкі|Спасылкі]]</ref>. == Арэал == Жабнік звычайны шырока распаўсюджаны ў прыродзе, сустракаецца ад [[тундра]]вай да [[субтропікі|субтрапічнай]] зоны ([[Заходняя Еўропа|Заходняя]] і [[Усходняя Еўропа]], [[Каўказ]], [[Заходняя Сібір]], захад [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], [[Усходні Казахстан]], Заходні [[Кітай]]). Прадстаўнік флоры сярэдняй паласы [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]]. [[Інтрадукаваны від|Натуралізаваўся]] паўсюль у свеце<ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN. Гл. раздзел [[#Спасылкі|Спасылкі]].</ref>. Часцей за ўсё расце на прыбярэжнай паверхні сажалак, азёр, рачных [[Старыца|старыц]], у ціхіх затоках. == Экалогія == Жабнік звычайны ставіцца да раслін, якія плаваюць на паверхні вады. Шматлікія галінаваныя [[Корань расліны|карані]] жабніку пагружаныя ў ваду і здабываюць пажыўныя рэчывы непасрэдна з яе. Асвятлення патрабуе светлага, тэмпературу — 18-20&nbsp;°C, а ўлетку да 28&nbsp;°C. == Значэнне і ўжыванне == Жабнік — непатрабавальная расліна, якую выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання сажалак і вадаёмаў. З’яўляецца [[індыкатар, экалогія|індыкатарам]] чыстай вады, разрастаючыся ў ёй з утварэннем зараснікаў<ref>{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ecolog/130|title=Биологические индикаторы|date=2000-2010|work=Экологический словарь|publisher=Академик|accessdate=2010-11-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6745BmL74?url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/ecolog/130|archivedate=20 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. == У мастацтве == [[Image:Coat of arms of Žabinka.png|thumb|120px|Герб горада Жабінка]] На гербе беларускага горада [[Жабінка]] — стылізаваная выява жабніка звычайнага. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|2|Жабнік|Мартыненка В. В.|272}} * {{БСЭ3|загаловак=Водокрас}} * {{ІВРСР|частка=84. ''Hydrocharis morsus-ranae'' L. — Водокрас лягушачий, или обыкновенный|том=1|стар=164}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|20379|Водокрас лягушачий}} * [http://www.gardenia.ru/pages/vodokr_001.htm ''Ирина Тугай''. Водокрас в садовом пруду / Статья на сайте Gardenia.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100119072448/http://www.gardenia.ru/pages/vodokr_001.htm |date=19 студзеня 2010 }} {{V|18|3|2010}} * [http://flower.onego.ru/voda/hydrocha.html Водокрас. / Статья в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429100119/http://flower.onego.ru/voda/hydrocha.html |date=29 красавіка 2011 }} {{V|18|3|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жабнікавыя]] [[Катэгорыя:Водныя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] e3iq15x9ypp5a2drrk3dm3ctv5v8xb3 0 10881 5201372 4890907 2026-09-17T11:08:12Z Ueschar 151377 5201372 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Нагор'е |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 10|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 03|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Драгічынскі |сельсавет = Драгічынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 242987934 }} {{Значэнні|Спасылка=Нагор'е (значэнні)}} '''Наго́р'е'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nahorje}}, {{lang-ru|Нагорье}}) — [[вёска]] ў [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Драгічынскі сельсавет|Драгічынскага сельсавета]]. Да 1 снежня 1975 года вёска ўваходзіла ў склад [[Закозельскі сельсавет|Закозельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 снежня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Драгічынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Драгічынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Драгічынскага раёна]] jnn1013qom7lob0bhwx25663wk51f19 0 11644 5200998 5194529 2026-09-16T19:55:23Z 5200998 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ганчар}} {{ДД | імя = Віктар Ганчар | жанчына = | выява = | тытул = Старшыня [[ЦВК Беларусі]] | перыядпачатак = [[1996]] | перыядканец = лістапад [[1996]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Чыгір]] | папярэднік = | пераемнік = [[Лідзія Ярмошына]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік2 = | прэзідэнт2 = | дата_нараджэння = | месца_нараджэння = | дата_смерці = | месца_смерці = | выбарчая_акруга = | партыя = | муж = | жонка = Зінаіда Ганчар | прафесія = | рэлігія = | подпіс = | каментар = }} '''Віктар Іосіфавіч Ганчар''' ({{ДН|7|9|1957}}, пас. [[Радзічава]] Слуцкага раёна — {{ДС|16|9|1999}}?) — беларускі палітык, правазнаўца. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1957 годзе ў Слуцкім раёне. Скончыў [[БДУ]] (1979), юрыст. У 1979 два месяцы працаваў стажорам-адвакатам Мінскай абласной калегіі адвакатаў. З 1983 — малодшы навуковы супрацоўнік сектара гаспадарчага і працоўнага права Інстытута філасофіі і правы [[АН БССР]], з 1985 — старэйшы навуковы супрацоўнік. Кандыдат юрыдычных навук (1986), тэма дысертацыі: «''Внутрихозяйственный расчет в промышленности (Правовая организация)''». У 1986—1990 — дацэнт кафедры права Беларускага дзяржаўнага інстытута народнай гаспадаркі, затым — начальнік аддзела эканоміка-прававой работы Дзяржэканомплана БССР. У сакавіку 1990 года абраны дэпутатам [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 12-га склікання. Адразу ж паказаў сябе як добры аратар і кваліфікаваны юрыст. Хутка ўвайшоў у лік найбольш папулярных палітыкаў Беларусі. З мая 1991 — першы намеснік старшыні [[Маладзечна|Маладзечанскага]] гарвыканкама. Член Партыі народнай згоды (1992—1995). Адмовіўся ад прапановы старшыні Вярхоўнага Савета [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевіча]] балатавацца ў віцэ-спікеры. У красавіку 1994 балатаваўся ў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь]], але не атрымаў падтрымкі большасці дэпутатаў. Як член Канстытуцыйнай камісіі і адзін з кіраўнікоў рабочай групы актыўна дамагаўся ўвядзення ў Беларусі пасады прэзідэнта. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў 1994 года]] ўвайшоў у выбарчы штаб кандыдата [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Журналіст і палітык [[Сяргей Навумчык]] пераказаў меркаваныя планы тагачаснага старшыні камісіі ВС па заканадаўстве [[Дзмітрый Пятровіч Булахаў|Дзмітрыя Булахава]] і Віктара Ганчара, згодна з якімі пасля выбараў апошні меў быць прызначаны прэм’ерам, а Булахаў — старшынём Канстытуцыйнага Суда; затым, калі пасля абвінавачванняў у парушэннях Канстытуцыі Лукашэнка адхіляецца ад улады, Ганчар абіраецца прэзідэнтам, а Булахаў узначальвае Вярхоўны Савет<ref>Навумчык С. Дзевяноста чацьверты. — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015. — С. 104—105</ref>. Пасля перамогі А. Лукашэнкі на прэзідэнцкіх выбарах, указам Прэзідэнта ад 22.7.1994 № 3 В. Ганчар прызначаны Намеснікам Прэм’ер-міністра РБ, аднак неўзабаве указам Прэзідэнта ад 12.12.1994 № 258 была прынятая адстаўка В. Ганчара з гэтай пасады. В. Ганчар перайшоў у апазіцыю і ўступіў у [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднаную грамадзянскую партыю]], быў членам яе Палітрады (з 1995). У 1995—1996 быў генеральным сакратаром [[Эканамічны суд СНД|Эканамічнага суда СНД]]. Жанаты, мае сына. У 1995 абраны дэпутатам Вярхоўнага Савета 13-га склікання, і неўзабаве — старшынёй [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзенню рэферэндумаў РБ|Цэнтральнай выбарчай камісіі]]. На гэтай пасадзе ён апынуўся ў цэнтры канфлікту, калі ўвосень 1996 года А. Лукашэнка ініцыяваў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэфэрэндум]], галоўнай мэтай якога была змена [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі]]. В. Ганчар заявіў, што з прычыны парушэння закону выканаўчай уладай Цэнтравыбаркам не прызнае вынікі рэферэндуму. [[14 лістапада]] Лукашэнка сваім указам зняў Ганчара з пасады — на што не меў права, паколькі старшыню ЦВК (як і ўвесь склад камісіі) паводле Канстытуцыі прызначаў Вярхоўны Савет. Супрацоўнікі Службы бяспекі прэзідэнта фізічна выштурхнулі Ганчара з памяшкання ЦВК — нягледзячы на пратэсты Старшыні Вярхоўнага Савета і Генеральнага пракурора. Замест Віктара Ганчара кабінет старшыні ЦВК заняла [[Лідзія Ярмошына]]. В. Ганчар не прызнаў вынікаў рэферэндуму 1996 года, сышоў у прыватную юрыдычную практыку. Дэпутаты Вярхоўнага Савета, якія засталіся верныя Канстытуцыі 1994 года, прызначылі Віктара Ганчара старшынём «альтэрнатыўнага» ЦВК. У яго былі два намеснікі, кандыдатуры якіх прапаноўваў ён сам: былы старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР [[Георгій Таразевіч]] і былы сакратар Віцебскага абкама КПБ [[Іосіф Навумчык]]. У студзені 1999 года камісія была зацверджаная тым складам Вярхоўнага Савета, які працягваў сваю дзейнасць. Былі прызначаныя [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1999)|выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] у адпаведнасці з Канстытуцыяй 1994 года (тым часам як паўнамоцтвы Лукашэнкі па выніках рэферэндуму працягнутыя да 2001 года). Выбары ў тых умовах фактычна не адбыліся, і на пасяджэнні ЦВК былі прызнаны несапраўднымі. 21 ліпеня 1999 дэпутатамі ВС РБ, якія не прызнавалі вынікаў рэферэндуму 1996 года, Віктар Ганчар абраны в.а. старшыні ВС РБ 13-га склікання замест [[Сямён Шарэцкі|Сямёна Шарэцкага]], які быў прызнаны в.аб. прэзідэнта. Пасля В. Ганчар займаўся падрыхтоўкай сходу дэпутатаў Вярхоўнага Савета, прадстаўнікоў палітычнай і інтэлектуальнай эліты, кіраўнікоў палітычных партый і грамадскіх арганізацый, які меў прывесці да [[імпічмент]]у Аляксандра Лукашэнкі. == Знікненне == Віктар Ганчар знік у [[Мінск]]у 16 верасня 1999 года, разам са сваім сябрам — бізнесменам [[Анатоль Красоўскі|Анатолем Красоўскім]]. Пазней на меркаваным месцы знікнення — [[вуліца Фабрычная (Мінск)|вул. Фабрычнай]] — былі знойдзеныя аскепкі шкла аўтамабіля А. Красоўскага і кроў зніклых. 5 снежня 2002 суд Савецкага раёна г. Мінска прызнаў В. Ганчара адсутным без вестак. У студзені 2003 Пракуратура г. Мінска прыпыніла расследаванне крымінальнай справы па факце знікнення В. Ганчара і А. Красоўскага. Паводле сведчання колішняга начальніка СІЗА № 1 [[Алег Алкаеў|Алега Алкаева]], Віктар Ганчар быў выкрадзены і расстраляны<ref>Алкаев О. Расстрельная команда. — М. Партизан. 2006. — 288 с. ISBN 5-91114-003-9</ref>. Патрабаванне расследвання знікнення В. Ганчара і А. Красоўскага — адно з асноўных патрабаванняў беларускай апазіцыі, яно таксама прысутнічае ў дакументах міжнародных арганізацый. У датычнасці да іх знікнення падазраюцца былы генеральны пракурор і былы Дзяржсакратар Савета бяспекі [[Віктар Шэйман]], былы міністр унутраных спраў [[Юрый Сівакоў]] і былы камандзір СОБРа [[Дзмітрый Паўлічэнка]], у дачыненні да якіх з 2004 года дзейнічаюць санкцыі [[Еўрасаюз]]а і [[ЗША]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29924046.html svaboda.org]</ref>. За ахову Віктара Ганчара адказваў арганізацыя [[Белы легіён|Белы Легіён]], але напярэдадні знікнення палітык адмовіўся ад аховы і кіраўнік арганізацыі [[Сяргей Бульба]] з іншымі ахоўнікамі паехаў на адпачынак у Крым на 10 дзён, а вярнуўся ўжо пасля выкрадання Ганчара і Красоўскага<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ahovu-ganchara-z-belaga-legiyona-znyali-perad-yago-zniknennem|title=Ахову Ганчара з “Белага легіёна” знялі перад яго знікненнем {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2019-12-18|access-date=2024-01-05}}</ref>. У снежні 2019 года [[Deutsche Welle]] апублікавала дакументальны фільм, у якім Юрый Гараўскі, былы супрацоўнік спецпадраздзялення [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]], пацвердзіў, што менавіта яго падраздзяленне арыштавала, вывезла і забіла [[Юрый Мікалаевіч Захаранка|Юрыя Захаранку]] і што пазней яно зрабіла тое ж самае з Віктарам Ганчаром і [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|Анатолем Красоўскім]]<ref>{{cite web |title=Belarus: How death squads targeted opposition politicians |url=https://www.dw.com/en/belarus-how-death-squads-targeted-opposition-politicians/a-51685204 |publisher=[[Deutsche Welle]] |accessdate=2020-11-25 |date=2019-12-16}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭХЁХ|Гончар Виктор Иосифович}} * {{крыніцы/ХЁХ-1999|Гончар Виктор}} * ''Навумчык С.'' Дзевяноста чацьверты. (Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе.) — Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2015. 350 с.: іл. ISBN 978-0-929849-70-6 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ганчар Віктар Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Зніклыя без вестак]] o1ss615x6yaisdn6in9isosamfpvg81 0 14974 5201016 5199155 2026-09-16T20:53:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Менскі перыяд */ 5201016 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэцкі}} {{Пісьменнік | Дзеці = * Леанід Максімавіч Гарэцкі (1922—1944) * [[Галіна Максімаўна Гарэцкая]] (1921—2006) | Дэбют = «У лазні» (1913) }} '''Максі́м Іва́навіч Гарэ́цкі''' ({{lang-be-latin|Maksim Harecki|1}}; [[18 лютага|6 (18) лютага]] [[1893]], [[Багацькаўка|в. Малая Багацькаўка]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]] — [[10 лютага]] [[1938]], [[Вязьма]], [[Смаленская вобласць]], [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — беларускі пісьменнік, [[Літаратуразнаўства|літаратуразнаўца]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Фалькларыстыка|фалькларыст]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Горецкий Максим Иванович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 163—164 |старонак = 737 }}</ref>, [[Публіцыстыка|публіцыст]], палітык і грамадскі дзеяч. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX стагоддзя. Адзін з пачынальнікаў беларускай нацыянальнай мастацкай прозы{{Sfn|БелЭн|1997|с=81}}. Аўтар аповесці «[[Дзве душы]]», дакументальна-мастацкіх запісак «На імперыялістычнай вайне», раманаў «Віленскія камунары» і «Камароўская хроніка». Напісаў першую «Гісторыю беларускае літаратуры», аўтар літаратурна-крытычнай працы «„Маладняк“ за пяць гадоў. 1923—1928», «Хрэстаматыі беларускае літаратуры. XI век — 1905 г.», «Руска-беларускага слоўніка» (з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]), «Беларуска-расійскага слоўнічка», «Практычнага маскоўска-беларускага слоўніка» (з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]]). Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі ''Максім Беларус'', ''М. Б. Беларус'', ''М. Г.'', ''А. Мсціслаўскі'', ''Дзед Кузьма'', ''Мацей Мышка'', ''Мізэрыус Монус'' і іншымі; у сваіх творах таксама выступаў як ''Кузьма Батура'' і ''Лявон Задума''. == Біяграфія == [[Файл:Baćki Hareckich.jpg|міні|злева|250px|Бацькі Максіма — Іван Кузьміч і Ахрасіння Міхайлаўна Гарэцкія.]] === Паходжанне === Максім Гарэцкі нарадзіўся ў сялянскай малазямельнай сям’і. Бацька — Іван Кузьміч Гарэцкі (1856—1945), многія гады служыў кухарам у пана Цэкерта ў [[Лонніца (Краснінскі раён)|Лонніцы]] на Смаленшчыне. Маці — Ахрасіння Іванаўна, па нараджэнні Папова (1864—1935), дачка панскага ткача са [[Слаўнае (Мсціслаўскі раён)|Слаўнага]], сям’я лічылася заможнай. Калі адбыўся шлюб, Івану Кузьмічу было 28, а Ахрасінні Іванаўне — 20 гадоў. Абое былі непісьменнымі. Іван, які ўвесь час працаваў у паноў, стараўся і навучыўся размаўляць па-руску, Ахрасіння гаварыць па-руску саромелася, і так і не навучылася. Праз кароткі час па шлюбе Іван зноў паехаў служыць да пана Цэкерта. Ахрасіння ездзіла да мужа толькі ў госці, але зрэдку, бо было далёка{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12}}. У Івана і Ахрасінні нарадзіўся першы сын, якому далі імя Васіль, але крыху больш чым праз год ён памёр. Праз два гады нарадзіўся Іван (1880—1939). Наступнай была Марына, але хутка памерла з [[Дыфтэрыя|водры]]. У 1893 годзе нарадзіўся Максім. Пасля нарадзіліся блізняты Панас (памёр праз 4 тыдні) і Парфір (1896—1980), [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла]] (1900—1988), Ганна (1902—1922){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=12—13}}. === Раннія гады === Першую навуку Максім Гарэцкі атрымаў у школе граматы ў вёсцы Вялікая Багацькаўка. Потым некалькі гадоў вучыўся ў сяле Вольша [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] ў царкоўнапрыходскай школе. Ужо ў той час Гарэцкі пачынае цікавіцца [[Беларуская літаратура|беларускай літаратурай]] і пачынае свядома карыстацца [[беларуская мова|беларускай мовай]]. У 1908 годзе Гарэцкі скончыў вучобу ў двухкласнай настаўніцкай школе ў [[Вольша (Смаленскі раён)|Вольшы]] і атрымаў магчымасць быць настаўнікам, вучыць грамаце сялянскіх дзяцей<ref name="старонкі">{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 25 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160215224338/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8290|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 16 лютага 2016}} </ref>. Аднак праз малы ўзрост Максім пакуль працуе на бацькоўскай гаспадарцы<ref name="старонкі"/>. У кастрычніку 1908 года прыехаў у [[Горкі]], каб рыхтавацца да паступлення ў вучэльню. Жыў на вуліцы Зялёнай (цяпер вуліца Максіма Гарэцкага), дом Якаўлева<ref name="старонкі"/>. У Горках займаўся з рэпетытарам Крэерам{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=7}}. А. Крэер быў адным з арганізатараў у горадзе групы [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], адзін з актыўных удзельнікаў рэвалюцыйнага руху ў Горках у 1903—1907 гадах, аднак пасля [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] адышоў ад руху і заняўся рэпетытарствам. Крэер меў вялікую бібліятэку, якой карысталіся не толькі вучні, але і навучэнцы сельскагаспадарчых вучэльняў, часам у яго праводзіліся літаратурныя вечары<ref name="старонкі"/>. У 1909 годзе Максім Гарэцкі паступіў у каморніцка-агранамічную вучэльню ў [[Горкі|Горы-Горках]]<ref name="БС"/>, якую скончыў у 1913 годзе{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}. У вучэльні пад кіраўніцтвам Максіма было створана невялікае таварыства аматараў беларускай літаратуры. Сябры гуртка пісалі невялікія допісы ў «[[Наша ніва (1906)|Нашу Ніву]]». Гарэцкі адзін з першых пачаў пісаць па-беларуску карэспандэнцыі і малыя апавяданні з жыцця магілёўскіх сялян<ref name="старонкі"/>. Атрымаў у атэстаце наступныя адзнакі: агульнаадукацыйныя прадметы — выдатна, сельская гаспадарка — выдатна, землеўпарадкаванне — выдатна, прыродазнаўчыя прадметы — добра. У атэстаце таксама адзначаецца, што Максім Гарэцкі праявіў асаблівую цікавасць і аказаўся дасведчаным у [[Геадэзія|геадэзіі]] і карэнным паляпшэнні ўгоддзяў<ref name="старонкі"/>. Па размеркаванні накіраваны ў [[Вільнюс|Вільню]], куды ён едзе ўвосень 1913 года. <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> File:Čarnyševič, Harecki, Hmyrak.jpg|Максім Гарэцкі (пасярэдзіне) у часе вучобы ў Горы-Горацкай каморніцка-агранамічнай вучэльні. [[Хведар Іосіфавіч Чарнышэвіч|Хведар Чарнышэвіч]], Максім Гарэцкі (стаіць) і [[Лявон Гмырак]]. File:M. Harecki, 1913.png|У часе вучобы ў Горы-Горацкай вучэльні, [[1913]] г. </gallery></center> === Служба ў войску === [[Файл:M. Harecki ŭ špitali.jpg|міні|250px|У вайсковым шпіталі, 1914 г.]] Чарцёжнік, каморнік землеўпарадкавальных камісій [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ([[Вільнюс|Вільня]], 1913—1914). На пасадзе каморніка Гарэцкі правёў толькі адзін год<ref name="БС"/>. Ён меў намер авалодаць замежнымі мовамі, атрымаць атэстат сталасці і паступіць на гістарычна-філалагічны факультэт, аднак яму не ўдалося здзейсніць гэтыя планы. На той час адтэрмінаванне ад вайсковай службы каморнікам ужо скасавалі<ref name="БС"/>. Каб не ісці на службу звычайным салдатам на 3 гады, Гарэцкі пачынае адбыванне вайсковай павіннасці як {{Нп5|вальнапісаны|«вальнапісаны»|ru|Вольноопределяющийся}} Рускай імператарскай арміі. 1 ліпеня 1914 года яго накіравалі ў артылерыйскую брыгаду ў Вільню (2-я батарэя 27-й артылерыйскай брыгады){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=24}}, што супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Максім трапіў на фронт ужо 24 ліпеня і ўдзельнічаў у жорсткіх баях. Найбольш страшны бой быў 27 жніўня пад {{нп3|Пасёлак Дружба, Праўдзінскі раён|Аленбургам|ru|Дружба (Правдинский район)}} ([[Прусія]]), за гэты бой Гарэцкі быў узнагароджаны Георгіеўскім крыжам 4-й ступені{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. 25 кастрычніка пад Герытэнам быў паранены, ляжаў у шпіталі яўрэйскай абшчыны «Мішмэрэс хойлем» у Вільні, дзе яго наведалі бацька і брат Іван. У той час там працавала міласэрнай сястрой [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=25}}. Праляжаў у шпіталі больш за два месяцы. Пасля Новага года паехаў у Багацькаўку. Пасля месяца дома паехаў у [[Мсціслаў]], пазней у [[Масква|Маскву]], дзе працаваў чарцёжнікам. Рана на назе зажывала дрэнна, гнаілася. Быў накіраваны ў шпіталь у {{нп3|Ляфортава|Ляфортаве|ru|Лефортово}}{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=26}}. Атрымаў накіраванне ў шпіталь [[Магілёў|Магілёва]]. Перад тым як легчы ў шпіталь, вырашыў пабыць у Багацькаўцы, дзе пражыў з 3 красавіка да 20 траўня 1915 года. Тры месяцы праляжаў у шпіталі, дзе яму была зробленая аперацыя — хірург без наркозу шчыпцамі выцягнуў асколак з раны{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}. Прыйшоў загад эвакуяваць усіх раненых у Маскву. Максіма Гарэцкага накіравалі ў шпіталь Маскоўскага біржавога і купецкага таварыства, дзе камісія прызнала яго здаровым і накіравала на фронт. З Масквы павезлі ў [[Пскоў]], дзе ён пражыў тры тыдні. У канцы кастрычніка пагналі праз [[Старая Руса|Старую Русу]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Асіповічы]] да [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]], а адтуль пехатой у [[Слуцк]] і далей — па 20 км у дзень — у сваю батарэю, куды дабраўся 15 лістапада{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=28}}. У студзені [[1916]] года пасланы вучыцца ў [[Паўлаўскае ваеннае вучылішча]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]], дзе атрымаў чын прапаршчыка. Па заканчэнні вучылішча (пачатак чэрвеня) накіраваны ў [[Іркуцк]]. Па дарозе на некалькі дзён заехаў у Малую Багацькаўку, пасля ў Смаленск да брата Парфіра, якога тут рыхтавалі на фронт. Адпраўлены ў [[Гагарын (Смаленская вобласць)|Гжацк]], дзе тры месяцы чакаў адпраўкі на пазіцыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}. У канцы 1916 года адпраўлены на фронт, трапіў у раён [[Прыпяцкія балоты|пінскіх балот]], дзе сустрэў [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскую рэвалюцыю]]. Там быў прызначаны ў камісію па рэквізіцыі сена ў сялян, але не любіў гэтай працы і адпрасіўся ў акопы. Вясной 1917 года захварэў на востры [[гастрыт]], месяц быў у палявым шпіталі, потым эвакуяваны ў [[Арол (горад)|Арол]], адтуль у Маскву, дзе праляжаў усё лета, а ўвосень адпраўлены на лячэнне ў [[Жалезнаводск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=29}}{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}. У лістападзе 1917 года прыехаў у [[Смаленск]], дзе камісіяй вызначаны нестраявым{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. Тут сустрэў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкую рэвалюцыю]]. Па сумяшчальніцтве пачаў працаваць у газеце «Известия Смоленского Совета депутатов», потым перайшоў туды на сталую працу. Лета і пачатак восені прабыў у Багацькаўцы. У кастрычніку вярнуўся ў Смаленск{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=34}}. У Смаленску тады жыў [[Янка Купала]], які часта запрашаў Максіма ў госці. Разам з Янкам Купалам у кастрычніку 1918 года запісаўся слухачом факультэта гісторыі мастацтваў [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Смаленскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=35}}. Вучобу хутка кінуў, бо не было часу хадзіць на лекцыі. Адзначаецца яго добрае знаёмства з [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|Вільгельмам Кнорыным]] у Смаленскім савеце{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=89}}. Працуе ў Смаленску камендантам жыллёвага аддзела, дзе кіраваў рэквізіцыяй «лішкаў жытла ў буржуазіі» ([[1918]]), паралельна, потым і стала супрацоўнічаў у мясцовых газетах «Западная коммуна», «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (са жніўня 1918<ref name="БС"/>, запрошаны на сталую працу ў «Звязду» Кнорыным пасля абвяшчэння [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|ССРБ]]{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=7}}). Супрацоўнічаў з газетай «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]». === Віленскі перыяд === [[Файл:M. Harecki z žonkaj i dziećmi.jpg|міні|250px|З жонкай Леанілай, дзецьмі Галінай і Леанідам, 1920-я гг.]] [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|250пкс|Група 2-га выпуску 1-й [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Максім Гарэцкі — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу справа.]] Разам з рэдакцыяй «Звязды» пераехаў у [[Мінск|Менск]], потым у [[Вільнюс|Вільню]] (пачатак студзеня 1919). Пры раптоўным захопе Вільні польскім войскам (21 красавіка 1919) апынуўся на акупаванай тэрыторыі<ref name="БС"/>. Настаўнік беларускай мовы і літаратуры [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], таксама выкладчык Беларускіх настаўніцкіх курсаў і Вышэйшых літоўскіх педагагічных курсаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=39}}. У гімназіі пазнаёміўся з будучай жонкай, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леанілай Чарняўскай]], настаўніцай пачатковых класаў. 16 ліпеня 1919 года яны павянчаліся ў [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Прачысценскім саборы]]. Максім спачатку жыў на кватэры ў Леанілы на {{нп3|Антокаль|Антокалі|be-x-old|Антокаль}}, дзе яна жыла з маці, а потым яны атрымалі кватэру на Вастрабрамскай вуліцы каля будынка Беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=40}}. Супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускія ведамасці (газета)|Беларускія ведамасці]]»<ref name="БС"/>, «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]». Рэдактар і выдавец газеты «[[Наша думка]]» (снежань 1920 — ліпень 1921), «Беларускія ведамасці» (з верасня 1921). Максім Гарэцкі быў сябрам [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]], [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага выдавецкага таварыства]]. Разам з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Рак-Міхайлоўскім]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]], [[Францішак Аляхновіч|Францішкам Аляхновічам]] і іншымі беларускімі дзеячамі стаў ініцыятарам [[Скаўцкі рух|скаўцкага руху]] ў Віленскай беларускай гімназіі. У 1919 годзе пачала дзейнічаць [[Народная рада БНР]], старшынёй якой стаў [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]], а Максім Гарэцкі ўвайшоў у склад прэзідыума{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}. 12 ліпеня 1920 года ў [[Масква|Маскве]] быў падпісаны [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскі дагавор РСФСР з Літвой]], згодна з якім Літве перадаваліся этнаграфічныя беларускія землі: [[Віленскі край]] з Вільняй, а таксама [[Гродна|Горадня]], [[Ліда]], [[Смаргонь]], [[Ашмяны]], [[Нарач (возера)|Нарач]], [[Браслаўская група азёр|Браслаўскія азёры]]. Максім Гарэцкі напісаў «Пісьмо беларускага дзеяча т. [[Вінцас Міцкявічус-Капсукас|Міцкевічу-Капсукасу]]», спадзеючыся, што ён будзе адстойваць беларуская інтарэсы, ведучы змаганне з «ковенскімі імперыялістамі». У стрыманай форме Гарэцкі крытыкуе маскоўскіх бальшавікоў, якія «крамсаюць Беларусь», пры ўсякай нагодзе квапяцца на беларускія землі. Вельмі вострую крытыку аўтар скіроўвае на «ковенскіх імперыялістаў», «літоўскіх акупантаў» і «іх пісак-публіцыстаў, якія цынічна гавораць аб беларускіх адраджэнцах». Гарэцкі даказваў, што ні «ковенскія імперыялісты», ні «польскія паны» не маюць права на беларускія землі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=41}}. У 1921 годзе найбольш уплывовай беларускай арганізацыяй [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] быў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Віленскі беларускі нацыянальны камітэт]], які імкнуўся да стварэння Вялікага Княства Беларуска-Літоўскага. Сярод найбольш вядомых сяброў лічыўся Максім Гарэцкі. Таксама ў 1921 годзе быў створаны [[Беларускі дзяржаўны камітэт]], старшынёй якога стаў [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], сакратаром — [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], сябрамі — [[Адам Станкевіч]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Фабіян Ярэміч]], Максім Гарэцкі, [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Эдвард Адамавіч Будзька|Эдвард Будзька]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=42}}. Расчараваўшыся, Гарэцкі разам з Сымонам-Рак-Міхайлоўскім выйшаў з Беларускага дзяржаўнага камітэта пасля некалькіх сходаў{{Sfn|Латышонак А.|2014|с=195}}. У студзені 1922 года перад выбарамі ў {{нп3|Віленскі сойм||ru|Виленский сейм}} быў арыштаваны польскімі ўладамі як цяжкі палітычны злачынца. Быў абвінавачаны ў прыналежнасці да партыі камуністаў, арганізацыі замаху на дзяржаўную ўладу, друкаванай і вуснай агітацыі, атрыманні грошай ад камуністаў. Такія дзеянні паводле польскага крымінальнага кодэкса маглі карацца смерцю або катаргай. Зняволены ў [[Лукішская турма|Лукішскай турме]] ў Вільні<ref name="БС"/>. У выніку пратэстаў за мяжой супраць масавых арыштаў беларускіх і [[літоўцы|літоўскіх]] дзеячоў прымусова з іншымі арыштаванымі дзеячамі высланы ў [[Літва|Літву]]. Сябры Беларускага нацыянальнага камітэта Гарэцкі, [[Аляксандр|Карабач]], [[Іван Ігнатавіч Краскоўскі|Краскоўскі]], [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Пракулевіч]] і іншыя накіраваліся ў [[Каўнас|Коўна]]. Ковенскі ўрад і [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] прынялі іх добразычліва. Літоўцы прапанавалі Краскоўскаму заняць пасаду міністра беларускіх спраў пры ковенскім урадзе, але супраць гэтага быў Ластоўскі. На пасадзе беларускага міністра Ластоўскі хацеў бачыць Гарэцкага, але Гарэцкі, так і Краскоўскі не прынялі прапанаванай пасады і выехалі ў [[Латвія|Латвію]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}. Максім жыў 4 месяцы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], дзе выкладаў на Беларускіх настаўніцкіх курсах. У Дзвінску Максіма паўторна арыштавалі, даставілі ў Вільню, дзе трымалі пад вартай каля трох тыдняў, пасля чаго адпусцілі пад заклад у 10 тыс. польскіх марак{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=59}}. У пачатку 1923 года Гарэцкі як сябра Арганізацыйнага камітэта актыўна ўдзельнічаў у падрыхтоўцы правядзення з’езда беларускіх настаўнікаў сярэдніх школ, які рыхтавала [[Беларуская цэнтральная школьная рада]]. 11—14 красавіка ў памяшканні Віленскай беларускай гімназіі адбыўся з’езд, на якім былі Максім і Леаніла Гарэцкія. На II пленарным пасяджэнні Максім Гарэцкі выступіў з дакладам як выкладчык беларускай мовы і літаратуры Віленскай праваслаўнай духоўнай семінарыі, а на IV пленарным пасяджэнні — як выкладчык Віленскай беларускай гімназіі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}. === Менскі перыяд === [[Файл:Gor 05.jpg|міні|Максім Гарэцкі (справа) са сваім братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]], 1926 г.]] У канцы кастрычніка 1923 года Гарэцкі з сям’ёй пераехаў з [[Вільнюс|Вільні]] ў [[Мінск|Менск]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=60}}. Сям’я Гарэцкіх пасялілася на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Савецкай вуліцы]], насупраць [[Аляксандраўскі сквер (Мінск)|гарадскога сквера]]. Жылі ў невялікай камунальнай кватэры на трэцім паверсе, дзе мелі два пакоі. Па прыездзе ў Менск адразу паехаў у Малую Багацькаўку, вярнуўся ў Менск разам з маці і павёз яе ў Маскву, каб наведаць магілу Ганны (сястры Максіма){{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=83}}. [[Файл:Belarusian culture circle of the BSU Rabfak (Miensk, 1925).jpg|злева|міні|Групавы фотаздымак удзельнікаў гуртка беларускай культуры рабочага факультэта (рабфака) Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў Менску. 1925 год.]] Рэктар [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] запрасіў Максіма Гарэцкага выкладаць беларускую мову і літаратуру на рабочым факультэце, Гарэцкі пачаў працаваць там ў лістападзе 1923 года. Пазней Гарэцкі разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры педагагічнага факультэта, па жаданні студэнтаў стварае гурток беларускай культуры на рабфаку БДУ. Гарэцкі выкладае беларускую мову і літаратуру ў Камуністычным універсітэце БССР, спачатку па сумяшчальніцтве, а з верасня [[1925]] года як на асноўнай рабоце. Чытае лекцыі па літаратуры ў ветэрынарным тэхнікуме. Ездзіў у [[Віцебск]] і [[Хоцімск]] з лекцыямі па фальклоры, беларускай літаратуры і мове. Друкаваў артыкулы ў «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкай Беларусі]]» і «Звяздзе»{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}. У 1925 годзе пастановай Наркамасветы БССР зацверджаны новы склад [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], у які ўвайшоў Максім Гарэцкі. Ён узначальвае Слоўнікавую камісію, затым мовазнаўчую і літаратуразнаўчую секцыі, удзельнічаў у працы правапісна-тэрміналагічнай і літаратурнай камісій, чытаў лекцыі на першых Калінінскіх акруговых настаўніцкіх курсах, разам з Якубам Коласам — цыкл лекцый у Мсціслаўскім педагагічным тэхнікуме, на курсах павышэння кваліфікацыі настаўнікаў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=84}}. Гарэцкі неаднаразова прывозіў у Менску сваю маці, а кампазітары [[Мікалай Ільіч Аладаў|Мікалай Аладаў]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|Аляксандр Ягораў]] запісалі ад Ахрасінні Міхайлаўны і пераклалі на ноты многія беларускія песні{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=85}}. === Горацкі перыяд === [[Файл:Maksim Harecki. Максім Гарэцкі (1928) (2).jpg|міні|злева|Максім Гарэцкі, 1928 г.]] У лютым 1926 года пераязджае ў [[Горкі]]. Загадчык кафедры беларускай мовы, літаратуры і гісторыі [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горацкай сельгасакадэміі]]{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Удзельнік [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Беларускай акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў Менску, дакладчык па пытаннях мастацкай літаратуры. Улетку 1926 года для збору матэрыялаў ездзіў у [[Сібір]] і на Далёкі Усход. Рэктарам акадэміі яму 24 чэрвеня 1926 года выдадзенае пасведчанне з маршрутам навуковай экспедыцыі: Горкі-[[Масква]]-[[Томск]]-[[Благавешчанск]] і назад<ref name="старонкі"/>. 10 лістапада 1926 года піша ліст-хадатайніцтва ў падтрымку [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. 15 снежня 1927 года падпісаў разам з вялікай групай прафесараў, дацэнтаў і іншых навуковых супрацоўнікаў Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскай гаспадарскі «Пратэст», які быў пасланы польскаму консулу пра Урадзе БССР, у якім было адзначана, што яны, спачуваючы змаганню працоўных [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] за свае спецыяльныя і нацыянальныя правы, гнеўна пратэстуюць супраць суда над [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамадой]] і пасламі Сейма{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. У ліпені 1928 года ездзіў на лячэнне ў [[Крым]]. Па дарозе спыняўся ў Смаленску, Маскве, [[Харкаў|Харкаве]]. Па запрашэнні [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Смаленск)|Беларускага студэнцкага зямляцтва ў Смаленску]] наведаў выпускную вечарыну студэнтаў педагагічнага факультэта [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага ўніверсітэта]]{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=88}}. Правадзейны сябра [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]], навуковы сакратар Літаратурнай камісіі (да 10 чэрвеня 1925), вучоны спецыяліст (2 кастрычніка 1928) Інстытута навуковай мовы [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульта]]. З сярэдзіны верасня 1928 года жыве і працуе ў Менску{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=15—17}}<ref name="старонкі2">{{cite web|url = http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|title = Максім Гарэцкі. Старонкі жыцця. Працяг.|author = [[Уладзімір Маісеевіч Ліўшыц|Ліўшыц У.]]|date = 28 мая 2012|publisher = arche.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160218134214/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/8301|archive-date = 18 лютага 2016|access-date = 18 лютага 2016}} </ref>. === Рэпрэсіі === [[Файл:Harecki, fota sa spravy.jpg|міні|250px|[[Магшот]] з асабістай справы НКУС, 1930 г. Максім Гарэцкі асуджаны за ўдзел у «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюзе вызвалення Беларусі]]».]] 10 снежня 1928 года разам з [[Якуб Колас|Якубам Коласам]], [[Змітрок Бядуля|Змітраком Бядулем]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]], [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Сцяпанам Некрашэвічам]], [[Язэп Дыла|Язэпам Дылам]], [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіславам Галубком]], [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыянам Ждановічам]], [[Міхайла Грамыка|Міхайлам Грамыкам]] напісалі хадайніцтва ў абарону [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які быў абвінавачаны савецкімі ўладамі ў шпіянажы на карысць Польшчы{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=87}}. Максім Гарэцкі разам з іншымі беларускімі дзеячамі стаў аб’ектам кампаніі «крытыкі» ў друку (1929). Арыштаваны 19 ліпеня 1930 года ў Менску па адрасе: вуліца Заслаўская, д. 5, кв. 1{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=103}}. Абвінавачаны па сфабрыкаванай справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]], у красавіку — траўні 1931 года асуджаны да высылкі на пяць гадоў у горад [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Вятку]]<ref name="БС"/>. У Вятцы спачатку працаваў землякопам, потым чарцёжнікам (17 жніўня 1931 — 1 сакавіка 1932), тэхнікам-каштарыснікам мясцовай фабрыкі вучэбных дапаможнікаў і землеўладкавальнікам{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Год жыў адзін. У пачатку лета 1932 года жонка Леаніла Усцінаўна разам з дзецьмі пераехала ў Вятку, і ўжо 3 чэрвеня 1932 года Гарэцкі жыў разам з сям’ёй{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. Спачатку жылі ў малым (9м²) прахадным пакойчыку, пазней атрымалі яшчэ адзін. Жонка пачала працаваць сакратаркай, а ў хуткім часе перайшла ў дзіцячы сад выхавацелькай{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. З харчаваннем было цяжка, аднойчы сям’я варыла суп з [[грак]]а{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=141}}. У Вятцы сустракаліся з іншымі сасланымі беларускімі «[[нацдэм]]амі», сасланымі ў Вятку і суседнія месцы: [[Адам Антонавіч Бабарэка|Адамам Бабарэкам]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімірам Пічэтам]], [[Нічыпар Тодаравіч Чарнушэвіч|Нічыпарам Чарнушэвічам]]. 21 ліпеня 1935 года Максіму Гарэцкаму выдадзеная даведка аб яго вызваленні, на наступны дзень ён атрымаў пашпарт. Можна было ехаць бліжэй да граніцы БССР. Ехаць у Менск ён не адважыўся, бо ведаў стаўленне ўладаў да сябе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=142}}. У жніўні 1935 года Гарэцкі паехаў у [[Смаленск]]. Там атрымаў накіраванне і з 1 верасня 1935 года стаў настаўнікам [[руская мова|рускай мовы]] і літаратуры ў сярэдняй школе № 1 гарадскога пасёлка Пясочня (з 1936 года горад [[Кіраў (Калужская вобласць)|Кіраў]]) [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй]], потым [[Калужская вобласць|Калужскай]] вобласці. Чытаў лекцыі ў заводскім клубе і ваенкамаце, вёў заняткі па лікбезе{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. Увесь гэты час займаўся літаратурнай працай. Улетку 1936 года разам з дачкой наведаў Багацькаўку. З Багацькаўкі Гарэцкі на адзін дзень завітаў у Менск, каб даведацца пра лёс рукапісу «Віленскіх камунараў». Але была нядзеля, ён нікога не пабачыў апрача [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Алеся Вечара]], якога выпадкова сустрэў на вуліцы. Вярнуўся ў Кіраў у прыгнечаным настроі{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=143}}. У канцы жніўня 1936 года з сынам Лёнем ізноў наведаў Багацькаўку, верагодна, у той візіт запісаў «Камароўскі парад» — пералік усіх трыццаці пяці двароў у вёсцы і кароткія звесткі аб гаспадарах і іх сем’ях{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=144}}. [[Файл:Maksim Harecki photo.jpg|міні|справа|Максім Гарэцкі, 1937 г.]] Узімку 1937 года да Гарэцкіх прыехаў пагасцяваць Максімаў бацька. Пісьменнік удакладняў свае запісы «Камароўскай хронікі», распытваючы бацьку пра старадаўняе жыццё. Улетку Гарэцкі накіраваўся ў Смаленск. Падаў заяву ў педінстытут, каб яму дазволілі здаць экстэрнам экзамены на атрыманне дыплома аб сканчэнні інстытута. Ён меў навуковыя працы, але гэта не лічылі за вышэйшую адукацыю{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Са Смаленску паехаў у Маскву, зайшоў да [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Пічэты]], але быў сустрэты сцюдзёна і насцярожана{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=147}}. Улетку ізноў быў у Багацькаўцы. Арыштаваны ў ноч з 3 на 4 лістапада 1937 года. 21 снежня этапаваны ў Вязьму{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. Абвінавачаны ў варожасці да савецкай улады і контррэвалюцыйнай рабоце, выказванні тэрарыстычных намераў{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=156}}. 5 студзеня 1938 года адбылося пасяджэнне «[[Тройка НКУС|тройкі]]», на якім Максім Гарэцкі прысуджаны да расстрэлу і канфіскацыі маёмасці{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=159}}. Расстраляны 10 лютага 1938 года а 15-й гадзіне{{Sfn|Гарэцкі Р.|2008|с=160}}. Жонцы паведамілі, што памёр ад кровазліцця ў [[Галаўны мозг|мозг]] 20 сакавіка 1939 года. Месца пахавання невядомае, на месцы турэмных могілак на Дзмітравай гары ў [[Вязьма|Вязьме]] ўсталяваны памятны знак Максіму Гарэцкаму<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/breskaja-hareczki.html|title=Брэская — Гарэцкі – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-04}}</ref>. Рэабілітаваны 15 лістапада 1957 года. Першая публікацыя паводле сапраўдных фактаў [[расстрэл]]у 10 лютага 1938 года ў Вязьме з’явілася ў кастрычніку 1992 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]». == Сям’я == [[Файл:Halina and Leanid Harecki (circa 1925).jpg|thumb|Дачка Галіна і сын Леанід. Здымак сярэдзіны 1920-х гадоў.]] У 1919 годзе ў [[Вільнюс|Вільні]] Максім Гарэцкі пабраўся шлюбам. Жонка, [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Леаніла Усцінаўна Чарняўская-Гарэцкая]] (1893—1976) — празаік, перакладчык, педагог, працавала настаўніцай у [[Віленская беларуская гімназія|I Віленскай беларускай гімназіі]]. Сын Леанід Гарэцкі (1922—1944), загінуў у баях пад [[Ленінградскі фронт|Ленінградам]]. Вядомыя яго «Пісьмы з фронту» да сям’і. Дачка [[Галіна Максімаўна Гарэцкая|Галіна Гарэцкая]] (1921—2006) — захавальніца літаратурнага архіва сям’і Гарэцкіх, аўтарка шэрагу прац, прысвечаных жыццю і творчасці бацькі і маці, успамінаў пра іх і пра свайго дзядзьку — акадэміка [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылу Гарэцкага]]. == Ацэнкі == Пасля [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій 1930-х гадоў]] і далейшага замоўчвання, публікацыі і даследаванні творчасці пісьменніка былі ўзноўленыя ў 1960-х гадах. У іх ліку — [[Манаграфія|манаграфіі]] [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Дзмітрыя Бугаёва]] «Максім Гарэцкі» (Мінск, 1968), [[Алесь Адамовіч|Алеся Адамовіча]] «Браму скарбаў сваіх адчыняю…» (Мінск, 1980), [[Іван Пятровіч Чыгрын|Івана Чыгрына]] «Паміж былым і будучым» (Мінск, 1994), [[Міхась Мушынскі|Міхася Мушынскага]] «Падзвіжнік з Малой Багацькаўкі: Жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага» (Мінск, 2008; 2013 — 2-е выданне), артыкулы і прадмовы да выданняў Дзмітрыя Бугаёва, [[Максім Лужанін|Максіма Лужаніна]], [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Юльяна Пшыркова]], Івана Чыгрына і інш. У наш час Максім Гарэцкі прызнаецца класікам беларускай літаратуры. Фактычна, пачынальнік твораў маральна-этычнай праблематыкі ў беларускай літаратуры{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=70—81}}. Адзін з пачынальнікаў эпічнага жанру, інтэлектуальна-філасофскай, лірычнай, дакументальнай прозы ў беларускай літаратуры{{Sfn|Каўка А.|1994|с=494}}. Пачынальнік даследаванняў гісторыі беларускай літаратуры{{Sfn|Пшыркоў Ю.|1965|с=8}}. Адзначаецца шматграннасць здольнасцей пісьменніка — літаратурных, матэматычных, музычных{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=23}}. [[Файл:Maksim Harecki - On the Imperialist War book cover (Minsk, 1926).jpg|міні|злева|Вокладка кнігі Максіма Гарэцкага «На імпэрыялістычнай вайне». Выдадзена Дзяржаўным выдавецтвам Беларусі ў Менску ў 1926 годзе. ]] Ваенныя творы Гарэцкага былі заўважаны крытыкай за мяжой, напрыклад, Т. Н. Браран (Н. Рандаў) у [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}. У вышыні антываеннага духу апавяданні «Генерал» і «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» параўноўваюцца крытыкамі з творамі [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіля Быкава]] «Мёртвым не баліць» і «Адна ноч»{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=67}}, аповесць «На імперыялістычнай вайне» — з ваеннымі творамі [[Эрых Марыя Рэмарк|Рэмарка]], [[Анры Барбюс|Барбюса]], {{нп3|Жорж Дзюамель|Дзюамеля|ru|Дюамель, Жорж}}{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=50}}. == Творчасць == [[Файл:M. Harecki, „Ruń“ (vokładka).jpg|міні|Зборнік апавяданняў «Рунь» (1914).]] [[Файл:М. Гарэцкі. Драматычны абразок “Памінкі”..jpg|міні|Рукапіс драматычнага абразка «Памінкі», 1922 г. На аркушы пячатка савецкіх часоў з надпісам «забаронена».]] Літаратурная творчасць Гарэцкага пачалася з невялічкіх твораў, нататак, фельетонаў, якія друкаваліся на старонках «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]». Падпісваўся тады Гарэцкі такімі псеўданімамі: М. Б., Беларус, М. Беларус, Максім Беларус. Першая такая нататка з’явілася ў «Нашай Ніве» 26 верасня 1912 года. Першыя фельетоны выявілі талент Гарэцкага як [[Сатыра|сатырыка]], аднак, у сваёй далейшай творчасці ён рэдка вяртаўся да гэтага{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=18}}. Першае апавяданне Гарэцкага «У лазні» было змешчанае ў «Нашай Ніве» 25 студзеня 1913 года пад псеўданімам Максім Беларус, напісанае было 31 снежня 1912 года{{Sfn|Дасаева Т.|1993|с=8}}. Пасля гэтага пачалі з’яўляцца новыя мастацкія творы: апавяданні «Стогны душы», «Роднае карэнне», «У панскім лесе», драматычны абразок «Атрута». Усё гэта было апублікавана на працягу 1913 года ўсё ў той жа «Нашай Ніве» пад псеўданімамі Максім Беларус і М. Г.{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=20}}. Сваім сапраўдным прозвішчам Гарэцкі падпісаўся толькі ў 1914 годзе, калі [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільнюс|Вільні]] была выдадзеная кніга «Рунь»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=21}}. Гарэцкі востра адчуваў патрэбы літаратурнага развіцця беларусаў, аб чым сведчаць яго артыкулы «Наш тэатр» і «Развагі і думкі», апублікаваныя ў 1913—1914 гадах. У іх аўтар выявіў сябе як тэарэтык, публіцыст, зацікаўлены праблемамі развіцця нацыянальнай культуры, мовы, тэатру{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=29}}. 22 лютага 1914 года была завершаная кніга Гарэцкага «Антон». Надрукаваная яна была толькі ў 1918 годзе ў віленскай газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». У 1919 годзе выйшла асобнае выданне. Твор мае падзагаловак «Абразы жыцця» і складаецца з 15 асобных абразкоў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=89}}. Франтавыя ўражанні і назіранні 1916—1917 гадоў пісьменнік акуратна заносіў у дзённік, матэрыялы якога ён пазней выкарыстаў для напісання дакументальна-мастацкай [[Аповесць|аповесці]] «На імперыялістычнай вайне»{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=119}}. Пасля 1917 года шмат піша на тэму [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]]. У 1918—1919 гадах у палемічных допісах рэзка крытыкуе «буржуазных беларускіх дзеячоў», услаўляе бальшавізм; адначасова, крытыкуе «новую (камуністычную) буржуазію», кладзе выразны націск на неглыбокую далучанасць «буржуазных дзеячоў» да нацыянальнага руху{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=92—96}}. У 1918 годзе Максім разам з братам [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам]] працаваў над «Руска-беларускім слоўнікам», які быў выдадзены ў [[Смаленск]]у ў 1918 годзе, а ў 1921 годзе ў Вільні. Гэта быў першы беларускі [[слоўнік]] такога тыпу, надрукаваны пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]], і першы вопыт самога пісьменніка ў галіне [[Лексікаграфія|лексікаграфіі]]. Аўтарству Гарэцкага належыць «Невялічкі беларуска-маскоўскі слоўнік», выдадзены ў Вільні ў 1919 годзе, які меў тры выданні, апошняе пад назвай «Беларуска-расійскі слоўнічак» выйшла ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларусі]] ў 1925 годзе. На год раней у [[Мінск|Менску]] з’явіўся складзены Гарэцкім разам з [[Мікола Байкоў|Міколам Байковым]] «Практычны расійска-беларускі слоўнік», які ахоплівае каля 20000 словаў{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=123—124}}. На працягу 1919—1923 гадоў ён напісаў больш за 20 твораў: апавяданні, аповесць «[[Дзве душы]]», крытычныя артыкулы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=127}}. Звяртаўся да жыцця беларускіх перасяленцаў у [[Сібір]]ы («Сібірскія абразкі», апавяданні «Хадзяка», «Моцнае каханне», «Хоцімка» і інш.). У групе апавяданняў, створаных у 1921—1922 гадах, Гарэцкі наблізіўся да асэнсавання вобразу інтэлігента як усвядомленага суб’екта ў гістарычным быцці свайго народа. Здарылася гэта пад уплывам вайны, якая ў 1914 годзе абрынулася на беларускія землі, рэвалюцыяў 1917 года, абвастрэнняў нацыянальнай барацьбы ў краі{{Sfn|Чыгрын І.|2003|с=32}}. У 1926 годзе ў Менску быў выдадзены зборнік апавяданняў «Досвіткі». У гэты час Гарэцкі прымаў удзел у розных дыскусіях, выступаў з навуковымі дакладамі па літаратуразнаўстве і фалькларыстыцы, друкаваў артыкулы пра творчасць многіх савецкіх пісьменнікаў, рабіў фальклорныя запісы{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=135}}. У 1928 годзе выйшаў зборнік «Народныя песні з мелодыямі», падрыхтаваны Гарэцкім у суаўтарстве з кампазітарам Ягоравым. Там змешчана 318 беларускіх песень, запісаных Гарэцкім ад маці{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=152}}. У канцы 20-х гадоў пісьменнік займаўся таксама перакладамі мастацкай прозы: «Разгром» [[Аляксандр Аляксандравіч Фадзееў|Фадзеева]], апавяданні [[Максім Горкі|Горкага]] «Канавалаў», «Чалкаш». Пераклады былі падпісаныя псеўданімам А. Мсціслаўскі, але іх прыналежнасць Гарэцкаму не выклікае сумнення{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}. У 1928 годзе Гарэцкі падрыхтаваў да выдання вялікую кнігу сваіх выбраных твораў, нанова адрэдагаваўшы некаторыя з іх. Гэтая кніга не была надрукаваная{{Sfn|Бугаёў Дз.|2003|с=154}}. Гарэцкі звяртаўся да праблемы ўзаемаадносін інтэлігента і народа, да ролі і місіі інтэлігенцыі ў нацыянальным развіцці (аповесць «Меланхолія», апавяданні «Фантазія» і інш.). Расцэньваў ролю беларускага літаратара як надзвычай адказную і патрабавальную да грамадзянскай і нацыянальнай свядомасці. Выступаў супраць правінцыйнай замкнёнасці маладой беларускай літаратуры. У творчасці Гарэцкага вызначаюцца наступныя перыяды (так, як іх акрэсліў [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрыла Гарэцкі]] ў лісце да А. Адамовіча{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=41—42}}): * 1912—1913: Горацкі першы * 1913—1914: Віленскі першы * 1914—1917: часу імперыялістычнай вайны * 1917—1919: пачатку Кастрычніцкай рэвалюцыі * 1919—1923: Віленскі другі * 1923—1926: Мінскі першы * 1926—1928: Горацкі другі * 1928—1930: Мінскі другі * 1931—1935: Вяцка-Кіраўскі * 1935—1937: Пясочынска-Кіраўскі. Творы Гарэцкага перакладзеныя на [[англійская мова|англійскую]]<ref>{{Cite web|url=https://bellit.info/roznaje/dzvje-dushy-hareckaha-pa-anhjelsku-nadrukavali-u-kanadzje.html|title=“Дзве душы” Гарэцкага выйшлі па-ангельску ў Канадзе|date=2024-09-13}}</ref>, [[балгарская мова|балгарскую]], [[латышская мова|латышскую]], [[літоўская мова|літоўскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]], [[польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]] і [[украінская мова|ўкраінскую]] мовы. [[Файл:M. Harecki, vokładki.png|400px|міні|цэнтр| Вокладкі зборніка апавяданняў «Досвіткі» (1926), кнігі «Ціхія песні» (1926), «Ціхая плынь» (1930).]] === Творы === * «У лазні» (1912, надрукаваная ў 1913), першае апавяданне. * «Антон» (1914, упершыню надрукаваная ў газеце «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918; асобна — у 1919), драматызаваная аповесць. * «На імперыялістычнай вайне» (1914—1919, фрагменты друкаваліся ў «Полымі», першае асобнае і цэлае выданне — 1926), ваенныя запіскі. * «Літоўскі хутарок» (1915, надрукаваны ў газеце «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]», 1920), апавяданне, першая спроба літаратурнага, не дзённікавага твора пра вайну. * «Генерал» (1916, першы раз надрукаваная газетай «[[Вольная Беларусь]]», 1918), апавяданне. * «[[Рускі (апавяданне)|Рускі]]» (1915), апавяданне. * «Чарнічка», апавяданне. * «Хадзяка» (1916), апавяданне. * «На этапе» (1916), апавяданне. * «Меланхолія», (урыўкі друкаваліся ў 1916), аповесць (незавершаная). * «Сібірскія абразкі» (1926—1928, часткова выдадзеныя ў 1973), збор 42 падарожных замалёвак. * «Ціхая плынь», аповесць (першы варыянт, «За што?», напісаны ў 1917—1918, быў надрукаваны ў газеце «Известия Смоленского Совета», май 1918; урыўкі друкаваліся аўтарам у заходнебеларускім друку, асобныя выданні — 1926 і 1930). Называецца крытыкамі адзіным завершаным і скончаным ва ўсіх адносінах буйным творам Гарэцкага{{Sfn|Адамовіч А.|1980|с=111}}. * «[[Дзве душы]]» (1918—1919, у газеце «[[Беларуская думка (газета)|Беларуская думка]]», чэрвень—ліпень 1919, першы раз асобна — Вільня, 1919), аповесць. * «Усебеларускі з’езд 1917-га года» (1922), апавяданне. * «Фантазія», апавяданне. * «Віленскія камунары», раман-кроніка (рукапіс быў адасланы аўтарам у Менск у жніўні 1934 і быў знойдзены ў фондах бібліятэкі АН Літоўскай ССР у лютым 1961; першае выданне ў 1965). Рускі варыянт «Виленские воспоминания» прапаноўваўся да друку ў Маскву ў сакавіку 1935, але не быў прыняты. * «Чырвоныя ружы» (1922), драматычны твор. * «Камароўская кроніка» (1930—1932—1937, апублікаваная 1966), раман-эпапея (незавершаны). * «Меланхолія» * «У чым яго крыўда?» (1926), аповесць. * «Жартаўлівы Пісарэвіч» (1925, апублікавана «[[Полымя]]», 1926), п’еса. * «Лявоніус Задумекус», аўтабіяграфічны твор (пісаўся ў 1930-я гады ў Вятцы, надрукаваны з адзінага чарнавіка ў часопісе «Полымя» 2/1993). * Аўтабіяграфічныя матэрыялы («Храналогія маіх твораў», успаміны, пісьмы); пераклады асобных прац і твораў Леніна, Горкага, А. Фадзеева, Ю. Лібядзінскага; іншыя творы і допісы ў перыядычным друку («Наша Ніва», «Полымя» і інш.) === Кнігі === [[Файл:Maksim Harecki - Chrestomathy of Belarusian Literature (1922).jpg|thumb|Вокладка кнігі Максіма Гарэцкага «Хрыстаматыя беларускае літаратуры. XI век — 1905 год». Выдадзена [[Віленскае беларускае выдавецтва Б. Клецкіна|Віленскім беларускім выдавецтвам Б. Клецкіна]] ў Вільні ў 1922 годзе. ]] * «[[Рунь (зборнік)|Рунь]]»<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Вацлаў Ластоўскі|Власт]].|загаловак=„Рунь“|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|выданне=[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]|год=1914|нумар=39|старонкі=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925125429/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Nasa_Niva_1906-1915,1920.zip/1914-39.pdf|archive-date=25 верасня 2020}}</ref> (Вільня, 1914), зборнік прозы, першая кніга. * «Расійска-беларускі слоўнік» (Смаленск, 1918, 2-е выд. — Вільня, 1920; разам з [[Гаўрыла Іванавіч Гарэцкі|Гаўрылам Гарэцкім]]). * «Беларуска-расійскі слоўнічак» (Вільня, 1919, 3-е выд. — Менск, 1925). * «Практычны расійска-беларускі слоўнік» (2-е выд. — Менск, 1926; разам з М. Байковым). * «Гісторыя беларускае літаратуры» (Вільня, 1919 і 1920, 4-е выд. — Менск, 1926). * «Хрэстаматыя беларускай літаратуры. XI век — 1905 г.» (Вільня, 1922). * «Народныя песні з мелодыямі» (Менск, 1928; разам з [[Аляксандр Аляксандравіч Ягораў|А. Ягоравым]]), зборнік песень. * «Маладняк за пяць гадоў. 1923—1928» (Менск, 1928). * «Апавяданні», зборнік, рыхтаваўся ў 1928, але не быў выдадзены. Частка матэрыялаў была выдадзеная ў 2-томным зборніку «Выбраныя творы» (Мінск, 1973). * «Люстрадзён», нявыдадзены зборнік, рыхтаваўся ў 1929 годзе. === Архіў === Пасля высылкі Максіма Гарэцкага ў Вятку, ён атрымліваў ад жонкі матэрыялы па пошце, а ў канцы чэрвеня 1932 года ў Вятку быў прывезены і архіў цалкам. Архіў пасля 4 снежня 1937 года перахоўвала жонка Гарэцкага (у Пясочні, [[Кіраў (Кіраўская вобласць)|Кіраве]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]). 12 сакавіка 1971 амаль усе рукапісы былі перададзеныя ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Фундаментальную бібліятэку]] Акадэміі навук БССР (архіў № 7, 119 адзінак захавання). Рэшта рукапісаў знаходзіцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва]]. == Ушанаванне памяці == [[Файл:1993. Stamp of Belarus 0035.jpg|міні|Максім Гарэцкі на паштовай марцы Беларусі.]] У 1993 годзе ў роднай вёсцы да 100-годдзя з дня народзінаў пісьменніка, што адзначалася таксама ў рамках [[ЮНЕСКА|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]], адкрылі [[Літаратурны музей Максіма Гарэцкага]]<ref>{{Cite web|author=[[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]].|title=Жыву і радуюся, і вы жывіце і радуйцеся|url=http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|publisher=[[Газета]] «[[Магілёўскія ведамасці]]»|date=25 лютага 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20160225122356/http://www.mogved.by/print/sled-v-istorii/493|archive-date= 25 лютага 2016| access-date=25 лютага 2016}}</ref>. У 1993 годзе да стагоддзя з дня нараджэння Максіма Гарэцкага беларуская пошта выпусціла ў абарачэнне паштовую марку. З 1997 года дзейнічае Міжнародны фонд братоў Гарэцкіх. Яго імя носяць бібліятэка ў Горках, вуліцы ў Мінску, Мсціславе і Горках. У Мінску і Вязьме пастаўлены помнікі. З 1992 года рэгулярна ладзяцца [[Гарэцкія чытанні]]<ref>{{cite web|author=Жук Т., Ліс М.|title=Рукапісы не гараць. Максім Гарэцкі: «Жыццё праляцела, як адзін дзень»|url=http://news.tut.by/culture/335195_print.html|publisher=[[TUT.BY|Tut.by]]|date=18 лютага 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021749/http://news.tut.by/culture/335195_print.html|archive-date=5 сакавіка 2016|access-date=25 лютага 2016|url-status=dead}}</ref>. У 2007 годзе была адкрытая памятная дошка на будынку [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref>{{cite web|url = http://nn.by/?c=ar&i=12029|title = У Вільні ўшанавалі памяць Максіма Гарэцкага і Натальлі Арсеньневай|date = 8 кастрычніка 2007|publisher = Наша Ніва|archive-url = https://web.archive.org/web/20160212120828/http://nn.by/?c=ar&i=12029|archive-date = 12 лютага 2016|access-date = 12 лютага 2016}} </ref>. 24 мая 2013 года ў Кіраве (Расія) на будынку былой Пясочанскай сярэдняй школы № 1 (цяпер у будынку размяшчаецца школа-інтэрнат для дзяцей з праблемамі слыху) адкрыта памятная дошка<ref>{{cite web|url = http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|title = В Кирове появилась мемориальная доска классика белорусской литературы Максима Горецкого|date = 25 мая 2013|publisher = pesochnya.com|language = ru|archive-url = https://archive.today/20160211193202/http://pesochnya.com/news/2013/v-kirove-poyavilas-memorialnaya-doska-klassika-belorusskoy-literatury-maksima-goreckogo|archive-date = 11 лютага 2016|access-date = 11 лютага 2016|url-status = live}}</ref>. Таксама памятная дошка ўсталяваная ў Горках на вучэбным корпусе № 4. У гэтым корпусе працуе музей-кабінет Максіма Гарэцкага, а таксама яго імем названа вучэбная аўдыторыя. З 2015 года рэктарат акадэміі ўручае імянную стыпендыю імені Максіма Гарэцкага замежнаму студэнту за поспехі ў вывучэнні мовы. Заір Азгур стварыў скульптурны партрэт Максіма Гарэцкага. У 2012 годзе пры падрыхтоўцы да рэспубліканскага свята «Дажынкі» ў [[Горкі|Горках]], нягледзячы на пратэсты грамадства, быў знесены [[Дом Максіма Гарэцкага (Горкі)|дом]], у якім у 1926—1928 гадах жыў Максім Гарэцкі, на доме была ўсталяваная памятная дошка<ref>{{cite web|url = http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|title = 120-годзьдзе Максіма Гарэцкага: дом зьнесьлі, збор твораў ня выдалі.|author = Аксак В.|date = 18 лютага 2013|publisher = [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]]|archive-url = https://archive.today/20160216183658/http://www.svaboda.org/content/article/24905534.html|archive-date = 16 лютага 2016|access-date = 25 лютага 2016|url-status = live}}</ref>. У 2013 годзе кінастудыя [[Беларусьфільм]] прэзентавала кароткаметражны фільм «Рускі» рэжысёра [[Віктар Мікалаевіч Аслюк|Віктара Аслюка]] паводле аднайменнай аповесці Максіма Гарэцкага<ref>{{cite web|url = http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|title = Брат на варожым баку|author = Ірэна Кацяловіч.|date = 12-9-2014|publisher = zviazda.by|access-date = 28-6-2019|archive-date = 10 жніўня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200810121059/http://zviazda.by/be/news/20140912/1410555581-brat-na-varozhym-baku|url-status = dead}}</ref>. У красавіку 2016 года ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]] адбылася прэм’ера спектакля «Дзве душы» паводле аповесці Максіма Гарэцкага ў пастаноўцы [[Мікалай Мікалаевіч Пінігін|Мікалая Пінігіна]], аўтарамі інсцэніроўкі аповесці з’яўляюцца [[Максім Аляксандравіч Клімковіч|Максім Клімковіч]] і [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка|Уладзіслаў Ахроменка]]<ref>{{cite web|url = http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|title = «Дзве душы». Адбылася прэм'ера|date = 27 красавіка 2016|publisher = kupalauski.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428151930/http://kupalauski.by/teatr/news/jve-souls-abilasha-prem-epa/|archive-date = 28 красавіка 2016|access-date = 28 красавіка 2016}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|title = Уладзіслаў Ахроменка: «Мікалай Пінігін – напэўна, самы патрабавальны рэжысёр…»|author = Дзяніс Марціновіч.|date = 11 лютага 2016|publisher = [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20160428152305/http://www.nv-online.info/by/658/printed/113786/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E-%D0%90%D0%A5%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%90-%C2%AB%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D0%9F%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96%D0%BD-%E2%80%93-%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%8D%D1%9E%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B-%D1%80%D1%8D%D0%B6%D1%8B%D1%81%D1%91%D1%80%E2%80%A6%C2%BB.htm|archive-date = 28 красавіка 2016}}</ref>. <center><gallery widths="200" heights="200" perrow="3"> File:Гарэцкі Курапаты.jpg|Крыж Максіму Гарэцкаму ва ўрочышчы [[Курапаты]]. File:Maksim Harecki, pomnik u Miensku.JPG|Помнік у Мінску, па адрасе вул. [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная]], 2. Тут у 1922—1925 гг. месціўся [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульт]]. </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{кніга|аўтар = [[Алесь Адамовіч|Адамовіч А.]]|загаловак = «Браму скарбаў сваіх адчыняю…»|месца = Мінск|выдавецтва = Выд-ва БДУ|год = 1980|старонак = 224 с., іл., 1 л. партр.|ref= Адамовіч А.}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Якаўлевіч Бугаёў|Бугаёў Дз.]]|загаловак = Максім Гарэцкі|выданне = 2-е выд., выпр., дап.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонак = 239|isbn = 985-08-0533-1| ref= Бугаёў Дз.}} * ''Бугаёў Дз.'' Гарэцкі Максім Іванавіч // {{Крыніцы/БелСЭ}} — С. 374. * ''Гарэцкі Р.'' Ахвярую сваім «я» … (Максім і Гаўрыла Гарэцкія). / Р. Гарэцкі; Навуковы рэдактар М. І. Мушынскі. — Мінск: Беларуская навука, 1998. — 287 с. * {{кніга|аўтар = Гарэцкі Р.|загаловак = Браты Гарэцкія|адказны = Шаўлякова І.|месца = Мінск|выдавецтва = Згуртаванне Беларусаў Свету Бацькаўшчына|год = 2008|старонак = 334|isbn = 978-985-6887-21-8|ref= Гарэцкі Р.}} * ''Гарэцкі Р.'' Янка Купала і браты Гарэцкія. // Роднае слова: Навук. і метад. часоп. ― Мн., 2004. ― № 7. ― С. 96―99. * ''Гаўрук, Ю.'' Максім Гарэцкі. Успаміны, артыкулы, дакументы. — Мн., 1984. — С. 87. * {{кніга|аўтар = Дасаева Т.|загаловак = Летапіс жыцця і творчасці Максіма Гарэцкага|месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1993|старонак = 87|isbn = 5-343-01432-1|ref= Дасаева Т.}} * ''[[Кажамякін Г.]]'' Максім Гарэцкі і Кузьма Чорны: да праблемы тыпалогіі / Г. Кажамякін // Зборнік Да 100-годдзя Уладзіміра Дубоўкі, Уладзіміра Жылкі, Кузьмы Чорнага: Зборнік навуковых артыкулаў / Пад агульн. рэд. Л. Дз. Сіньковай. — Мінск: БДУ, 2001. — С. 131—134. * {{кніга|аўтар = [[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]|частка = Гарэцкі Максім Іванавіч|загаловак = Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.|адказны = Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч.|месца = Мінск|выдавецтва = БелЭН|год = 1994|старонкі = 494—496|старонак = 537|isbn = 5-85700-142-0|ref= Каўка А.}} * ''Кныш, Л.'' Гутарковая камунікацыя ў прозе Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2006. — № 2. — С. 32. * ''Кныш, Л.'' Моўныя сродкі ў творах Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 1998. — № 6. — С. 72—81. * ''Корань (Сінькова), Л. Д.'' Максім Гарэцкі // Цукровы пеўнік: літ.-крыт. арт. — Мн.: Маст. літ., 1996. — С. 22—65. * {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак|Латышонак А.]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500|ref= Латышонак А.}} * ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі — жыццё і творчасць. Метадычны матэрыял і парады ў дапамогу прапандыстам кнігі. — Магілёў: абласное таварыства аматараў кнігі, 1993. — 34 с. * ''Ліўшыц У. М.'' Літаратурны музей Максіма Гарэцкага. Кароткі даведнік. — Орша: аддзел культуры Горацкага райвыканкама, 1997. — 69 с. — ISBN 985-6120-13-6. * ''Ліўшыц У. М.'' Максім Гарэцкі : сцежкамі жыцця (да 125-годдзя з дня нараджэння). — Горкі : выдавецтва БДСГА, 2018. — 180 с. : іл. — ISBN 978-985-467-785-9. * {{Кніга|аўтар = Марціновіч А.|загаловак = Брама, адчыненая ў вечнасць: дзецям пра Максіма Гарэцкага: нарысы|месца = Мінск|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 2013|старонак = 205|серыя = Гісторыя ў асобах|isbn = 978-985-02-1423-2|тыраж = 2000}} * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гарэцкі Максім Іванавіч|Мушынскі М.|81}} * ''Мушынскі М.'' Падзвіжнік з малой Багацькаўкі: жыццёвы і творчы шлях Максіма Гарэцкага // Мушынскі М.; навук. Рэд. А. М. Макарэвіч; Нац. Акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. Імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. — 2-е выд., выпр. і дап. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — 543 с. * ''Новік, М.'' Слова і вобраз у «Скарбах жыцця» Максіма Гарэцкага // Роднае слова. — 2005. — № 4. — С. 12, 66—67. * {{кніга|аўтар = [[Юльян Сяргеевіч Пшыркоў|Пшыркоў Ю.]]|частка = Максім Гарэцкі і яго раман «Віленскія камунары»|загаловак = Гарэцкі Максім. Віленскія камунары. Раман-хроніка|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1965|старонкі = 356|ref= Пшыркоў Ю.}} * ''Савіцкая І. І.'' М. Гарэцкі і асноўныя тэндэнцыі развіцця беларускай літаратурнай мовы // Пісьменнік — мова — стыль: Тэз. дакл. і паведамл. міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю з дня нараджэння праф. Л. М. Шакуна (17-19 верас. 1996 г.). — Мінск, 1996. — С. 117—119. * ''Сінькова Л. Д.'' Смехавое як пазнака нацыянальнага ў творах Максіма Гарэцкага / Л. Д. Сінькова // Беларускае літаратуразнаўства: навукова-метадычны зборнік / гал. рэд. Л. Д. Сінькова. — Вып. 6. — Мінск: БДУ, 2008. — С. 47—51. * ''Стральцоў М.'' Чалавек з Малой Багацькаўкі // Стральцоў, М. Л. Ад маладзіка да поўні: апавяданні, аповесці, эсэ / Міхась Стральцоў; уклад. В. Стральцовай. — Мн.: Маст. літ., 2005. — С. 323—336. * ''Тычына М.'' Максім Гарэцкі і праблема «другога» ў яго творах / М. Тычына // Роднае слова. — 2003. — № 2. — С. 5—9. * ''Тычына М.'' На выспе Патмас: Творчасць Максіма Гарэцкага / М. Тычына // Роднае слова. — 1993. — № 2. — С. 15—22. * {{кніга|аўтар = [[Іван Пятровіч Чыгрын|Чыгрын І.]]|загаловак = Паміж былым і будучым: Проза М. І. Гарэцкага|выданне = 2-е выд., выпр.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука|год = 2003|старонкі = 166|isbn = 985-08-0539-0|ref= Чыгрын І.}} * [http://www.slounik.org/80914.html Гарэцкі Максім] // {{Крыніцы/БП 1917-90}} * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} Дысертацыі: * ''Атрашкевич, В. И.'' Проблема автобиографизма в белорусской советской художественной прозе 20-х годов: На материале творчества Тишки Гартного, Горецкого, Якуба Коласа: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Мн., 1979. — 24 с. * ''Голуб, Т. С.'' Тэксталогія твораў Максіма Гарэцкага: Прынцыпы выд. Поўнага збору твораў: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.11 / Голуб Тэрэса Станіславаўна; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т літ. імя Я.Купалы. — Мн., 2000. — 20 с. * ''Губская В. М.'' Раман М. Гарэцкага «Віленскія камунары» ў кантэксце беларускай прозы 1920—1930-х гадоў: жанравае наватарства: аўтарэф. дыс. … канд. філал. навук: 10.01.01 / В. М. Губская; БДУ. — Мінск, 2012. — 24 с. * ''Дасаева, Т. Н.'' Паэтыка лірызму ў беларускай публіцыстыцы і мастацкай прозе: Аўтарэф. дыс. на атрым. вучон. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.10 ; 10.01.01 / Дасаева Таццяна Мікалаеўна; Бел. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 39 с. * ''Кажамякін, Г. В.'' Ідэйна-мастацкая эвалюцыя творчасці Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Кажамякін Генадзь Вячаслававіч; Беларускі дзяржаўны універсітэт. — Мінск, 2007. — 21 с. * ''Кныш, Л. С.'' Гутарковая камунікацыя ў мастацкай прозе Максіма Гарэцкага: спосабы стылізацыі: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.02.01 / Кныш Ларыса Сяргееўна: 29.09.2006. — Мінск, 2006. — 20 с. * ''Коротков, Н. Н.'' Ранняя проза М. Горецкого: проблема стиля: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук: 10.01.03 / Коротков Николай Николаевич; Академия наук Белорусской ССР, Институт литературы им. Я. Купалы. — Минск, 1989. — 21 с. * ''Маханьков, Ю. В.'' Становление белорусской советской прозы и традиции Л. Н. Толстого (Я.Колас, М.Горецкий, К.Чорный): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук (01.01.02, 01.01.01) / АН РБ, Ин-т лит. им. Я.Купалы. — Мн., 1991. — 19 с. * ''Савіцкая, І. І.'' Лексікаграфічная спадчына М.Гарэцкага: моўна-гістарычны кантэкст, фарміраванне лексікону, нармалізатарская практыка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.02.01 / Савіцкая Ірына Іванаўна; Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 2002. — 19 с. * ''Сінькова, Л. Д.'' Беларуская проза ХХ стагоддзя: дынаміка жанравых структур: Аўтарэф. дыс. на атрым. вуч. ступ. д-ра філал. навук: 10.01.01 / Беларус. дзярж. ун-т. — Мн., 1996. — 41 с. * ''Смаль, В. М.'' Беларуская аповесць для юнацтва 20-х гадоў XX стагоддзя: стылева-жанравая спецыфіка: Аўтарэф. дыс. на атрыманне вучон. ступ. канд. філал. навук: 10.01.01: 27.04.2004 / Смаль Валянцін Мікалаевіч; [Установа адукацыі «Брэсц. дзярж. ун-т ім. А. С. Пушкіна»]. — Брэст, 2004. — 20 с. * ''Тарасова, Т. Н.'' Проблема «Человек и война» в творчестве Максима Горецкого и Анри Барбюса: Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук: 10.01.03; 10.01.05 / Тарасова Тамара Николаевна; Акад. наук БССР, Ин-т лит. им. Я.Коласа. — Мн., 1986. — 20 с. * ''Уткевич, В. І.'' Тыпалогія нацыянальнага характару ў творчасці Кнута Гамсуна і Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.03 ; 10.01.01: 20.02.2006. — Мінск, 2006. — 21 с. * ''Шышко, А. В.'' Мастацкае ўвасабленне нацыянальнага характару ў драматургіі Максіма Гарэцкага: аўтарэферат дысертацыі на атрыманне вучонай ступені кандыдата філалагічных навук: 10.01.01 / Шышко Алена Вікенцьеўна. — Менск, 2009. — 23 с. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://knihi.com/Maksim_Harecki/ Творы на «Беларускай Палічцы»] * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20033 Кніга выбраных твораў на сайце kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160813154245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=20033 |date=13 жніўня 2016 }} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=_b1gIUYPIng|title = Максім Гарэцкі: рукапісы не гараць|date = 26-06-2019|publisher = Беларусь 3 (youtube.com)}} * {{cite web|url = https://www.youtube.com/kIMYz9TjDiE|title = «Рускі» (2013)|publisher = Беларусьфільм (youtube.com)}} {{добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарэцкі Максім Іванавіч}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Лексікографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Аршанскі Маладняк]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі| ]] [[Катэгорыя:Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 4ikutwy9dziipj9ieio2nmbhs7ffrxz 0 15113 5200920 5197401 2026-09-16T13:58:55Z Ueschar 151377 Абнаўленне пачатку артыкула 5200920 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Геаграфічны рэгіён |Падрэгіёны = - |Суседнія рэгіёны = [[Паўночная Амерыка]] |Паўночны пункт = [[Гальінас|мыс Гальінас]] |Паўднёвы пункт = [[Фроўард|мыс Фроўард]] (мацерыковы); [[Дыега-Рамірэс]] (астраўны) |Усходні пункт = [[Понта-ду-Сейшас]] |Колькасць дзяржаў = 12 |Дзяржавы = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}}<br> {{Сцягафікацыя|Балівія}}<br> {{Сцягафікацыя|Бразілія}}<br> {{Сцягафікацыя|Венесуэла}}<br> {{Сцягафікацыя|Гаяна}}<br> {{Сцягафікацыя|Калумбія}}<br> {{Сцягафікацыя|Парагвай}}<br> {{Сцягафікацыя|Перу}}<br> {{Сцягафікацыя|Сурынам}}<br> {{Сцягафікацыя|Уругвай}}<br> {{Сцягафікацыя|Чылі}}<br> {{Сцягафікацыя|Эквадор}} |Найбуйнейшыя гарады = <br />{{flagicon|Brazil}} [[Сан-Паўлу]]<br/>{{flagicon|Argentina}} [[Буэнас-Айрэс]]<br />{{flagicon|Brazil}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]] <br />{{flagicon|Colombia}} [[Багата]] <br />{{flagicon|Peru}} [[Ліма]] <br />{{flagicon|Chile}} [[Сант’яга]]<br />{{flagicon|Venezuela}} [[Каракас]]<br />{{flagicon|Colombia}} [[Медэльін]]<br />{{flagicon|Brazil}} [[Белу-Арызонці]]<br />{{flagicon|Colombia}} [[Калі (горад)|Калі]]}}'''Паўднё́вая Аме́рыка''' — [[мацярык]] пераважна ў [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым]] і цалкам у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]], разам з [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкай]] утварае [[Частка свету|частку свету]] [[Амерыка]]. Плошча — каля 17,8 млн км². Працягласць з поўначы на поўдзень — каля 7150 км, з усходу на захад — да 5150 км.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Паўднёвая Амерыка}}</ref> На поўначы [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйкам]] Паўднёвая Амерыка злучана з Паўночнай Амерыкай. На поўначы яна абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]], на ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], на захадзе — [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Берагі пераважна слаба расчлянёныя, на паўднёвым захадзе значна парэзаны [[Фіёрд|фіёрдамі]]. На захадзе ў сушу ўдаецца [[Гуаякільскі заліў]], на поўначы — [[Венесуэльскі заліў]] і [[Маракайба]], на паўднёвым усходзе знаходзіцца заліў [[Ла-Плата (эстуарый)|Ла-Плата]]. Да Паўднёвай Амерыкі адносяцца архіпелагі [[Вогненная Зямля]] і [[Чылійскі архіпелаг]], астравы [[Галапагаскія астравы|Галапагас]], [[Фалклендскія астравы|Фалклендскія (Мальвінскія) астравы]].<ref name="БелЭн" /> == Паходжанне назвы == Слова «Амерыка» ў назве гэтага кантынента ўпершыню ўжыў [[Марцін Вальдзэемюлер]] пры нанясенні на сваю [[Карта Вальдзэемюлера|карту]] лацінскі варыянт імя [[Амерыга Веспучы]], які, у сваю чаргу, упершыню выказаў здагадку, што адкрытыя [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] землі з’яўляюцца не [[Індыя|Індыйскім паўвостравам]], а [[Новы Свет|Новым Светам]]. [[Файл:South america.jpg|міні|Комплексная карта Паўднёвай Амерыкі.]] [[Файл:South America satellite plane.jpg|міні|Паўднёвая Амерыка з космасу.]] == Гісторыя == {{see also|Дакалумбава Амерыка}} {{see also|Гісторыя Паўднёвай Амерыкі}} [[Файл:Cronicadelperu.jpg|thumb|100px|left|Першая частка кнігі «[[Хроніка Перу]]» [[Пэдра дэ Сьеса дэ Леон|Сьеса дэ Леона]], якая ўпершыню апісала шматлікія этнасы Паўднёвай Амерыкі ([[1553]]).]] Гісторыю кантынента можна ўмоўна падзяліць на тры этапы. Першы — гэта перыяд станаўлення, росквіту і заняпаду аўтахтонных цывілізацый ([[інкі]] і інш.). Другі — гэта эпоха еўрапейскай заваёвы ([[Канкіста]]) і [[каланіялізм]]у [[1500]]—[[1800]] гг., калі большая частка кантынента знаходзілася ў залежнасці ад дзвюх еўрапейскіх краін ([[Іспанія]] і [[Партугалія]]). Нягледзячы на адносна невялікую працягласць, менавіта ў гэты перыяд склаліся мовы і культуры, эканомікі, а таксама зародкі дзяржаўнасці большасці сучасных лацінаамерыканскіх дзяржаў. Перыяд пасля атрымання незалежнасці мала чым адрозніваўся ад каланіяльнага ў эканоміка-сацыяльным плане. Больш таго, ён пагоршыўся палітычнай нестабільнасцю большасці краін рэгіёна, а таксама сталай інтэрвенцыяй з боку [[ЗША]], эканоміка-сацыяльныя каштоўнасці якіх у большасці сваім чужыя жыхарам Паўднёвай Амерыкі. Гісторыю краін Гвіянскага ўзбярэжжа варта разглядаць асобна. [[Гаяна]], [[Сурынам]] і, у меншай ступені, [[Французская Гвіяна]], заўважна адрозніваюцца ад большасці іспана- і партугаламоўных краін кантынента. === Дакласічны перыяд === Існуюць дзве версіі пра магчымае засяленне тэрыторый Паўднёвай Амерыкі чалавекам. Паводле першай, засяленне адбывалася з Азіі, з тэрыторыі сучаснай Расіі, праз [[Берынгаў праліў]] і Паўночную Амерыку, аднак не ўсе існыя археалагічныя знаходкі ўкладаюцца ў дадзеную тэорыю, у сувязі з чым высоўваецца тэорыя пра магчымасць існавання «дасібірскіх» паўднёваамерыканскіх першабытнікаў. Першыя сельскагаспадарчыя доследы чалавека ў Паўднёвай Амерыцы датуюцца 6500 г. да н.э., калі ў [[Амазонская нізіна|Амазоніі]] пачалі культываваць [[банан]]ы, [[бульба]] і [[Чырвоны перац|востры чырвоны перац]]<ref>[http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html История древней Центральной и Южной Америки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110713214231/http://www.tula.net/tgpu/resources/history/lec3.html |date=13 ліпеня 2011 }}</ref>. === Адкрыццё Паўднёвай Амерыкі === Імкнучыся адкрыць марскі шлях у Індыю, Хрыстафор Калумб перасек у 1492 годзе Атлантычны акіян і адкрыў [[Вялікія Антыльскія астравы]]. За першай экспедыцыяй рушыла ўслед другая, потым трэцяя. Маршрут сваёй трэцяй экспедыцыі праклаў значна паўднёвей ужо вядомых яму земляў і адкрыў востраў [[Востраў Трынідад|Трынідад]], правядучы карабель паміж выспай і невядомым берагам. Іспанцаў здзівіла, што вада ўздоўж яго была амаль прэснай. Адмірал запісаў у дзённіку: «… такая магутная рака магла існаваць толькі на мацерыку, і на поўдні ёсць яшчэ мацярык». === Іспанскія экспедыцыі XV—XVI === Услед за Калумбам у Паўднёвую Амерыку на пошукі новых земляў і новых багаццяў — золата і каштоўнасцей — адправіліся шматлікія іспанскія экспедыцыі. ==== Экспедыцыя [[Франсіска дэ Арэльяна|Франсіска Арэльяны]] ==== Пад канец снежня 1541 года флатылія Франсіска Арэльяны, якая складалася з брыганціны і чатырох каноэ, пачала спуск да акіяна па рацэ [[Рыа-Напа]]. Больш за праз месяц плавання яны трапілі ў раку «шырокую, як мора», то бок у Амазонку. Па дарозе на ўсход іспанцы сустракалі індзейскія вёскі, бачылі шматлікія прытокі. Велізарны левы прыток, воды якога былі «чорнымі, як чарніла», яны назвала Рыа-Негру — «чорная рака». Толькі ў жніўні 1542 года яны дайшлі да ўтокі ракі. == Геаграфічныя даследаванні == У вывучэнні прыроды мацерыка веліка роля нямецкага прыродазнаўца і географа [[Аляксандр фон Гумбальт|Аляксандра Гумбальта]], які падарожнічаў па [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай]] і Паўднёвай Амерыцы ў 1799—1804 гадах<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html |title=ЭНЦИКЛОПЕДИЯ КРУГОСВЕТ: Александр Гумбольдт |access-date=4 жніўня 2016 |archive-date=27 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027005426/https://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/GUMBOLDT_ALEKSANDR.html |url-status=dead }}</ref>. Глыбейшае вывучэнне асобных тэрыторый мацерыка пачалося ў XIX стагоддзі. У 1821—1828 гадах руская экспедыцыя пад кіраўніцтвам [[Рыгор Іванавіч Лангсдорф|Рыгора Іванавіча Лангсдорфа]] даследавала ўнутраныя раёны [[Бразілія|Бразіліі]]. Каштоўныя звесткі пра геалагічную будову, клімат, расліны і жывёл [[Амазонская нізіна|Амазонскай нізіны]] сабраў англійскі вандроўнік [[Генры Уолтэр Бейтс|Генры Бейтс]] падчас экспедыцыі 1848—1859 гадоў. == Рэльеф == Сярэдняя вышыня Паўднёвай Амерыкі над узроўнем мора 580 м. На захадзе размешчана горная сістэма [[Анды|Андаў]] вышынёй да 6960 м (г. [[Аканкагуа]]), якая складаецца з горных ланцугоў і высокіх плато паміж імі. На ўсходзе знаходзяцца [[Бразільскае нагор’е]] і [[Гвіянскае нагор’е]]. Паміж Андамі і пласкагор’ямі раскінуліся [[Амазонская нізіна]], раўніны і нізіны [[Гран-Чака]], [[Лаплацкая нізіна]] і нізіна Арынока; паверхня іх раўнінная, рачныя даліны ўрэзаны слаба. На поўдні мацерыка размяшчаецца плато [[Патагонія|Патагоніі]]. == Геалагічная будова == У тэктоніцы вылучаюцца 2 асноўныя структуры: геасінклінальная на захадзе, платформавая на ўсходзе. Фарміраванне Андаў пачалося ў познім палеазоі — мезазоі. Гораўтварэнне не закончылася (адбываюцца [[землетрасенне|землетрасенні]] і [[вулканічнае вывяржэнне|вулканічныя вывяржэнні]]). На ўсходзе платформавыя структуры: Паўднёва-Амерыканская і Патагонская платформы. Старажытны архейскі фундамент выходзіць на паверхню ў Гвіянскім, Заходне-Бразільскім і Усходне-Бразільскім шчытах. За межамі шчытоў тэрыторыі платформ перакрываюць пераважна кантынентальныя адклады. Паміж платформавай і геасінклінальнай абласцямі — тэктанічныя ўпадзіны Арынока, Гран-Чака, Ла-Плата; паміж Андамі, Гвіянскім і Заходне-Бразільскім шчытамі — Амазонская ўпадзіна. Упадзіны запоўнены марскімі адкладамі і прадуктамі разбурэння гор. Платформы пачалі фарміравацца ў дакембрыі, у кембрыі злучыліся ў адзін масіў. У трыясе ў басейне р. Парана ўтварыліся разломы і адбыліся вывяржэнні базальтавых лаў. === Горны захад === ==== Пустыня Атакама ==== {{Асноўны артыкул|Атакама}} ==== Эль-Ніньё ==== {{main|Эль-Ніньё}} === Раўнінны ўсход === Нізінныя раўніны — Арынокская, Амазонская і Ла-Плата — займаюць на мацерыку значныя прасторы. Амаль плоская паверхня гэтых раўнін спрыяльная для адукацыі буйных рачных сістэм [[Амазонка|Амазонкі]], [[Арынока]] і [[Парана (рака)|Параны]] з шырокімі і глыбокімі рачнымі далінамі. Большую плошчу мацерыка займаюць Гвіянскае і Бразільскае пласкагор’і. Часта яны складаюцца з некалькіх плато. == Геалогія == Пасля распаду праконтинента [[Пангея]] тэрыторыя Паўднёвай Амерыкі ў мелавым перыядзе была з’яднана з Афрыкай, Аўстраліяй і Антарктыдай у складзе кантынента [[Гандвана]]. Пад канец мелавога перыяду Гандвана распалася, і да канца трацёвага перыяду Паўднёвая Амерыка была выспай. Тут існавала адменная фаўна, дзе дамінавалі [[нотаўнгуляты]]. Пасля ўватрэння перашыйку з Паўночнай Амерыкай прыток новай фаўны прывёў да амаль поўнага вымірання фаўны мясцовай. == Клімат == [[Клімат]] Паўднёвай Амерыкі абумоўлены размяшчэннем яе пераважна ў экватарыяльным і паўднёвым трапічным паясах. Характэрна вялікае і амаль раўнамернае (акрамя крайняга поўдня) паступленне сонечнага цяпла. Сезонныя кліматычныя адрозненні залежаць ад сонечнай радыяцыі, агульнай цыркуляцыі атмасферы, цэнтраў высокага ціску атмасферы. Пераважае экватарыяльная і мусонна-пасатная цыркуляцыя паветра з Атлантычнага акіяна. На захадзе Амазонскай нізіны вільготны экватарыяльны гарачы клімат без сухога перыяду, на ўсходзе Амазонскай нізіны — субэкватарыяльны, на поўдні — субтрапічны і ўмераны клімат. У паўночнай раўніннай частцы тэмпература паветра ўвесь год каля 20—28&nbsp;°C. Ападкаў 2000—3000 мм за год у басейне рэк Арынока і Амазонка. У студзені на Бразільскім пласкагор’і 20—28&nbsp;°C, у ліпені 12—25&nbsp;°C, на Лаплацкай нізіне адпаведна 20—24 і 8—16&nbsp;°C, у Патагоніі 12—23 і 3&nbsp;°C. Ападкаў на Бразільскім пласкагор’і ад 500 мм на паўночным усходзе да 2000 мм у большай частцы і да 3000 мм на паўднёвым усходзе, на Лаплацкай нізіне ад 500 мм да 1000 мм, у Патагоніі каля 250 мм. Снегавая лінія ў гарах экватарыяльнай зоны на вышыні каля 5 тыс. м, на поўдні на вышыні каля 1000—1200 м. Максімум ападкаў — да 10000 мм у гарах на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]], да 7000 мм на поўдні [[Чылі]]; на ўзбярэжжах [[Перу]] і Паўночнага Чылі (у [[пустыня Атакама|пустыні Атакама]]) менш за 100 мм за год. == Унутраныя воды == Паводле велічыні гадавога сцёку Паўднёвая Амерыка займае 2-е месца ў свеце — каля 20 % сцёку рэк Зямлі (каля 7900 км³/год), паводле сярэдняга слоя сцёку (440 мм) на 1-м месцы ў свеце. Больш за 90 % тэрыторыі мацерыка адносіцца да басейна Атлантычнага акіяна. Найбольшыя рэкі: [[Амазонка]] (самая мнагаводная і вялікая паводле плошчы басейна ў свеце), [[Арынока]], [[Парана (рака)|Парана]] з [[Парагвай (рака)|Парагваем]], Сан-Франсіску, Магдалена. Пераважае дажджавое жыўленне рэк, на поўдні Патагоніі снегавое, у Андах месцамі ледавіковае. У экватарыяльных раёнах летнія дажджавыя паводкі і памяншэнне расходаў зімой. Пастаянна паўнаводныя рэкі на захадзе Амазонскай нізіны і на поўдні Бразільскага нагор’я. Максімум сцёку рэк позняй вясной і летам у [[Патагонія|Патагоніі]] і Сярэднім Чылі. На поўначы Чылі ў пустыні Атакама сцёк толькі перыядамі. Буйныя азёры [[Маракайба (возера)|Маракайба]] (на поўначы), [[Тытыкака]] (на вышыні 3812 м) і інш. У Андах ледавікі (больш за 20 тыс. км²), найбольшыя на поўдні і на [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]]. == Палітычны падзел == [[Файл:Non-Native American Nations Control over South America 1700 and on.gif|thumb|201px|Палітычная гісторыя Паўднёвай Амерыкі з 1700 па 1975 год.]] {| class="standard" |- bgcolor="#ececec" style="text-align:center;" ! Краіны і тэрыторыі ! Плошча (км²) ! Насельніцтва<br />(на [[1 ліпеня]] [[2008]]) ! Шчыльнасць насельніцтва<br />(на км²) |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | align="right" | 2 766 890 | align="right" | 40 677 348 | align="right" | 14,3 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Балівія}} | align="right" | 1 098 580 | align="right" | 8 857 870 | align="right" | 8,1 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Бразілія}} | align="right" | 8 514 877 | align="right" | 191 908 598 | align="right" | 22,0 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | align="right" | 912 050 | align="right" | 26 414 815 | align="right" | 27,8 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Гаяна}} | align="right" | 214 970 | align="right" | 770 794 | align="right" | 3,6 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Калумбія}} | align="right" | 1 138 910 | align="right" | 45 013 674 | align="right" | 37,7 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Парагвай}} | align="right" | 406 750 | align="right" | 6 347 884 | align="right" | 15,6 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Перу}} | align="right" | 1 285 220 | align="right" | 27 925 628 | align="right" | 21,7 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Сурынам}} | align="right" | 163 270 | align="right" | 438 144 | align="right" | 2,7 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Уругвай}} | align="right" | 176 220 | align="right" | 3 477 778 | align="right" | 19,4 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Фалклендскія астравы}} (спорныя паміж [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніей]] і [[Аргенціна]]й) | align="right" | 12 173 | align="right" | 2 967 | align="right" | 0,24 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Французская Гвіяна}} ([[Францыя]]) | align="right" | 91 000 | align="right" | 209 000 | align="right" | 2,1 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Чылі}} | align="right" | 756 950 | align="right" | 16 454 143 | align="right" | 21,1 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Эквадор}} | align="right" | 283 560 | align="right" | 13 927 650 | align="right" | 47,1 |- | style="text-align:left;" |{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы}} ([[Вялікабрытанія]]) | align="right" | 3 093 | align="right" | 20 | align="right" | 0 |- class="highlight" | align="left" | '''Усяго''' | align="right" | '''17 824 513''' | align="right" | '''382 426 293''' | align="right" | '''21,5''' |} Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы не маюць пастаяннага насельніцтва. Выспы прыналежаць Вялікабрытаніі, адносяцца да заморскай самакіраванай тэрыторыі Фалклэндскіх астравоў. '''Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы лічацца часткай ''Антарктыкі''.''' == Палітыка == [[Файл:Flag of Mercosur (Portuguese).svg|border|thumb|left|right|150px|Эмблема арганізацыі [[Меркасур]] ([[Партугальская мова|на партугальскай]]).]] На палітычнай арэне пачало XXI стагоддзя ў Паўднёвай Амерыцы адзначана прыходам сіл левага кірунку, [[сацыялізм|сацыялістычныя]] лідары абраны ў такіх краінах, як [[Чылі]], [[Уругвай]], [[Бразілія]], [[Аргенціна]], [[Эквадор]], [[Балівія]], [[Парагвай]] і [[Венесуэла]]. На фоне гэтага ў Паўднёвай Амерыцы паўсюдна заўважнае развіццё рынкавай эканомікі і міжнароднай супрацы, так, прыкладам, былі створаны арганізацыі ''МЕРКАСУР'' і ''[[Андская супольнасць]],'' мэтай якіх з’яўляецца свабоднае перасоўванне грамадзянаў, эканамічнае развіццё, здыманне мытных пошлін і палітыка агульнай абароны. [[Файл:Flag of South America (proposal).svg|border|thumb|right|250px|Сцяг [[УНАСУР]].]] З [[2004]] года існуе і развіваецца ''[[Саюз паўднёваамерыканскіх нацый]],'' таксама вядомы як ''УНАСУР'' — арганізацыя, што аб’ядноўвае ў сябе амаль усе краіны Паўднёвай Амерыкі, ствараная па мадэлі [[Еўрасаюз]]а. У рамках саюза створаны кансультацыйны ''Паўднёваамерыканскі савет абароны,'' плануецца стварэнне агульнага парламента<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7677000/7677446.stm Би-би-си | В мире | В Южной Америке появится региональный парламент]</ref>, а таксама стварэнне адзінага рынку і ліквідацыя мытных тарыфаў паміж краінамі-ўдзельніцамі. == Дэмаграфія == {{Галоўная|Лацінаамерыканцы}} === Этнічныя групы === [[Файл:Filhas-de-santo moradoras do terreiro.jpeg|left|thumb|Цемнаскурыя бразільянкі.]] Чатыры асноўныя групы засялілі Паўднёвую Амерыку — [[індзейцы]], жыхары кантынента да прыходу Калумба; [[іспанцы]] і [[партугальцы]], якія пераважалі на кантыненце з 16 стагоддзя да пачатку 19 стагоддзя; афрыканскія нявольнікі; імігранты, якія прыбылі пасля атрымання незалежнасці лацінаамерыканскімі краінамі, пераважна [[немцы]] і выхадцы з [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], але таксама ліванцы, жыхары [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] і [[японцы]]<ref name="Britannica 2006">''Britannica''. Настольная энциклопедия в 2-х т. Т. 2. — Москва, 2006.</ref>. У такіх краінах, як Калумбія, Эквадор, Парагвай і Венесуэла ў дэмаграфічным плане пераважаюць метысы (нашчадкі шлюбаў іспанцаў і тубыльнага насельніцтва). Толькі ў дзвюх краінах (Перу і Балівіі) індзейцы ўтвараюць большасць. У Бразіліі, Калумбіі і Венесуэле жыве значная колькасць насельніцтва афрыканскага паходжання. У такіх дзяржавах, як Аргенціна, Уругвай, Чылі і Бразілія большасць насельніцтва мае еўрапейскае паходжанне, з іх у першых дзвюх большасць насельніцтва — нашчадкі выхадцаў з Іспаніі і Італіі. На поўдні і паўднёвым усходзе Бразіліі жывуць нашчадкі партугальцаў, немцаў, італьянцаў і іспанцаў. Чылі прыняла хвалю эміграцыі з Іспаніі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, Аўстрыі, Швейцарыі, Скандынавіі, Грэцыі і Харватыі на працягу XVIII і напачатку XX стагоддзяў. У гэтай краіне жыве, па розных дадзеных, ад 1 600 000 (10 % насельніцтвы) да 4 500 000 (27 %) выхадцаў з [[Басконскія землі|краіны баскаў]]. 1848 быў годам масавай іміграцыі немцаў (таксама аўстрыйцаў і швейцарцаў) і, часткова, французаў, галоўным чынам, у паўднёвыя раёны краіны, дагэтуль зусім незаселеныя, але багатыя прыродай і карыснымі выкапнямі. Гэта іміграцыя немцаў працягнулася пасля першай і другой сусветных войн такім чынам, што сёння каля 500 000 чылійцаў маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, каля 5 % насельніцтвы Чылі — нашчадкі выхадцаў імігрантаў-хрысціянаў з Сярэдняга Усходу (палестынцы, сірыйцы, ліванцы, армяне). Таксама каля 3 % насельніцтвы Чылі — генетычныя харваты. Нашчадкі грэкаў складаюць каля 100 000 чалавек, большасць з іх жыве ў [[Сант’яга]] і [[Антафагаста|Антафагасце]]. Каля 5 % насельніцтва — французскага паходжання. Ад 600 000 да 800 000 — італьянскага. У Бразілію немцы імігравалі, галоўным чынам, на працягу XIX і XX стагоддзяў у сувязі з палітыка-сацыяльнымі падзеямі на радзіме. Сёння каля 10 % бразільцаў (18 млн) маюць нямецкае паходжанне. Апроч таго, Бразілія — краіна Лацінскай Амерыкі, дзе жыве найвялікі лік этнічных украінцаў (1 млн). Этнічныя меншасці ў Паўднёвай Амерыцы таксама прадстаўлены арабамі і японцамі ў Бразіліі, кітайцамі ў Перу і індыйцамі ў Гаяне. === Мовы === [[Файл:Languages of South America.svg|міні|left|Афіцыйныя мовы дзяржаў і тэрыторый Паўднёвай Амерыкі.]] [[Файл:Map-Most Widely Spoken Native Languages in Latin America.png|міні|200px|Арэал індзейскіх моў у Лацінскай Амерыцы: {{legend|#39f|'''кечуа'''}} {{legend|#ff3|'''гуарані'''}} {{legend|#f93|'''аймара'''}} {{legend|#001|'''мапучэ'''}}]] Найболей пашыранымі мовамі Паўднёвай Амерыкі з’яўляюцца [[партугальская мова|партугальская]] і [[Іспанская мова|іспанская]]. На партугальскай мове размаўляе [[Бразілія]], насельніцтва якой складае каля 50 % насельніцтва гэтага кантынента. [[Іспанская мова]] з’яўляецца афіцыйнай мовай большасці краін гэтага кантынента. Таксама ў Паўднёвай Амерыцы тлумачацца і на іншых мовах: у [[Сурынам]]е гавораць па-галандску, у Гаяне — па-англійску, а ў Французскай Гвіяне — адпаведна па-французску. Нярэдка можна пачуць і [[Індзейскія мовы Паўднёвай Амерыкі|тубыльныя мовы індзейцаў]]: [[Мова кечуа|кечуа]] ([[Эквадор]], [[Балівія]] і [[Перу]]), [[гуаранійскія мовы|гуарані]] ([[Парагвай]] і [[Балівія]]), [[Аймара (мова)|Аймара]] ([[Балівія]] і [[Перу]]) і [[араўканская мова]] (поўдзень [[Чылі]] і Аргенціны). Усе яны (апроч апошняга) маюць афіцыйны статус у краінах свайго моўнага арэала. Бо значную дзель насельніцтва Паўднёвай Амерыкі складаюць выхадцы з Еўропы, многія з іх дагэтуль захоўваюць сваю мову, найболей пашыранымі з іх з’яўляюцца італьянская і нямецкая мовы ў такіх краінах як Аргенціна, Бразілія, Уругвай, Венесуэла і Чылі. Самымі папулярнымі вывучанымі замежнымі мовамі ў краінах Паўднёвай Амерыкі з’яўляюцца англійская, французская, нямецкая і італьянская. == Эканоміка == [[Файл:Banco del Sur.jpg|thumb| [[Рафаэль Карэа]], [[Эва Маралес]], [[Нестар Кіршнер]], [[Крысціна Фернандас дэ Кіршнер|Крысціна Фернандас]], [[Луіс Інасіу ды Сілва]], [[Оскар Ніканор Дуартэ Фрутас|Ніканор Дуартэ Фрутас]] і [[Уга Чавес]] на падпісанні дакументаў пра ўстанову Банка Поўдня.]] У паслякрызісныя 2010—2011 гады эканоміка краін Лацінскай Амерыкі паказала сур’ёзныя тэмпы ўзросту, апераджальныя сярэднесусветныя: у 2010 годзе ўзрост склаў 6 %, а прагноз на 2011 год кажа пра 4,7 %<ref>{{Cite web |url=http://www.buenolatina.ru/news.php?id=972 |title=BuenoLatina. Латинская Америка: Cepal прогнозирует рост экономики в 2011 году на 4,7 % |access-date=4 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307015641/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=972 |archive-date=7 сакавіка 2012 |url-status=dead }}</ref>. З-за гістарычна высокай [[інфляцыя|інфляцыі]] ушануй ва ўсіх краінах Паўднёвай Амерыкі, [[адсоткавая стаўка|адсоткавыя стаўкі]] застаюцца высокімі, яны, зазвычай, удвая больш, чым у Злучаных Штатах. Прыкладам, адсоткавая стаўка каля 22 % у Венесуэле і 23 % у Сурынаме. Выняткам з’яўляецца [[Чылі]], якая ўжыццяўляе эканамічную палітыку свабоднага рынку з усталяваннем ваеннай дыктатуры ў 1973 годзе і актыўна нарошчвае сацыяльныя выдаткі з моманту аднаўлення дэмакратычнага кіравання напачатку 1990-х. Гэта прывяло да эканамічнай стабільнасці і адсоткавых ставак на нізкім роўні. Паўднёвая Амерыка належыць на экспарт тавараў і прыродныя рэсурсы. Бразілія (сёмая па велічыні эканоміка ў свеце і другая па велічыні ў Амерыцы) лідаруе ў агульным аб’ёме экспарту $ 137.8 млрд дол. ЗША , потым Чылі $ 58.12 млрд і Аргенціна з 46.46 млрд дол. ЗША<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=CIA - The World Factbook - Rank Order - Exports |publisher=Cia.gov |date=2009-04-09 |access-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004073036/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//rankorder/2078rank.html |archive-date=4 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}</ref>. [[Эканамічны разрыў]] паміж багатымі і беднымі ў большасці паўднёваамерыканскіх краін лічыцца большым, чым на большасці іншых кантынентаў. У Венесуэле, Парагваі, Балівіі і многіх іншых краінах Паўднёвай Амерыкі, самыя багатыя 20 % валодаюць больш 60 % багаццяў краіны, тым часам як найбольш бедныя 20 % валодаюць менш чым 5 %. Такі шырокі разрыў можна ўбачыць у многіх буйных паўднёва-амерыканскіх гарадах, дзе часовыя хаціны і [[трушчобы]] стаяць шэрагам з [[вежа маёр|хмарачосамі і апартаментамі класа люкс]]. {| class="wikitable sortable" border="1" style="font-size:85%" |- ! Краіны ! List of countries by GDP (nominal)|ВУП (намінальны) у 2009<ref>[http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP.pdf Source]</ref> ! List of countries by GDP (PPP)|ВУП у 2009<ref name=PPP_GDP>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html Source] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html |date=24 красавіка 2013 }}</ref> ! List of countries by GDP (PPP) per capita|ВУП на душу насельніцтва ў 2009<ref name=PPP_GDP /> !colspan=2 | ІРЧП в 2007<ref name="UN">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G|publisher=The United Nations|access-date=2009-10-05|archive-url=https://www.webcitation.org/616iJcJnD?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|archive-date=21 жніўня 2011|url-status=live}}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | {{Nts|326474}} | {{Nts|572860}} | {{Nts|14413}} | {{increase}} || {{Nts|0.866}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Балівія}} | {{Nts|17413}} | {{Nts|43424}} | {{Nts|4330}} | {{increase}} || {{Nts|0.729}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | {{Nts|1572590}} | {{Nts|1981642}} | {{Nts|10325}} | {{increase}} || {{Nts|0.813}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Чылі}} | {{Nts|169573}} | {{Nts|243044}} | {{Nts|14510}} | {{increase}} || {{Nts|0.878}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Калумбія}} | {{Nts|269654}} | {{Nts|400300}} | {{Nts|8215}} | {{increase}} || {{Nts|0.807}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Эквадор}} | {{Nts|52572}} | {{Nts|106993}} | {{Nts|7685}} | {{increase}} || {{Nts|0.806}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Фалклендскія астравы}} | {{Nts|?}} | {{Nts|75}} | {{Nts|25000}} | || N/A |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Французская Гвіяна}} ([[Францыя]]) | {{Nts|3524}}<ref name=French_Guiana>{{fr icon}} {{cite web|url=http://prod-afd.afd.zeni.fr/jahia/webdav/site/cerom/users/admin_cerom/public/Pdf/CR2006_guy.pdf|title=Les comptes économiques de la Guyane en 2006 : premiers résultats|author=[[INSEE]]-CEROM|access-date=2008-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216020110/http://prod-afd.afd.zeni.fr/jahia/webdav/site/cerom/users/admin_cerom/public/Pdf/CR2006_guy.pdf|archive-date=16 лютага 2008|url-status=dead}}</ref> | N/A | {{Nts|2300}} (nominal, 2007)<ref name=French_Guiana /> | || N/A |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Гаяна}} | {{Nts|1130}} | {{Nts|3082}} | {{Nts|4035}} | {{increase}} || {{Nts|0.729}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Парагвай}} | {{Nts|16006}} | {{Nts|29403}} | {{Nts|4778}} | {{increase}} || {{Nts|0.761}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Перу}} | {{Nts|127598 }} | {{Nts|245883}} | {{Nts|8580}} | {{increase}} || {{Nts|0.806}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Сурынам}} | {{Nts|2984}} | {{Nts|4436}} | {{Nts|8323}} | {{increase}} || {{Nts|0.769}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Уругвай}} | {{Nts|32262}} | {{Nts|42543}} | {{Nts|13294}} | {{increase}} || {{Nts|0.865}} |- | style="text-align:left;" | {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | {{Nts|319443}} | {{Nts|335200}} | {{Nts|12785}} | {{increase}} || {{Nts|0.844}} |} == Турызм == [[Файл:Copacabana (Rio de Janeiro) 330.jpg|thumb|right|Від на [[Капакабана|Пляж Капакабана]], у бразільскім горадзе [[Рыа-дэ-Жанэйра]], адным з асноўных турыстычных цэнтраў у свеце.]] Турызм робіцца ўсё важнейшай крыніцай прыбытку для многіх краін Паўднёвай Амерыкі<ref>{{cite web|url=http://bigtravelweb.com/travel/2008/10/13/tourism-trends-visitor-numbers/|title=Bigtravelweb|publisher=Bigtravelweb|date=2008-10-13|access-date=2009-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/618XKtopj?url=http://bigtravelweb.com/travel/2008/10/13/tourism-trends-visitor-numbers/|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><ref>[http://bibemp2.us.es/turismo/turismonet1/economia%20del%20turismo/turismo%20zonal/america%20del%20sur/tourism%20and%20economic%20growth%20in%20latin%20america.pdf Latin American tourism growth] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325002145/http://bibemp2.us.es/turismo/turismonet1/economia%20del%20turismo/turismo%20zonal/america%20del%20sur/tourism%20and%20economic%20growth%20in%20latin%20america.pdf |date=25 сакавіка 2009 }}</ref>. Гістарычныя помнікі, архітэктурныя і прыродныя дзівы, размаіты асартымент прадуктаў сілкавання і культуры, маляўнічыя гарады, і ўзрушальныя ландшафты прыцягваюць мільёны турыстаў кожны год у Паўднёвую Амерыку. Некаторыя з найболей наведвальных месцаў у рэгіёне: [[Мачу-Пікчу]], [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Салвадор]], [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]], [[Буэнас-Айрэс]], [[Сан-Паўлу]], [[Куска]], [[Картахена (Калумбія)|Картахена]], трапічныя лясы [[Амазонія|Амазоніі]], вадаспад [[Анхель]], [[Галапагоскія астравы]], [[востраў Маргарыта]], возера [[Тытыкака]] і рэгіён [[Патагонія]]<ref>{{cite web|url=http://gosouthamerica.about.com/od/topdestinations/tp/Attractions2006.htm|title=Top attractions|publisher=Gosouthamerica.about.com|date=2007-12-04|access-date=2009-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/65AkRrLyh?url=http://gosouthamerica.about.com/od/topdestinations/tp/Attractions2006.htm|archive-date=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. == Культура == [[Файл:Fiesta Palenque.jpg|thumb|[[Фіеста]] у Пялюшцы. Афра-калумбійскія традыцыі ад [[Сан-Базіліа-дэ-Паленке]], шэдэўр вуснай і нематэрыяльнай спадчыны чалавецтва з 2005 года.]] На культуру паўднёваамерыканцаў зрабілі ўплыў гістарычныя сувязі з Еўропай, асабліва з [[Іспанія]]й і [[Партугалія]]й, а таксама — [[масавая культура]] са Злучаных Штатаў Амерыкі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Паўднёвая Амерыка}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Южная_Америка/|Паўднёвая Амерыка}} * [http://sobrechile.org/articulo.php?tema=economia&id=srednii_klass Сярэдні клас у Паўднёвай Амерыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130618155354/http://sobrechile.org/articulo.php?tema=economia&id=srednii_klass |date=18 чэрвеня 2013 }} * {{cite web |author = [[Аляксандр Скрамніцкі|Скромницкий А.]], [[Віктар Талах|Талах В.]] |url = http://kuprienko.info/a-skromnitsky-enciclopedia-de-la-america-del-sur-de-16-17-siglos-parte-1-tomo-2-cronicas-documentos-al-ruso/ |title = Энциклопедия доколумбовой Америки. Часть 1. Южная Америка. Том 2. Источники XVI-XVII веков по истории Южной Америки: Хроники. Документы. |publisher = www.kuprienko.info (А. Скромницкий) |datepublished = 2012-02-11 |access-date = 2012-03-11 |archive-url = https://www.webcitation.org/67wBvhOq8?url=http://kuprienko.info/a-skromnitsky-enciclopedia-de-la-america-del-sur-de-16-17-siglos-parte-1-tomo-2-cronicas-documentos-al-ruso/ |archive-date = 26 мая 2012 |url-status = live }} {{Паўднёвая Амерыка}} {{Рэгіёны}} {{Кантыненты}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Кантыненты}} [[Катэгорыя:Паўднёвая Амерыка| ]] [[Катэгорыя:Кантыненты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9vxsqayc79t5qp9azpx1wlw4ga9dl5u 0 15187 5201222 5190609 2026-09-17T07:19:50Z Voūk12 159072 /* Паход 1203 года */ 5201222 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = князь полацкі | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = да 1184 | перыядканец = 1216 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Усяслаў Васількавіч]] | пераемнік = магчыма, [[Васілька Валадаравіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Уладзімір''' (каля 1140-х — {{ДС|||1216}}, [[Полацк]]) — [[Князі полацкія|князь полацкі]]{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} (да 1184—1216). == Праблемы атаяснення == Полацкі князь Уладзімір (''Woldemaro de Ploceke'') з тытулам ''magnus rex'' вядомы толькі з «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Лівоніі]]» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]], летапісы яго не згадваюць, але гістарычнасць асобы пэўная. Думку пра Уладзіміра як сына менскага князя [[Валадар Глебавіч|Валадара Глебавіча]] бадай першым выказаў [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалай Карамзін]], але адначасова атаясняў яго з [[Васілька Валадаравіч|Васількам Валадаравічам]], згаданым пад 1186 годам. Абгрунтаваў гэту гіпотэзу [[Петэр Андрэас Мунк]] у 1850 годзе, ён супаставіў «''братоў каралевы [[Сафія Валадараўна|Сафіі [Валадараўны]]]''», якія «''са славай трымаюць стырно ўлады каралеўства і да сёння''» з «{{нп5|Genealogia Regum Danorum|Генеалогіі дацкіх каралёў|pl|Genealogia Regum Danorum}}» канца XII ст. са звесткамі «Хронікі Лівоніі» і выказаў здагадку, што Уладзімір — адзін з братоў дацкай каралевы. Таксама ў 1850 годзе і [[Карл Хрысціян Рафн|Карл Рафн]] выказаў думку, што Уладзімір сын Валадара і, «магчыма», брат Васількі Валадаравіча. [[Міхаіл Аляксандравіч Таўбэ|Міхаіл Таўбэ]] далучаўся да такога атаяснення, але ў пярэчанне «Хронікі Лівоніі» адносіў княжанне Уладзіміра Валадаравіча да пазнейшага часу.<!--Такое атаясненне Арцыбашаў.--> З сучасных даследчыкаў аналагічную Карамзіну-Мунку-Рафну версію выказаў [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Аляксандр Назарэнка]] з такой самай аргументацыяй{{sfn|Назаренко|2001|с=590}}. Да думкі пра паходжанне Уладзіміра з менскіх Глебавічаў схіляўся [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Леанід Аляксееў]]. У 1935 годзе Таўбэ налічыў ужо прынамсі дзевяць версій атаяснення Уладзіміра і ўсе прызнаў няўдалымі. Некаторыя гісторыкі выказвалі свае думкі наконт розных версій, але лічылі пытанне не вырашаным або невырашальным. [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Сяргей Салаўёў]] у кантэксце падзей згадваў толькі «полацкага князя» без імя. [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] лічыў, што Уладзімір быў «пераемнікам» Усяслава Васількавіча на стальцы, але называў яго без імя па бацьку{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161-163}}. [[Эрнест Іванавіч Бонель|Эрнест Бонель]] лічыў Уладзіміра сынам полацкага князя [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]], такую ж думку выказаў і [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]]{{sfn|Данилевичъ|1896|с=108-109}}, але тут жа ў заўвагах назваў яе «не заснаванай ні на чым»{{sfn|Данилевичъ|1896|с=109, прим. 79}}, аднак, такой версіі трымаліся і пазнейшыя гісторыкі [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Алег Рапаў]]{{Sfn|Рапов|1977|с=64}}, [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]{{sfn|Насевіч|1993|с=143}} і іншыя. [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі|Эдуард Загарульскі]]{{sfn|Загорульский|1994|с=15}} і [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгенія Назарава]]{{sfn|Назарова|2014a|с=134}} лічылі яго братам Усяслава Васількавіча. [[Мікалай Пятровіч Лыжын|Мікалай Лыжын]] прапаноўваў атаясненне з {{нп5|Уладзімір Рурыкавіч|Уладзімірам Рурыкавічам|ru|Владимир Рюрикович}}{{sfn|Лыжин|1858|}}, але той нарадзіўся толькі ў 1187 годзе{{sfn|Довнар-Запольский|1891|с=161}}. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|Мікалай Баўмгартэн]] прапаноўваў лічыць Уладзіміра сынам менскага і полацкага князя [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава Глебавіча]]. Некаторыя атаясненні грунтуюцца на думцы пра памылку Генрыха Латвійскага, які мог назваць ''Вальдэмарам'' князя з іншым імем. Такую магчымасць, але адносна не Уладзіміра, а іншага князя, дапускаў Сяргей Салаўёў. Аднак, як заўважыў [[Сяргей Аляксандравіч Анінскі|Сяргей Анінскі]], гэта «''зусім не пасуе той дбайнасці, з якою Генрых перадае іншамоўныя імёны''» і ў выпадку Салаўёва ёсць уплывам звестак Тацішчава з «Аповесці пра Святохну», спробай упісаць іх у гістарычны кантэкст. Пагатоў, Генрых называе полацкага князя Вальдэмарам не аднойчы, а чатыры разы. Таксама прапануюць атаясненні з асобамі, чые імёны маглі быць формай ад імя Уладзімір. [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Мікола Ермаловіч]] думаў, што гэта [[Валодша]], якога ён лічыў сынам [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалода-Васіля]]. Яўгенія Назарава варыятыўна называла князя Валадаром Васількавічам{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}, таксама і Загарульскі{{sfn|Загорульский|1994|с=15}}. [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|Ізмаіл Сразнеўскі]] наогул прапаноўваў атаясняць Уладзіміра з менскім князем Валадаром Глебавічам, што аднак храналагічна неверагодна. Асобнае месца займаюць звесткі [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Васіля Тацішчава]], іх крыніцай ён называў свае выпіскі з [[Полацкі летапіс|Полацкага летапісу]], цяпер не вядомага. Паводле першай рэдакцыі адной выпіскі, у 1182 годзе «''Васілька драгіцкі, не пагадзіўшыся з Уладзімірам мінскім, сабраў ляхаў і мазаўшан, ішоў да [[Брэст|Бярэсця]], дзе яго Уладзімірка сустрэў на [[Буг]]у з палачанамі і дручанамі, даў полк каля Буга ракі, але шмат страціўшы людзей, уцёк да Менску. А Васілька з ляхамі, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і баяўся сам сідзець тут, пакінуў ляхаў з братам жонкі сваёй. А Уладзімірка, сабраў людзей, прыйшоў, Бярэсце ўзяў і ляхаў многіх забіў, і іншых на окуп адпусціў і пайшоў на Васільку. І дайшоў да яго на Нуры за [[Драгічын (Польшча)|Драгічыным]], дзе з ім ляхаў было і мазаўшан шмат, і біўся ад раніцы да палудня. І пачалі адступаць, і Васілька ўцёк да цесця, які неўзабаве прыйшоў з вялікім войскам і Уладзімірку прагнаў. А Васілька не маў чым ляхам заплаціць, бо Уладзімірка ўвесь статак парабаваў і гарады яго разарыў, аддаў цесцю гарады свае па сабе, бо дзяцей не меў. І так зведзены быў Васілька цесцем сваім, але Раман Васільку і з цесцем выгнаў''». Пра далейшыя падзеі Тацішчаў не паведамляе. У другой рэдакцыі тэксту Тацішчаў дадаў больш дэталяў, а таксама імёны па бацьку абодвум князям — Васільку Яраполчычу і Уладзімірку Валадаравічу (''Владимирко Володаревич''). Аднак, пра Уладзіміра як полацкага князя ў Тацішчава нічога няма. У свой час [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]] выказаў думку, што ўсе звесткі Тацішчава ў першай рэдакцыі больш надзейныя, а ў другой рэдакцыі зазналі аўтарскіх змен, дапаўненняў і рэканструкцый. Даследчыкі, якія давяраюць выпісцы, лічаць яе пацвярджэннем, што полацкі князь Уладзімір быў сынам менскага князя Валадара. Іншыя даследчыкі не давяраюць звесткам, лічаць іх адной з «рэканструкцый» Тацішчава. Такім чынам, згадка ў выпісцы Тацішчава князя з такім самым імем, што прапаноўвалі і Мунк з Назарэнкам, можа быць толькі супадзеннем. Яшчэ Карамзін, які лічыў магчымым, што полацкі князь Уладзімір быў Валадаравічам, адначасова лічыў несапраўднымі звесткі Тацішчава пра менскага князя Уладзімірку Валадаравіча. Паводле другой выпіскі Тацішчава, г. зв. «Аповесці пра Святохну», даследчыкі, якія ёй вераць, прапануюць яшчэ адно атаясненне — з [[Уладзімір-Войцех|Уладзімірам-Войцехам]], паводле «Аповесці…», малодшым сынам полацкага князя [[Барыс Давыдавіч|Барыса Давыдавіча]]. У атаясненні, аднак, ёсць унутраныя супярэчнасці з самой «Аповесцю…». У сапраўднасці гэтай выпіскі таксама сумняюцца, так, на думку Мікалая Лыжына, яна магчыма была [[памфлет]]ам Тацішчава на апанаванне іншаземцамі расійскага імператарскага двара яго часу{{sfn|Лыжин|1858|}}. Таксама ёсць даследчыкі, якія лічаць, што полацкіх князёў Уладзіміраў было два, першы згадваецца Генрыхам пад 1184 годам, другі — пад 1216 годам, а паміж імі быў іншы або іншыя полацкія князі, якіх Генрых называе без імёнаў «полацкімі каралямі». Гэтыя даследчыкі звычайна не робяць спроб ідэнтыфікацыі абодвух Уладзіміраў. Ёсць і блізкі да такога падыход, калі пад 1184 і 1216 гадамі лічаць згаданым аднаго Уладзіміра, але ў прамежкавым часе мяркуюць безыменных полацкіх князёў. Так, паводле [[Яўгенія Львоўна Назарава|Яўгеніі Назаравай]], магчыма, Генрых аб’яднаў у «вобразе» Уладзіміра двух полацкіх князёў — Усяслава Васількавіча пад 1184 годам і «нейкага» Уладзіміра, які княжыў у пачатку XIII ст.{{sfn|Назарова|2014b|с=135}}, аднак, даследчыца непаслядоўная нават у межах аднаго выдання, старонкай раней пад 1184 і 1216 гадамі яна называе полацкім князем «Уладзіміра або Валадара Усяславіча»{{sfn|Назарова|2014a|с=134}}. Аднак, Генрых згадвае полацкага князя з імем Уладзімір чатыры разы — пад 1184, 1206, 1208 і 1216 гадамі — таму, меркаванае чаргаванне князёў было б болей складаным за тое, што апісваюць гэтыя даследчыкі. == Да 1184 года == Прынамсі з 1150-х гадоў менскія Глебавічы з пераменным поспехам змагаліся за полацкі сталец, іх асноўных супернікаў, віцебскіх Васількавічаў, падтрымлівалі смаленскія [[Расціславічы Смаленскія|Расціславічы]]. У 1181 годзе Васількавічы змянілі палітычную арыентацыю на чарнігаўскіх Ольгавічаў, удзельнічалі ў паходзе антысмаленскай кааліцыі на Друцк і з гэтай прычыны маглі страціць падтрымку Расціславічаў. Невядома, што адбывалася ў Полацку пасля паміж 1181—1184 гадамі. Але ў 1186 годзе смаленскія князі (названы [[Давыд Расціславіч|Давыд]] з сынам {{нп5|Мсціслаў Давыдавіч (князь смаленскі)|Мсціславам|ru|Мстислав Давыдович (князь смоленский)}}) з саюзнікамі — менскімі Глебавічамі (названы [[Васілька Валадаравіч]]) і друцкімі Барысавічамі (названы [[Усяслаў (князь друцкі)|Усяслаў]]), пайшлі на Полацк. Палачане сустрэлі іх на мяжы з вялікімі дарамі, напэўна, прынялі і нейкія ўмовы, бо князі згадзіліся на мір. На думку Пятнова, магчыма, па гэтых умовах Уладзімір і заняў полацкі сталец. Аднак, Уладзімір, быў полацкім князем ўжо ў 1184 годзе. Некаторыя даследчыкі бачаць у 1180-х гадах месца падзеям «Аповесці пра Святохну», якія сам Васіль Тацішчаў дае пад 1216 годам, але апісаныя акалічнасці адпавядаюць ранейшаму часу. На думку гэтых даследчыкаў, пасля пахода на Друцк у 1181 годзе і страты Васількавічамі падтрымкі Расціславічаў, магчыма, [[Усяслаў Васількавіч|Усяслава Васількавіча]] на полацкім стальцы змяніў [[Барыс Давыдавіч]]. Паводле «Аповесці…», Барыс быў стары і для ваенных спраў палачане запрашалі менскіх і друцкіх князёў, да 1184 года Барыс мог памерці і сталец заняў Уладзімір. Аднак сапраўднасць «Аповесці…» ставіцца пад сумнеў, як і ўсе ўнікальныя звесткі Тацішчава, і няма пэўнасці ці грунтуецца яна і наколькі на крыніцах або цалкам «сканструявана» гістарыёграфам. == Дзейнасць == === З 1184 года === Упершыню Уладзімір згаданы пад 1184 годам як полацкі князь, які дазволіў каталіцкаму манаху-немцу [[Мейнард]]у прапаведаваць сярод полацкіх даннікаў [[Лівы|ліваў]] у вусці [[Дзвіна|Дзвіны]]. У 1191 годзе неназваныя полацкія князі, напэўна, Уладзімір з Васількам, сустракаліся ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] з ноўгарадскім князем {{нп5|Яраслаў Уладзіміравіч (князь наўгародскі)|Яраславам Уладзіміравічам|ru|Ярослав Владимирович (князь новгородский)}} і дамовіліся пра сумесны паходзе на [[Літоўцы|літву]] або [[чудзь]] наступным годам. Магчыма, яны дамовіліся пра два сумесныя паходы — на літву і на чудзь, але план не ажыццявіўся — у 1192 годзе Уладзімір адзін хадзіў на літву, а наўгародцы і пскавічы на чудзь. Прычыны ўладзімірава паходу невядомы, літоўцы былі звычайнымі саюзнікамі менскіх князёў, магчыма, Уладзімір браў удзел у літоўскай міжусобіцы. Пазней Уладзімір выкарыстоўваў атрады літоўцаў. Узімку 1198—1199 гадоў літоўцы з палачанамі напалі на наўгародскі прыгарад Вялікія Лукі, спалілі горад і парабавалі ваколіцы. У адказ вялікае войска наўгародцаў, пскавічоў, [[Старая Ладага|ладажан]], [[Таржок|наваторжцаў]] пайшло на Полацк. Паслы палачан сустрэлі яго каля возера {{нп5|Каспля (возера)|Касплі|ru|Каспля (озеро)}} і задобрылі дарамі наўгародскага князя. У 1201 годзе, калі літоўцы пайшлі супраць [[земгалы|земгалаў]], Уладзімір уварваўся ў Літву і вымусіў літоўцаў вярнуцца ў свае межы. === Паход 1203 года === У 1203 годзе пачаўся адкрыты канфлікт Уладзіміра з немцамі ў Лівоніі{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, відаць, з прычыны адмовы біскупа [[Альберт фон Буксгёўдэн|Альбертам]] плаціць даніну, якую, імаверна, плацілі яго папярэднікі. Сам паход 1203 года нагадваў хутчэй збор даніны, а не ваенную кампанію. Войска Уладзіміра імаверна складалася з уласнай дружыны і дружын герцыкскага князя [[Усевалад (князь герцыкскі)|Усевалада]] і кукенойскага князя [[Вячка (князь кукенойскі)|Вячкі]]. На пачатку паход быў удалым, пасля аблогі замка [[Ікшкілэ|Ікскюль]], лівы, якія нядаўна прызналі ўладу біскупа, выплацілі патрабаваную даніну{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Але пад [[Гольм]]ам немцы з [[Арбалет|самастрэлаў]] паранілі шмат коней у палачан і Уладзімір не рызыкнуў пад абстрэлам перапраўляцца цераз Дзвіну. Палачане адступілі ад Гольма, але герцыкскі князь Усевалад з літоўцамі напаў на Рыгу і парабаваў яе ваколіцы. Напэўна, Уладзімір хацеў толькі напалохаць немцаў і часткова гэта ўдалося — біскуп Альберт прызнаў Уладзіміра ўладаром ліваў і выплаціў за іх даніну, але адмовіўся плаціць даніну за сябе, то-бок не прызнаў уладу полацкага князя над сабой. === Паход 1206 года === У 1206 годзе да Уладзіміра прыбыло ліўскае пасольства{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паслы скардзіліся на немцаў, што тыя не трымаюць міру, нападаюць на ліваў, прымушаюць да новай веры. Уладзімір разаслаў па Полацкай зямлі загад збіраць войска для вялікага паходу супраць немцаў. Князь хацеў на караблях і плытах спусціцца да [[Рыга|Рыгі]] і захапіць яе і адным разам выкінуць немцаў са сваіх уладанняў. Нейкім чынам пра пасольства ліваў даведаўся біскуп Альберт і паслаў да Уладзіміра пасольства на чале з Тэадорыхам, які ведаў Уладзіміра яшчэ з часоў Мейнарда. Дарогай на пасольства напалі літоўцы і адабралі дары для полацкага князя, але самі паслы дабраліся да Полацка. Прымаючы іх, Уладзімір вырашыў выкрыць хлусню немцаў, нібы яны не парушаюць міру і не нападаюць на ліваў. Для гэтага ён паклікаў і ліўскіх паслоў — тыя пацвердзілі свае словы. Князь загадаў немцам выйсці на двор і чакаць яго рашэння. Тэадорыху ўдалося паслаць Альберту вестку пра падрыхтоўку паходу. Альберт, калі даведаўся пра падрыхтоўку паходу Уладзімірам, затрымаў у Лівоніі [[крыжакі|крыжакоў]], што збіраліся вяртацца ў [[Германія|Германію]]. У сваю чаргу і Уладзімір даведаўся пра ўчынак Тэадорыха і адклаў вялікі паход на будучыню. Ён адпусціў Тэадорыха, а разам з ім адправіў у Ніжняе Падзвінне сваіх служэбнікаў, каб выслухалі абодва бакі — немцаў і ліваў, і вырашылі хто кажа праўду. Служэбнікі Уладзіміра спыніліся ў [[Кокнэсэ|Кукенойсе]], а разам з Тэадорыхам у Рыгу паслалі кукенойскага [[дыякан]]а Стэфана, каб паклікаць Альберта на разбіральніцтва 30 мая 1206 года да ракі [[Огрэ (рака)|Вогі]]. Альберт назваў служэбнікаў пасламі, прапанаваў ім прыехаць да яго ў Рыгу, як да уладара гэтай зямлі — ехаць на разбіральніцтва ён адмовіўся. Да прызначанага часу на Вогу сабралася вялікая колькасць ліваў. З Гольма на караблі прыбылі іх старэйшыны, што жылі ў гэтым замку. Па дарозе яны спрабавалі хітрасцю выманіць з Ікескуля немцаў, запрашаючы сесці на карабель, але немцы не пагадзіліся. Тады лівы, аб’ядналіся з летамі з [[Тарэйда|Тарэйды]] і [[Вейкала|Вейкалы]], напалі на Гольм і захапілі яго. Адсюль яны накіраваліся на Рыгу, але крыжакі, якія засталіся ў Рызе, лёгка разбілі ліваў і вярнулі сабе Гольм. Адмова Альберта прыбыць на разбіральніцтва, то-бок выяўленне самастойнасці, абурыла Уладзіміра, ён сабраў войскі і на караблях спусціўся ўніз па Дзвіне. Пры высадцы каля [[Ікшкілэ|Ікескуля]] шмат палачан немцы паранілі з самастрэлаў. Уладзімір не спрабаваў узяць гэты замак, а нечакана падышоў да Гольма і аблажыў яго. Некалькі дзён паміж немцамі і палачанамі доўжыўся бой. Крыжакі адбіваліся з самастрэлаў, палачане закідвалі замак стрэламі з [[лук]]аў. Палачане спрабавалі падпаліць умацаванні, расклалі вялікае вогнішча пад сценамі, але не мелі поспеху. Не дапамагла і [[баліста]], зробленая палачанамі на ўзор нямецкіх, бо зроблена была няўдала. Уладзімір планаваў захапіць Гольм, [[Ікшкілэ|Ікскюль]] і Рыгу{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}} — выгнаць немцаў з Ніжняга Падзвіння. Планы маглі здзейсніцца пакуль немцаў было мала, але падходзіў флот крыжакоў з Германіі, а на [[Саарэмаа|Эзелі]] высадзіўся дацкі кароль [[Вальдэмар II Пераможца|Вальдэмар]] -- суадносіны сіл змяніліся, Уладзімір адступіў. Такім чынам, у 1207 годзе ўся краіна ліваў — Лівонія, аказалася ва ўладзе крыжакоў, яны падступілі да межаў [[Кукенойскае княства|Кукейноскага княства]]. Кукенойскі князь Вячка перадаў палову свайго княства біскупу, але неўзабаве, калі даведаўся пра адплыцце крыжацкага войска ў Германію, расправіўся з немцамі ў пераданай біскупу палове замка. {{нп5|Трафей (здабыча)|Трафеі|ru|Трофей (добыча)}} Вячка адправіў Уладзіміру, паведаміў пра сыход крыжакоў з Лівоніі і прасіў аднавіць наступ. Аднак, сустрэчны вецер затрымаў караблі крыжакоў у вусці Дзвіны, яны даведаліся пра ўчынак Вячкі і вярнуліся адпомсціць. Вячка не чакаў падыходу крыжакоў, спаліў свой горад і сышоў на [[Русь]], крыжакі апанавалі Кукенойскім княствам цалкам. === Падзеі 1209 года === Пасля гэтага пад націскам крыжакоў аказаўся герцыкскі князь Усевалад. Восенню 1209 года крыжакі разбілі каля [[Герцыке]] ўсеваладаву дружыну і захапілі горад, князь выратаваўся на супрацьлеглым беразе Дзвіны і адтуль назіраў як гарыць замак і пасад, усеваладава жонка і дачка трапілі ў палон. Біскуп Альберт прапанаваў Усеваладу мір, вяртанне палонных і нарабаванага дабра, але той павінен быў перадаць біскупу частку княства, унікаць сувязяў з [[Язычніцтва|паганцамі]] (літоўцамі), паведамляць пра планы [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]] (палачан). Усевалад мог толькі згадзіцца з такімі ўмовамі. === Мір з біскупам у 1210 годзе === Вайна паміж Рыгай і Полацкам шкодзіла полацкаму гандлю, бо немцы кантралявалі вусце Дзвіны, а Уладзімір у сваю чаргу не дазваляў рыжскім купцам гандляваць у [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]]. У 1210 годзе да Уладзіміра прыбылі паслы біскупа на чале з рыцарам Арнольдам{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Ведаючы зацікаўленасць Полацка ў гандлі па Дзвіне, біскуп прапанаваў заключыць з Рыгаю мір і адкрыць рыжскім купцам доступ у свае ўладанні. Каб абмеркаваць умовы пагаднення, Уладзімір адправіў да Альберта заможнага чалавека Лудольфа са Смаленска. Гэта можа сведчыць, што за Уладзімірам стаяў і Смаленск, таксама зацікаўлены ў вольным гандлі па Дзвіне. Уладзіміра хвалявала ліўская даніна, якую Полацк страціў — біскуп Альберт згадзіўся выплачваць яе за ліваў. Гэта вяртала адносіны да стану 1203 года, але з улікам, што Полацк ужо страціў Кукенойс і пацярпелі яго інтарэсы ў Герцыке. Гэта дамова хоць і стала палёгкай полацкаму гандлю, але развязала рукі біскупу, цяпер ён мог ваяваць з [[эсты|эстамі]]. Зноў жа, біскуп згадзіўся плаціць даніну за ліваў, але не за сябе. Імаверна, на праўдзе біскуп не плаціў даніну і за ліваў, кажучы пра іх нежаданне служыць адразу двум гаспадарам. Магчыма, для вырашэння гэтага пытання Уладзімір паклікаў Альберта на сустрэчу. Планаваныя мэты сустрэчы невядомы, адбылася яна ў Герцыке. Спачатку ледзь не пачалася сутычка полацкай дружыны з васаламі біскупа, якую цудам прадухілілі. У выніку сустрэчы князь, прызнаў дэ-юрэ фактычнае валоданне біскупам зямлёй ліваў, перадаў ліваў біскупу. Пры гэтым было дамоўлена пра вольны гандаль па Дзвіне і сумесную ахову гандлёвых шляхоў, у тым ліку ад літоўцаў. Невядома якія планы адносна зямлі ліваў меў Уладзімір, магчыма, захоўваючы мір з біскупам ён дзейнічаў супраць яго праз герцыкскага князя Усевалада і літоўцаў. Тым самым 1210 годам літоўцы нападаюць на Рыгу, а ў 1211 годзе двойчы ваююць біскупскія ўладанні. У 1214 годзе біскуп перайшоў у наступ, абвінаваціў Усевалада, што той шмат гадоў не з’яўляецца да яго і заўсёды дапамагае літоўцам радай і справай. З біскупава блаславення немцы з летамі ў 1214 годзе пайшлі супраць Усевалада і хітрасцю завалодалі Герцыке. Горад разрабавалі, а жыхароў, якія не паспелі ўцячы ў замак, узялі ў палон. === Падзеі 1216 года === У 1216 годзе, пасля 10 красавіка да Уладзіміра звярнуліся эсты, каб ішоў ваяваць Рыгу і абяцалі адначасова пачаць вайну супраць ліваў і летаў, а таксама закрыць гавань каля {{нп5|Дзюнамюндскі манастыр|Дзюнамюндэ|ru|Даугавгривский монастырь}} ў вусці Дзвіны. Напэўна такога прыдатнага моманту чакаў Уладзімір, паводле Генрыха, ён паслаў ''«у Русь і Літву і склікаў вялікае войска з русінаў і літоўцаў»'', але раптоўна памёр, калі ўжо зайшоў на карабель, а войскі разыйшліся па сваіх землях.{{Sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}{{Sfn|Сагановіч|1998|}} == Пасля смерці Уладзіміра == Па смерці князя Уладзіміра паход на Рыгу не адбыўся. Паводле [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], тым часам смаленскі князь Мсціслаў Давыдавіч [[Літоўскія паходы да 1270 года|разбіў літоўцаў]], якія рабавалі ваколіцы Полацка. У 1217/1218 гадах Тацішчаў згадвае полацкага князя Васільку, удзельніка паходу на Галіч. Пазней Стрыйкоўскі не называў сярод ўдзельнікаў паходу на Галіч полацкага князя, але згадваў літоўцаў. Магчыма, [[Васілька Валадаравіч]], малодшы брат Уладзіміра, стаў полацкім князем па яго смерці і менавіта з войскамі Васількі і прыведзенымі ім літоўцамі адбылася згаданая Длугашам сутычка смалян, а потым Васілька павёў літоўцаў і пад Галіч. Аднак, гэта выключна гіпатэтычна. У 1222 годзе смаленскія князі захапілі Полацк, імаверна, гэта стала прычынай канчатковай страты Полацкам Лівоніі і прызнання герцыкскім князем Усеваладам нямецкай улады ў 1225 годзе. == У мастацтве == <gallery> Файл:Заір Азгур. Князь Уладзімір Полацкі.jpg|Скульптура «Князь Уладзімір Полацкі» (1943), [[Заір Азгур]] ([[Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]]) Файл:Татарнікаў. Валодша.jpg|Полацкі князь Уладзімір, пад імем Валодшы, ва ўяўленні [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Паўла Татарнікава]]. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Antiquités russes d’aprés les monuments historiques des Islandais et des anciens Scandinaves / С. C. Rafn. Copenhague, 1850—1852. T. 1-2. * ''[[Барыс Пашкевіч|Paszkiewicz B.]]'' O matce Lestka Bolesławica i początkach mennictwa mazowieckiego // Przegląd Historyczny, vol. 92 (2001), pp.&nbsp;1-14. — P. 12-13;<!-- Тут абсалютна нічога няма крытычнага, аўтар проста давярае звесткам Тацішчава безагаворачна, але даследуе не Полацк. --> * ''Sobolewski J. P.'' Wasylko Jaropełkowicz i Iziasław Jarosławowicz, dwaj książęta drohiccy z 2 poł. XII w. // Inter orientem et occidentem, studia z dziejów Europy Środkowo — Wschodniej ofiarowane prof. Janowi Tyszkiewiczowi w 40-lecie pracy naukowej. — Warszawa, 2002. — s. 77-88. — S. 80-81; * ''Michael v. Taube''. Russische u. Litauische Fuersten an der Duena zur Zeit der deutschen Eroberung Livlands (XII u. XIII Jahrh.) // Jahrbuecher fuer Kultur u. Geschichte d. Slaven, NF, Bd XI, Heft III—IV. — Breslau, 1935. * ''Алексеев Л. В.'' Полоцкая земля // Древнерусские княжества Х-XIII вв. — М., 1975. * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * ''Генрих Латвийский''. Хроника Ливонии / Введение, перевод и комментарии С. А. Аннинского. — 2-е изд. — М.— Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1938. * {{Кніга|ref=Данилевичъ|спасылка=https://runivers.ru/lib/book9208/481469/|аўтар=Данилевичъ В. Е.|загаловак=Очеркъ исторiи Полоцкой земли до конца XIV столѣтiя|год=1896|месца=Киев|выдавецтва=Тип. Императорского Университета Св. Владимира|старонак=288|archive-date=2 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230802163228/https://runivers.ru/lib/book9208/481469/}} * {{Кніга|ref=Довнар-Запольский|аўтар=Довнар-Запольский М.|загаловак=Очерк истории Кривичской и Дреговичской земель до конца XII ст.|год=1891|месца=Киев}} * {{Кніга|ref=Загорульский|аўтар=Загорульский Э. М.|загаловак=Генеалогия полоцких князей Изяславичей|год=1994|месца=Мн.|выдавецтва=Изд-во «ВУЗ — ЮНИТИ»|старонак=30|isbn=985-431-001-9}} * {{кніга |аўтар = Загарульскі Э. М. |частка = |загаловак = Заходняя Русь: ІХ-ХІІІ ст.: Вучэб. дапам |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = |год = 1998 |том = |старонкі = |старонак = 260 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Загарульскі }} * История государства Российского / сочинение Н. М. Карамзина. — Издание 5-е в 3-х книгах, заключающих в себе 12 томов, с полными примечаниями, украшенное портретом автора, гравированным на стали в Лондоне. — Санкт-Петербург : издание И. Эйнерлинга, 1842—1843. — 28 см. * {{Артыкул|аўтар=Латышонак Алег|загаловак=Уладзімер Валадаравіч Менскі -- Rex Woldemar|год=2017|адказны=Навук. рэд. Аляксандр Пашкевіч|месца=Смаленск|выданне=Нацыянальнасьць — Беларус|выдавецтва=Інбелкульт|тып=3-е выд., папраўленае і дапоўненае.|старонкі=49-50|isbn=978-5-00076-036-9}} * {{Артыкул|ref=Лыжин|аўтар=Лыжин Н. П.|загаловак=Два памфлета времен Анны Иоанновны|год=1858|выданне=ИОРЯС|месяц=СПб|том=VII|выпуск=I|старонкі=49-64}} * ''Майоров А. В.'' Борьба за Берестье в 1182 г. по сведениям Полоцкой летописи В. Н. Татищева и польских средневековых хроник // Исследования по истории Средневековой Руси. К 80-летию Юрия Георгиевича Алексеева / Отв. ред. А. Ю. Дворниченко, сост. С. В. Стрельников. М., СПб., 2006. — С. 62—69. * ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне» в трудах современных исследователей // Образ науки в университетском преподавании. Материалы XVII науч. конф. Историко-архивного института РГГУ. М., 2005. * ''Майоров А. В.'' «Повесть о Святохне»: история изучения и современные приёмы верификации известий В. Н. Татищева // Вестник Удмуртского государственного университета. Серия «История», 2004, № 3. * {{Кніга|ref=Назаренко|аўтар=Назаренко А.В.|загаловак=Древняя Русь на международных путях : междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX- XII вв.|год=2001|месца=Москва|выдавецтва=Языки русской культуры|старонак=781|isbn=5-7859-0085-8}} * {{h|Назарова|2014a|''Назарова Е. Л.'' Владимир Всеславич // {{Крыніцы/ДРСМ}} }} * {{h|Назарова|2014b|''Назарова Е. Л.'' Владимир Полоцкий // {{Крыніцы/ДРСМ}} }} * {{Кніга|ref=Насевіч|аўтар=Насевіч В. Л.|загаловак=Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы|год=1993|месца=Мінск}} * ''Пятнов А. П.'' Полоцкая земля в последней четверти XII в. // Rossica Antiqua. 2010. Вып. 1. — С. 135—138. * {{кніга|ref=Рапов|спасылка=|аўтар=Рапов О. М.|загаловак=Княжеские владения на Руси в X — первой половине XIII в|адказны=|год=1977|частка=|спасылка частка=|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Изд-во МГУ|старонкі=|старонак=268|серыя=|тыраж=}} * {{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/archives/383|ref=Сагановіч|аўтар=Сагановіч Г.|загаловак=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|год=1998|выданне=Беларускі гістарычны агляд|месяц=6|том=5|нумар=1(8)|issn=1392-902Х}} {{продкі}} {{Ізяславічы Полацкія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі полацкія]] [[Катэгорыя:Князі Полацкай зямлі]] f874h85kmofmfx8peozsggwwrsuz0z8 0 15232 5200772 5062609 2026-09-16T12:07:59Z Aliaksei Lastouski 75892 замяніў літаграфічны партрэт на фотаздымак 5200772 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Зыгмунт Серакоўскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Zygmunt Sierakowski}} | выява = [[File:Zugmunt Sierakowski.jpg|thumb|Зыгмунт Серакоўскі (з фотаальбома Міхаіла Мураўёва). Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў]] | шырыня = 200 | апісанне выявы = Серакоўскі ў вязніцы (1863) | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | дата смерці = | месца нараджэння = | грамадзянства = | падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя|1858}} | месца смерці = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | род дзейнасці = | узнагароды і прэміі = | сайт = | рэлігія = }} '''Зыгмунт (Зігмунт, Сігізмунд) Ігнатавіч Серакоўскі''' ({{ДН|30|5|1826|18}}, с. [[Лісавэ (Манэвыцкі раён)|Лісавое]], [[Валынь]] — {{ДС|27|6|1863|15}}, [[Вільня]]; Псеўданім: ''Даленга'') — капітан расійскага Генштаба, супрацоўнік часопісаў «Колокол» і «Современник», адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == [[Выява:Zygmunt Sierakowski 1863 (31236873) (cropped).jpg|thumb|злева|Зыгмунт Серакоўскі]] Сын Ігната і Фартунаты. Вучыўся ў [[Пецярбургскі універсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], але за ўдзел у падпольных патрыятычных гуртках быў высланы салдатам у [[Арэнбургскі корпус]], дзе пасябраваў з [[Тарас Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]]. Вярнуўшыся па амністыі ў сталіцу імперыі, скончыў [[Акадэмія Генеральнага штаба|Акадэмію Генеральнага штаба]]. Зблізіўся з рускімі рэвалюцыянерамі [[М. Дабралюбаў|М. Дабралюбавым]], [[М. Чарнышэўскі]]м. У [[1857]] стварыў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] рэвалюцыйную суполку афіцэраў, сябрамі якой былі і браты [[Каліноўскія]]. Падчас замежных падарожжаў сустракаўся з [[А. Герцэн]]ам, [[М. Агароў|М. Агаровым]], [[Дж. Гарыбальдзі]]. З пачаткам паўстання пакінуў службу ў царскай арміі, і разгарнуў ваенныя дзеянні інсургентаў на [[Ковеншчына|Ковеншчыне]]. У канцы красавіка 1863 г. паўстанцы Серакоўскага былі разбітыя пад мястэчкам [[Біржы]], сам ён быў паранены і захоплены ў палон. Павешаны на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] ў Вільні. == Магіла == Месца пахавання доўгі час заставалася невядомым. У [[2017]] годзе літоўскія археолагі пасля апоўзня на {{нп5|гара Гедыміна|гары Гедыміна|pl|Góra Giedymina}} ў Вільні знайшлі магілу мужчыны са звязанымі ззаду рукамі і з залатым пярсцёнкам на пальцы з выгравіраваным на ім надпісам па-польску «Zygmónt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.», які дазволіў індэнтыфікаваць яго як Зыгмунта Серакоўскага (Апалонія  — імя ягонай жонкі)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=194752 Пярсцёнак Серакоўскага, знойдзены на гары Гедыміна ФОТАФАКТ]</ref>. Акрамя таго, вядома, што Серакоўскі быў паранены ў спіну, такое ж пашкоджанне мелася ў пахаванага мужчыны, дадатковы было праведзена параўнанне чэрапа з фотаздымкамі<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29847199.html Як расейцы пахавалі Кастуся Каліноўскага: рукі зьвязаныя за сьпінай, цела засыпанае вапнай. ФОТА]</ref>. == Сям’я == Жонка З. І. Серакоўскага — [[Апалонія з Далеўскіх]], сястра [[Цітус Далеўскі|Цітуса]], [[Францішак Далеўскі|Францішка]] і [[Канстанцін Далеўскі|Канстанціна]], таксама ўдзельнікаў Паўстання. == Пахаванне == У ліпені 2017 года падчас раскопак на гары Гедыміна ў Вільні былі знойдзеныя парэшткі 20 чалавек. На правай руцэ аднаго з пахаваных археолагі ўбачылі залаты пярсцёнах. На ўнутраным баку яго было напісана: «''Zygmunt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.''» Такім чынам, гэтыя парэшткі належаць верагодна Зыгмунту Серакоўскаму<ref>[https://lrkm.lrv.lt/lt/naujienos/gedimino-kalne-galimai-aptikti-1863-m-sukilimo-vado-z-sierakausko-palaikai lrkm.lrv.lt] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190323125512/https://lrkm.lrv.lt/lt/naujienos/gedimino-kalne-galimai-aptikti-1863-m-sukilimo-vado-z-sierakausko-palaikai |date=23 сакавіка 2019 }}</ref>. 22 лістапада 2019 года парэшткі 20 паўстаўцаў, знойдзеныя ў 2017 годзе на гары Гедыміна, былі ўрачыста перапахаваны на могілках [[Могілкі Роса|Роса]] ў адмыслова адрэстаўраванай [[Капліца|капліцы]]. На перапахаванні прысутнічалі [[Гітанас Наўседа|прэзідэнты Літвы]] і [[Анджэй Дуда|Польшчы]], [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|урадавыя дэлегацыі Беларусі]] і [[Кабінет міністраў Украіны|Украіны]], тысячы [[Беларусы|беларусаў]], [[Літоўцы|літоўцаў]] і [[Палякі|палякаў]]. == Памяць == У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і [[Цітус Далеўскі|Цітусу Далеўскаму]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Серакоўскі Зыгмунт (Сігізмунд)|Кісялёў Г. В.|343}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўскі Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Павешаныя]] [[Катэгорыя:Генералы паўстання 1863—1864 гадоў]] a6uubou6lcurry6w5s1nfef5ft4ntfl 5200775 5200772 2026-09-16T12:08:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5200775 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Зыгмунт Серакоўскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Zygmunt Sierakowski}} | выява = [[File:Zugmunt Sierakowski.jpg|thumb|Зыгмунт Серакоўскі. Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў]] | шырыня = 200 | апісанне выявы = Серакоўскі ў вязніцы (1863) | імя пры нараджэнні = | дата нараджэння = | дата смерці = | месца нараджэння = | грамадзянства = | падданства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя|1858}} | месца смерці = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | род дзейнасці = | узнагароды і прэміі = | сайт = | рэлігія = }} '''Зыгмунт (Зігмунт, Сігізмунд) Ігнатавіч Серакоўскі''' ({{ДН|30|5|1826|18}}, с. [[Лісавэ (Манэвыцкі раён)|Лісавое]], [[Валынь]] — {{ДС|27|6|1863|15}}, [[Вільня]]; Псеўданім: ''Даленга'') — капітан расійскага Генштаба, супрацоўнік часопісаў «Колокол» і «Современник», адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863-1864|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Біяграфія == [[Выява:Zygmunt Sierakowski 1863 (31236873) (cropped).jpg|thumb|злева|Зыгмунт Серакоўскі]] Сын Ігната і Фартунаты. Вучыўся ў [[Пецярбургскі універсітэт|Пецярбургскім універсітэце]], але за ўдзел у падпольных патрыятычных гуртках быў высланы салдатам у [[Арэнбургскі корпус]], дзе пасябраваў з [[Тарас Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]]. Вярнуўшыся па амністыі ў сталіцу імперыі, скончыў [[Акадэмія Генеральнага штаба|Акадэмію Генеральнага штаба]]. Зблізіўся з рускімі рэвалюцыянерамі [[М. Дабралюбаў|М. Дабралюбавым]], [[М. Чарнышэўскі]]м. У [[1857]] стварыў у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] рэвалюцыйную суполку афіцэраў, сябрамі якой былі і браты [[Каліноўскія]]. Падчас замежных падарожжаў сустракаўся з [[А. Герцэн]]ам, [[М. Агароў|М. Агаровым]], [[Дж. Гарыбальдзі]]. З пачаткам паўстання пакінуў службу ў царскай арміі, і разгарнуў ваенныя дзеянні інсургентаў на [[Ковеншчына|Ковеншчыне]]. У канцы красавіка 1863 г. паўстанцы Серакоўскага былі разбітыя пад мястэчкам [[Біржы]], сам ён быў паранены і захоплены ў палон. Павешаны на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] ў Вільні. == Магіла == Месца пахавання доўгі час заставалася невядомым. У [[2017]] годзе літоўскія археолагі пасля апоўзня на {{нп5|гара Гедыміна|гары Гедыміна|pl|Góra Giedymina}} ў Вільні знайшлі магілу мужчыны са звязанымі ззаду рукамі і з залатым пярсцёнкам на пальцы з выгравіраваным на ім надпісам па-польску «Zygmónt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.», які дазволіў індэнтыфікаваць яго як Зыгмунта Серакоўскага (Апалонія  — імя ягонай жонкі)<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=194752 Пярсцёнак Серакоўскага, знойдзены на гары Гедыміна ФОТАФАКТ]</ref>. Акрамя таго, вядома, што Серакоўскі быў паранены ў спіну, такое ж пашкоджанне мелася ў пахаванага мужчыны, дадатковы было праведзена параўнанне чэрапа з фотаздымкамі<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/29847199.html Як расейцы пахавалі Кастуся Каліноўскага: рукі зьвязаныя за сьпінай, цела засыпанае вапнай. ФОТА]</ref>. == Сям’я == Жонка З. І. Серакоўскага — [[Апалонія з Далеўскіх]], сястра [[Цітус Далеўскі|Цітуса]], [[Францішак Далеўскі|Францішка]] і [[Канстанцін Далеўскі|Канстанціна]], таксама ўдзельнікаў Паўстання. == Пахаванне == У ліпені 2017 года падчас раскопак на гары Гедыміна ў Вільні былі знойдзеныя парэшткі 20 чалавек. На правай руцэ аднаго з пахаваных археолагі ўбачылі залаты пярсцёнах. На ўнутраным баку яго было напісана: «''Zygmunt Apolonija 11 Sierpnia / 30 Lipca 1862 r.''» Такім чынам, гэтыя парэшткі належаць верагодна Зыгмунту Серакоўскаму<ref>[https://lrkm.lrv.lt/lt/naujienos/gedimino-kalne-galimai-aptikti-1863-m-sukilimo-vado-z-sierakausko-palaikai lrkm.lrv.lt] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190323125512/https://lrkm.lrv.lt/lt/naujienos/gedimino-kalne-galimai-aptikti-1863-m-sukilimo-vado-z-sierakausko-palaikai |date=23 сакавіка 2019 }}</ref>. 22 лістапада 2019 года парэшткі 20 паўстаўцаў, знойдзеныя ў 2017 годзе на гары Гедыміна, былі ўрачыста перапахаваны на могілках [[Могілкі Роса|Роса]] ў адмыслова адрэстаўраванай [[Капліца|капліцы]]. На перапахаванні прысутнічалі [[Гітанас Наўседа|прэзідэнты Літвы]] і [[Анджэй Дуда|Польшчы]], [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|урадавыя дэлегацыі Беларусі]] і [[Кабінет міністраў Украіны|Украіны]], тысячы [[Беларусы|беларусаў]], [[Літоўцы|літоўцаў]] і [[Палякі|палякаў]]. == Памяць == У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і [[Цітус Далеўскі|Цітусу Далеўскаму]].<ref>[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Серакоўскі Зыгмунт (Сігізмунд)|Кісялёў Г. В.|343}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўскі Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Павешаныя]] [[Катэгорыя:Генералы паўстання 1863—1864 гадоў]] 0ucguroy82gjadncib363l0lrtifllg 0 16209 5200801 5048549 2026-09-16T12:17:17Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Belarusian_tushonka_(canned_meat)_—_Тушёнка_Берёзовского_МКК_(Беларусь).jpg|Belarusian_tushonka_(canned_meat)_—_Тушёнка_Берёзовского_МКК_(Беларусь).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:ChemSim|ChemSim]] because: per [[:c 5200801 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Бяроза}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Бяроза |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Бярозаўскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1477]] |ранейшыя назвы = Бяроза-Картузская |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |крыніца насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1643 |паштовы індэкс = 225210 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978901 }} '''Бяро́за'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Biaroza}}; да 1940 г. Бяроза-Картузская, Картуз-Бяроза) — горад у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], на рацэ [[Ясельда]]. За 102 км ад [[Брэст]]а, 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Бяроза-Картузская (станцыя)|Бяроза-Картузская]] на лініі Брэст — [[Баранавічы]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваецца як вёска [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскага павета]] з [[1477]] года, калі [[Ян Гамшэй]] са сваёй жонкай Барбарай заснавалі тут касцёл Найсвяцейшай Тройцы. З [[1521]] года ў складзе [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскага павета]]. У [[1538]] годзе касцёл перайшоў да новых гаспадароў, а менавіта: «''Ян і Ганна Гамшэі са Здзітава са сваім сынам Станіславам, а таксама дзецьмі апошняга Марцінам, Паўлам, Янам, Юрам са сваімі жонкамі ў Бярозе, нашчадкамі Гамшэяў, у [[1537]] годзе на алтары бярозаўскага касцёла імянным запісам, замацаваным пячаткай…''» «''…Бярозу, плошчу з агароджай, поле Рыбака, карчму з арэнднай платай даравалі і запісалі…''» На мяжы [[15 стагоддзе|XV]]—[[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзяў Бяроза зрабілася асяродкам гандлю. Прывілей [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] выдаў дазвол Мікалаю Гамшэю на правядзенне ў маёнтку штотыднёвых таргоў з пятніцы да суботы: «''Біў нам чалом дваранін наш пан Мікалай Гамшэй у тым, каб, па-першае, дазволіць яму ў маёнтку бярозаўскім мець таргі ў пятніцу, згодна ліста яго бабкі нябожчыцы — пані Віштарт, і, па-другое, біў нам чалом, каб гэты торг у Бярозе прадоўжыць да суботы і зацвердзіць на вякі''». У пачатку [[17 стагоддзе|XVII стагоддзя]] Ян Паўлавіч Гамшэй прадаў Бярозу [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлеру вялікаму літоўскаму]] [[Леў Сапега|Льву Сапегу]]. У [[1614]] годзе яе набыў [[харунжы]] [[Марцін Німіра]] «''сам маёнтак з мястэчкам і ўсёй маёмасцю''». Але знаходзілася Бяроза ў руках М. Німіра нядоўга: ён не вылучаўся стараннасцю і гаспадарлівасцю, і неўзабаве пасля набыцця пазычыў мястэчка тутэйшым яўрэям. Збанкрутаванага М. Німіру з цяжкага становішча выратаваў у [[1617]] годзе [[Леў Сапега]]. Канцлер выкупляў яго распіскі, якія аддавалі ў заклад Бярозу. «''Маёмасць'', — пішацца ў дакуменце, — ''належыць канцлеру і яму належаць прыбыткі, пакуль я'' [Німіра] ''не вярну яму 14 600 польскіх злотых''». Марцін Німіра не знайшоў гэтай сумы, пасля чаго ўжо ў [[1617]] годзе суд у Брэсце зацвердзіў акт продажу мясціны «''на вякі Льву Сапегу''», а менавіта «''маёнтак у Бярозе, землі, палі, само мястэчка Бярозу з усімі жыхарамі, з кірмашом, рэкі, азёры, млыны, бабровыя ўгоддзі на рацэ Ясельдзе''» за 24 000 польскіх злотых. Найперш, як перакананы каталік, Леў Сапега фундаваў у Бярозе касцёл. Неабходнасць заснавання новага касцёла абгрунтоўвалася тым, што з [[1538]] года мясцовы касцёл з навакольнымі землямі знаходзіўся ў руках кальвіністаў і заставаўся ў іх дзясяткі гадоў, бо калі ён зноў вярнуўся да каталікоў у [[1600]] годзе, то меў невялікі ўласны надзел і самастойна існаваць не мог. Леў Сапега дзеля выратавання ад банкруцтва касцёла ў [[1620]] годзе падараваў яму «''ў вёсцы Левашкі чатыры валокі, Траяноўшчынай называемыя''», якія паўторна былі замацаваны ў [[1632]] годзе. Акрамя заснавання новага касцёла, канцлер дазволіў мясцовым яўрэям у [[1629]] годзе збудаваць школу «''ў гэтым мястэчку Бярозе, у якім, збудаваўшы школу, маглі б спакойна праводзіць свае набажэнствы''». Побач з яўрэйскім малітоўным домам і касцёлам у Бярозе існавала ўніяцкая царква. Першыя звесткі пра яе месцяцца ў дакуменце [[1618]] года, у якім апісваюцца межы зямель касцёла, а таксама ідзе гаворка пра землі «''рускага папа з царквы''». Пасля смерці Льва Сапегі ў [[1633]] годзе Бяроза, згодна з тэстаментам, перайшла да яго старэйшага сына [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Сапегі]], маршалка [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пасля смерці апошняга — да яго брата [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. [[Казімір Леў Сапега]], малодшы з двух сыноў славутага канцлера, быў перакананаым каталіком, ён фундаваў шэраг касцёлаў і кляштараў, сярод якіх быў [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|картузскі кляштар у Бярозе]]. Закладка першага нарожнага каменя з вялікай урачыстасцю адбылася ў [[1648]] годзе, дзе прысутнічалі сам заснавальнік, а таксама [[біскуп луцкі]] [[Андрэй Гембінскі]] і рымскі [[нунцый]] ксёндз [[Ян дэ Торэс]]. Пераход бярозаўскага ўладання да [[картэзіянцы|картузаў]] быў надзвычайным момантам у гісторыі мястэчка, што перш за ўсё адлюстравалася ў падтрымцы новымі ўладальнікамі развіцця гандлю і рамёстваў. Асаблівую ўвагу надаваў кляштар дакладнасці вагаў на бярозаўскіх кірмашах. «''Жадаем мець дакладнасць і справядлівасць у вагах'', — піша ксёндз Хрысціян Бекерс, — ''таму спецыяльна за кошт кляштара накіроўваем хадака ў сталічні горад Вялікага Княства Літоўскага Вільню, каб прынёс інфармацыю… колькі гарнцаў уваходзіць у віленскую бочку, каб потым ён мог важыць у нашым мястэчку Бярозе згодна віленскіх мераў пры продажы і пакупцы збожжа, напояў, піва, мёду і г. д.''». У кляштарнай хроніцы ад [[1767]] года сустракаецца павучэнне малазямельных сялян пра пажаданне займацца «''гандлем або рамяством, адпавядаючым мясцовым умовам, напрыклад, вырабам скураў і гэтак далей''». У 1665 г. у Ружанах памёр, а ў бярозаўскім картэзінскім касцёле пахаваны вялікі гетман ВКЛ і віленскі ваявода [[Павел Ян Сапега|Павал Ян Сапега]] У [[1679]] годзе кляштар атрымаў ад [[Спіс каралёў польскіх|караля]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Ян Сабескі|Яна Сабескага]] прывілей на кірмаш у свята Адшукання Святога Крыжа (паводле падання, кляштар заснавалі на месцы ў пушчы, дзе [[Леў Сапега]] знайшоў драўляны крыж у часе палявання), што спрыяла больш шырокім гандлёвым магчымасцям мястэчка. Акрамя кірмашу на Святую Тройцу, у Бярозе адбываліся таргі ў дзень праваслаўнага Прычашчэння. Старанні картузаў на паляпшэнне гаспадарчых спраў у Бярозе не здолелі прынесці вялікага выніку, мястэчка да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] было маленькім, небагатым населеным пунктам. Яно некалькі разоў гарэла, цярпела ад чумы. У [[1706]] годзе тут адбылася сустрэча [[расійскі цар|расійскага цара]] [[Пётр I|Пятра I]] з [[Кароль польскі|каралём польскім]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікім князем літоўскім]] [[Аўгуст II Моцны|Аўгустам II]]. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] ў канцы красавіка [[1706]] года каля Бярозы адбылася сутычка паміж расійскім і шведскімі войскамі. Апошнія пасля пераходу [[Ясельда|Ясельды]] занялі мястэчка і кляштар, якіх спалілі і разрабавалі. Шведы захапілі некалькі манахаў з кляштара, за якіх потым плацілі выкуп. Значэнне і статус Бярозы пад кіраўніцтвам картузаў не змянілася. Уладу ў мястэчку, згодна з загадам пракурора картузіі, выконваў кляштарны [[ураднік|ўраднік]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Даўнія графічныя выявы Бярозы" perrow="4"> Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (XVIII).jpg|Кляштар, [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1837) (5).jpg|Абмеры [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (B. Podbielski, 1861).jpg|Б. Падбельскі, [[1861]] Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (B. Podbielski, 1861).jpg|Каляровая версія Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (N. Orda, 1861-77) (2).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (N. Orda, 1861-77) (2).jpg|Іншая версія Файл:Biaroza-Kartuskaja. Бяроза-Картуская (N. Orda, XIX).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (N. Orda, 1875).jpg|Іншая версія </gallery></center> === Пад расійскай уладай === У [[1795]] годзе ў выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Бяроза апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім павеце]] [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з [[1797]] [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з [[1801]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губерні. У 1-й пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] у мястэчку праводзіліся 8 [[год|рэгулярных]] кірмашоў, дзейнічалі 2 гарбарныя і суконная мануфактуры, працавалі 36 крамаў. Пасля здушэння [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] ([[1830]]—[[1831]]) у [[1832]] годзе расійскія ўлады зачынілі [[Бярозаўскі кляштар|кляштар картузаў]] за ўдзел манахаў у паўстаннях [[1794]] і [[1831]] гадоў. Інфраструктура кляштара, разам з мястэчкам, перайшла да Упраўлення Дзяржаўнай маёмасці [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У перыяд [[1860-я|1860]]—[[1870-я|1870]]-х гадоў паводле рашэння царскага ўрада значная частка будынкаў кляштара была разабрана. Цэгла пайшла на будову ваенных казармаў і праваслаўнай царквы ў Бярозе, медзяныя лісты з касцёла — у [[Гродна]] для даху праваслаўнай царквы. Станам на [[1833]] у Бярозе было 200 драўляных будынкаў, на [[1897]] — 5 цагляных і 1070 драўляных, працавалі мужчынская і жаночая народныя вучылішча, фельчарскі пункт, аптэка. Хуткаму росту мястэчку паспрыяла пракладзеная ў [[1871]] годзе праз Бярозу [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка]]. Як і ўся Беларусь, Бяроза з’яўлялася часткай «[[Мяжа аселасці яўрэяў|мяжы аселасці]]» і была заселена яўрэямі. У пачатку 30-х гадоў XX стагоддзя [[яўрэі]] складалі 53 % насельніцтва. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906).jpg|Кляштар, агульны выгляд Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1925) (2).jpg|Кляштар, шпіталь Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Kaplica. Бяроза Картуская, Кляштарная, Капліца (J. Siańnicki, 1925).jpg|Кляштар, каплічка Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Brama. Бяроза Картуская, Кляштарная, Брама (J. Siańnicki, 1925).jpg|Кляштар, брама Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja, Dom sadoŭnika. Бяроза Картуская, Кляштарная, Дом садоўніка (1906).jpg|Кляштар, фрагмент Файл:Biaroza Kartuskaja, Klaštarnaja. Бяроза Картуская, Кляштарная (1906) (3).jpg|Руіны касцёла Файл:Biaroza Kartuskaja, Trajecki. Бяроза Картуская, Траецкі (1933).jpg|Новы касцёл Файл:Kosaŭ, Fabryčnaja. Косаў, Фабрычная (1915).jpg|Вуліца </gallery></center> === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў [[1916]] годзе Бярозу занялі [[Германія|нямецкія]] войскі. У [[1918]] годзе мястэчка было абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], потым — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. [[14 лютага]] [[1919]] года Бярозу заняла [[Польшча|польскае]] войска. У польска-савецкую вайну мястэчка двойчы рабілася месцам буйных бітваў. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) яно апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У [[1934]] годзе ў мурах былых расійскіх кашараў была арганізавана [[Бяроза-Картузскі канцлагер|вязніца для палітычных зняволеных]] — [[Украіна|украінскіх]] нацыяналістаў з [[АУН]] і [[Камунізм|камуністаў]]. У лагеры, якім кіраваў паліцэйскі інспектар з [[Познань|Познані]] Ян Грэфнер, трымалася да 800 вязняў. [[1 красавіка]] [[1939]] года да мястэчка далучылі населены пункт з гміны Сялец — вёску Навасёлкі<ref name="sejm"/>. У [[1939]] года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. [[15 студзеня]] [[1940]] годзе Бяроза стала цэнтрам новаўтворанага [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]] і атрымала статус горада<ref name="ehb"/>. Перад наступам Германіі на СССР бальшавікі стварылі тут базу ваеннай авіяцыі. На ёй дыслакаваліся 97-ы, 121-ы, 125-ы, 130-ы хуткасныя, 162-і рэзервовы, 207-ы і 212-ы далёкабамбардзіровачныя авіяпалкі, падрыхтаваныя да нападу на Германію. Таксама ў горадзе дыслакавалася [[205-я матарызаваная дывізія]] [[14-ы механізаваны корпус|14-га механізаванага корпуса]]. [[22 чэрвеня]] [[1941]] года, у першы дзень вайны з СССР, Бярозу занялі нямецкія войскі. [[205-я матарызаваная дывізія]] сіламі аднаго палка сумесна з іншымі часцямі [[14-ы механізаваны корпус|14-га механізаванага корпуса]] нанесла контрудар да р. Мухавец у раёне [[Кобрын]]а, аднак да зыходу дня пад напорам нямецкага наступлення вымушана была адысці і заняць абарону на р. [[Ясельда]]. Ужо ў пачатку ліпеня былі праведзены карныя аперацыі супраць партыйнага і камсамольскага актыву, арганізатараў і членаў калгасаў, сем’яў камандзіраў і палітработнікаў РСЧА, якія не паспелі эвакуіравацца<ref name="memory">Память: историко-документальная хроника Березовского района / Белорусская Советская Энциклопедия; Редкол.: И. П. Шамякин (главный редактор) и др. — Минск: Издательство «Белорусская Советская Энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1987. — 438, [1] с.: ил., цв. ил., портр., карты.</ref>{{rp|115}}. У часы нямецкай акупацыі тут існавала [[Бярозаўскае гета|яўрэйскае гета]]. Нацысты ў створаным імі лагеры смерці загубілі 7 тыс. чалавек. Дзейнічала патрыятычнае падполле. Жыхары Бярозы рознымі спосабамі дапамагалі падпольным і партызанскім рухам раёна. Так, кладаўшчыкі базы «Нарыхтзбожжа», размешчанай у раёне чыгуначнай [[Бяроза-Картузская (станцыя)|станцыі Бяроза-Картузская]], М. М. Галенка і П. М. Жабрун, недагружаючы вагоны са збожжам, здолелі сэканоміць у 1943 годзе і перадаць партызанскім атрадам імя Дзімітрава і М. Ф. Гастэлы больш за 50 тон збожжа<ref name="memory" />{{rp|120}}. [[7 ліпеня]] [[1944]] года горад быў вызвалены ў ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай аперацыі]] 28-й арміяй [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. Пасля вайны ў Бярозе была адноўлена авіябаза, у раёне збудаваная гідраэлектрастанцыя. У 1987 годзе да горада далучана вёска [[Самойлавічы]] [[Бярозаўскі сельсавет (Бярозаўскі раён)|Бярозаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 жніўня, 14 верасня, 16 лістапада 1987 г. і 18 студзеня 1988 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. У 1995 годзе каля горада беларускія сілы супрацьпаветранай абароны [[Трагедыя ў небе над Бярозай (12 верасня 1995)|збілі паветраны шар]] з двума амерыканскімі аэранаўтамі — удзельнікамі міжнароднай авіярэгаты. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:170 barincrement:29 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1833 from:0 till:1200 bar:1878 from:0 till:2507 bar:1897 from:0 till:6200 bar:1931 from:0 till:4500 bar:1940 from:0 till:4500 bar:1959 from:0 till:5600 bar:1968 from:0 till:7500 bar:1995 from:0 till:31000 bar:2006 from:0 till:29500 bar:2009 from:0 till:29357 bar:2017 from:0 till:29451 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 584 муж., з іх шляхты 6, духоўнага саслоўя 28, мяшчан-іўдзеяў 161, мяшчан-хрысціян і сялян 389<ref name="miastečki"/>; [[1833]] — 1,2 тыс. чал.; [[1878]] — 2&nbsp;507 чал. (1&nbsp;121 муж. і 1&nbsp;386 жан.)<ref name="HSKP"/>; [[1897]] — 6,2 тыс. чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1931]] — 4,5 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 23.06.[[1940]] — 4,5 тыс. чал.<ref name="bereza"/>; [[1959]] — 5,6 тыс. чал.; [[1968]] — 7,5 тыс. чал.<ref name="academic"/>; [[1992]] — 26 тыс. чал.<ref name="ehb"/>; [[1995]] — 31 тыс. чал. * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 29,5 тыс. чал.; [[2009]] — 29&nbsp;357 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; [[2016]] — 29&nbsp;408 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; [[2017]] — 29&nbsp;451 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == * Бярозаўскі філіял ААТ «Савушкін прадукт» (былы [[Бярозаўскі сыраробны камбінат]]) — перапрацоўка малака, акрамя кансервавання, вытворчасць сыроў, масла жывёльнага, натуральнамалочнай прадукцыі, марожанага і іншых харчовых прадуктаў; * ААТ «[[Бярозаўскі камбінат будаўнічых матэрыялаў|Бярозабудматэрыялы]]» — вытворчасць пліткі керамічнай; * ААТ «[[Бярозаўскі камбінат сілікатных вырабаў]]» (юрыдычны адрас знаходзіцца за межамі горада, у Бярозаўскім сельсавеце) — вытворчасць сценавых блокаў з ячэістага бетону і блокаў ячэістага бетону для перагародак будынкаў; * ААТ «Цеплапрыбор» — выпускае наступную прадукцыю: вентылятары, электрарадыятар «Ясельда», катлы ацяпляльныя, нестандартызаванае абсталяванне, камплектуючыя да СЗК-8, лініі сартавання цвёрдых бытавых адходаў, гандлёвыя павільёны, кантэйнеры для смецця — 11 м³, машынкі для рэзкі даху; * ААТ «Бярозаўскі маторарамонтны завод» — ажыццяўляе капітальны рамонт трактарна-камбайнавых рухавікоў, вузлоў і дэталяў, выраб новых дэталяў; выраб крапежных [[Метызы|метызных]] вырабаў, запасных частак да трактароў, запасных частак да сельгасмашын; * ДУП «Бярозатара» — вытворчасць упакоўкі з лёгкіх металаў — вечка металічнай СКО-1058; СКО-1-82; ПТ-51; * ААТ «[[Бярозаўскі мясакансервавы камбінат]]»; * ААТ «Бярозаўскі камбікормавы завод»; * Гасцініца «Ясельда». * Дом паляўнічага «Смалярка»<ref name="TEB"/>. == Інфраструктура == === Адукацыя === У Бярозе працуюць 3 сярэднія, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 7 дашкольных устаноў. === Медыцына === Медыцынскія паслугі падаюць бальніца і паліклініка. === Культура === Дзейнічаюць [[Бярозаўскі гісторыка-краязнаўчы музей]], дом культуры, кінатэатр, 2 бібліятэкі. == Славутасці == * Гістарычная забудова (кан. XIX ст. — пач. XX стагоддзяў; фрагменты) * Рэшткі [[Бярозаўскі кляштар картэзіянцаў|былога кляштара картэзіянцаў]] ([[1648]]—[[1689]]): брама, агароджа з вежамі, будынак шпіталя — {{ГККРБ 4|112Г000133}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Бяроза)|Петра-Паўлаўская царква]] ([[1772]], перабудавана ў [[2003]]) * [[Свята-Міхайлаўская царква (Бяроза)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[2007]]) * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Бяроза)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1998]]) * Казармы * Брацкая магіла ([[1941]]—[[1944]]), Камсамольскі сквер — {{ГККРБ 4|113Д000134}} * Магіла ахвяр фашызму ([[1941]]—[[1944]]), на старых могілках па вул. Пушкіна — {{ГККРБ 4|113Д000135}} === Страчаная спадчына === * Касцёл (1933) * Сінагога (XIX ст.) * Царква (1618; грэка-каталіцкая) <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Бяроза (Рэшткі былога кляштару картэзіянцаў).jpg| Рэшткі былога кляштара картэзіянцаў Бяроза. Вежа кляштара.jpg|Вуглавая вежа кляштара Рэшткі былога кляштару картэзіянцаў у Бярозе 22.jpg|Рэшткі касцёла Бяроза. Кляштар 09.jpg|Адноўленая брама кляштара Bereza concentration camp + monument.jpg|Памяшканне лагернай адміністрацыі і памятны абеліск на месцы канцлагера Бяроза. Царква.jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква Orthodox Church Biaroza.jpg|Свята-Міхайлаўская царква Бяроза. Новы касцёл.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы </gallery> === Нематэрыяльная спадчына === 20 сакавіка 2023 года [[Беларускі народны роспіс на шкле|традыцыйнаму роспісу на шкле]] ў горадзе Бярозе, аграгарадку [[Спорава|Спораве]], аграгарадку [[Стрыгінь]] Бярозаўскага раёна і горадзе [[Пружаны]], вёсцы [[Слабудка]], вёсцы [[Новыя Засімавічы]] Пружанскага раёна быў нададзены статус нематэрыяльнай [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі]]<ref name="kašt">{{cite web|url=https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|title=Традыцыйны роспіс па шкле і ткацтва «кажушком» атрымалі статус гісторыка-культурных каштоўнасцей|author=|authorlink=|date=2023|publisher=heritage.gov.by|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504231600/https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|archivedate=4 мая 2023|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Бярозы}} * [[Мікалай Аляксандравіч Дубоўскі]] (1933—2013) — беларускі пісьменнік, празаік. Нарадзіўся ў в. Самойлавічы, якая ўвайшла ў межы Бярозы. * [[Кадзя Маладоўская]] (1894—1975) — яўрэйская пісьменніца, паэтка, драматург, літаратурны крытык. * [[Сцяпан Купрыянавіч Мадалінскі]] (1927—1979) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. Нарадзіўся ў в. Самойлавічы, якая ўвайшла ў межы Бярозы. == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="sejm">[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19390270178 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 24 marca 1939 r. o zmianie granic miasta Berezy Kartuskiej w powiecie prużańskim, województwie poleskim, Dz. U. Nr 27, poz. 178]{{ref-pl}}</ref> <ref name="ehb">Я. В. Сяленя. Бяроза // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 170.</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 414.</ref> <ref name="HSKP">Bereza-Kartuska // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. 140.</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia/en_1_bereza_kart.htm Береза Картузька] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="bereza">[http://bereza.brest-region.by/content/art-32.html История] // Березовский районный исполнительный комитет</ref> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/68753/Берёза Берёза] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="belstat">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">Береза // {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|к}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|140—141|Bereza-Kartuska}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Biaroza|Бяроза}} {{OSM relation|5599322|Бяроза}} * {{ГБ|http://globustut.by/bereza/index.htm}} * [http://www.radzima.org/pub/miesta.php?miesta_id1=brbibiar Бяроза] — здымкі на Radzima.org * http://berezakartuska.livejournal.com/ — блог Бярозы ў [[ЖЖ]] {{Бярозаўскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бяроза (горад)| ]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] 2dj2dozdkasf3j0d27z0nrylruglb0x 0 20707 5201258 4387245 2026-09-17T08:09:06Z Autumndancer 168015 5201258 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года|-251}} == Падзеі == * [[Бітва пры Панорме]] * Прыход да ўлады [[Арат з Сікіёна|Арата з Сікіёна]] == Нарадзіліся == == Памерлі == [[Катэгорыя:251 да н.э.| ]] [[Катэгорыя:250-я да н.э.]] 0qpcn70rjz2fm6lnzvgeney9ct8jg4a 0 20791 5201379 4385309 2026-09-17T11:14:28Z Autumndancer 168015 5201379 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года|-289}} == Падзеі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Агафокл]], цар Сіракузскі [[Катэгорыя:289 да н.э.| ]] [[Катэгорыя:280-я да н.э.]] lkc9zo54uf1ivdlngdjl548ng6xrxh0 0 21236 5201378 4386286 2026-09-17T11:13:35Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5201378 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года|-361}} == Падзеі == * Консулы [[Гай Ліцыній Кальв (консул 364 года да н. э.)|Гай Ліцыній Кальв]] (плебей) і [[Гай Сульпіцый Пецік]] (патрыцый). == Нарадзіліся == * 361/360: [[Агафокл]], цар Сіракузскі == Памерлі == * [[Леасфен (афінскі наварх)]] [[Катэгорыя:361 да н.э.| ]] [[Катэгорыя:360-я да н.э.]] 4vhwqrudf52n67cz5q11clwyo2enp19 0 22243 5201381 5199386 2026-09-17T11:18:11Z Ueschar 151377 удакладненне 5201381 wikitext text/x-wiki * [[Нагор'е (геаграфія)]] — форма рэльефа Тапонім: == Беларусь == * [[Нагор’е (Драгічынскі раён)|Нагор’е]] — вёска ў Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці == Расія == * [[Нагор’е (Целегаўскае сельскае паселішча)|Нагор’е]] — вёска ў Целегаўскім сельскім паселішчы Краснаборскага раёна Архангельскай вобласці * [[Нагор’е (Чараўкоўскае сельскае паселішча)|Нагор’е]] — вёска ў Чэрэўкоўскім сельскім паселішчы Краснаборскага раёна Архангельскай вобласці * [[Нагор’е (Ровенскі раён)|Нагор’е]] — сяло ў Ровеньскім раёне Белгародскай вобласці * [[Нагор’е (Ляскоўскае сельскае паселішча)|Нагор’е]] — вёска ў Ляскоўскім сельскім паселішчы Валагодскага раёна Валагодскай вобласці * [[Нагор’е (Нюксенскае сельскае паселішча)|Нагор’е]] — вёска ў Нюксенскім сельскім паселішчы Нюксенскага раёна Валагодскай вобласці {{неадназначнасць}} pkssqv9kjl3fkl9lptj7pxiivnj2qv1 0 30127 5201029 5177617 2026-09-16T21:43:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201029 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бядуля}} {{цёзкі2|Плаўнік}} {{Пісьменнік}} '''Змітро́к Бяду́ля''', сапраўднае імя '''Самуі́л Яфі́мавіч (Яўхі́мавіч) Пла́ўнік''' ({{lang-be-latin|Źmitrok Biadula|1}}; [[23 красавіка]] [[1886]], мястэчка [[Пасадзец]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|3|11|1941}}, каля [[Уральск]]а, [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахская ССР]]) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], публіцыст і мовазнаўца [[Яўрэі|яўрэйскага]] паходжання. Удзельнік [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальна-вызваленчага руху]] пачатку XX ст{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=159}}. У яго творах адлюстравана сучаснае і гістарычнае мінулае Беларусі, спалучаны рамантычна-пафаснае адлюстраванне рэвалцыйных падзей, часоў прыгоннага права і сацыяльных працэсаў грамадскага жыцця перыяду індустрыялізацыі і калектывізацыі вёскі. Выступаў як аўтар твораў для дзяцей, перакладчык, даследаваў пытанні этнаграфіі і фальклору. == Біяграфія == === Дзяцінства === [[Файл:Змітрок Бядуля з братамі.jpg|міні|злева|Злева направа: браты Мацвей, Самуіл, [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіль Плаўнікі]]]] Самуіл Плаўнік нарадзіўся ў небагатай [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям’і ў мястэчку [[Пасадзец]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Бацька Хаім (Яфім, Яўхім) быў арандатарам, а зімой працаваў на лесанарыхтоўках. Часам ён займаўся дробным гандлем, любіў музыку — іграў на скрыпцы. Маці, Хана Плаўнік (у дзявоцтве Рабіновіч), працавала швачкай-каптурніцай<ref name="žybuĺ">{{cite web|url = http://belisrael.info/?p=6502|title = Змітраку Бядулю — 130|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 19-4-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109103858/https://belisrael.info/?p=6502|archivedate = 9-1-2022|accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У Ханы і Хаімы было сямёра дзяцей: сыны Самуіл (1886—1941), Мацвей (1903—1988), Ізраіль (1905—1941), дочкі Марыя (1892—?), Ірына (1901—1976), Яўгенія (1903—1981), Зоф’я (1912—1998). Яшчэ двое дзяцей памерлі немаўлятамі<ref name="žybuĺ"/>. Дзед, адзіны ў мястэчку каваль і меднік, меў уласную бібліятэку. У яго на паліцы, акрамя [[Талмуд]]а і іншых рэлігійных кніг, стаялі тамы «Металічнае справы», «Геаметрыі», «Матэматыкі»<ref name="ССС">{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/semeynaya-saga-solovya.html|title = Семейная сага соловья|author = Людмила Рублевская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 9-4-2011|publisher = sb.by|language = ru|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref> і інш. Яго дзеці — трое сыноў і чатыры дачкі, — атрымалі пачатковую адукацыю. Паміж старэйшай і малодшай дочкамі была розніца ў 25 гадоў<ref name="ССС" />. Самуілу з самага дзяцінства прыйшлося дапамагаць у гаспадарцы сваёй вялікай сям’і. На здольнасці і інтарэсы хлопчыка паўплываў бацька, які чытаў сваім дзецям кнігі. Будучы пісьменнік вучыўся ў пачатковай яўрэйскай школе — [[хедар]]ы, а пасля яе заканчэння — у школе рабінаў ([[Ешыбот|ешыбоце)]], з якой быў выгнаны за вальнадумства. Ведаў [[іўрыт]], [[ідыш]], беларускую, нямецкую, рускую і крыху польскую мовы. Нейкі час працаваў хатнім настаўнікам [[іўрыт]]а. З дзяцінства захапіўся чытаннем. Выпісваў кнігі з [[Вільня|Вільні]], [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а, выпрошваў у заможных гаспадароў, шукаў у [[школа]]х, якія былі непадалёк. Як і браты, граў на скрыпцы<ref name="ССС" />. Першыя творы пісаў на іўрыце, пасля — на рускай мове. Перайсці на беларускую падказаў яму [[Вульф Сосенскі]] з мястэчка [[Даўгінава]], дзе хлопчыкам Самуіл навучаўся ў ешыбоце. === Пачатак актыўнасці. Віленскі і Менскі перыяды === [[Файл:Abrazki (1913).pdf|міні|злева|page=5|[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]] (лац. «Abrazki») — першы зборнік Змітрака Бядулі, выдадзены выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» ў Санкт-Пецярбургу [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]], 1913 г.]] Пасля ешыбота Самуіл Плаўнік працаваў хатнім настаўнікам, а з 1902 года канторшчыкам на лесараспрацоўках. Займаўся самаадукацыяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Яшчэ ў дзяцінстве Плаўнік складаў вершы на старажытнаяўрэйскай мове, але пачаткам яго літаратурнай дзейнасці лічыцца 1907 год, калі ён пачаў пісаць вершы на [[Руская мова|рускай мове]] і пасылаць іх у пецярбургскія часопісы. Там вершы хвалілі, але не друкавалі. Пачынаючы пісаць, ён арыентаваўся на старадаўнюю яўрэйскую літаратуру (тагачасныя рэлігійныя творы). Але пазней адмовіўся ад гэтай манеры пісьма і стаў вывучаць сучасную літаратуру. У 1909 годзе ў рукі Самуіла Плаўніка, дзякуючы яго сябру [[Вульф Сосенскі|Вульфу Сосенскаму]], які быў палітычным актывістам, трапіла беларускамоўная газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]»<ref name="nacyjanaĺnaja">{{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}}</ref>. Факт існавання «простанароднай» газеты ўразіў Самуіла Плаўніка. Знаёмства з беларускай газетай замацоўвае ягоны рэалістычны светапогляд. У 1910 годзе Плаўнік пачынае дасылаць свае вершы ў беларускую газету, але першыя творы не былі апублікаваныя, магчыма праз няспеласць яго творчасці. Першым надрукаваным творам Плаўніка стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі», надрукаваная з подпісам ''С. Плаўнік'' у 1910 годзе газетай «Наша ніва»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Плаўнік наладжвае сувязь з беларускай газетай і становіцца яе сталым карэспандэнтам. У 1911 годзе пад псеўданімам Змітрок Бядуля ў «Нашай Ніве» быў надрукаваны верш «Мой спеў». У 1911—1912 гадах таксама друкуюцца ягоныя рускамоўныя вершы ў часопісах для маладых літаратараў «На берегах невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільня]]). У 1912 годзе пераязджае ў [[Вільня|Вільню]], дзе на сталую працу ўладкоўваецца ў беларускія культурныя арганізацыі{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Наладжвае знаёмства з такімі дзеячамі беларускага адраджэння, як [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч]]ы, [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Алаіза Пашкевіч]], [[Ядвігін Ш.]] і інш<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. Працаваў у выдавецкім таварыстве, змяшчаў вершы і артыкулы ў газеце «[[Biełarus]]». Удзельнічае ў віленскім беларускім грамадска-палітычным жыцці, у [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускім музычна-драматычным гуртку]]. У друку выступае з вершамі, апавяданнямі, публіцыстычнымі, гістарычна-папулярнымі артыкуламі. Апавяданні, напісаныя Змітраком Бядулям у тыя гады, у далейшым сталі класікай беларускай літаратуры. У 1913 годзе санкт-пецярбургскае выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]» надрукавала яго першы зборнік вершаў «[[s:Abrazki (1913)|Абразкі]]» (арыгінальнае напісанне лацінкай: «Abrazki»){{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1914 годзе прызначаны сакратаром у «Нашай Ніве», дзе працаваў разам з [[Янка Купала|Янкам Купалам]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. [[Файл:Samuił Płaŭnik (Źmitrok Biadula). Самуіл Плаўнік (Зьмітрок Бядуля) (1910-19).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля. Вільня, 1914 г.]] З пачаткам нямецкай акупацыі Вільні ў час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] газета «Наша ніва» спыняе сваю дзейнасць. Улетку 1915 года Змітрок Бядуля з Вільні вярнуўся ў роднае мястэчка Пасадзец, але калі фронт наблізіўся да родных мясцін, то сям’я яго была вымушана ратавацца ад яўрэйскіх пагромаў (падзеі адлюстраваны ў паэме «Жыды», напісанай Бядулем у тым жа годзе<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2010/16/%E2%84%96_16_(959).html|title = З нагоды 124-годдзя з дня нараджэння Змітрака Бядулі|author = Юлія Аляшкевіч|authorlink = |date = 21-4-2010|publisher = pawet.net|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>). Самуіл Плаўнік пераязджае ў Мінск. Працуе ў [[Мінскі аддзел Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Мінскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1916—1917 гадах збліжаецца з [[Максім Багдановіч|Максімам Багдановічам]], яны разам жывуць у кватэры [[Дом, дзе жыў Змітрок Бядуля|дома на Мала-Георгіеўскай вуліцы № 12]]. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года ў творчасці Бядулі ўзмацняецца нацыянальная беларуская ідэя{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}, якая адлюстроўваецца ў публікацыях мінскай газеты «[[Вольная Беларусь]]» пад псеўданімам Ясакар. Уваходзіць у арганізацыйнае бюро [[Беларуская народная партыя сацыялістаў|Беларускай народнай партыі сацыялістаў]], створанай у траўні 1917 года ў Мінску, блізкай да [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]], але з менш радыкальнай, на думку заснавальнікаў, ідэалогіяй{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Удзельнік [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускага з’езда]] ў снежні 1917 года, разагнанага бальшавікамі, склаў пра яго справаздачу для газеты «Вольная Беларусь»<ref>{{cite web|url = http://pawet.net/ns/2017/50/%E2%84%96_50_(1357).html|title = Каля Ўсебеларускага з’езду|author = |authorlink = |date = 13-12-2017|publisher = Наша Слова (pawet.net)|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1918 годзе супрацоўнічаў з газетай «[[Беларускі шлях (газета, 1918)|Беларускі шлях]]», якая выходзіла за часам нямецкай акупацыі [[Мінск|Менска]] і падтрымлівала палітыку [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У публікацыях выступаў з незалежніцкіх беларускіх пазіцый, абараняў дэмакратыю, крытыкаваў [[бальшавізм]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. Апрача таго, ён выступаў як прыхільнік супрацоўніцтва і добрых адносін яўрэяў і беларусаў, напісаў нарысы «Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі» (1918), «Да жыдоўства» (1919), «На дарозе да сваёй бацькаўшчыны» (1920, пра канферэнцыю [[Сіянізм|сіяністаў]], якая адбылася ў Менску ў снежні 1919). [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, час польскай акупацыі горада, 24 чэрвеня 1920 г. Змітрок Бядуля сярод удзельнікаў святкавання.]] З польскай акупацыяй у 1919 годзе стаў карэспандэнтам грамадска-палітычнага і літаратурнага часопіса «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», у пачатку 1920 года, калі рэдакцыя месцілася ў Менску, быў яго літаратурным рэдактарам{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. 6 лістапада 1919 года разам з [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпам Лёсікам]], [[Макар Краўцоў|Макарам Краўцовым]] і [[Янка Купала|Янкам Купалам]] звяртаўся да старшыні [[Рада Народных Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Народных міністраў БНР]] [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] па атрыманне субсідый для газеты «[[Беларусь (газета, Мінск)|Беларусь]]»{{Sfn|Збор твораў Т. 9 Кн. 2.|2003|с=143}}. Падтрымліваў намаганні па стварэнні беларускага войска, дапамагаў у рабоце [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] пры польскай адміністрацыі, выступаў у жанры «жаўнерскай песні»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. === Савецкая Беларусь === [[Файл:Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з Я. Райнісам. 1926 г.jpg|міні|Беларускія пісьменнікі на сустрэчы з латвійскім паэтам [[Райніс|Янам Рэйнісам]], прыхільнікам беларускага нацыянальнага руху, у часе яго прыезду на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]. Сядзяць (злева направа): З. Бядуля, [[Райніс|Я. Рэйніс]], [[Янка Купала|Я. Купала]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]. Стаяць: [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]]. Менск, 19 лістапада 1926 г.]] Па ўсталяванні савецкай улады і паўторным [[Дэкларацыя аб абвяшчэнні незалежнасці Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь|абвяшчэнні незалежнасці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]] ў ліпені 1920 года падтрымаў курс на адраджэнне беларускай культуры і пазнейшую [[Беларусізацыя|беларусізацыю]], актыўна ўключыўся ў культурнае і грамадска-палітычнае жыцця савецкай Беларусі. Жыве ў Менску. З 1920 па 1926 гады Змітрок Бядуля працуе загадчыкам літаратурна-крытычнага аддзела газеты «[[Савецкая Беларусь (газета)|Савецкая Беларусь]]». У перыяд з 1921 па 1923 гады таксама рэдагуе дзіцячы часопіс «[[Зоркі (часопіс)|Зоркі]]». У ліку нямногіх старэйшых пісьменнікаў быў прыняты ў літаратурнае аб’яднанне «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», у 1926 годзе перайшоў ува «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]»{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=160}}. У 1926 годзе пачаў працу ў [[Інстытут беларускай культуры|Інстытуце беларускай культуры]] (Інбелкульт), быў першым рэдактарам краязнаўча-этнаграфічнага часопіса «[[Наш край (часопіс)|Наш край]]». Удзельнік менскай [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі]] ў лістападзе 1926 года. 10 снежня 1928 года ў ліку дзесяці беларускіх дзеячаў культуры падпісаў хадайніцтва на імя старшыні [[Савет Народных Камісараў БССР|СНК БССР]] [[Мікалай Мацвеевіч Галадзед|Мікалая Галадзеда]] аб вызваленні «''першага створцы і арганізатара Беларускага тэатру''» [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]], які дагэтуль быў асуджаны і адпраўлены на Салаўкі. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з моманту заснавання ў 1934 годзе. Няма звестак пра тое, што ў час [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] 1930-х гадоў Змітрок Бядуля падвяргаўся арышту, пры гэтым вядома што арыштоўвалі яго брата [[Ізраіль Плаўнік|Ізраіля Плаўніка]], паэта і перакладчыка<ref>{{cite web|url = https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|title = Змітрок Бядуля: гісторыя жыцця ў пяці дакументах|author = Людміла Рублеўская|authorlink = Людміла Рублеўская|date = 24-4-2021|publisher = zviazda.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220109124259/https://zviazda.by/be/news/20210423/1619196019-zmitrok-byadulya-gistoryya-zhyccya-u-pyaci-dakumentah|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = dead}}</ref>. Змітрок Бядуля трапляў пад крытыку ў друку за «[[нацыянал-дэмакратызм]]». У жніўні 1936 годзе разам з іншымі беларускімі літаратарамі ад імя [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза савецкіх пісьменнікаў БССР]] падпісаў зварот да ''«роднага, любага''» [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] з заклікам знішчыць «''бандыцкіх вылюдкаў''» з «''контррэвалюцыйнай трацкісцка-зіноўеўскай хеўры''»<ref>{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=13231|title = В. Рубінчык пра Якава Бранштэйна|author = Волф Рубінчык|authorlink = Уладзімір Рубінчык|date = 10-11-2017|publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 1939 годзе ўзнагароджаны [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|Ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. === Апошнія гады. Смерць === [[Файл:Źmitrok Biadulia (Samuil Plaŭnik). Змітрок Бядуля (Самуіл Плаўнік) (1940).jpg|міні|злева|Змітрок Бядуля, 1940 г.]] У чэрвені 1941 года з наступам войскаў Германіі на СССР у час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] эвакуяваўся з Беларусі. Вярнуўся з [[Хойнікі|Хойнікаў]] у Мінск, забраў маці і дабраўся з ёй да [[Барысаў|Барысава]], дзе паспеў сесці на цягнік, які ішоў у Расію. Нейкі час жыў у Піжме [[Ніжагародская вобласць|Горкаўскай вобласці]], потым разам з жонкай і дзецьмі ў пасёлку [[Новыя Бурасы]] [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]], дзе яны жылі да канца кастрычніка 1941 года<ref name=":0">{{cite web|url = https://belisrael.info/?p=8411|title = Бядуліха|author = Віктар Жыбуль|authorlink = Віктар Вячаслававіч Жыбуль|date = 14-11-2016|publisher = belisrael.info|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. Памёр ад інфаркту ў [[эвакуацыя|эвакуацыі]] каля [[Уральск]]а (Казахстан), дзе і быў пахаваны. У пахаванні Змітрака Бядулі ўдзельнічаў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другі Беларускі Дзяржаўны тэатр]], які ў гэты час гастраляваў ва Уральску. Было зладжана тэатральнае развітанне, труна стаяла на чырвоным узвышшы. Акцёры чыталі яго творы<ref name="ССС" />. === Перапахаванне === У лютым 2020 года адбылася эксгумацыя рэшткаў Змітрака Бядулі, самалётам іх даставілі ў Беларусь. Праз жаданне сваякоў рэшткі захоўваліся з бласлаўлення мітрапаліта ў [[Свята-Ільінская царква (Бабруйск)|Ільінскай царкве]] ў [[Бабруйск]]у, нягледзячы на тое што Бядуля быў [[Іўдаізм|іўдзеем]] і пазней атэістам. 3 лістапада 2020 года, у 79-ю гадавіну смерці пісьменніка, рэшткі даставілі ў [[Мінск]]. Шыльды, літары з надмагілля таксама былі прывезены ў Беларусь і перададзены ў [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры]] (філія Беларуская хатка). Рэшткі Змітрака Бядулі ўрачыста перапахавалі на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] Мінска, паніхіду адслужыў праваслаўны святар і іўдзейскі [[рабін]], на магіле ўсталяваны [[Праваслаўе|праваслаўны]] крыж з надпісам на рускай мове<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30927939.html|title = Як на Ўсходніх могілках Менску перапахавалі прах Зьмітрака Бядулі|author = |authorlink = |date = 3-11-2020|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}}</ref>. У 2021 годзе быў абвешчаны збор сродкаў на стварэнне надмагільнага помніка<ref>{{Cite web |url=https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |title=Архіўная копія |access-date=26 мая 2023 |archive-date=26 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526172325/https://www.warmuseum.by/news/sotrudnichestvo/zbor_srodka_dlya_stvarennya_pomnika_zmitraku_byaduli/ |url-status=dead }}</ref>. У 2022 годзе, паводле «Рэспубліканскага плана мерапрыемстваў па правядзенні „Года гістарычнай памяці“», помнік Бядулю планавалася ўсталяваць<ref>https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230202154018/https://edu.gov.by/kalendar-meropriyatiy/respublikanskiy-plan-meropriyatiy-po-provedniyu-v-2022-godu-goda-istoricheskoy-pamyati/ |date=2 лютага 2023 }}</ref>, аднак станам на травень 2023 года быў зроблены эскіз манумента, абвешчаны паўторны збор сродкаў на выраб і ўстаноўку<ref>Збор сродкаў на помнік Змітраку Бядулю — Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры (bellitmuseum.by)</ref>. 3 лістапада 2025 года быў адкрыты помнік з надпісам на беларускай мове (скульптар — [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргей Гумілеўскі]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://zviazda.by/news/pomnik-zmitraku-byadulyu-adkryli-na-uskhodnikh-mogilkakh-u-minsku/|title=Помнік Змітраку Бядулю адкрылі на Усходніх могілках у Мінску|website=zviazda.by|date=2025-11-03|access-date=2025-11-17}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Марыя Ісакаўна Плаўнік (дзявочае прозвішча Шыркес; 1900—1984), дзеці Зоя (1929—1975) і Яфім (1934)<ref name="ССС"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belisrael.info/?tag=mariya-plavnik-byadulya|title=Бядуліха|author=[[Віктар Жыбуль]]|first=|last=|website=belisrael.info|date=2016-11-14|access-date=2024-08-16}}</ref>. == Творчасць == === Дарэвалюцыйная творчасць === [[Файл:Жыды на Беларусi.pdf|міні|Нарыс Змітрака Бядулі «''[[commons:File:Жыды на Беларусi.pdf|Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі]]''». Менск, 1918.]] Пісаў неапублікаваныя вершы на [[Іўрыт|іўрыце]], пазней на рускай мове. Першы твор надрукаваны ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1910 годзе, ім стала імпрэсія на беларускай мове «Пяюць начлежнікі». У 1911—1912 гадах друкаваў вершы на [[Руская мова|рускай мове]] ў часопісах «На берегах Невы» ([[Санкт-Пецярбург]]) і «Молодые порывы» ([[Вільнюс|Вільня]]). У 1913 годзе апублікаваў зборнік лірычных імпрэсій «Абразкі» (выдавецтва «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]», Санкт-Пецярбург). Для ранніх твораў, як для вершаў, так і для прозы быў характэрны [[рамантызм]]. Для таго, каб перадаць светапогляд і багацце духоўнага і культурнага жыцця чалавека наогул і сялян у асаблівасці, Бядуля імкнецца пераймаць [[Янка Купала|Янку Купалу]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У маладосці Змітрок Бядуля быў блізкі да [[Сімвалізм|сімвалістаў]], але элементы сімвалізму ў яго творчасці грунтаваліся на беларускай глебе, на фальклорна-міфалагічных вытоках. У беларускую літаратуру ён прынёс, як падкрэслівае [[Іван Навуменка]], адзнаку інтэлігентнасці, культ пачуцця, замілаванасць да прыгажосці, разлітай у навакольным свеце. Да ранняй лірыкі Змітрака Бядулі прымыкае яго першы зборнік імпрэсіяністычных замалёвак «[[s:Абразкі (Бядуля)|Абразкі]]» (1913), якія толькі адсутнасцю рыфмы адрозніваюцца ад вершаў. У большасці сваіх імпрэсій пісьменнік звяртаўся да прыроды, імкнуўся супрацьпаставіць убогаму вясковаму жыццю яе вечна маладую, паказваў зменлівую прыгажосць. Класікай беларускай літаратуры сталі апавяданні Змітрака Бядулі, напісаныя ў гэтыя ж гады: «Пяць лыжак заціркі» (1912), «Малыя дрывасекі» (1914), «На каляды к сыну» (1913), «Велікодныя яйкі» (1913), «Летапісцы» (1914). У 1923 годзе яны ўвайшлі ў першую кнігу апавяданняў Бядулі «[[s:На зачарованых гонях (Бядуля, зборнік)|На зачарованых гонях]]». У гэтых апавяданнях пісьменнік малюе тагачаснае цяжкае вясковае жыццё, часта без надзеі на будучае. Героі многіх апавяданняў — дзеці, якія галадаюць, не маюць магчымасці развіваць свае здольнасці, паміраюць. У сваіх творах пісьменнік імкнецца паказаць цяжкую долю працоўных («[[s:Ля вапеннай гары|Ля вапеннай гары]]»), расказвае пра гора людзей, якія пацярпелі ад пажару («[[s:Чырвоная казка|Чырвоная казка]]»), паказаць трагедыю селяніна ў сутыкненні з жорсткасцю жыцця («[[s:Без споведзі|Без споведзі]]»). Паказаць усю рэальнасць і складанасць сялянскага жыцця дапамагае менавіта блізкасць літаратара да гэтага жыцця і выдатнае разуменне душы сялянства. === Паслярэвалюцыйны перыяд === [[Файл:Uzvyšša 2.jpg|міні|Літаратурнае аб’яднанне «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]». 1 рад (злева направа): [[Васіль Антонавіч Шашалевіч|В. Шашалевіч]], [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Уладзімір Дубоўка|У. Дубоўка]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]], [[Кузьма Чорны|К. Чорны]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]]; 2 рад: [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|А. Адамовіч]], [[Уладзімір Адамавіч Жылка|У. Жылка]], З. Бядуля, [[Адам Антонавіч Бабарэка|А. Бабарэка]], [[Язэп Пушча|Я. Пушча]], [[Сяргей Міхайлавіч Дарожны|С. Дарожны]], [[Тодар Кляшторны|Т. Кляшторны]]. 1929 г.]] У паслярэвалюцыйны час выйшлі кнігі паэзіі «[[s:Пад родным небам (1922)|Пад родным небам]]» (1922), «Буралом» (1925), «[[s:Поэмы (Бядуля, 1927)|Паэмы]]» (1927), зборнікі апавяданняў «[[s:На зачарованых гонях (1923)|На зачарованых гонях]]» (1923), «[[s:Апавяданьні (Бядуля, 1926)|Апавяданні]]» (1926), «Выбраныя апавяданні» (1926), «Танзілія» (1927), «Дэлегатка» (1928), «Тры пальцы» (1930), «Незвычайныя гісторыі» (1931), «Па пройдзеных сцежках» (1940), аповесці «[[s:Салавей (Бядуля)|Салавей]]» (1928, [[Салавей (фільм)|экранізавана]] і пастаўлена ў 1937 годзе, [[Салавей (балет)|аднайменны балет]] у 1939 годзе), «Набліжэнне» (1935), «У дрымучых лясах» (1939, часопіс «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]»), двухтомны раман «Язэп Крушынскі» (1929—1932), «Выбраныя творы» (1934). Для дзяцей выдадзены кнігі «Качачка-цацачка» (1927, казка), «Вясной» (1928, вершы), «Гаспадарка» (1930, вершы), «Мурашка-Палашка» (1939, вершаваная казка), «Люцік» (1940, верш), «Хлопчык з-пад Гродна» (1940, паэма). Цяпер малавядомыя ваяцкія песні і патрыятычныя вершы, уключаныя ў зборнік «Пад родным небам» (1922), якія пазней не друкаваліся. Гэта публіцыстычныя, грамадзянскія вершы-заклікі, санеты патрыятычнага гучання. У той час Змітрок Бядуля напісаў некалькі паэм: «Беларусь», «У ясных Крушнях», «З сказаў буры і віхуры», «Дзед», у якіх супрацьпастаўляў цяжкае дарэвалюцыйнае жыццё новаму — светламу і шчасліваму. Пісьменніка цікавіла вусная народная творчасць, міфалогія, этнаграфія, краязнаўства. Як народная легенда была пазначана яго паэма «Госць», напісаная на аснове народнага падання і ўключаная ў зборнік «Паэмы» (1927). Цалкам на этнаграфічным і фальклорным матэрыялах створана паэма Змітрака Бядулі «Ярыла». На фальклоры [[Палессе|Палесся]] напісана паэма «Палескія былі». Пытанням этнаграфіі і фальклору прысвяціў ён шэраг артыкулаў, а ў 1924 годзе выдаў асобную кнігу «Вера, паншчына і воля ў беларускіх народных песнях і казках». Выдаў кнігу нарысаў «Дзесяць» (1930). Адметнай з’явай стала аповесць Змітрака Бядулі «Салавей» (1927), прысвечаная мінуўшчыне, часам прыгоннага права — казачна-прыгодніцкі і рамантычны твор. Паводле матываў аповесці быў пастаўлены балет «[[Салавей (балет)|Салавей]]». Няпросты лёс быў у сацыяльна-псіхалагічнага рамана «Язэп Крушынскі» (1929—1932). Па выхадзе першага тома крытыка папракала аўтара за слабую ідэйнасць твора, недастатковае адлюстраванне класавай барацьбы, [[Калектывізацыя|калектывізацыі]]. Пісьменнік цяжка перажываў нападкі крытыкі; другі том рамана ён зрабіў больш «ідэйным», што не пайшло на карысць мастацкай праўдзе. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Язэп, зблудзіўшы ў цёмных крушнях,''<br /> ''Спаткаў пад кустам салаўя''<br /> ''І сябру мовіў прастадушна:''<br /> ''«Твая, брат, доля, як мая'' ''Дваім нам блутанай пуцінай''<br /> ''Прыйшлося шмат павандраваць.''<br /> ''Давай-жа песьняй лебядзінай''<br /> ''Былы наш посьпех апяваць»''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Зміцер Жылуновіч|Ц. Гартны]]. «Змітраку Бядулю (эпіграма)»''.<ref>ЛіМ. — 1932. — № 15 ад 5 жніўня. — С.4</ref> |} У 1930-х гадах Змітрок Бядуля напісаў аўтабіяграфічныя аповесці «Набліжэнне» (1935) і «У дрымучых лясах» (1939). Апошнім яго творам стала аповесць-казка «Сярэбраная табакерка» (1940). Упершыню яна цалкам была надрукавана толькі ў 1953 годзе. У аснове сюжэта аповесці матывы народнай казкі пра тое, як дудар-[[Палешукі|паляшук]] паланіў смерць, запазычаныя з фальклорных запісаў [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|Аляксандра Сержпутоўскага]]. З народнай казкі Бядуля зрабіў філасофска-павучальную прытчу аб барацьбе дабра і зла, жыцця і смерці. У суаўтарстве з Нохімам Рубінштэйнам выдаў кішэнны «Яўрэйска-беларускі слоўнічак» (пад сапраўдным прозвішчам, 1932). Шмат твораў і зборнікаў выйшлі па смерці і ў пасляваенныя гады: «Апавяданні» (1947), «Мае забавы» (1949, вершы), «Сярэбраная табакерка» (1958, казка і апавяданні), «Дзень добры!» (1979, вершы, казкі, апавяданні), асобныя вершы, казкі. У 1951—1953 гг. выйшаў збор твораў у 4-х, у 1985—1989 — у 5 тамах. Карыстаўся літаратурнымі псеўданімамі: ''Саша Пл-ік''; ''Ясакар''; ''мітро Бядуля'', ''Сымон Пустэльнік''; ''Іскра''; ''Святагор''; ''Ярыла Чырвоны''<ref name="БС">{{кніга|аўтар=|частка=Бядуля Змитрок|загаловак=Биографический справочник|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|год=1982|том=5|старонкі=96|старонак=737|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. <gallery widths="170px" heights="170px" perrow="4"> Файл:Буралом (1925).pdf|«Буралом» (1925) Файл:На зачарованых гонях (1927).pdf|«На зачарованых гонях» (1927) Файл:Паэмы (Бядуля, 1927).pdf|«Паэмы» (арыг. «Поэмы) (1927) Файл:Салавей (1928).pdf|«Салавей» (1928) </gallery> === Перакладчыцкая дзейнасць === Пераклаў з [[ідыш]]а на беларускую мову аповесць [[Шолам-Алейхем]]а «Хлопчык Мотка» (1930), раман [[Саламон Давідавіч Годынер|Самуіла Годынера]] «Чалавек з вінтоўкай» (1933), кнігу [[С. Каган|Сары Каган]] «Апавяданні» (1940), з [[Украінская мова|украінскай]] — паасобныя вершы {{нп3|Юрый Якаўлевіч Будзяк|Юрыя Будзяка|uk|Будяк Юрій Якович}}, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], у тым ліку «{{нп3|Халодны Яр, верш|Халодны Яр|uk|Холодний Яр (вірш)}}», «{{нп3|Запавет, верш|Запавет|uk|Заповіт (вірш)}}», «Русалка», «Ведзьма», «Лілея» і іншыя<ref>{{нп3|Шаўчэнкаўскі слоўнік|Шевченківський словник|uk|Шевченківський словник}}: У двох томах / Інститут літератури імені Т. Г. Шевченка Академії Наук УРСР. — К.: Головна редакція УРЕ, 1978.</ref>. == Пасмяротныя выданні. Выбраная бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} * Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; рэдкалегія : В. В. Барысенка [і інш.]; падрыхтоўка тэкстаў і каментарыі А. Д. Атаевай і В. Ю. Дэконскай. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985—1989. ** Т. 1 : Вершы, паэмы. — 1985. — 407 с., 1 л. партр. ** Т. 2 : Вершы ў прозе, лірычныя імпрэсіі, апавяданні. — 1986. — 351 с., 1 л. партр. ** Т. 3 : Аповесці. — 1987. — 358 с., 1 л. партр. — Змест: Салавей; Тры пальцы; Таварыш Мінкін; У дрымучых лясах. ** Т. 4 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 1. — 1987. — 375 с., 1 л. партр. ** Т. 5 : Язэп Крушынскі : раман. Кн. 2 ; Сярэбраная табакерка : казка ; Публіцыстычныя артыкулы. — 1989. — 519 с., [8] л. фат. * Выбранае: аповесці і апавяданні / Змітрок Бядуля; Уклад. і паслясл. Т. Тарасава. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1973. — 431 с. * В дремучих лесах: перевод с белорусского / Змитрок Бядуля; Составл. и вступ. статья Виктора Коваленко. — Москва: Художественная литература, 1975. — 428 с. * Апавяданні / Змітрок Бядуля. — Мінск: Народная асвета, 1973. — 158 с. * Салавей; Сярэбраная табакерка: аповесць. Казка: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. В. Каваленкі. — Мінск: Юнацтва, 1983. — 288 с. * Змитрок Бядуля (1886—1941) // Антология педагогической мысли Белорусской ССР / Составит.: Э. К. Дорошевич и др.; ред. кол.: М. А. Лазарук (отв.ред.) и др. Москва, 1986. С. 319—325. * Клад: сказки: (для дошкольного возраста) / Змитрок Бядуля; перевод с белорус. В. М. Казберука. — Минск: Юнацтва, 1986. — 31 с. * Дзень добры!: вершы, казкі, апавяданні: (для дашкольнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1989. — 88 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Берасцянка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1994. С. 11—193. * Салавей: аповесць: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля; прадм. І. Навуменкі. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1996. — 238 с. * Скарб; Музыка; Іванка-прасцячок; Сярэбраная табакерка / Змітрок Бядуля // Сінявочка: казкі беларускіх пісьменнікаў: (для мал. школьнага ўзросту) / уклад. М. А. Зелянкова. Мінск, 1998. С. 23—199. * Сярэбраная табакерка: апавяданні, казка: (для мал. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 1997. — 272 с. * [[:s:Жыды на Беларусі: бытавыя штрыхі|Жыды на Беларусі]] / Змітрок Бядуля // ARCHE. — 2000. — № 3. — С. 23 — 31 (перадрук з выдання 1918 г.). * Салавей: аповесць, апавяданні: (для сярэдняга і ст. школьнага ўзросту) / Змітрок Бядуля. — Мінск: Юнацтва, 2000. — 222 с. * «Жыды» (паэма) // Анахну кан. — 2002. — № 7<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 7|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133458/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2387&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>, 8<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|title = Анахну Кан № 8|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133520/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2448&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Рукапіс чарнакніжніка ХVIII веку (Багатыя матэрыялы па беларускай этнаграфіі) // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 1. (перадрук з часопіса «Вольны сьцяг», 1921 г.)<ref>{{cite web |url =https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |title =Мы яшчэ тут № 1 |author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20220109110325/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2702&Club_ID=1 |archivedate =9 студзеня 2022 |accessdate = |url-status =dead }}</ref>. * На дарозе да сваёй Бацькаўшчыны // Мы яшчэ тут! — 2003. — № 2. (перадрук з газеты «Беларусь», 1920 г.)<ref>{{cite web|url = https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|title = Мы яшчэ тут № 2|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133613/https://souz.co.il/clubs/read.html?article=2785&Club_ID=1|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. * Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006. — 496 с.<ref>{{cite web|url = http://kamunikat.org/download.php?item=13226-1.pdf&pubref=13226|title = Выбраныя творы / Змітрок Бядуля. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2006|author = |authorlink = |date = |publisher = kamunikat.org|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022|url-status = dead}}</ref> * Прытчы беларускіх сялян а большэвіках // Беларускі шлях. — 1918. — № 63. — С. [Перадрук: // ARCHE. — 2009. — № 3 (78). — Сакавік. — С. 611—612.] {{калонкі/канец}} == Памяць == [[Файл:Памятны знак Змітраку Бядулю.jpg|міні|Памятны знак у [[Даўгінава|Даўгінаве]], Вілейскі раён]] Імем Змітрака Бядуля названа [[Плошча Змітрака Бядулі (Мінск)|плошча]] ў Мінску, вуліцы ў [[Вуліца Змітрака Бядулі (Мінск)|Мінску]], [[Віцебск]]у, [[Глыбокае|Глыбокім]], [[Жабінка|Жабінцы]], [[Лагойск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Рэчыца|Рэчыцы]]. Таксама імем Змітрака Бядулі названа школа на яго радзіме, у вёсцы [[Пасадзец]] Лагойскага раёна, цяпер школа закрыта. Каля колішняга будынка школы ёсць музей творца, дзе захоўваецца аўтограф пісьменніка на рамане «Язэп Крушынскі» 1933 года<ref>{{cite web|url = http://news.tut.by/society/144329.html|title = «100 дорог»: Швейцария и «Виагра»|date = 6-8-2009|publisher = tut.by (web.archive.org)|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180703133637/http://news.tut.by/society/144329.html|archivedate = 3 ліпеня 2018|accessdate = 9-1-2022|url-status = }}</ref>. На будынку школы размешчана памятная дошка, каля будынка бюст аўтарства [[Заір Ісакавіч Азгур|Заіра Азгура]]{{Sfn|Каваленка В.|1994|с=161}}. Таксама музей Змітрака Бядулі ёсць у горадзе [[Уральск]]у ([[Казахстан]])<ref name="ССС" />. Памятныя камяні з дошкамі ёсць у аграгарадку [[Ілья]] і [[Даўгінава|Даўгінаве]]<ref name="nacyjanaĺnaja"/>. === Успаміны пра Змітрака Бядулю === * Плаўнік М. Успаміны пра Змітрака Бядулю. * Успаміны пра Змітрака Бядулю / Уклад.: Я. І. Садоўскі, К. А. Цвірка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1988. — 174 с. * Азгур З. И. Змитрок Бядуля // То, что помнится… : рассказ о времени, об искусстве и о людях / Заир Азгур. Мн., 1977. С. 179—191. * Аўрамчык М. Я. Зменлівае ўражанне / Мікола Аўрамчык // Знаёмыя постаці / Мікола Аўрамчык. Мн., 2004. С. 64—67. * Вольскі А. Дзядзька Змітрок / Артур Вольскі // Пачатковая школа. 1999. № 2. С. 34—35. * Грахоўскі С. І. Нібы ўчора было / Сяргей Грахоўскі // Так і было : артыкулы, успаміны, эсэ / Сяргей Грахоўскі. Мн., 1986. С. 28—32. * Кавалёў П. Н. Памятны аўтограф / Павел Кавалёў // На ўсё жыццё : нарысы, успаміны / Павел Кавалёў. Мн., 1986. С. 133—139. * Казека Я. З далечы гадоў / Янка Казека // Падарожжа ў маладосць : артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Янка Казека. Мн., 1984. С. 41—46. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бядуля Змітрок||392—393}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Бядуля Змітрок|139|}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|1|Бядуля Змітрок||451—467}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|1|Бядуля Змітрок|539—540|}} * Бядуля Змітрок // Тэатральная Беларусь : у 2 т. / пад агульнай рэдакцыяй А. В. Сабалеўскага. Мінск, 2002. Т. 1. С. 191—192. * {{крыніцы/БП 1917-90|Бядуля Змітрок}} * Гарэцкі М. Бядуля пасля Кастрычніка : гісторыка-літаратурныя нататкі / Максім Гарэцкі // Творы / Максім Гарэцкі. Мінск, 1990. С. 364—369. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бядуля Змітрок|[[Віктар Антонавіч Каваленка|Каваленка В.]]|159—161|ref=Каваленка В.}} * Каліта І. Мова твораў Змітрака Бядулі як фразеалагічная скарбонка. // Svět v obrazech a ve frazeologii — World in Pictures and in Phraseology. Praha: Univerzita Karlova, 2017, с. 129—143. * Каліта, І. Эмацыянальная насычанасць як мастацкі сродак. // Rejestr emocjonalny języka, Siedlce: Akademie Podlaská, 2009, s. 51-54. * Каліта І. «Тры пальцы» Змітрака Бядулі ў чэшскім перакладзе. // МОВА, ЛІТЕРАТУРА, КУЛЬТУРА, ФОЛЬКЛОР, МИСТЕЦТВО НАРОДІВ СВІТУ: УНІВЕРСАЛЬНЕ Й УНІКАЛЬНЕ: Міжнародний проєкт. Колективна монографія : самостійне електронне видання / Т. П. Беценко та ін.; за заг. ред. Т. П. Беценко — Суми: видавничо-виробниче підприємство «Мрія-1», 2021. — 676 с. ISBN 978-966-566-783-4. С. 217—231. https://history.sumy.ua/research/books/9465-mova-litetratura-kultura-folklor-mystetstvo-narodiv-svitu-universalne-i-unikalne-kolektyvna-monohrafiia.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231222221745/https://history.sumy.ua/research/books/9465-mova-litetratura-kultura-folklor-mystetstvo-narodiv-svitu-universalne-i-unikalne-kolektyvna-monohrafiia.html |date=22 снежня 2023 }} * Кульбянкова І. М. Эвалюцыя лірычнай творчасці Змітрака Бядулі: ідэйна-тэматычны і вобразны аспекты : метадычны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў:, 2004. — 46 с. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля пра нацыянальнае адраджэнне: (на прыкладзе невядомых і малавядомых твораў) / І. М. Кульбянкова // Беларускае Асветніцтва: вопыт тысячагоддзя: матэрыялы Міжнароднага кангрэса (Мінск, 20-21 кастрычніка 1998 г.). Мінск, 1998. Кн. 2. С. 32—34. * Кульбянкова І. М. Змітрок Бядуля — майстар «малой прозы» : вучэбны дапаможнік / І. М. Кульбянкова. — Магілёў, 2000. — 47 с. * Лашкевіч В. А. Змітрок Бядуля — дзецям / В. А. Лашкевіч. — Мінск : Універсітэцкае, 1986. — 110 с. * Лойка А. А. Змітрок Бядуля (1886—1941) / А. А. Лойка // Гісторыя беларускай літаратуры : дакастрычніцкі перыяд : у 2 ч. / А. А. Лойка. 2-е выд., дапрацаванае і дапоўненае. Мінск, 1989. Ч. 2. С. 364—376. * Марціновіч А. У душы… міласць да краю свайго: (пра дзяцінства З.Бядулі) / Алесь Марціновіч // Родная прырода. 1993. № 3. С. 24—25. * Мацюх М. Першы рэдактар — Змітрок Бядуля: (пра працу З. Бядулі ў час. «Наш край») / Мікола Мацюх // Падарожнік. 1996. № 1. 4-я с. укладыша паміж с. 10—11. * Навуменка І. Я. Змітрок Бядуля / Іван Навуменка. — 2-е выд. — Мінск : Беларуская навука, 2004. — 227 с. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Слова пра літаратуру і літаратараў: літаратурна-крытычныя артыкулы па беларускай літаратуры : у 2 кн. / уклад. В. В. Ашмян і інш. Мінск, 2001. Кн. 1. С. 456—490. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя: у 4 т. / навук.рэд: І. Я. Навуменка, В. А. Каваленка. Мінск, 1999. Т.1. С. 237—264. * Навуменка І. Змітрок Бядуля (1886—1941) / Іван Навуменка // Гісторыя беларускай літаратуры, XIX — пачатак XX ст. / пад агульнай рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча. Выд. 2-е, дапрацаванае. Мінск, 1998. С. 457—491. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Дакастрычніцкая творчасць Змітрака Бядулі: сувязь з эстэтыкай сімвалізму і імпрэсіянізму / В. А. Максімовіч // Эстэтычныя пошукі ў беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя / В. А. Максімовіч. Мінск, 2000. С. 261—283. * Мельнікава З. П. Творчасць Змітрака Бядулі першай трэці XX стагоддзя ў святле гісторыка-функцыянальнага даследавання / З. П. Мельнікава // Беларускае гісторыка-функцыянальнае літаратуразнаўства / З. П. Мельнікава. Брэст, 2003. С. 93—251. * [[Л. Ц. Пракопчык|Пракопчык, Л. Ц.]] Бядулеў Пасадзец / Леанід Пракопчык // «Дрэмле памятка дзён…» : краязнаўчыя нарысы / Леанід Пракопчык. Мінск, 1991. С. 114—121. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Поўны збор твораў: у 9 т. / Янка Купала — Т. 9. Кн. 2. Дапаўненні да папярэдніх тамоў; Летапіс жыцця і творчасці; Дадатак|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Мастацкая літаратура|год = 2003|том =9. Кн. 2|старонкі = |старонак = 414|серыя = |isbn = 985-02-0661-6|тыраж = |ref = Збор твораў Т. 9 Кн. 2.}} {{калонкі/канец}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|128805}} * {{cite web|url = https://knihi.com/Zmitrok_Biadula/|title = Змітрок Бядуля. Выбраныя творы|author = |authorlink = |date = |publisher = [[Беларуская Палічка|Беларуская палічка]]|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=271995|title = «Жонка была вышэйшая на дзве галавы. На вуліцу стараліся ісці паасобку». Невядомыя факты пра Змітрака Бядулю|author = Дзяніс Марціновіч|authorlink = Дзяніс Марціновіч|date = 23-4-2021|publisher = nn.by|language = be|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} * {{cite web|url = https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|title = Жыццёвы і творчы шлях Змітрака Бядулі|author = Нацыянальная бібліятэка Беларусі|publisher = nlb.by|language = be|archiveurl = https://archive.today/20220109120850/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/374451/|archivedate = 9 студзеня 2022|accessdate = 9-1-2022|url-status = live}} * {{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31218591.html|title = 20 нечаканых фактаў пра Зьмітрака Бядулю, які нарадзіўся 135 гадоў таму|author = Васіль Дэ Эм|authorlink = Васіль Дранько-Майсюк|date = 23-4-2021|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|archiveurl = |archivedate = |accessdate = 9-1-2022}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бядуля Змітрок}} [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лагойскім раёне]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з іўрыта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] 1s6uyesujtg44bgu043zjuv7mjef08h 0 30252 5200957 5105642 2026-09-16T17:05:04Z ~2026-50109-10 174152 абнаўленне звестак 5200957 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' (нар. 10 лютага 1981, [[Гомель]]) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт|паэтка]]. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс|Вільнюсе]]. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі Аксаны Забужкі і Наталкі Сняданка.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готлянд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] ht29xugskpsg0abpb86pzduv429wr3x 5200968 5200957 2026-09-16T17:30:52Z JerzyKundrat 174 5200968 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' (нар. 10 лютага 1981, [[Гомель]]) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт|паэтка]]. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс|Вільнюсе]]. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готлянд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] gzwead8a8mhzjv0khasxk2t3jcal3uo 5200971 5200968 2026-09-16T17:31:31Z JerzyKundrat 174 5200971 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс]]е. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готлянд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] 2xsmjankf18hvkq4qnljfzkoxp847xb 5200973 5200971 2026-09-16T17:32:16Z JerzyKundrat 174 /* Прэміі і узнагароды */ 5200973 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс]]е. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готланд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == {{заўвагі}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] phxfekcq6hhlccq64n2hcmv08ejdsvl 5200974 5200973 2026-09-16T17:32:35Z JerzyKundrat 174 /* Зноскі */ 5200974 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс]]е. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готланд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гомлі]] [[Катэгорыя:Беларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія паэты]] estzvafhh9iztmvwdsyvptu8gya3ed8 5200976 5200974 2026-09-16T17:34:11Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5200976 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Лацінка=Juhasia Kalada |Мова=беларуская |Род дзейнасці=[[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]], [[паэтка]] |Значныя творы=«Галоўная памылка Афанасія» (2005); «Перамена месцаў» (2024) |Узнагароды=Другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] (2025) }} '''Юга́ся Каляда́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[пісьменнік|пісьменніца]], [[празаік]] і [[паэт]]ка. Аўтарка кніг «Галоўная памылка Афанасія» (2005) і «Перамена месцаў» (2024). З 2021 года жыве на выгнанні ў [[Вільнюс]]е. == Біяграфія == Югася Каляда нарадзілася 10 лютага 1981 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Мае юрыдычную адукацыю. У розныя гады працавала ў юрыдычнай і рэкламнай сферах, пазней — у грамадзянскім і праваабарончым сектары. У лютым 2021 года ў Гомлі прайшоў ператрус у кватэры, дзе Каляда жыла з малым сынам, а таксама ў доме яе бацькоў.<ref>{{Спасылка|url=https://www.hrw.org/ru/news/2021/02/17/377897|загаловак=Беларусь: Репрессии не утихают|выдавец=Human Rights Watch|дата=17 лютага 2021}}</ref> Неўзабаве пасля гэтага яна пакінула Беларусь і выехала ў Літву з сынам. З таго часу жыве ў [[Вільня|Вільні]] на выгнанні.<ref>{{Спасылка|url=https://www.svaboda.org/a/33627814.html|загаловак=«Галівудзкія сюжэты не працуюць на беларускай глебе». Вялікая размова зь пісьменьніцай Югасяй Калядой|выдавец=Радыё Свабода}}</ref> == Пачатак літаратурнай дзейнасці == Югася Каляда пачала друкавацца ў 1998 годзе як паэтка і празаік: 15 чэрвеня ў газеце «[[Наша Ніва]]» былі апублікаваныя верш «П’еро» і празаічны тэкст «Insere inseli, ці Нататкі вар’яткі».<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> З пачатку 2000-х гадоў публікацыям твораў Каляды спрыяў журналіст і даследчык Віктар Корбут.<ref>{{Спасылка |url=https://www.facebook.com/juhasia.kaliada/posts/pfbid0Rov81bPuRU8gzgDLooz59HFR5jMiWSU6RzQ9xhEKU3Nio7yNkBRNo17sisW8rotml |загаловак=Допіс Югасі Каляды пра пачатак літаратурнай кар’еры й ролю Віктара Корбута |аўтар=Югася Каляда |выдавец=Facebook }}</ref> У 2003 годзе яе проза выйшла ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]» і часопісе «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]»: у «Літаратуры і мастацтве» было надрукавана апавяданне «Зялёны акіян, залатыя бурбалкі», а ў № 7 «Дзеяслова» — навела «Добрай раніцы, планета». У 2004 годзе Каляда стала адной з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] да 700-годдзя [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Яе аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ўвайшла ў зборнік «Формула каханьня» (2005). У тым жа годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла яе першая кніга «Галоўная памылка Афанасія». == «Галоўная памылка Афанасія» == У 2005 годзе ў выдавецтве «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» ў серыі «Дэбют» выйшла першая кніга Югасі Каляды «Галоўная памылка Афанасія». У кнігу ўвайшлі апавяданне «Зялёныя бурбалкі, залаты акіян», трылогія «Лета» і аповесць «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія». Кніга выклікала заўважную і палярную рэакцыю. У 2005 годзе ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія [[Ігар Бабкоў|Ігара Бабкова]] пад псеўданімам Францішак N. «Салодкая помста Югасі К.».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/pdf/niva-17-05-3026733188056971.pdf |загаловак=Салодкая помста Югасі К. |аўтар=Францішак N. |выдавец=Наша Ніва |нумар=17 (423) |дата=4 траўня 2005 }}</ref> У 2006 годзе літаратуразнаўца [[Аксана Бязлепкіна]] прысвяціла кнізе артыкул «Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу» ў часопісе [[ARCHE Пачатак|ARCHE]].<ref>Бязьлепкіна А. Дакторка Югася, альбо Як здабыць літаратурную нішу // ARCHE. — 2006. — № 1—2 (41—42). — С. 215—217.</ref> «Галоўная памылка Афанасія» актыўна абмяркоўвалася таксама ў беларускай інтэрнэт-прасторы. Пасля выхаду кнігі дыскусія разгарнулася на літаратурным форуме Litara.net;<ref>{{Спасылка |url=https://dzh7f5h27xx9q.cloudfront.net/articles/akno-u-prozu-02/ |загаловак=Разбуральная Катрына, яркая Ксенія і Афанасій ад Югасі: чым мы жылі і што чыталі ў 2005 |выдавец=Hrodna.life |дата=24 чэрвеня 2025 }}</ref> абмеркаванні кнігі адбываліся на форуме FromBy.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/profile/ |загаловак=Профіль Югасі Каляды ў LiveJournal |выдавец=LiveJournal }}</ref> У снежні 2005 года «Белорусская деловая газета», падводзячы літаратурныя вынікі года, пісала пра «бурныя дэбаты» вакол кнігі і цытавала ацэнку Бабкова, які назваў яе «самым скандальным і контравэрсійным літаратурным дэбютам дзесяцігоддзя».<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20070214090308/http://bdg.press.net.by/2005/12/2005_12_27.1585/1585_17_2.shtml |загаловак=Лица литпроцесса |выдавец=Белорусская деловая газета |нумар=1585 |дата=27 снежня 2005 }}</ref> У 2007 годзе кніга выйшла па-польску ў кракаўскім выдавецтве [[Korporacja Ha!art]] пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай.<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1804214,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> У 2025 годзе «Галоўная памылка Афанасія» была перавыдадзеная па-беларуску ў Польшчы выдавецтвам Gutenberg Publisher у серыі «Акно ў прозу».<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Паэзія == Першы апублікаваны верш Каляды выйшаў 15 чэрвеня 1998 года ў газеце «[[Наша Ніва]]», № 11 (108). Такім чынам, у друку яна дэбютавала адначасова як паэтка і празаік.<ref>{{Спасылка |url=https://kamunikat.org/nasha-niva-belaruskaya-gazeta-11-108-1998-post-66512 |загаловак=Наша Ніва. № 11 (108), 1998 |выдавец=Kamunikat.org }}</ref> Паэзія заставалася самастойнай лініяй яе творчасці і пасля выхаду першай празаічнай кнігі. У 2005 годзе «Наша Ніва» апублікавала вялікую падборку яе вершаў пад агульным загалоўкам «Сіні дызэль „Гомель—Гомель“», у якую ўвайшлі «Палянэз Агінскага», «Comment t’appelles-tu?» і цыкль «Гомельскія абліччы».<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/99802 |загаловак=Югася Каляда. Сіні дызэль «Гомель—Гомель» |выдавец=Наша Ніва |дата=15 красавіка 2005 }}</ref> У 2008—2012 гадах Каляда рэгулярна публікавала вершы ў сваім LiveJournal-дзённіку ''magdalena_jo_jo''. Пад тэгам «верш» захаваўся корпус арыгінальных вершаў, перакладаў і перастварэнняў, а таксама перакладаў яе твораў на іншыя мовы.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> Вершы Каляды перакладаў на ўкраінскую мову ўкраінскі паэт [[Алег Аляксандравіч Коцараў|Алег Коцараў]]; Каляда, у сваю чаргу, перакладала і перастварала ягоныя вершы на беларускую мову.<ref>{{Спасылка |url=https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/tag/%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88/ |загаловак=Публікацыі пад тэгам «верш» |аўтар=Югася Каляда |выдавец=LiveJournal }}</ref> На рускую мову яе вершы перакладалі Натальля Бельчанка, Герман Уласаў і Алена Песцерава. У 2010 годзе два пераклады вершаў Каляды ўвайшлі ў шорт-ліст VIII Міжнароднага літаратурнага Валошынскага конкурсу ў намінацыі часопіса «Дружба народов»: «Я ела снег» у перакладзе Натальлі Бельчанкі і «Заместитель министра» ў перакладзе Алены Песцеравай.<ref>{{Спасылка |url=https://xn----8sbfkobckofaskby8kve.xn--p1ai/muzejnaya-zhizn/voloshinskij-sentyabr/voloshinskij-konkurs/publikatsii-2010-goda/269-viii-literaturnyj-voloshinskij-konkurs-short-list/ |загаловак=VIII литературный Волошинский конкурс. Шорт-лист |дата=3 верасня 2010 }}</ref> У 2012 годзе часопіс «Дружба народов» апублікаваў падборку вершаў Каляды «Пока природа не видна» ў перакладзе Германа Ўласава.<ref>{{Спасылка |url=https://www.intelros.ru/readroom/druzhba-narodov/-3-2012 |загаловак=Дружба народов. № 3, 2012 |выдавец=Интелрос }}</ref> У 2013 годзе ў часопісе «Новая Юность» выйшла падборка «Кровь земли» ў перакладзе Алены Песцеравай; у яе ўвайшлі, сярод іншага, пераклады вершаў «Ягады», «Дзікі вінаград» і «Нярайскі сад». Песцерава таксама напісала да публікацыі ўступнае слова, у якім звяртала ўвагу на інтанацыю, вобразнасць, іронію, гукапіс і рытмічную арганізацыю паэзіі Каляды.<ref>{{Спасылка |url=https://magazines.gorky.media/nov_yun/2013/1/krov-zemli.html |загаловак=Югася Каляда. Кровь земли |аўтар=Алена Песьцерава |выдавец=Новая Юность |нумар=1 |дата=2013 }}</ref> Верш «Я ела снег» быў перакладзены на ўзбекскую мову Гўзал Бегім пад назвай «Қор тановул қилдим» і апублікаваны ва ўзбекскай літаратурнай перыёдыцы.<ref>{{Спасылка |url=https://ziyouz.com/kutubxona/category/44-jahon-adabiyoti?download=5245%3Ajahon-adabiyoti-2013-3&start=100 |загаловак=Jahon adabiyoti. № 3, 2013 |выдавец=Ziyouz.com }}</ref> У 2010 годзе верш «Я ела снег» быў запісаны ў аўтарскім выкананні для відэапраекта «Чорна-белыя вершы».<ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/news/yuhasya-kalyada-ya-yela-snyeh.html |загаловак=Югася Каляда / «Я ела снег» |выдавец=Будзьма беларусамі! |дата=25 кастрычніка 2010 }}</ref> Аўдыязапісы выбраных вершаў захоўваюцца ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа.<ref>{{Спасылка |url=https://audio.penbelarus.org/ |загаловак=Аўдыятэка |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> Верш «Дзікі вінаград» стаў песняй у выкананні беларускага музыкі [[Яўген Барышнікаў|Яўгена Барышнікава]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.last.fm/music/%D0%AF%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD%2B%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E/+tracks |загаловак=Яўген Барышнікаў — tracks |выдавец=Last.fm }}</ref> Каляда ўдзельнічала ў міжнародным паэтычным фестывалі «Порядок слов» у Мінску ў 2010 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://gazetaby.com/post/v-minske-poety-zajmutsya-rasshireniem-kulturnogo-polya/27693/ |загаловак=В Минске поэты займутся расширением культурного поля |выдавец=Салідарнасьць |дата=8 красавіка 2010 }}</ref> фестывалі «Вершы на асфальце» ў Мінску ў 2012 і 2018 гадах і ў Вільні ў 2025 годзе,<ref>{{Спасылка |url=https://prajdzisvet.org/events/871-viershy-na-asfaltsie-paetychny-fiestyval-pamiatsi-mikhasia-straltsova.html |загаловак=«Вершы на асфальце»: паэтычны фэстываль памяці Міхася Стральцова |выдавец=ПрайдзіСьвет |дата=14 лютага 2012 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://budzma.org/event/paetychny-fyestyval-vyershy-na-asfalcye-pamyaci-mikhasya-stralcova-2 |загаловак=Паэтычны фэстываль «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова |выдавец=Будзьма беларусамі! }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/02/04/chatyry-dni-paezii-i-muzyki-u-vilni-projdze-paetychny-festyval-vershy-na-asfalcze.html |загаловак=Чатыры дні паэзіі і музыкі: у Вільні пройдзе паэтычны фестываль «Вершы на асфальце» |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=4 лютага 2025 }}</ref> а таксама ў літоўскім міжнародным фестывалі ''Poetinis Druskininkų ruduo'' ў 2021 годзе.<ref>{{Спасылка |url=https://renginiai.druskininkai.lt/renginys/292/tarptautinis-literaturos-festivalis-poetinis-druskininku-ruduo |загаловак=Tarptautinis literatūros festivalis „Poetinis Druskininkų ruduo“ |выдавец=Druskininkai |дата=2021 }}</ref> У 2022 годзе яе вершы ўвайшлі ў «Анталёгію паэтак. Выбранае [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]]».<ref>{{Спасылка |url=https://reform.news/vydavectva-pflja-mba-m-vypuscila-druk-antalogiju-pajetak-vybranae-valzhynaj-mort |загаловак=Выдавецтва «Пфляўмбаўм» выпусціла ў друк «Анталогію паэтак. Выбранае Вальжынай Морт» |выдавец=Reform.news |дата=30 траўня 2023 }}</ref> == Проза паміж кнігамі == Пасля выхаду «Галоўнай памылкі Афанасія» ў 2005 годзе Каляда працягвала пісаць і публікаваць прозу, хоць наступная асобная кніга выйшла толькі ў 2024 годзе. У 2006 годзе часопіс [[ARCHE Пачатак|ARCHE]] апублікаваў цыкль «Пакаленьне „Нуль“. Пяць апавяданьняў».<ref>{{Спасылка |url=https://shop.arche.press/category/literature_and_art/belarusian_literature/prose |загаловак=Каляда, Югася. Пакаленьне «Нуль». Пяць апавяданьняў |выдавец=ARCHE }}</ref> У 2010 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» выйшла апавяданне «Слова не з майго лексікону».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2010-03.pdf |загаловак=Маладосць. № 3, 2010 |выдавец=Маладосць }}</ref> У 2013 годзе часопіс беларускай прозы «Макулатура» апублікаваў апавяданне «Цыркус»; рэдакцыя нумару адзначала, што Каляда да гэтага некалькі гадоў не друкавалася.<ref>{{Спасылка |url=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy |загаловак=Макулатура 3 — «Без галавы» |выдавец=Макулатура |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170903194100/http://www.makpaper.com/numar/item/makulatura-3-bez-galavy }}</ref> Яе проза выходзіла таксама ў інтэрнэт-часопісе «ЛітРАЖ», дзе было апублікавана апавяданне «Выпадковая Тамара»,<ref>{{Спасылка |url=https://litrazh.org/article/vypadkovaya-tamara |загаловак=Югася Каляда. Выпадковая Тамара |выдавец=ЛітРАЖ }}</ref> і ў часопісе «Мінкульт», у першым нумары якога выйшла апавяданне «Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор».<ref>{{Спасылка |url=https://mnklt.github.io/author-kaliada.html |загаловак=Югася Каляда. Фабрыка-кухня, масьленіца-памідор |выдавец=Мінкульт }}</ref> Асабліва шмат прозы Каляды было апублікавана ў «Маладосці» ў 2015 годзе. У лютаўскім нумары выйшла аповесць ''Je suis ton ange gardien''; у рэдакцыйным каментары паведамлялася, што твор прапанаваў да друку Віктар Корбут, які ў той час укладаў другую кнігу Каляды «Слова не з майго лексікону» для выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-02.pdf |загаловак=Маладосць. № 2, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Гэтая кніга ў выніку не была выдадзеная. У жнівеньскім нумары «Маладосці» прозе Каляды быў адведзены вялікі блок, які пачынаўся на старонцы 41. У яго ўвайшлі творы «Што такое шчасьце», «Таварняк на абводнай каляіне», «Заяц з гумовым тварам», «Цыркус», «Выпадковая Тамара» і «Малады спэцыяліст».<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/maladosc.pdf.zip/mal2015-08.pdf |загаловак=Маладосць. № 8, 2015 |выдавец=Маладосць }}</ref> Наступнай асобнай кнігай Каляды стаў раман «Перамена месцаў», выдадзены ў 2024 годзе. == «Перамена месцаў» == У 2024 годзе ў выдавецтве «Пфляўмбаўм» выйшаў раман Югасі Каляды «Перамена месцаў».<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=7 meno dienos / Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> Дзеянне рамана адбываецца ў Беларусі ў 2017 годзе. У цягніку Мінск—Гомель мяняюцца месцамі дзве пасажыркі — суддзя Альбіна і беспрацоўная Маня; на наступную раніцу высвятляецца, што яны памяняліся і целамі. Раман пачынаецца як камедыя інтрыгі, але паступова ператвараецца ў сацыяльную драму.<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramena-mesczau/ |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У лютым 2025 года ў «[[Наша Ніва|Нашай Ніве]]» выйшла рэцэнзія Зосі Лугавой «Паваліла моцная літаратура! „Перамена месцаў“ Югасі Каляды». Рэцэнзентка адзначала стрыманую інтанацыю, лаканічную мову і псіхалагічную распрацаванасць персанажаў, а адной з асноўных тэмаў рамана называла чалавечы патэнцыял і здольнасць чалавека змяняцца.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/361273 |загаловак=Паваліла моцная літаратура! «Перамена месцаў» Югасі Каляды |аўтар=Зося Лугавая |выдавец=Наша Ніва |дата=8 лютага 2025 }}</ref> У 2025 годзе «Перамена месцаў» заняла другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]]. Журы адзначыла раман «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Каляда атрымала таксама спецыяльны прыз партнёра прэміі Audiobooks.by.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=2025 }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/peramozhczy-premii-imya-ezhy-gedrojczya/ |загаловак=Лаўрэаты Прэміі імя Ежы Гедройця |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref> У 2026 годзе выйшла аўдыяверсія рамана ў выкананні Валянціны Малінінай. Аўдыякнігу працягласцю 6 гадзін 24 хвіліны выдалі Audiobooks.by і «Пфляўмбаўм».<ref>{{Спасылка |url=https://audiobooks.by/books/pieramiena-miescau |загаловак=Перамена месцаў |выдавец=Audiobooks.by }}</ref> == Публікацыі і рэцэпцыя ў Польшчы == Польская рэцэпцыя творчасці Каляды пачалася неўзабаве пасля выхаду яе першай кнігі. У 2005 і 2006 гадах кракаўскі часопіс ''Ha!art'' апублікаваў фрагменты аповесці «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» ў перакладзе Катажыны Катыньскай пад назвай ''Invicta albo Podstawowy błąd Afanasija'': у № 22 за 2005 год — на старонках 36—38, у № 23 за 2006 год — на старонках 15—18.<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_zrodlo=12377&s=d_biezacy |загаловак=Ha!art — literatura białoruska |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2006 годзе Каляда стала стыпендыяткай міжнароднай рэзідэнцкай праграмы ''Homines Urbani'' для пісьменнікаў і перакладчыкаў у [[Кракаў|Кракаве]], арганізаванай Вілай Дэцыюша.<ref>{{Спасылка |url=https://villa.org.pl/literatura/homines-urbani-stypendia-i-staze-dla-pisarzy-i-tlumaczy/stypendysci-homines-urbani-2006/ |загаловак=Stypendyści Homines Urbani 2006 |выдавец=Willa Decjusza }}</ref> У 2007 годзе ў кракаўскім выдавецтве ''Korporacja Ha!art'' выйшла польская версія кнігі пад назвай ''Traktor albo błąd w sztuce'' ў перакладзе Катажыны Катыньскай. У часопісе ''Polityka'' Марта Цубер у рэцэнзіі «Zemsta kobiet» называла кнігу сучаснай жаночай прозай, адзначала іранічнае пераасэнсаванне жаночых стэрэатыпаў і супастаўляла яе з творамі [[Аксана Забужка|Аксаны Забужкі]] і [[Наталка Сняданка|Наталкі Сняданка]].<ref>{{Спасылка |url=https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/209317,1,zemsta-kobiet.read |загаловак=Zemsta kobiet |аўтар=Marta Cuber |выдавец=Polityka |дата=10 лютага 2007 }}</ref> Рэцэнзіі на ''Traktor albo błąd w sztuce'' выйшлі таксама ў польскіх літаратурных часопісах ''Lampa'' і ''Kresy'': Станіслаў Лубеньскі апублікаваў у ''Lampa'' артыкул «Białoruś żyje!», а Гжэгаж Высоцкі ў ''Kresy'' — рэцэнзію «Jak Łukaszenka zakazał swoim pisarzom tworzenia wartościowej prozy».<ref>{{Спасылка |url=https://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/index.php?f=zapisy&p_dzial=1316&s=d_biezacy |загаловак=Kalada Juhasia — Traktor albo Błąd w sztuce |выдавец=Polska Bibliografia Literacka }}</ref> У 2008 годзе Каляда ўдзельнічала ў IV Кракаўскіх днях літаратуры, прысвечаных дзесяцігодздзю літаратурных стыпендый Вілы Дэцыюша. Яна была сярод удзельнікаў шматмоўных літаратурных чытанняў ''Willa Babel — Willa Kraków''.<ref>{{Спасылка |url=https://www-dev.villa.org.pl/villa/aktualnosci-post/iv-krakowskie-dni-literatury/ |загаловак=IV Krakowskie Dni Literatury |выдавец=Willa Decjusza |дата=2008 }}</ref> == Выбраная бібліяграфія == === Асобныя выданні === * ''Галоўная памылка Афанасія''. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 2005. — Серыя «Дэбют». — ISBN 985-02-0757-4.<ref>{{Спасылка |url=https://files.knihi.com/Knihi/Biblijahrafija/Letapis_bielaruskaha_druku.pdf.zip/2005_12.pdf |загаловак=Летапіс беларускага друку. 2005 |выдавец=Нацыянальная кніжная палата Беларусі }}</ref> * ''Traktor albo błąd w sztuce'' / пераклад Катажыны Катыньскай. — Kraków: [[Korporacja Ha!art]], 2007. — 119 с. — Seria Prozatorska. — ISBN 83-89911-58-2.<ref>{{Спасылка |url=https://bn.org.pl/download/document/1289293408.pdf |загаловак=Przewodnik Bibliograficzny |выдавец=Biblioteka Narodowa }}</ref> * ''Перамена месцаў: раман''. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2024. — 187 с. — ISBN 978-609-8350-01-2.<ref>{{Спасылка |url=https://www.7md.lt/32695 |загаловак=Bibliografija |выдавец=Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka }}</ref> * ''Invicta, або Галоўная памылка Афанасія''. — Кракаў: Gutenberg Publisher, 2025. — 103 с. — Серыя «Акно ў прозу». — ISBN 978-83-68016-48-2.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/e-book-pamylka-kaliada/ |загаловак=Invicta, або Галоўная памылка Афанасія. Югася Каляда |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> === Творы ў зборніках і анталогіях === * «Invicta, альбо Галоўная памылка Афанасія» // ''Формула каханьня: зборнік тэкстаў пераможцаў літаратурнага конкурсу маладых літаратараў, прысвечанага 700-годздзю Франчэска Петраркі'' / укладальнік і рэдактар Андрэй Хадановіч. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2005. — С. 43—111.<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * «Малады спэцыяліст» // ''Дванаццаць актаў: зборнік беларускай прозы''. — Kniharnia.by, 2017.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/ru/188946 |загаловак=Вышла книга белорусских писателей про эротику и секс |выдавец=Наша Ніва |дата=12 красавіка 2017 }}</ref> * Вершы // ''Анталёгія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт'' / укладальніца Вальжына Морт. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2023. — 308 с. — ISBN 978-609-96371-0-5.<ref>{{Спасылка |url=https://the.bookest.world/be/book/hvia7e-antalogiia-paetak-vybranae-valzhynai-mort/ |загаловак=Анталогія паэтак. Выбранае Вальжынай Морт |выдавец=The Bookest }}</ref> * «Зацемкі на палёх непрамоўленага» // ''Іду да вас, людзі: анталёгія эсэ пра суседзяў'' / укладальніца Алена Казлова. — Вільня: Пфляўмбаўм, 2025. — С. 123—134. — ISBN 978-609-8350-15-9.<ref>{{Спасылка |url=https://gutenbergpublisher.eu/shop/idu-da-vas/ |загаловак=Іду да вас, людзі. Анталогія эсэ пра суседзяў |выдавец=Gutenberg Publisher }}</ref> == Прэміі і узнагароды == * '''2004''' — адна з пераможцаў конкурсу маладых літаратараў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]], прысвечанага 700-годздзю [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]].<ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/konkurs.html |загаловак=Конкурс маладога літаратара |выдавец=Беларускі ПЭН }}</ref> * '''2025''' — другое месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|прэміі імя Ежы Гедройца]] за раман «Перамена месцаў» — «за фантасмагарычнае адлюстраванне зрухаў у беларускім грамадзтве». Узнагарода ўключала творчую стыпендыю і месяц працы ў Доме пісьменніка на востраве [[Готланд]].<ref>{{Спасылка |url=https://giedroyc.penbelarus.org/laureate/ |загаловак=Югася Каляда. Перамена месцаў |выдавец=Прэмія імя Ежы Гедройця }}</ref><ref>{{Спасылка |url=https://penbelarus.org/2025/11/17/final-premii-gedrojczya-vyartanne-z-zanzibarau.html |загаловак=Фінал прэміі Гедройця: вяртанне з занзібараў |выдавец=Беларускі ПЭН |дата=17 лістапада 2025 }}</ref> * '''2025''' — спецыяльны прыз партнёра прэміі імя Ежы Гедройца Audiobooks.by за раман «Перамена месцаў»; паводле вынікаў чытацкага і слухацкага выбару кніга была абраная для прафесійнага аўдыявыдання.<ref>{{Спасылка |url=https://nashaniva.com/381423 |загаловак=Лаўрэатам прэміі Гедройця 2025 года стаў Сяргей Дубавец |выдавец=Наша Ніва |дата=15 лістапада 2025 }}</ref> == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://magdalena-jo-jo.livejournal.com/ Архіў LiveJournal Югасі Каляды] * [https://audio.penbelarus.org/ Югася Каляда ў Аўдыятэцы Беларускага ПЭНа] * [https://www.facebook.com/juhasia.kaliada Югася Каляда ў Facebook] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 7hus3gb09zzwqztxu9lds42wtctfadf 0 31546 5201024 5010176 2026-09-16T21:12:43Z Nederlandse Leeuw 21195 5201024 wikitext text/x-wiki {{Дагавор | назва = | поўная назва = | выява = | шырыня = | тып = | дата падрыхтоўкі = | дата падпісання = | месца падпісання = | змацаваны пячаткай = | увайшоў у сілу = | умовы = | заканчэнне дзеяння = | страціў сілу = | падпісаны = | бакі = | месца захоўвання = | мова = | мовы = | сайт = | вікікрыніцы = }} [[File:Treaty of Hadiach Polish.pdf|thumb|Поўны тэкст Гадзяцкага дагавора на мове арыгінала (польская), прадстаўлены ў копіі XVIII стагоддзя.]] '''Гадзяцкі дагавор, або Гадзяцкая унія''' — пагадненне паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Запарожская Сеч|Казацкім войскам]], якое вызначала ўзаемаадносіны тагачаснай [[Украіна|Украіны]], [[Карона Каралеўства Польскага|Польскай Кароны]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], у выніку чаго павінна была паўстаць [[Рэч Паспалітая Трох Народаў]]. Падпісана 6(16) верасня [[1658]] года ў горадзе [[Гадзяч]] на [[Пастаўшчына|Палтаўшчыне]]. Звязана з падзеямі вайны [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667]]. == Бакі == З боку Рэчы Паспалітай дамову падпісалі валынскі [[кашталян]] [[С. К. Бянецкі]] і смаленскі кашталян [[Л. К. Еўлашэўскі]]. З боку Украіны — [[гетман]] [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]] [[І. Выгоўскі|Іван Выгоўскі]]. Тэкст пагаднення зацвердзіў [[Сойм Рэчы Паспалітай|Сойм]], а подпіса кароль [[Ян II Казімір Ваза]]. == Асноўныя палажэнні == Паводле дамовы з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага]], [[Брацлаўскае ваяводства|Брацлаўскага]] і [[Чарнігаўскае ваяводства|Чарнігаўскага]] ваяводстваў утваралася асобная дзяржава. Яна павінна была аб’яднацца з тагачаснай Польшчай і [[ВКЛ]] на прынцыпах федэрацыі ў [[Рэч Паспалітая Трох Народаў|Рэч Паспалітую Трох Народаў]]. [[Файл:Rzeczpospolita Trojga Narodów w roku 1658.png|alt=Рэч Паспалітая Трох Народаў, карта.|злева|міні|Рэч Паспалітая Трох Народаў паводле Гадзяцкай уніі.]] Украінская дзяржава мела права на ўласныя грошы. Колькасць [[Гетманшчына|Запарожскага войска]] скарачалася да 60 тысяч чалавек. Шляхце, што перайшла на бок [[Б. Хмяльніцкі|Хмяльніцкага]] і Выгоўскага, даравалася амністыя. Жыхарам праваслаўнага веравызнання гарантавалася роўнае з каталікамі права займаць кіроўныя дзяржаўныя пасады, а кіеўскі мітрапаліт уключаўся ў склад [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената]]. Пасля ратыфікацыі гэтага акта [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальным Соймам Рэчы Паспалітай]] шляхта мела права вяртацца ў свае маёнткі ва Украіну. Да выбараў караля дапускалася шляхта ўсіх трох дзяржаў новай федэрацыі. Пры гэтым [[Берасцейская унія]] не распаўсюджвалася на тэрыторыю [[Вялікае Княства Рускае (1658—1659)|Вялікага княства Рускага]]. Гадзяцкая унія скасоўвала палажэнні [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай]] [[Пераяслаўская рада|рады]], паводле якой тагачасная Украіна пераходзіла пад уладу маскоўскага самадзяржаўя. == Ацэнкі і наступствы == Гадзяцкі дагавор лічыцца дыпламатычным поспехам абодвух бакоў, а ягоныя ўмовы цалкам адпавядалі інтарэсам украінскай [[Казацкая старшына|казацкай старшы́ны]]. У выніку казацкае войска перайшло на бок Рэчы Паспалітай, што дазволіла разбіць маскоўскае войска ў [[Канатопская бітва|Канатопскай бітве]]. Аднак поўнасцю дагавор выкананы не быў, бо ў выніку унутрыказацкага паўстання [[1659]] гетман Выгоўскі быў скінуты і ўцёк. == Гл. таксама == * [[Рэч Паспалітая Трох Народаў]] == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2}} * Гадячская (Гадяцька) уния // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — <abbr>М.</abbr> : Советская энциклопедия, 1926—1947. * ''М. С. Грушевский'' (''М. С. Грушевський''), «История Украйны-Руси» («Історія України-Руси»). Т. X. Р. III — Киев (Київ), 1936 год. == Спасылкі == * [http://www.archives.gov.ua/Sections/Nezalezhnist/D-files.php?6 Копія Гадзяцкага дагавора] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мірныя дагаворы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 верасня]] [[Катэгорыя:1658]] [[Катэгорыя:Запарожская Сеч]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы Запарожскай Сечы]] pik7u71h87d40ph97oci2t0ottj2rtm 0 32284 5201307 5074052 2026-09-17T09:39:22Z ~2026-50096-98 174144 /* Бібліяграфія */ https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601957 5201307 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Альма-матар = * [[Факультэт журналістыкі БДУ]] * Вышэйшыя літаратурныя курсы (семінар крытыкі) пры [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага]] }} '''Зміцер Вішнёў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі пісьменнік, паэт, мастак, перформер і выдавец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Дэбрэцэн]]е ([[Венгрыя]]). Скончыў [[Факультэт журналістыкі БДУ]]. Вучыўся ў [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурным інстытуце імя А. М. Горкага]] на Вышэйшых літаратурных курсах (семінар крытыкі). Браў урокі жывапісу ў [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]]. Працаваў карэспандэнтам газеты «[[Культура (газета)|Культура]]», рэдактарам аддзела часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]», літаратурным кансультантам у Саюзе беларускіх пісьменнікаў, дырэктарам выдавецтва «[[Галіяфы]]», быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Тэксты (часопіс)|Тэксты]]». Адзін з заснавальнікаў літаратурнага руху «[[Бум-Бам-Літ]]». Быў удзельнікам літаратурнай суполкі «SCHMERZWERK». Узначальваў перформарную групу «Спецбрыгада афрыканскіх братоў». Сябра [[Беларускі ПЭН|беларускага ПЭН-цэнтра]]. Быў сябрам [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. Стыпендыят Literarisches Colloquium Berlin ([[Германія]], 2006). == Бібліяграфія == * 1998 — Штабкавы тамтам * 2001 — Тамбурны маскіт * 2002 — <nowiki>Трап для сусьліка альбо Нэкрафілічнае дасьледаваньне аднаго віду грызуноў</nowiki> * 2005 — Верыфікацыя нараджэння * 2007 — Фараон у заапарку * 2010 — Замак пабудаваны з крапівы * 2011 — Шоргат жукоў * 2014 — Спітыя баркасы * 2018 — Калі прыгледзецца — Марс сіні * 2023 — «НЕТУТЭЙШЫЯ: REVERSION. Беларуская эксперыментальная драматургія („ТВЛ“, „Бум-Бам-Літ“)»<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.diaphanes.net/titel/reversion-7626|title=Alena Lepishava (Hg.), Zmicier Vishniou (Hg.), Viktar Zhybul (Hg.): НЕТУТЭЙШЫЯ: REVERSION. Беларуская эксперыментальная драматургія («ТВЛ», «БУМ-БАМ-ЛІТ»)|website=www.diaphanes.net|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2025 — Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://skarynapress.com/kniharnia/9781915601605/|title=Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер / Зміцер Вішнёў – Skaryna Press|access-date=2025-04-19}}</ref> * 2026 — Мая свабода п’яная і танчыць аголенай Вершы, артыкулы, проза друкаваліся ў часопісах і газетах «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «Kafka», «die horen», «Новая юность», «Дружба народов», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]», «[[Калосьсе (1993)|Калосьсе]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]», «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «nihil», «KRASNOGRUDA», «[[Культура (газета)|Культура]]», «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых, у альманах і калектыўных зборніках «Тазік беларускі», «Дзень паэзіі», «4 + 4 + 4» (шведска-беларускі літаратурны зборнік), «FRONTLINIE» (беларуска-нямецкая анталогія), «FRONTLINIE-2» (беларуска-нямецкая анталогія), «Тэксты», «10 festival dnevi poezije in vina — medana 2006», «Ludzie, miasta. Literatura Bialorusi, Niemiec, Polski i Ukrainy», «Минская школа», «Мінкульт», «Grand Tour. Reisen durch die junge Lyrik Europas», «Краса і сіла: анталогія беларускай паэзіі ХХ стагоддзя» «Анталогия на беларуската поезия» і іншых. == Пераклады на іншыя мовы == Асобныя творы Змітра Вішнёва перакладзены на балгарскую, латышскую, польскую, славенскую, славацкую, англійскую, італьянскую, рускую, украінскую, чэшскую, нямецкую, румынскую, славенскую, шведскую, венгерскую мовы. У 2014 годзе раман «Замак пабудаваны з крапівы» (Das Brennesselhaus) выйшаў па-нямецку ў выдавецтве LuxBooks. Пераклад [[Марціна Якабсан|Марціны Якабсан]]. У розны час творы Змітра Вішнёва перакладалі на нямецкую мову [[Андрэ Бём]], [[Томас Вайлер]], [[Эльке Эрб]], Марціна Якабсан, [[Вольга Гапеева]] і [[Маціяс Гёрыц]], [[Ніна Велер]]. * 2021 <nowiki>«БУМ-БАМ-ЛІТ»: анталёгія беларускае паэтычнае рэвалюцыі / «БУМ-БАМ-ЛІТ»: антологія білоруської поетичної революції</nowiki><ref>{{Cite web|url=https://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_79&product_id=173|title=БУМ-БАМ-ЛІТ. Антологія|website=books.lutasprava.com|access-date=2025-05-05}}</ref> * 2023 Weiter Schreiben Magazin № 5 März. Эсэ «Meine Freiheit ist betrunken und tanzt nackt»<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://weiterschreiben.jetzt/texte/meine-freiheit-ist-betrunken-und-tanzt-nackt/|title=Meine Freiheit ist betrunken und tanzt nackt|website=Weiter Schreiben|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2024 Анталогія. 25 Jare Writers in Exile. Gefährdete Stimmen einer Welt in Gefahr * 2024 Kursbuch 219 * 2024 Refugees Worldwide 4. Reportagen * 2024 «Берлин. Берега» № 2<ref>{{Cite web|lang=de|url=http://berlin-berega.de/o-zhurnale/|title=номера журнала – "Берлин.Берега", литературный журнал|access-date=2025-04-24}}</ref>: у аўтарскім перакладзе на рускую мову выйшаў вялікі фрагмент з рамана «Берлинские разговоры с горбуном» («Я — тое мяса, якое прыгатаваў Зміцер»). * 2024 IL MONDO E FINITO E NOI INVECE NO. Antologia di poesia bielorussa del ХХІ * Manuskripte 246/2024<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.manuskripte.at/wordpress/shop/manuskripte-246/|title=manuskripte 246|website=manuskripte|access-date=2025-05-06}}</ref> * 2025 Befragungen am Nullpunkt<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://33booksforanotherbelarus.ch/de/books/Nullpunkt|title=Nullpunkt|website=33booksforanotherbelarus|access-date=2025-04-24}}</ref>: асобныя вершы і гутарка са Змітром Вішнёвым ''Unabhängige Kultur in Belarus zwischen Aufbruch und Repression'' = «Распытванне на нулявым пункце. Незалежная культура Беларусі паміж уздымам і рэпрэсіямі». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Вішнёў Зміцер // Выдавецтва «Галіяфы»: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вішнёў Зміцер}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] tnnpos5fvx68k0ahr09uxnndg4r39oy 0 32685 5200897 5122723 2026-09-16T13:28:52Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200897 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Крыжо́выя пахо́ды''' — агульная назва ваенна-палітычных кампаній, якія праводзіліся заходнееўрапейскімі феадаламі ў XI—XV стагоддзях пад рэлігійнымі лозунгамі{{крыніца?}} з санкцыі папскага прастолу. У вузкім сэнсе — серыя такіх паходаў на [[Блізкі Усход]] (1096—1270; прынята разлічаць 8 крыжовых паходаў), першасна з мэтай вызвалення тэрыторый, на якіх узнікла [[хрысціянства]], з-пад улады «няверных», а фактычна і ў інтарэсах феадалаў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], якія імкнуліся да набыцця новых земляў і прыгонных, новых прадметаў раскошы, і ў інтарэсах эканамічна развітых гарадоў [[Паўночная Італія|Паўночнай Італіі]], якія ўступілі ў фазу перадкапіталістычнага развіцця і былі зацікаўлены ў развіцці гандлёвых сувязяў з краінамі Усходу. Перад пачаткам першага крыжовага паходу, на [[Клермонскі сабор|саборы]] ў горадзе Клермон ([[Францыя]]), у 1095 годзе, яго ўдзельнікі пакляліся вызваліць [[Магіла Гасподняя|магілу гасподнюю]] ў [[Іерусалім]]е, у знак чаго нашылі на сваіх строях чырвоны крыж, адкуль паходзіць назва ўдзельнікаў усіх крыжовых паходаў — крыжакі. Папы дакляравалі ім адпушчэнне ўсіх грахоў, здзейсненых пад час крыжовых паходаў. Найбольш важныя з паходаў на Блізкі Усход: [[Першы крыжовы паход|першы]] (1096—1099), самы паспяховы, у ходзе якога былі адваяваны ў мусульман [[Палесціна]] з Іерусалімам (ізноў страчаны хрысціянамі ў 1187 годзе), Сірыя і частка Малой Азіі і створаныя першыя [[дзяржавы крыжакоў]]; і [[Чацвёрты крыжовы паход|чацвёрты]] (1202—1204), які скончыўся разгромам і разрабаваннем [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і стварэннем крыжацкіх дзяржаў на тэрыторыі [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]]. З падзеннем крэпасці [[Ака]] (1291) крыжакі страцілі ўсе іх тэрытарыяльныя набыткі на Блізкім Усходзе, апроч астравоў Усходняга Міжземнамор’я, захопленых [[Асманская імперыя|асманамі]] ў XVI стагоддзі. Нягледзячы на заваёўніцкі і рабаўніцкі характар гэтых крыжовых паходаў і іх канчатковую няўдачу, яны паспрыялі паскарэнню эканамічнага і сацыяльнага развіцця краін Заходняй Еўропы, ідэйнай і культурнай кансалідацыі еўрапейскіх народаў, мадэрнізацыі іх побыту і светапогляду, азнаёмілі еўрапейцаў з навуковымі і тэхнічнымі дасягненнямі [[Іслам|мусульманскіх]] краін, а таксама [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]] спадчынай. == Крыжовыя паходы == === Першы крыжовы паход === [[Файл:SiegeofAntioch.jpeg|thumb|Узяцце Іерусаліму.]] {{main2|Першы крыжовы паход}} Першы крыжовы паход быў аб’яўлены Папам Рымскім [[Урбан II|Урбанам II]] ([[1095]]) з мэтай адваявання свяшчэннага горада Іерусаліма і [[Свяшчэнная Зямля|Свяшчэнай Зямлі]] ў мусульман. Пачынаўся як заклік аб дапамозе, і хутка ператварыўся план заваёўвання тэрыторый Блізкага ўсходу. [[Рыцар]]ы і [[сяляне]], ад розных краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], адправіліся ў паход да Іерусаліма. У [[1099]] г. горад быў узяты, на яго падставе крыжаносцы ўтварылі дзяржаву [[Іерусалімскае каралеўства]]. Паход паказаў моц аб’яднанай Еўропы і стаў адзіным паходам, у адрозненні ад астатніх, які выканаў усе пастаўленыя мэты. Папства разглядала паход, як сродак навязвання каталіцызма, ператвараючы вайну ў хрысціянскую місію. Першы крыжовы паход паспрыяў утварэнню [[Дзяржавы крыжакоў|дзяржаў-крыжакоў]] у [[Палесціна|Палесціне]] і [[Сірыя|Сірыі]]: [[Эдэскае графства]], [[Антыёхскае княства]], Іерусалімскае каралеўства і [[Трыпалі (графства)|Графства Трыпалі]]. У Заходняй Еўропе ўдзельнікі паходу лічыліся за героеў. З цягам часу даўленне на масульман з боку крыжаносцаў і [[Візантыя|Візантыі]] аслабла. Первапачатковая палітычная няўстойлівасць вымушала ісламскія дзяржавы абараняцца ад агрэсіўных лацінскіх дзяржаў. Адносіны паміж імі заставаліся цяжкімі яшчэ на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў, але Сірыя і [[Егіпет]] не збіраліся мірыцца з паражэннем ад крыжакоў, яны аб’ядналіся і пад кіраўніцтвам [[Саладзін]]а вярнулі сабе Іерусалім, што стала прычынай да наступных крыжовых паходаў. === Другі крыжовы паход === {{main2|Другі крыжовы паход}} Пачаты ([[1147]]—[[1149]]) у адказ на захоп мусульманамі Эдэскага Графства, быў абвешчаны рымскім папам [[Яўген III|Яўгенам III]], і быў першы з крыжовых паходаў, які ўзначальвалі кіраўнікі дзяржаў, а менавіта [[Людовік VII]] ад [[Францыя|Францыі]] і [[Конрад III]] ад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіі]]. Яшчэ ў Еўропе, войска падзялілася на дзве часткі, мінуўшы Візантыю і аказаўшыся ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], яно было разбіта паасобку [[сельджукі|сельджукамі]]. Людовік і Конрад і астаткі іх войск дасягнулі Іерусаліма і ў [[1148]] г., удзельнічалі ў безвыніковым нападзе на [[Дамаск]]. Крыжовы паход на ўсходзе быў няўдалы для ўдзельнікаў еўрапейскай кампаніі і вялікай перамогай для мусульман. Гэта ў канчатковым выніку прывяло да падзення Іерусаліма і пачатку трэцяга крыжовага паходу ў канцы 12-ага ст. Тым часам, ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], пачаўся першы з Паўночных крыжовых паходаў з мэтай гвалтоўнага хрышчэння язычніцкіх плямён. ==== Паўночныя крыжовыя паходы ==== {{main2|Паўночныя крыжовыя паходы}} Крыжовымі паходамі абвяшчаліся і ўсе ваенныя акцыі «ў абарону каталіцкай веры» з афіцыйнай санкцыі Рымскага Папы. Масіраваныя царкоўная і свецкая прапаганда стваралі атмасферу рэлігійнай, расавай і этнічнай нецярпімасці да ўсіх некаталікоў: [[яўрэі|яўрэяў]] і мусульман [[Іспанія|Іспаніі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], паганскіх заходнеславянскіх, [[фінскія народы|фінскіх]] і [[балты|балцкіх народаў]], i нават праваслаўных [[грэкі|грэкаў]] і [[усходнія славяне|ўсходніх славян]] і г.д., якія часта аб’ядноўваліся штучным тэрмінам [[сарацыны]]. «Ворагамі веры» адвольна абвяшчаліся і носьбіты сапраўдных ці ўяўных [[ерась|ерасяў]] ([[альбігойцы]], [[гусіты]] і іншыя), часам палітычныя ворагі папства ці яго саюзнікаў. У XII стагоддзі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]] сфарміраваліся асобыя духоўна-рыцарскія [[каталіцкія ордэны]], якія вялі рэй у арганізацыі крыжовых паходаў, у тым ліку [[Тэўтонскі ордэн]] (з [[1198]] г.). Пасля няўдачы пятага крыжовага паходу ([[1217]]—[[1221]]) Тэўтонскі ордэн перанёс сваю дзейнасць спачатку на [[плато Бырса]] на тэрыторыі сучаснай [[Румынія|Румыніі]], дзе мусіў бараніць [[Венгерскае каралеўства]] ад [[полаўцы|полаўцаў]], а затым у [[Старажытная Прусія|Прусію]] ([[1226]]), дзе з ініцыятывы ўдзельных польскіх князёў і першага біскупа Прусіі Хрысціяна [[Дабжынскі ордэн|Дабжынскім ордэнам]] з [[1217]] года вяліся крыжовыя паходы супраць прусаў. Толькі з [[1217]] па [[1265]] год было абвешчана каля 114 крыжовых паходаў ва ўсходняй [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]]. Але пачаліся крыжовыя паходы супраць народаў Усходняй Еўропы, якія часам абазначаюць тэрмінам «Паўночныя крыжовыя паходы», значна раней: з [[1147]] г. нямецкія рыцары з блаславення Папы пачалі наступ на палабскіх славян, з [[1155]] г. [[шведы]] на фінаў, з апошняй трэці XII стагоддзя [[датчане]], [[немцы]] і іншыя на [[эсты|эстаў]] і [[лівы|ліваў]]. Карныя дзеянні супраць гэтых народаў апраўдваліся неабходнасцю выратавання іх душ, магчымае нібыта толькі пры хрышчэнні па каталіцкім абрадзе. Да ўласна крыжакоў Прусіі і [[Інфлянты|Інфлянтаў]], прафесіяналаў захопніцкіх войнаў, далучаліся гэтак званыя памочнікі, якія давалі воту часовага ўдзелу ў вайне з «нявернымі», што лічылася маральным абавязкам заходнееўрапейскага рыцара. У XIV стагоддзі Усходняя Прыбалтыка, разам з [[Гранада]]й, [[Кіпр]]ам, [[Балканы|Балканамі]] і іншымі месцамі, дзе рэгулярна адбываліся крыжовыя паходы, уваходзіла ў своеасаблівы «вялікі тур», прайсці выпрабаванне якім лічылася за гонар кожнаму высакароднаму [[феадал]]у. Сярод найбольш славутых «памочнікаў» былі чэшскія каралі [[Пржэмысл Отакар II]] (заснавальнік [[Кёнігсберг]]а ў [[1255]] г.), [[Ян Люксембург]] ([[1329]]), будучы імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Карл IV Люксембургскі|Карл IV]]; венгерскі кароль [[Людвік I Вялікі]] ([[1345]]); [[Генрых Дэрбі]], будучы англійскі кароль [[Генрых IV Ланкастэр]] ([[1390]]—[[1392]]) і інш. === Страта Іерусаліма === {{Асноўны артыкул|Саладзін}} [[Саладзін]] (уласна Салах-ад-дзін Юсуф ібн-Аюб) па смерці халіфа правіў краінай неабмежавана, прызнаючы толькі намінальна вярхоўную ўладу атабека [[Нур ад-Дзін]]а. Па смерці апошняга (1174) Саладзін падпарадкаваў сабе Дамаск, усю мусульманскую Сірыю, большую частку [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміі]] і прыняў тытул [[султан]]а. У гэты час ва Іерусаліме валадарыў малады кароль [[Балдуін IV]]. Нягледзячы на цяжкую хваробу — праказу — ён паспеў паказаць сябе мудрым і дальнабачным палкаводцам і дыпламатам. Пры ім усталявалася некаторая раўнавага паміж Іерусалімам і Дамаскам. І Балдуін, і Саладзін стараліся пазбягаць рашучых бітваў. Аднак, прадбачачы хуткую смерць караля, пры двары Балдуіна нарасталі інтрыгі магутных баронаў, самымі ўплывовымі з якіх былі [[Гі дэ Лузіньян]] і [[Рэно дэ Шатыльён]]. Яны прадстаўлялі радыкальную партыю, якая патрабавала абавязкова скончыць з Саладзінам. Шатыльён, акрамя таго, бясчынстваваў на караванных шляхах ў ваколіцах свайго апірышча [[Керак Мааўскі|Керака Мааўскага]]. У 1185 годзе Балдуін памёр. Гі дэ Лузіньян ажаніўся з ягой сястрой Сібілай і стаў каралём Іерусаліма. Цяпер пры садзейнічанні Рэно дэ Шатыльёна ён пачаў адкрыта правакаваць Саладзіна на генеральную бітву. Апошняй кропляй, якая перапоўніла чашу цярпення Саладзіна, стаў напад Рэно на караван, у якім ехала сястра Саладзіна. Гэта прывяло да абвастрэння адносін і пераходу мусульман у наступ. У ліпені 1187 года Саладзін узяў [[Тыверыя]]ду і нанёс хрысціянам, якія занялі вышыні Хатына (каля Тыверыяды), страшную паразу. Кароль Іерусалімскі Гі дэ Лузіньян, яго брат Амарыі, Рэно дэ Шатыльён і мноства рыцараў патрапілі ў палон. Саладзін авалодаў затым Акрай, Бейрутам, Сідонам, Кесарыяй, Аскалонам і іншымі гарадамі. 2 кастрычніка 1187 года яго войскі ўступілі ў Іерусалім. Толькі пад Цірам, які абараняў Конрад Манферацкі, Саладзін пацярпеў няўдачу. Ва ўладзе крыжакоў засталіся толькі Цір, Трыпалі і Антыёхія. Між тым кароль Гі, вызваліўшыся з палону, рушыў на заваёву Акры. Поспехі Саладзіна выклікалі новы рух на Захадзе, які прывёў да 3-га вялікага крыжовага пахода. Перш іншых рушылі флаты ламбардцаў, тасканцаў і генуэзцаў. Імператар Фрыдрых I Барбароса павёў вялікую армію. Паміж крыжакамі і грэкамі не абышлося і цяпер без варожых дзеянняў: грэкі нават заключылі саюз з Саладзінам. === Трэці крыжовы паход === {{main2|Трэці крыжовы паход}} [[Файл:Philippe Auguste et Richard Acre.jpg|thumb|left|Рычард Львінае сэрца і Філіп II, прымаюць капітуляцыю Аконы.]] У [[1187]] султан Саладзін разбіў крыжаносцаў і захапіў Іерусалім. Вызваляць Святую зямлю ў Трэцім крыжовым паходзе рушылі разам са сваімі войскамі кароль Францыі [[Філіп II Аўгуст]], імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Фрыдрых Барбароса]] і кароль Англіі [[Рычард Львінае Сэрца]]. Паход закончыўся падпісаннем мірнага пагаднення з Саладзінам, паводле якога Іерусалім застаўся пад кантролем арабаў, з правам наведвання яго еўрапейскімі паломнікамі. Адзіным з поспехаў было заваяванне Кіпру, які быў прададзены [[тампліеры|тампліерам]]. === Чацвёрты крыжовы паход === {{main2|Чацвёрты крыжовы паход}} [[Файл:PriseDeConstantinople1204PalmaLeJeune.JPG|thumb|Уварванне крыжакоў у Канстанцінопаль.]] Арганізаваны супраць Егіпту ([[1201]]—[[1204]]), каб пазбавіць Святую зямлю ад мусульманскай пагрозы. [[Венецыя]], якая мусіла вылучыць свае караблі дзеля транспартавання войск, баялася за свае наладжаныя трывалыя гандлёвыя сувязі з Егіптам, і яго спусташэнне прынесла б ёй вялікія страты, прытым, што на той час [[Канстанцінопаль]] з’яўляўся яе галоўным гандлёвым канкурэнтам. Таму венецыянцы, калі перавозілі рыцараў на сваіх караблях, прапанавалі ім адправіцца ў Канстанцінопаль. У [[1204]] г. крыжаносцы ўзялі Канстанцінопаль. Падчас штурму і рабавання былі беззваротна страчаныя найвялікшыя каштоўнасці сусветнай культуры, таму што пачынаючы з падзення [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] менавіта Канстанцінопаль з’яўляўся адзіным злучальным звяном паміж культурай антычнасці і сучаснасцю, а пасля галоўным культурным цэнтрам хрысціянства. Тэрыторыі Візантыйскай імперыі былі падзелены паміж еўрапейскімі феадаламі на некалькі дзяржаў, у т.л. [[Лацінская імперыя]], якая праіснавала да [[1261]] г., калі грэкі вярнулі сабе Канстанцінопаль. Такім чынам, замест збавення Святой зямлі ад пагрозы з боку мусульман, гэты крыжовы паход з’явіўся каталізатарам пашырэння мусульманскага ўплыву ў Міжземнамор’і, таму што Візантыя з’яўлялася наймацнейшым фактарам, які стрымліваў іх. === Крыжовы паход дзяцей === У 1212 годзе адбыўся так званы Крыжовы паход дзяцей, экспедыцыя пад правадырствам юнага празорцы па імені Стэфан, які ўдыхнуў ў французскіх і нямецкіх дзяцей веру ў тое, што з яго дапамогай, як бедныя і адданыя слугі Госпада, яны змогуць вярнуць хрысціянству Іерусалім. Дзеці адправіліся на поўдзень Еўропы, але многія з іх не дасягнулі нават берагоў Міжземнага мора, а загінулі ў дарозе. Некаторыя гісторыкі лічаць, што Крыжовы паход дзяцей быў правакацыяй, наладжанай гандлярамі рабамі з мэтай прадаць удзельнікаў паходу ў рабства. У маі 1212 года, калі нямецкае народнае войска прайшло праз [[Кёльн]], у яго шэрагах налічвалася каля дваццаці пяці тысяч дзяцей і падлеткаў, якія накіроўваюцца ў Італію, каб адтуль морам дасягнуць Палесціны. У хроніках XIII стагоддзя больш за пяцьдзясят разоў згадваецца гэты паход, які атрымаў назву «крыжовага паходу дзяцей». Крыжакі селі ў [[Марсель|Марселі]] на караблі і часткай загінулі ад буры, часткай ж, як кажуць, дзяцей прадалі ў Егіпет у рабства. Падобны рух ахапіў і Германію, дзе хлопчык Мікалай сабраў натоўп дзяцей прыкладна ў 20 тысяч чалавек. Большая частка іх загінула або рассеялася па дарозе (асабліва шмат загінула іх у [[Альпы|Альпах]]), але некаторыя дайшлі да Брындызі, адкуль павінны былі вярнуцца; большая частка іх таксама загінула. Між тым, на новы заклік [[Інакенцій III|Інакенція III]] адгукнуліся англійскі кароль Ян, венгерскі кароль Андраш і, нарэшце, [[Фрыдрых II (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Фрыдрых II Гогенштаўфен]], які прыняў крыж у ліпені 1215 года. Пачатак крыжовага паходу прызначаны быў на 1 чэрвеня 1217 года. === Пяты крыжовы паход === {{main2|Пяты крыжовы паход}} [[Файл:Capturing Damiate.jpg|thumb|upright=2]] Справа Інакенція III (пам. у ліпені 1216 года) працягваў [[Ганорый III]]. Хоць Фрыдрых II адклаў паход, а Ян Англійскі памёр, усё ж такі ў 1217 годзе ў Святую зямлю адправіліся значныя атрады крыжакоў, з Андрэем Венгерскім, герцагам Леапольдам VI Аўстрыйскім і Атонам Меранскім на чале; гэта быў 5-ы крыжовы паход. Ваенныя дзеянні ішлі млява, і ў 1218 годзе кароль Андрэй вярнуўся дадому. Неўзабаве ў Святую зямлю прыбылі новыя атрады крыжакоў, пад правадырствам Георга Відскага і Вільгельма Галандскага (на шляху частка іх дапамагала хрысціянам у барацьбе з маўрамі ў Партугаліі). Крыжакі вырашылі напасці на Егіпет, які быў у той час галоўным цэнтрам мусульманскай магутнасці ў Пярэдняй Азіі. Сын аль-Адыля, аль-Каміль (аль-Адыль памёр у 1218 годзе), прапанаваў надзвычай выгадны мір: ён згаджаўся нават на вяртанне Іерусаліма хрысціянам. Гэта прапанова была адпрэчана крыжакамі. У лістападзе 1219 года, пасля больш чым гадавой аблогі, крыжакі ўзялі Даміету. Выдаленне з лагера крыжакоў Леапольда і караля Іаана Брыенскага збольшага было кампенсавана прыбыццём у Егіпет Людвіга Баварскага з немцамі. Частка крыжакоў, перакананая папскім легатам Пелагіем, рушыла да Мансура, але паход скончыўся поўнай няўдачай, і крыжакі заключылі ў 1221 годзе з аль-Камілей мір, паводле якога атрымалі свабоднае адступленне, але абавязаліся ачысціць Даміету і наогул Егіпет. Між тым з Іалантай, дачкой Марыі Ерусалімскай і Яна Брыенскага, ажаніўся Фрыдрых II Гогенштаўфен. Ён абавязаўся перад Папам пачаць крыжовы паход. === Шосты крыжовы паход === {{main2|Шосты крыжовы паход}} [[Файл:Al-Kamil Muhammad al-Malik and Frederick II Holy Roman Emperor.jpg|thumb|left|upright|Імператар Фрыдрых II з Аль-Камілем.]] Фрыдрых у жніўні 1227 года сапраўды адправіў у Сірыю флот з герцагам Генрыхам Лімбургскім на чале; у верасні ён адплыў і сам, але павінен быў неўзабаве вярнуцца на бераг, з прычыны сур’ёзнай хваробы. Ландграф Людвіг Цюрынгенскі, які прыняў удзел у гэтым крыжовым паходзе, памёр амаль адразу пасля высадкі ў Атранта. Папа Рыгор IX не прыняў да ўвагі тлумачэнняў Фрыдрыха і ўчыніў над ім адлучэнне за тое, што ён не выканаў у прызначаны тэрмін свайго зароку. Пачалася вельмі шкодная для інтарэсаў Святой зямлі барацьба паміж імператарам і папай. У чэрвені 1228 года Фрыдрых нарэшце адплыў у Сірыю (6-ы крыжовы паход), але гэта не пагадніла з ім папу: Рыгор казаў, што Фрыдрых (усе яшчэ адлучаны) едзе ў Святую зямлю не як крыжак, а як пірат. У Святой зямлі Фрыдрых аднавіў умацаванні Ёпіі і ў лютым 1229 года заключыў дамову з Алькамілам: султан саступіў яму Іерусалім, Віфлеем, Назарэт і некаторыя іншыя месцы, за што імператар абавязаўся дапамагаць Алькамілу супраць яго ворагаў. У сакавіку 1229 года Фрыдрых ўвайшоў у Іерусалім, а ў маі адплыў са Святой зямлі. Пасля выдалення Фрыдрыха яго ворагі сталі імкнуцца да паслаблення ўлады Гогенштаўфенаў як на Кіпры, былым з часоў імператара Генрыха VI ленам імперыі, так і ў Сірыі. Гэтыя разлады вельмі нявыгадна адбіваліся на ходзе барацьбы хрысціян з мусульманамі. Палёгку крыжакам прынеслі толькі разлад спадчыннікаў Алькаміла, памерлага ў 1238 годзе. Увосень 1239 года ў Акру прыбытку Цібо Наварскі, герцаг Гуга Бургундскі, герцаг П’ер Брэтонскі, Амальрых Манфорцкі і іншыя. І цяпер крыжакі дзейнічалі нязгодна і неабдумана і пацярпелі паразу; Амальрых быў узяты ў палон. Іерусалім зноў трапіў на некаторы час у рукі аднаго эюбідскага гаспадара. Саюз крыжакоў з эмірам Ізмаілам Дамаскім прывёў да вайны іх з егіпцянамі, якія разбілі іх пры Аскалоне. Пасля гэтага шматлікія крыжакі пакінулі Святую зямлю. Графу Рычарду Корнвалійскаму (брат англійскага караля Генрыха III), які прыбыў у Святую зямлю ў 1240 годзе, атрымалася заключыць выгадны мір з Эюбам (Мелік-Саліка-Эйюб) егіпецкім. Між тым разлад сярод хрысціян працягваўся; бароны, варожыя Гогенштаўфенам, перадалі ўладу над іерусалімскім каралеўствам Алісе Кіпрскай, тады як законным каралём быў сын Фрыдрыха II, Конрад. Пасля смерці Алісы ўлада перайшла да яе сына, Генрыха Кіпрскага. Новы саюз хрысціян з мусульманскімі ворагамі Эюбаў прывёў да таго, што Эюб заклікаў да сабе на дапамогу турак-харэзмійцаў, якія ўзялі ў верасні 1244 года незадоўга перад тым вернуты хрысціянам Іерусалім і страшна спустошылі яго. З тых часоў святы горад быў назаўсёды страчаны для крыжакоў. Пасля новай паразы хрысціян і іх саюзнікаў Эюб ўзяў Дамаск і Аскалон. Антыяхійцы і армяне павінны былі ў той жа час абавязаны плаціць даніну манголам. На Захадзе запал рыцараў астываў з прычыны няўдалага зыходу апошніх паходаў і з прычыны ладу дзеянні папаў, якія трацілі на барацьбу з Гогенштаўфенамі грошы, сабраныя на крыжовыя паходы, і заяўлялі, што дапамогай Святому Прэстолу супраць імператара можна вызваліцца ад дадзенага раней зароку ісці ў Святую зямлю. Зрэшты, пропаведзь крыжовага паходу ў Палесціну працягвалася па-ранейшаму і прывяла да 7-га крыжовага паходу. Раней за іншых крыж прыняў Людовік IX Французскі: падчас небяспечнай хваробы ён даў зарок ісці ў Святую зямлю. З ім пайшлі яго браты Роберт, Альфонс і Карл, герцаг Гуга Бургундскі, граф Вільгельм Фландрскі, герцаг П’ер Брэтанскі, сенешаль шампанскі Ян Жуанвіль (вядомы гісторык гэтага паходу) і многія іншыя. === Сёмы крыжовы паход === {{main2|Сёмы крыжовы паход}} [[Файл:Emile Signol - Louis IX, dit Saint Louis, Roi de France (1215-1270).jpg|thumb|[[Людовік IX]]]] Улетку 1249 года кароль Людовік IX высадзіўся ў Егіпце. Хрысціяне занялі Даміету, а ў снежні дасягнулі Мансуры. У лютым наступнага года Роберт I д’Артуа, брат караля, неабдумана ўварваўшыся ў гэты горад, загінуў; некалькі дзён праз мусульмане ледзь не ўзялі хрысціянскі лагер. Калі ў Мансуру прыбыў новы султан (Эюб памёр у канцы 1249 года), егіпцяне адрэзалі крыжакам адступленне; у хрысціянскім лагеры пачаліся голад і згубная пошасць. У красавіку мусульмане нанеслі крыжакам поўную паразу; сам кароль быў узяты ў палон, выкупіўшы сваю свабоду вяртаннем Даміеты і выплатай велічэзнай сумы. Большая частка крыжакоў вярнулася на радзіму; Людовік прабыў у Святой зямлі яшчэ чатыры гады, але не мог дамагчыся ніякіх сур’ёзных вынікаў. === Восьмы крыжовы паход === {{main2|Восьмы крыжовы паход}} У асяроддзі хрысціян, нягледзячы на вельмі небяспечнае становішча, працягваліся бясконцыя звады: тампліеры варагавалі з янітамі, генуэзцы — з венецыянцамі і пізанцамі (з-за гандлёвага саперніцтва). Некаторую выгаду крыжакі вынялі толькі з барацьбы паміж манголамі і мусульманамі, якія з’явіліся ў Пярэдняй Азіі; але ў 1260 годзе султан Кутуз нанёс манголам паразу ў бітве пры Айн-Джалуце і авалодаў Дамаскам і Халебам. Калі пасля забойства Кутуза султанам стаў Бейбарс, становішча хрысціян стала безнадзейным. Перш за ўсё Бейбарс звярнуўся супраць Баэмунд Антыяхійскага; у 1265 годзе ён узяў Цэзарэю, Арзуф, Сафед, разбіў армян. У 1268 годзе ў яго рукі трапіла Антыёхія, якой хрысціяне валодалі 170 гадоў. Між тым Людовік IX зноў прыняў крыж. Яго прыкладу рушылі ўслед яго сыны (Філіп, Жан Трыстан і П’ер), брат граф Альфонс дэ Пуацье, пляменнік граф Роберт д’Артуа (сын загінулага ў Мансуры Роберта Артуа), кароль Тыбальд Наварскі і іншыя. Акрамя таго, абяцалі ісці ў крыжовыя паходы Карл Анжуйскі і сыны англійскага караля Генрыха III — Эдуард і Эдмунд. У ліпені 1270 года Людовік адплыў з Эг-Морта. У Кальяры вырашана было пачаць крыжовыя паходы, звязаныя з заваяваннем Туніса, які знаходзіўся пад уладай дынастыі Хафсідаў, што было б выгадна для Карла Анжуйскага (брата Людовіка Святога), але не для хрысціянскай справы ў Святой зямлі. Пад Тунісам сярод крыжакоў пачаўся мор: памёр Жан Трыстан, потым папскі легат і, нарэшце, 25 жніўня 1270 года, сам Людовік IX. Пасля прыбыцця Карла Анжуйскага быў з мусульманамі складзены мір, выгадны для Карла. Крыжакі пакінулі Афрыку і частка іх адплыла ў Сірыю, куды ў 1271 годзе прыбылі таксама англічане. Бейбарс працягваў атрымліваць верх над хрысціянамі, узяў некалькі гарадоў, але спроба яго заваяваць Кіпр не ўдалася. Ён заключыў з хрысціянамі перамір’е на 10 гадоў і 10 дзён і заняўся барацьбой з манголамі і армянамі. Пераемнік Баэмунда VI, Баэмунд Трыпалійскі, плаціў яму даніну. {{refless}} == Літаратура == * Pakarklis P. Kryziuociu valstybes santvarkos bruozai. Kaunas, 1948. * Lietuviu karas su kryziuociais. Vilnius, 1964. * Urban W. The Baltic Crusade. Chicago, 1975. * Шаскольский И. П. Борьба Руси против крестоносной агрессии на берегах Балтики в XII—XIII вв. Л., 1978. * Christiansen E. The Northern Crusades: The Baltic and the Catholic Frontier. 1100—1525. London, 1980. * Белы А. Пад крыжом Св. Георгія // Падарожнік. № 2, 1996. == Гл. таксама == {{Партал|Крыжовыя паходы}} * [[Альбігойскі крыжовы паход]] {{навігацыя}} {{Крыжовыя паходы}} {{Сярэднявечча|state=collapsed}} {{Крэпасці, замкі і ўмацаваныя гарады крыжакоў на Блізкім Усходзе}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Крыжовыя паходы| ]] qe034crug5b0k2etkmqtk0s9oxf51fs 0 34911 5201173 5056658 2026-09-17T06:34:09Z Дэно 12897 5201173 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = беларуская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікітэка = }} {{цёзкі2|Адамчык}} '''Вячасла́ў Уладзі́міравіч Ада́мчык''' (нар. {{ДН|1|11|1933}}, в. [[Варакомшчына]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскі павет]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]], цяпер {{МН|Дзятлаўскі раён|у Дзятлаўскім раёне|}} — {{ДС|5|8|2001}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[празаік]], [[драматург]], [[кінасцэнарыст]]<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў сямігодку (1949), працаваў грузчыкам на станцыі Наваельня, адначасова вучыўся ў вячэрняй школе. У 1952—1957 займаўся на [[Аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта БДУ|аддзяленні журналістыкі філалагічнага факультэта БДУ]]<ref name="БС"/>. Працаваў у газетах «[[Знамя юности]]» (1957—1958), «[[За вяртанне на Радзіму]]» (1958—1960), рэдактарам [[Дзяржаўнае выдавецтва БССР|Дзяржаўнага выдавецтва БССР]] (1960—1962), рэдактарам аддзела публіцыстыкі часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (1962—1963). Скончыў [[Вышэйшыя літаратурныя курсы пры СП СССР]] у Маскве (1965)<ref name="БС" />. Працаваў літсупрацоўнікам часопіса «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]» (1965—1967), загадчыкам рэдакцыі часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (1967—1969), рэдактарам аддзела прозы, намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» (1969—1977), галоўным рэдактарам сцэнарнай майстэрні пры кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (1977—1980)<ref name="БС" />, намеснікам галоўнага рэдактара выдавецтва «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]» (1980—1982). Галоўны рэдактар часопіса «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]» (1982—1996). Прымаў удзел у рабоце XXXVIII сесіі Генеральнай асамблеі [[ААН]] (1983). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Беларусі]] з 1960 года. Памёр 5 жніўня 2001 года ў Мінску. Пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]]<ref>[https://news.tut.by/society/422070.html 80 пахаванняў выбітных беларусаў, якія варта наведаць на Дзяды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210129153733/https://news.tut.by/society/422070.html|date=29 студзеня 2021}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў вершамі ў 1952. Першае апавяданне апублікавана ў 1957 г<ref name="БС"/>. Аўтар зборнікаў прозы «Свой чалавек» (1958), «Млечны шлях» (1960), «Міг бліскавіцы» (1965), «Дзікі голуб» (1972), «Дзень ранняй восені» (1974), «Раяль з адламаным вечкам» (1990) і раманаў «[[Чужая бацькаўшчына]]» (1978, паводле рамана зняты [[Чужая бацькаўшчына|аднайменны мастацкі фільм]] (1982) і пастаўлены тэлеспектакль (1983)), «Год нулявы» (1983), «І скажа той, хто народзіцца…» (1987), «Голас крыві брата твайго» (1990). Напісаў сцэнарыі да дакументальных фільмаў «Іван Мележ» (зняты ў 1977), «Валянцін Таўлай» (зняты ў 1978), «Дзядзька Якуб» (зняты ў 1981), п’есу «Раіса Грамычына» (1989). Пераклаў кнігу балгарскіх народных казак «Незвычайны асілак» (1961), паасобныя творы [[М. Прышвін|М. Прышвіна]], [[Юрый Паўлавіч Казакоў|Ю. Казакова]], [[Сяргей Паўлавіч Залыгін|С. Залыгіна]] і іншых. == Прэміі і ўзнагароды == * Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя І. Мележа|Літаратурнай прэміі імя І. Мележа]] (1980) за раман «Чужая бацькаўшчына» * [[Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1988) за раманы «Чужая бацькаўшчына», «Год нулявы», «І скажа той, хто народзіцца…». == Сям’я == * [[Міраслаў Адамчык]] * [[Адам Глобус]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Адамчык Вячаслаў}}; * {{крыніцы/БП (1992-95)||Вячаслаў Адамчык}}; * Сучасная беларуская проза. Традыцыі і наватарства. Анталогія. — Мн.: Сэр-Віт, 2003. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамчык Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] 51forj537hvsfm75igbkz1t2cezmobg 0 44520 5201416 4464538 2026-09-17T11:57:08Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201416 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb|right|200px|Львіныя вароты]] [[Файл:Hattusa.king.jpg|thumb|right|200px|Рэльеф з выявай караля Супілулімы ІІ]] [[Файл:Hattusa.temple1.jpg|thumb|right|200px|Раскопкі вялікага храма]] '''Хатуса''' (''Хаттус, Хаттусас, Хаттуш, Хаттушаш,'' {{lang-tr|Hattuşaş}}) — [[сталіца]] старажытнага [[Хецкае царства|Хецкага царства]]. Гарадзішча размяшчаецца каля сучаснай [[Турцыя|турэцкай]] вёскі Багазкале ({{lang-tr|Bogazkale}}), правінцыя [[Чарум (правінцыя)|Чарум]] у цэнтральнай [[Анатолія|Анатоліі]] на беразе ракі Будакёзю (стараж. Халіс) у 145 км на ўсход ад [[Анкара|Анкары]]. Знойдзена ў [[1834]], раскопкі вядуцца з [[1906]]. Хатуса вядомы з [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тысячагоддзя да н.э.]] У 1986 уключаны ў [[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Турцыі|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сусветная спадчына ў Турцыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Турцыі]] [[Катэгорыя:Хецкае царства]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] aet3djzkjya01ni3n269w5a0i3edyzu 0 47768 5200793 3814070 2026-09-16T12:13:29Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200793 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Image:Blue eyes.JPG|thumb|250px|left|Вока Фатымы на турэцкім базары]] [[Image:Nazar boncuğu tailfin.jpg|thumb|150px|Сімвал ''nazar boncuğu'') на самалёце Fly Air]] '''Назар''' ({{lang-tr|nazar boncuğu}}) або '''вока [[Фатыма, дачка Магамета|Фатымы]]''' — [[амулет]], які павінен абараняць ад «злога вока». Вырабляецца найчасцей са [[Шкло|шкла]], мае форму кроплі [[сіні колер|сіняга]] колеру з намаляванымі на ёй канцэнтрычнымі кругамі [[белы колер|белага]], [[блакітны колер|блакітнага]] і цёмна-сіняга колеру. {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забабоны]] [[Катэгорыя:Культура Турцыі]] [[Катэгорыя:Амулеты]] coasrz4gloeeyhkpexquf2qlr10pmh7 0 52488 5201296 5110836 2026-09-17T08:51:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201296 wikitext text/x-wiki {{Картка дакумента |назва = Канстытуцыя 3 мая 1791 года<br />«Устава аб кіраванні» |выява = May constitution pre20th cent book cover.jpg |шырыня = 220px |подпіс = Тытульная старонка надрукаванай у Варшаве на польскай мове Канстытуцыі 3 мая 1791 года |дата_стварэння = ухвалена соймам Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 года; паўторна ўхвалена і актыкавана 5 мая 1791 года. |дата_ратыфікацыі = не ратыфікавана канчаткова патрэбнымі 3/4 [[Павятовы соймік|соймікаў]]<ref name="ReferenceA">''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 232.</ref> ''(працэс ратыфікацыі спынены па прычыне ваенных падзей)'' |месца_захоўвання = арыгіналы: [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўны архіў старажытных актаў (Польшча)]]; * поўная копія: [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскі палац]] у [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]) |аўтар = кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]], [[Гуга Калантай]], граф [[Ігнацы Патоцкі]], князь [[Казімір Нестар Сапега]], граф [[Станіслаў Малахоўскі]], [[Станіслаў Сташыц]], [[Сцыпіён П’ятолі]] і інш. |завяральнікі = 9 прадстаўнікоў канфедэрацыі шляхты Польскага Каралеўства і 5 прадстаўнікоў канфедэрацыі шляхты Вялікага Княства Літоўскага |мэта = [[канстытуцыйная манархія]] }} '''Канстыту́цыя 3 ма́я''' ({{lang-pl|Konstytucja 3 maja}}), '''Устава аб кіраванні''' ({{lang-pl|Ustawa rządowa}}) — асноўны закон [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], прыняты [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовым соймам]] [[3 мая]] [[1791]] года ў [[Варшава|Варшаве]], які змяняў форму праўлення Рэчы Паспалітай з абмежаванай манархіі (т. зв. «змешанай манархіі» — monarchia mixta) на [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]]. Канстытуцыя рэгулюе правы і абавязкі ўсіх [[саслоўе|саслоўяў]] дзяржавы і вызначае прынцыпы арганізацыі дзяржаўнай улады. Галоўная ўвага надаецца сферы палітычных адносін — вызначэнню падзела галін улады (заканадаўчай, выканаўчай і судовай), а самы вялікі і дэталёва прапісаны артыкул Канстытуцыі прысвечаны каралю (вялікаму князю) як кіраўніку выканаўчай улады. У Канстытуцыі дэталёва прапісана і вызначана важная роля караля (вялікага князя) у грамадстве і сістэме ўлады. Уводзілася спадчыннасць трона замест ранейшай выбарнасці [[манарх]]а [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймам]]. Канстытуцыяй назаўсёды скасоўваліся такія характэрныя да таго часу для Рэчы Паспалітай правы як [[liberum veto|права ліберум вета (liberum veto)]] у сойме і [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|права шляхты на канфедэрацыю]]. Была першым у [[Еўропа|Еўропе]] і другім у свеце (пасля [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]]<ref>Першай канстытуцыяй, якая падзяляла тры галіны ўлады, была па сутнасці [[Канстытуцыя Вялікабрытаніі|некадыфікаваная брытанская канстытуцыя]]: рэжым канстытуцыйнай манархіі ў Англіі быў усталяваны ў 1689 г. прыняццем [[Біль аб правах 1689 года|Біля аб правах]].</ref>) кадыфікаваным асноўным законам, зафіксаваным пісьмова і падзяляўшым тры галіны ўлады (на сучасны ўзор)<ref>''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 121; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 112; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 24.</ref>. Канстытуцыя адлюстроўвае адносіны [[капіталізм|раннекапіталістычнага]] (ці перадбуржуазнага) грамадства. [[23 лістапада]] [[1793]] года дзеянне Канстытуцыі і створаных на яе аснове органаў улады было скасавана рашэннем [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскага сойма (1793)]]. Канстытуцыя 3 мая стала легендарнай для сучаснікаў і нашчадкаў гісторыі і традыцый [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], бо разглядалася як апошняя надзея выратаваць Рэч Паспалітую ад гібелі і сімвал справядлівасці, незалежнасці і кульмінацыі [[Асветніцтва]] ў айчыне<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 93; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 239; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 57.</ref>. [[17 кастрычніка]] [[2014]] года Канстытуцыя 3 мая была занесена ў Польскі дзяржаўны спіс праграмы [[ЮНЕСКА]] «[[Памяць свету]]». [[15 красавіка]] [[2015]] года (паводле рашэння [[Еўрапейская Камісія|Еўрапейскай Камісіі]]) Канстытуцыя 3 мая была занесена ў [[Знак Еўрапейскай спадчыны|Спіс Еўрапейскай спадчыны]]. == Абставіны прыняцця і легальнасць ухвалы == Канстытуцыя ад 3 мая 1791 г. была прынята ў ходзе [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага (Вялікага) сойма 1788—1792 гг.]], які быў аб’яўлены [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэрацыяй шляхты]], што дазваляла прымаць рашэнні і законы большасцю галасоў. З 1790 г. першапачатковая колькасць паслоў на Чатырохгадовы сойм (172 шляхціцы) была павялічана да 346 паслоў, а сенатараў засталася той жа — 155<ref>Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 108.</ref>. Аднак у поўным складзе членаў Чатырохгадовы сойм ніколі не працаваў: рашэнні прымаліся звычайна ў прысутнасці каля 200 асоб (паслоў і сенатараў), бо кворуму на [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойме Рэчы Паспалітай]] не патрабавалася<ref>Напрыклад, «Закон аб сойміках» ад 24 сакавіка 1791 г., які стане складовай часткай Канстытуцыі 3 мая 1791 г., быў ухвалены пры тайным галасаванні 101 станоўчым голасам супраць 64 негатыўных галасоў, а большасць паслоў не прысутнічала на сесіі. Гл.: ''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 243, 234, 235, 287.</ref>. Канстытуцыя была складзена прыхільнікамі рэформ («Патрыятычнай партыяй» на чале з каралём [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам]], маршалкам сойма [[Станіслаў Малахоўскі|Станіславам Малахоўскім]], [[Ігнацы Патоцкі]]м, [[Гуга Калантай|Гугам Калантаем]] і [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адамам Казімірам Чартарыйскім]]) на [[польская мова|польскай мове]] і захоўвалася ў тайне да зручнага моманту. Каб забяспечыць ухвале праекта большасць галасоў, маршалак Малахоўскі вырашыў паставіць праект на разгляд сойма ў першыя дні пачатку (з 2 мая 1791 г.) новай сесіі пасля парламенцкіх канікул, бо ў пачатку сесіі звычайна з’язджалася малая колькасць паслоў (і толькі з часам іх колькасць узрастала), а першы тыдзень новай сесіі сойма паводле рэгламенту пачынаўся разглядам малазначных пытанняў<ref name="Kowecki, E. 1791">''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 35.</ref>. Аб сваіх намерах лідары Патрыятычнай партыі загадзя таемна праінфармавалі лістамі сваіх паслоў-прыхільнікаў і сенатараў-прыхільнікаў, выклікаючы іх у Варшаву<ref name="Kowecki, E. 1791"/>. [[Файл:Radziwill Palace Warsaw 1762 (3741636).jpg|thumb|left|300px|[[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|Радзівілаўскі палац у Варшаве]], дзе засядалі прыхільнікі Канстытуцыі (т.зв. «Радзівілаўскі клуб») — як з Польскага Каралеўства, так і Вялікага Княства Літоўскага. Цяпер перабудаваны і служыць галоўнаю [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|рэзідэнцыяй прэзідэнта Польшчы]]]] Ужо 30 красавіка прыхільныя Патрыятычнай партыі паслы і сенатары (каля 60 асоб) у [[Варшава|Варшаве]] ў [[Прэзідэнцкі палац (Варшава)|Радзівілаўскім палацы]], дзе ваўкавыскі пасол і ваўкавыскі староста [[Павел Ян Грабоўскі]] ладзіў за свой кошт банкет (частаванне [[кава]]й), у закрытым рэжыме бурліва дыскутавалі аб праекце будучай Канстытуцыі, а 1 мая ў Радзівілаўскім палацы зноў адбыўся сход прыхільнікаў, дзе зачыталі праект Канстытуцыі (якая ў той дзень атрымала назву «Ustawa Rządowa») і зрабілі некалькі паправак<ref name="Markiewicz, M. 1795">''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 693; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 36.</ref>. 2 мая (панядзелак) у [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім палацы]] ў Варшаве яшчэ не была адкрыта новая сесія сойма, як прадугледжваў рэгламент, а адбыўся адкрыты сход у Радзівілаўскім палацы паслоў-прыхільнікаў Канстытуцыі на чале з Малахоўскім, якія запрасілі да ўдзелу і іншых паслоў (у тым ліку і непрыхільнікаў новай рэформы), дзе праект Канстытуцыі быў зноў зачытаны для навічкоў<ref name="Kowecki, E. 1791"/>. Пратэсты тады былі абсмеяны, а пасля 83 асобы (паслы і сенатары) і маршалак Станіслаў Малахоўскі загадзя падпісалі Канстытуцыю ў доме Малахоўскага<ref>''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 231—232; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 36.</ref>. Пачаткова планавалася ўнесці праект на разгляд сойма 5 мая, але гэтая інфармацыя дайшла і да непрыхільнікаў — расійскага пасла і «Гетманскай партыі» (граф [[Францішак Ксаверый Браніцкі]], граф [[Севярын Жавускі]], граф [[Шыман Марцін Касакоўскі|Шыман Касакоўскі]] і інш.), а гетман Браніцкі пачаў неадкладна рассылаць ганцоў за сваімі паплечнікамі-пасламі<ref name="Markiewicz, M. 1795"/>. У такой сітуацыі маршалак Малахоўскі пастанавіў адкрыць сесію [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойма]] ў [[Варшава|Варшаве]] 3 мая 1791 г. (а 11 гадзіне раніцы), каб пазбегнуць пагрозы ўжывання сілы з боку праціўнікаў рэформ<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 36.</ref>. [[Файл:Kazimierz Wojniakowski, Uchwalenie Konstytucji 3 Maja.jpg|thumb|right|300px|Мастак [[Казімеж Вайнякоўскі]], карціна «Ухвала Канстытуцыі 3 мая 1791 года», 1806 год. Зала Сената ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім палацы]] ў Варшаве, дзе праходзіла сесія сойма]] Канстытуцыя была прынята на адкрытай сесіі сойма ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім палацы]] 3 мая 1791 г. прыхільнікамі «Патрыятычнай партыі» пры наяўных 182 асобах (сенатарах і паслах) пасля публічнай зачыткі і бурных дэбатаў на працягу 7 гадзін<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 86; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 235.</ref>. Кароль выступаў за ўхвалу Канстытуцыі тройчы. Менавіта станоўчая пазіцыя паслоў ад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] (перш за ўсё маршалка канфедэрацыі шляхты ВКЛ князя [[Казімір Нестар Сапега|Казіміра Нестара Сапегі]]) вырашыла справу ўхвалы на сойме Канстытуцыі<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 380.</ref>. Кароль і вялікі князь Станіслаў Аўгуст у прысутнасці паслоў і сенатараў на сойме прыняў прысягу Канстытуцыі ў той жа дзень, а князь Казімір Нестар Сапега стаў першым у шэрагу 110 асоб, якія падтрымалі Канстытуцыю<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 273, 276.</ref>. Фармальнага галасавання не было; ухвала была прынята шляхам [[акламацыя|акламацыі]] (ухвалай рашэння сходам праз усклікі «згода» без падліку галасоў); пісьмова засведчылі сваю прысягу Канстытуцыі толькі 84 асобы, што было дастаткова для перавагі над непрыхільнікамі<ref>''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 233.</ref><ref>Шляхам [[акламацыя|акламацыі]], напрыклад, у ходзе [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойму]] было прынята 20 кастрычніка 1788 г. такое важнае рашэнне як павелічэнне колькасці войска Рэчы Паспалітай да 100 тыс. чалавек.</ref>. У сітуацыі эмацыйнага накалу сойма і гараджан Варшавы ўхваліў Канстытуцыю нават кіраўнік апазіцыйнай «Гетманскай партыі» [[Францішак Ксаверый Браніцкі]], хоць у душы быў супраць і пазней стане міністрам у «[[Стража правоў|Стражы правоў]]»<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 274; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 696.</ref>. 72 паслы выказаліся супраць, але актыўных непрыхільнікаў аказалася толькі 28 асоб<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 86; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 233.</ref>. [[Файл:Konstytucja 3 Maja.jpg|thumb|300px|Мастак [[Ян Матэйка]], карціна «[[Канстытуцыя 3 мая 1791 года, карціна)|Канстытуцыя 3 мая 1791 года]]», 1891 год. Кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] (''злева з мантыяй'') уваходзіць у [[Сабор Святога Яна Хрысціцеля (Варшава)|Сабор Святога Яна Хрысціцеля]], дзе паслы складуць прысягу Канстытуцыі. На заднім плане [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскі палац]], дзе праходзіла сесія сойма]] Праціўнік Канстытуцыі князь [[Антоні Станіслаў Святаполк-Чацвярцінскі]] (1748—1794) выказаўся на сойме, што раней выбранаму каралю народ мог адмовіць у падпарадкаванні, калі кароль не выконваў абавязкі, а па новым праекце спадчынны кароль звальняецца ад адказнасці, якая ўжо перакладаецца на міністраў<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 266; ''Kalinka, W.'' Ustawa Trzeciego Maja… С. 34.</ref>. Тое, што быў парушаны рэгламент сойма, калі ў першы тыдзень новай сесіі павінны былі разглядацца малазначныя пытанні, а таксама прысутнічала невялікая колькасць паслоў (хоць сесія для ўсіх пачыналася з 2 мая і кворуму не патрабавалася) і многія паслы не былі загадзя праінфармаваны пра праект новай рэформы, не змяншае легальнасці прыняцця Канстытуцыі, бо сама ўхвала Канстытуцыі соймам была толькі пачатковым этапам яе прыняцця, павінна была быць яшчэ канчаткова зацверджана соймікамі і магла быць апратэставана. Яшчэ ў верасні 1790 г. [[Чатырохгадовы сойм]] прыняў закон, паводле якога пытанне спадчыннасці трону ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] можа быць вырашана толькі згодай 3/4 інструкцый соймікаў<ref name="ReferenceA"/>. А ў лістападзе 1790 г. на разгляд соймікаў быў прапанаваны ўніверсал аб замацаванні пры жыцці караля Станіслава Аўгуста ў якасці наступнага спадкаемцы выбарнага трону — [[Курфюрства Саксонія|саксонскага курфюрста]] [[Фрыдрых Аўгуст I (кароль Саксоніі)|Фрыдэрыка Аўгуста ІІІ]]: большасць (54 соймікі) выказаліся станоўча, а 5 з тых 54 соймікаў — выказаліся яшчэ і за спадчыннасць трону за саксонскай дынастыяй<ref name="ReferenceA"/>. Прыняцце ж Канстытуцыі 3 мая прыспешаным спосабам дало падставу праціўнікам рэформ паставіць пад сумненне легальнасць прыняцця гэтага юрыдычнага акта<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 38; ''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 120—121.</ref>. На наступны дзень (4 мая) невялікая група з 28 асоб (паслоў і сенатараў на чале з Антоніем Станіславам Святаполк-Чацвярцінскім) падала пратэст на прыняцце Канстытуцыі (хоць пазней некаторыя асобы адклікалі свой пратэст)<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 86">Dzieje Sejmu Polskiego… С. 86.</ref>, аднак 5 мая пытанне ўхвалы Канстытуцыі было вырашана на зноў адкрытай сесіі сойма канчаткова. Зноў менавіта маршалак канфедэрацыі ВКЛ князь [[Казімір Нестар Сапега]] 5 мая, імкнучыся выправіць усе непаразуменні і верагодныя адступленні ад юрыдычнай працэдуры адбытай 3 мая ўхвалы, заклікаў, каб уся [[Пасольская ізба]] прасіла Канстытуцыйную Дэпутацыю падпісаць Канстытуцыю — і ўсе сабраныя паслы трохкратнымі ўсклікамі «згода» аднастайна пацвердзілі сваю ўхвалу Канстытуцыі. У выніку апеляцыя апанентаў (ад 4 мая) была адвергнута Канстытуцыйнай Дэпутацыяй, якая падпісала Канстытуцыю, а сойм ухваліў аднагалосна «[[Дэкларацыя сабраных станаў 5 мая 1791 года|Дэкларацыю сабраных станаў]]», якая скасоўвала ўсе ранейшыя юрыдычныя акты, якія супярэчылі Канстытуцыі 3 мая<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 86; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 236; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 39; ''Kalinka, W.'' Ustawa Trzeciego Maja… С. 42.</ref>. Такая падтрымка на сойме была забяспечана ў першую чаргу прысутнасцю групоўкі галоўных паслоў-прыхільнікаў (т.зв. «Радзівілаўскі клуб»), якая 4 мая дала маршалку сойма [[Станіслаў Малахоўскі|Станіславу Малахоўскаму]] сваю згоду і заруку<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 39.</ref>. У Дэкларацыі двойчы падкрэсліваўся федэрацыйны характар Рэчы Паспалітай (''«у дзяржавах Кароны Польскай і Вялікага Княства Літоўскага»'')<ref>''Бардах, Ю.'' Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г…. С. 383; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 17.</ref>. Падтрымалі Канстытуцыю і некаторыя паслы, якія не былі на сесіі 3 мая: яны заявілі, што былі звязаны [[соймікавая інструкцыя|інструкцыямі соймікаў]], але пабачылі, што новая Канстытуцыя не пашырае правы каралеўскай улады больш, чым патрэбна, і пераканаліся ў выратавальнасці новага закона для айчыны<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 276.</ref>. Таксама 5 мая Канстытуцыя была ўпісана ў варшаўскія гродскія кнігі, што рабіла яе юрыдычным актам абавязковай сілы; ёй прысягнула войска<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 39; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 236.</ref>. Юрыдычны акт пачынаў паступова атрымліваць падтрымку шляхты ў рэгіёнах, хоць да таго большасць шляхты не была прыхільніцай скасавання [[вольная элекцыя|вольнай элекцыі]] манарха, — большая частка [[павятовы соймік|соймікаў]], якія абмяркоўвалі дакумент у 1791 г. і пачатку 1792 г., падтрымалі ўхвалу Канстытуцыі: у [[ВКЛ]] 27 соймікаў шляхты з 33 прысягнулі Канстытуцыі; а ў [[Карона Каралеўства Польскага|Польскім Каралеўстве]] з 42 соймікаў 10 соймікаў прысягнулі, а 27 соймікаў пакуль толькі ўхвалілі Канстытуцыю<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 103; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 47.</ref><ref>На [[Філадэльфійскі канвент]], які распрацаваў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю ЗША]] 1787 г., былі абраны прадстаўнікі ад 12 штатаў (13-ы штат, [[Род-Айленд]], адмовіўся ўдзельнічаць) — усяго 74 дэлегаты. Аднак некаторыя дэлегаты не змаглі прыбыць на канвент, а некаторыя не пажадалі. У выніку максімальная колькасць удзельнікаў пасяджэнняў Філадэльфійскага канвента была 55 чалавек, а пры канчатковым галасаванні 17 верасня 1787 г. прысутнічала толькі 42 дэлегаты. Падпісалі ж Канстытуцыю на Філадэльфійскім канвенце 39 дэлегатаў, пасля чаго яе праект быў адпраўлены ў Кангрэс. Праект Канстытуцыі павінен быў уступіць у сілу, калі атрымліваў ратыфікацыю 9 штатаў, г.зн. 2/3 штатаў [[ЗША]]. Гл.: История США : в четырех томах. — Москва : Наука, 1983. — Том 1. — С. 185—186, 191.</ref>. Сесіі соймікаў праходзілі спакойна і паважна<ref>''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 245.</ref>. Далейшыя разгляды і абмеркаванні былі перарваны дзеяннямі [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі (1792)]] і пачаткам [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай у 1792 г.]] == Аўтары і падпісанты Канстытуцыі == [[Файл:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|thumb|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале Канстытуцыі 3 мая 1791 года, які захоўваецца ў [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўным архіве старажытных актаў (Archiwum Główne Akt Dawnych)]] у [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])]] У аснову праекта Канстытуцыі 3 мая 1791 г. была пакладзена [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна (1789)]], прынятая ў час [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]]. Справа рэформы дзяржаўнага кіравання (у прыватнасці — пытанне аб увядзенні спадчыннасці трона, узначальванне каралём Стражы правоў (кабінета міністраў), абвяшчэнне «[[каталіцызм|каталіцкай рэлігіі абодвух абрадаў]]» (г.зн. [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкага]] і [[уніяцтва|ўніяцкага]]) пануючай рэлігіяй у Рэчы Паспалітай, мажлівасць набыцця мешчанінам шляхецкіх правоў і зямельнай уласнасці) была афіцыйна пастаўлена Патрыятычнай партыяй на сойме 2 жніўня 1790 г. у «Праекце да формы кіравання», а канчатковы праект Канстытуцыі (пасля абмеркаванняў на канферэнцыях і ў кулуарах) быў гатовы ў сакавіку 1791 г.<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 690, 692; ''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 119—120; ''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 262.</ref> Галоўнымі аўтарамі сталі кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] (уласна склаў пачатковы варыянт<ref>Polska na przestrzeni wieków… С. 362.</ref>), граф [[Ігнацы Патоцкі]], граф [[Станіслаў Малахоўскі]] і [[Гуга Калантай]] (апошняму прыпісваюць канчатковую рэдакцыю)<ref name="Augustyniak, U. 1795">''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 120.</ref>. Да аўтараў Канстытуцыі таксама адносяць сакратароў караля — [[Сцыпіён П'ятолі|Сцыпіёна П’ятолі]], Аляксандра Ліноўскага і Піуса Кіцінскага, якія непасрэдна дапамагалі манарху<ref>''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 237.</ref>. Галоўнымі падпісантамі Канстытуцыі былі: а) соймавы маршалак і маршалак канфедэрацый малапольскай і велікапольскай правінцый [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — вялікі каронны рэферэндарый граф [[Станіслаў Малахоўскі]]; б) маршалак канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага — генерал літоўскай артылерыі князь [[Казімір Нестар Сапега]]. Іншых падпісантаў налічвалася 12 чалавек: па 4 чалавекі ад [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], Малапольскай правінцыі і Велікапольскай правінцыі [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]]<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 112—113.</ref>: '''Малапольшча''': * князь [[Антоні Барнаба Ябланоўскі]], кракаўскі кашталян * [[Шыман Казімеж Шыдлоўскі]], жарноўскі кашталян * [[Валерыян Страйноўскі]], бужскі падкаморы, пасол ад [[Валынскае ваяводства|Валынскага ваяводства]] * граф [[Станіслаў Костка Патоцкі]], пасол ад [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]] '''Вялікапольшча''': * [[Францішак Антоні Квілецкі]], калішскі кашталян * [[Ян Непамуцан Збаінскі]], пасол Добжынскай зямлі * [[Томаш Навамейскі]], вышагродскі лоўчы і вышагродскі пасол * [[Юзаф Радзіцкі]], закрачымскі падкаморы і закрачымскі пасол '''Вялікае Княства Літоўскае''': * граф [[Юзаф Казімір Касакоўскі|Юзаф Касакоўскі]], інфлянцкі і курляндскі біскуп * граф [[Казімір Канстанцін Плятэр]], троцкі кашталян * граф [[Юзаф Забела]], пасол ад [[Жамойцкае староства|Жамойцкага староства]] * [[Яцак Антоній Путкамер]], пасол ад [[Мінскае ваяводства|Мінскага ваяводства]] [[Файл:Kopia Konstytucji 3 maja Sala Senatorska Zamku Królewskiego w Warszawie.JPG|thumb|[[Факсіміле|Факсімільная]] копія польскамоўнага арыгінала Канстытуцыі 3 мая 1791 года, якая пастаянна знаходзіцца ў экспазіцыі Залы Сената [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскага палаца]] ([[Варшава]])]] Існуе некалькі рукапісных арыгіналаў Канстытуцыі, бо ўхвалы сойма пісаліся пісарамі соймавай канцылярыі ў некалькіх экзэмплярах. І ўсе тыя экзэмпляры маюць статус арыгіналу, калі пад імі стаяць арыгінальныя аўтографы маршалкаў сойма і ўпаўнаважаных асоб<ref name="ReferenceB">''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 67.</ref>. У прыватнасці, рукапісны польскамоўны экземпляр Канстытуцыі з арыгінальнымі аўтографамі ёсць і ў [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыцы]] — у той частцы кніг Літоўскай метрыкі, якая зараз знаходзіцца ў польскім [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўным архіве старажытных актаў (Archiwum Główne Akt Dawnych)]]<ref name="ReferenceB"/>. Аўтограф караля (вялікага князя) пад арыгіналамі Канстытуцыі 3 мая 1791 г. не значыцца, бо ніколі не было такой практыкі, каб манарх сваім аўтографам падпісваў законы сойма<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 66.</ref>. У той жа час паміж рукапіснымі арыгіналамі ёсць невялікія, малазначныя разыходжанні — філалагічнага характару ([[арфаграфія]], [[лексіка]] і [[сінтаксіс]]). Аналіз паказаў, што большасць друкаваных у форме кніжак польскамоўных экзэмпляраў Канстытуцыі (а пасля і многія пераклады) для азнаямлення шырокіх колаў грамадскасці рабілася ў 1791—1792 гг. з таго арыгінала Канстытуцыі, які быў уключаны ў склад Літоўскай метрыкі<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 68.</ref>. Маюць адрозненні тыя кніжкі, якія рабіліся прыватнымі асобамі (напрыклад, [[Павел Ксаверый Бжастоўскі|Паўлам Ксаверыем Бжастоўскім]]) сабе напамяць<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 67—81.</ref>. Рукапісны польскамоўны арыгінал Канстытуцыі 3 мая 1791 года, поўная [[Факсіміле|факсімільная]] копія якога пастаянна знаходзіцца ў экспазіцыі [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскага палаца]] (Варшава), адносіцца да фонда Публічны архіў Патоцкіх (бо быў прыватым экзэмплярам графаў [[Патоцкія|Патоцкіх]] і захоўваўся ў іх палацы ў Крашовіцах) і належыць [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўнаму архіву старажытных актаў (Archiwum Główne Akt Dawnych)]]<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 64.</ref>. == Характар юрыдычнага акта 3 мая 1791 года == Да прыняцця Канстытуцыі 3 мая 1791 года ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] любая пастанова (закон) сойма называлася «канстытуцыяй», а ў сённяшнія часы пад канстытуцыяй разумеецца толькі асноўны закон дзяржавы. Для адлюстравання значнасці і прынцыповасці юрыдычны акт ад 3 мая 1791 г. атрымаў афіцыйную назву «Ustawa Rządowa». Польскамоўная назва «Ustawa Rządowa» перакладаецца як «Устава аб кіраванні», «Устава аб праўленні»: мелася на ўвазе — аб форме дзяржаўнага праўлення, аб дзяржаўным ладзе<ref>''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 120; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 86; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 22.</ref><ref>Некаторыя беларускамоўныя даследаванні перакладаюць назву як «Урадавы закон».</ref>. Юрыдычны акт «Ustawa Rządowa» яго творцамі разумеўся не проста як нейкі звычайны закон, прыняты [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймам]], а як асноўны закон краіны і называўся ў тэксце дакумента як «народная канстытуцыя». У Канстытуцыі 3 мая 1791 г. прама гаворыцца аб першаснасці і перавазе гэтага юрыдычнага акта над іншымі, аб галоўным і цэнтральным становішчы яго ў сістэме права дзяржавы<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 86"/>. Планавалася, што «народная канстытуцыя» прымаецца надоўга і змяніць яе можа толькі спецыяльны «канстытуцыйны сойм» — «экстраардынарны», што яшчэ раз кажа пра важнасць закона і сур’ёзнасць адносін парламентарыяў да яго, пра нерадавое значэнне гэтага юрыдычнага акта<ref name="ReferenceC">''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 695.</ref>. Канстытуцыя рэгулюе перш за ўсё сферу палітычных адносін і ўстанаўлівае форму дзяржаўнага кіравання Рэчы Паспалітай<ref name="Augustyniak, U. 1795"/>. Пераважны аб’ём тэксту Канстытуцыі закранае тэму падзелу галін улады, а самы вялікі і падрабязна прапісаны артыкул прысвечаны каралю (вялікаму князю) як кіраўніку выканаўчай улады. Дэталёва вызначаецца і замацоўваецца важная роля караля ў грамадстве і сістэме ўлады. [[5 мая]] [[1791]] г. [[Гуга Калантай]], галоўны стратэг рэформ, абвясціў, што пасля працы над «палітычнай канстытуцыяй» (мелася на ўвазе канстытуцыя 3 мая 1791 г.) прыступае да рэдагавання «эканамічнай канстытуцыі» (кадыфікацыя законаў адносна праў уласнасці на падставе перадавых ліберальных эканамічных тэорый, дазвол сялянам набываць зямлю ва ўласнасць, апека дзяржавы над вытворчасцю, стварэнне ўмоў для інвестыцый і адкрыцця публічнага крэдыту і г.д.) і «маральнай канстытуцыі» (праект рэформы адукацыі), аднак гэтая праца так і не была завершана<ref>''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 883; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 239; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 696; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 50; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 29.</ref>. == Структура Канстытуцыі == [[Файл:Oryginal Konstytucji 3 maja.jpg|left|thumb|Рукапісны польскамоўны арыгінал Канстытуцыі 3 мая 1791 года, які дэманстраваўся ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім палацы]] ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]) у 2002 г.]] Канстытуцыя складаецца з прэамбулы; 11 артыкулаў, якія лёгка групуюцца ў блокі артыкулаў; і заканчэння ў выглядзе спіса 14 падпісантаў. Спачатку першым ідзе артыкул, прысвечаны пануючай рэлігіі («I. Пануючая рэлігія»). Затым, наступныя па парадку тры артыкулы («II. Шляхта-землеўладальнікі», «III. Гарады і мяшчане», «IV. Вясковыя сяляне») прысвечаны статусу саслоўяў. Потым ідуць чатыры артыкулы («V. Урад, або вызначэнне публічных улад», «VI. Сойм, ці заканадаўчая ўлада», «VII. Кароль. Выканаўчая ўлада», «VIII. Судовая ўлада»), прысвечаныя тром паасобным галінам улады — заканадаўчай (сойм), выканаўчай (кароль і ўрад) і судовай. Наступныя два артыкулы («IX. Рэгенцтва», «X. Выхаванне каралеўскіх дзяцей») прысвечаны выключна каралеўскай уладзе. І апошнім ідзе артыкул («XI. Народныя ўзброеныя сілы»), прысвечаны статусу ўзброеных сіл. Па тэкставым аб’ёме самым вялікім ёсць артыкул «VII. Кароль. Выканаўчая ўлада» — каля 33 % усяго тэксту Канстытуцыі. А самым вялікім блокам ёсць група артыкулаў, прысвечаная тром асобным галінам улады, — каля 66 % усяго тэксту Канстытуцыі. Улічваючы, што [[Кароль|каралю]] прысвечаны артыкулы «VII. Кароль. Выканаўчая ўлада», «IX. Рэгенцтва», «X. Выхаванне каралеўскіх дзяцей», а таксама ў тым ці іншым аспекце некаторыя абзацы іншых артыкулаў, то сумарна ролі [[Кароль|караля]] ў сістэме ўлады прысвечана каля 48 % тэксту Канстытуцыі. Напрыклад, каралю, які меў пэўную судовую ўладу, давалася права амністыі ў дачыненні да прысуджаных да смерці людзей, акрамя асоб, якія здзейснілі дзяржаўныя злачынствы; ён узначальваў народныя ўзброеныя сілы і г.д. Артыкул «III. Гарады і мяшчане» цалкам уключае ў сябе раней прыняты соймам закон «Гарады нашы Каралеўскія вольныя ў дзяржавах Рэчы Паспалітай» ад 18 красавіка 1791 г., а артыкул «VI. Сойм, ці заканадаўчая ўлада» цалкам уключае ў сябе раней прыняты соймам закон «Закон аб сойміках» ад 24 сакавіка 1791 г.<ref name="Augustyniak, U. 1795"/> Адсюль навізной артыкулаў Канстытуцыі была менавіта форма дзяржаўнага ўладкавання, а не сукупна палітыка-эканамічная праблематыка (стварэнне больш выгадных умоў развіцця мануфактурнай вытворчасці і гандлю, кампраміс паміж аджываючымі [[феадалізм|феадальна-прыгонніцкімі]] і новымі, [[капіталізм|капіталістычнымі адносінамі]] і г.д.). == Дзяржаўны лад і дзяржаўны апарат Рэчы Паспалітай па Канстытуцыі 3 мая 1791 года == === Канстытуцыйная манархія === [[Файл:Sala Senatorska Zamek Królewski w Warszawie 2016.jpg|thumb|Зала Сената ў [[Каралеўскі палац (Варшава)|Каралеўскім палацы]] ў Варшаве, дзе была прынята Канстытуцыя 3 мая 1791 года. ''(На фота злева ад манаршага трону — факсімільная копія Канстытуцыі 3 мая)''. Фота 2016 г.]] Захоўваючы многае з традыцый Рэчы Паспалітай, Канстытуцыя цалкам змяніла дзяржаўны лад: форма праўлення Рэчы Паспалітай у выглядзе абмежаванай манархіі (т. зв. «змешанай манархіі» — monarchia mixta) змянялася на [[канстытуцыйная манархія|канстытуцыйную манархію]]<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 30—32, 694, 695; ''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 121; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 42, 44; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 129; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя… С. 299—300.</ref>. У арганізацыі сістэмы дзяржаўнага кіравання рэалізоўвалася канцэпцыя французскага асветніка [[Шарль Луі дэ Мантэск’ё|Шарля Мантэск’ё]] аб падзеле ўлады на тры галіны (заканадаўчую, выканаўчую і судовую), што безумоўна лічыцца станоўчым бокам Канстытуцыі<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 42; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 87; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 101.</ref>. У пачатку Канстытуцыі адзначаецца, што [[каталіцызм|каталіцкая канфесія (рымска-каталіцкага абраду)]] з’яўляецца пануючай, а іншым канфесіям і рэлігіям гарантуецца свабода і талерантнасць. Аднак адрачэнне ад каталіцтва было забаронена, за што прадугледжвалася смяротнае пакаранне. Гэта кажа аб раннебуржуазным характары канстытуцыі, калі рэлігія не была аддзелена ад дзяржаўных устаноў. Аднак у Канстытуцыі ўжо паказваецца іншая крыніца ўлады, чым у юрыдычных актах папярэдняй эпохі ([[Бог]]). Лепш за ўсё новы дух Канстытуцыі адлюстроўвае артыкул «V. Урад, або вызначэнне публічных улад», які сцвярджае — услед за [[Жан-Жак Русо|Жан-Жакам Русо]], — што: ''«Усялякая ўлада ў чалавечым грамадстве бярэ свой пачатак у волі народа»'', чым выразна фармулявалася суверэннасць народа<ref>''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 121; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 87; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 43.</ref>. Канстытуцыяй назаўсёды забараняліся [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|канфедэрацыі шляхты]] (і канфедэрацкія соймы). Асновай [[войска]] станавіліся прафесійныя «народныя ўзброеныя сілы», якія падпарадкоўваліся выканаўчай уладзе і служылі абароне цэласці дзяржавы і абароне правоў народа. Канстытуцыя абвяшчалася нязменнай на 25 гадоў. Перагледзець яе мог толькі спецыяльны канстытуцыйны сойм. === Заканадаўчая ўлада === Заканадаўчая ўлада, паводле Канстытуцыі, належала двухпалатнаму сойму (ніжэйшая палата — [[Пасольская ізба]], вышэйшая — Сенатарская ізба). Аднак сойм ужо перастаў (як было раней) складацца з трох соймавых станаў (караля, Сената і Пасольскай ізбы). Маршалак сойма выконваў кантрольную функцыю, бо ў выпадку крызісу меў права склікання сойма (раней гэта права належала каралю). Пазіцыя [[Кароль|караля]] ў сойме была зведзена да ролі старшыні Сената, дзе ён меў адзін голас (два галасы — у выпадку роўнасці галасоў пры галасаванні членаў Сената па якім-небудзь пытанні). Кароль меў таксама права заканадаўчай ініцыятывы і меў права гэтак жа, як і маршалак, склікаць сойм у любы момант на сесію — і сойм павінен быў быць «гатовым», каб у экстраным парадку сабрацца і зацвярджаць/адхіляць рашэнні і законы ў час па-за звычайнымі сесіямі. Прынцыповае значэнне мела Пасольская ізба, якая зацвярджала законы, вырашала пытанне аб падатках, аб [[вайна|вайне]] і міры, аб прыцягненні крэдытаў, вырабе манеты, кантролі выканаўчай улады. Ізба складалася з 204 паслоў (з іх 24 прадстаўлялі гарады з дарадчым голасам), выбраных на 2 гады на мясцовых сойміках. Паслы прадстаўлялі ўжо ўвесь «народ шляхецкі», а не толькі свой рэгіён, бо Канстытуцыяй было ліквідавана [[liberum veto|права ліберум вета (liberum veto)]] і ўсе пастановы сойма павінны былі прымацца большасцю галасоў. Ліквідавалася таксама такая з’ява як соймікавыя інструкцыі для паслоў (інструкцыі сойміка ўжо набывалі толькі дарадчы характар для пасла). У Пасольскай ізбе прадстаўнікі каралеўскіх гарадоў мелі права паўнаважнага голасу па гарадскім і эканамічным справам і дарадчага голасу па астатніх пытаннях. Выбарчы голас атрымалі асобы [[шляхта|шляхецкага саслоўя]] з 18 гадоў жыцця, якія мелі гадавы прыбытак больш за 100 [[злоты]]х і былі запісаны ў земскія кнігі. Сенат (Сенатарская ізба), які складаўся з 132 саноўнікаў (ваявод, [[кашталян]]аў, маршалкаў, каталіцкіх біскупаў, [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|уніяцкага мітрапаліта]]<ref>Яшчэ 23 ліпеня 1790 г. уніяцкі мітрапаліт быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа. Гл.: ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96; ''Тымовский, М.'' История Польши. — М., 2004. — С. 289; ''Kalinka, W.'' Sejm Czteroletni. — Lwów, 1884—1886. — wyd. 3-e. — T. 2. — S. 373—380. Уніяцкі мітрапаліт паводле рашэння [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскага сойма]] ад 23 лістапада 1793 г. захаваў сваё месца ў Сенаце Рэчы Паспалітай нават пасля скасавання Канстытуцыі 3 мая 1791 г. Гл.: ''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 289.</ref> і міністраў) і караля, быў пазбаўлены права заканадаўчай ініцыятывы. Сенат у параўнанні з папярэднім яго статусам і правамі атрымліваў права голасу і права адтэрмінаванага вета (забароны) закона. Адхілены Сенатам закон мог быць праведзены ў жыцце шляхам новага галасавання Пасольскай ізбы, але ўжо новай кадэнцыяй сойма (г.зн. новым скліканнем). [[Сенат Рэчы Паспалітай]] да той пары дэ-факта не ўяўляў сабой асобную палату [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойма]], а выконваў функцыі каралеўскай рады і менавіта кароль (вялікі князь) раней вырашаў, якім быць становішчу Сената<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694.</ref>. === Выканаўчая ўлада === Выканаўчая ўлада належала каралю (вялікаму князю) і [[Стража правоў|Радзе («Стражы правоў»)]] з 6 міністраў, якая была падсправаздачна сойму. «Стража правоў, або каралеўская рада» (фактычна — кабінет міністраў) складалася з пяці [[міністр]]аў, прызначаных [[Кароль|каралём]], і [[прымас]]а (г.зн. кіраўніка каталіцкай царквы Рэчы Паспалітай — у прыватнасці, Гнезненскага архібіскупа). Прымас уводзіўся ў склад «Стражы», таму што ўзначальваў [[Адукацыйная камісія|Адукацыйную камісію (міністэрства адукацыі)]], з’яўляючыся міністрам адукацыі<ref name="ReferenceC"/>. У пасяджэннях Стражы правоў з дарадчым голасам прымаў удзел і маршалак сойма (спікер), а таксама спадчыннік прастола па дасягненні паўналецця і прыняцця прысягі на «народнай канстытуцыі». [[Міністр]]ы кіравалі асобнымі сферамі кіравання: справай паліцыі — адзін з маршалкаў, дзяржаўнай пячаткай (унутранымі справамі) — адзін з канцлераў, знешнімі справамі — іншы з канцлераў, войскам — адзін з гетманаў, дзяржаўным скарбам — адзін з падскарбіяў. Міністры не кіравалі гэтымі справамі непасрэдна, а з дапамогай адпаведных урадавых «Вялікіх камісій» (адукацыі, войска, скарба, паліцыі, замежных спраў), куды членаў прызначаў сойм. Усе рашэнні [[Кароль|караля]] павінны былі мець подпіс міністра са Стражы, бо паводле Канстытуцыі манарх не адказваў перад соймам і судом за свае рашэнні. Аднак міністр быў адказны за прынятыя рашэнні і за парушэнні закона і мог быць адкліканы з пасады Пасольскай ізбой<ref name="ReferenceC"/>. Такім чынам, упершыню ў свеце быў сфармуляваны (у пісаным праве) прынцып палітычнай (парламентарнай) адказнасці міністра, нават калі апошні ніякіх законаў не парушаў<ref>''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 28; ''Бардах, Ю.'' История государства и права Польши… С. 297.</ref>. Пажыццёвасць дзяржаўных пасад скасоўвалася, змянялася іх выбарнасцю на дзяржаўным утрыманні. Кароль самастойна прызначаў [[сенат]]араў, [[біскуп]]аў, [[міністр]]аў, чыноўнікаў і [[афіцэр]]аў, акрамя тых, якія прызначаліся соймам і соймікамі. На рэгіянальным узроўні (у [[ваяводства]]х і [[павет]]ах) выканаўчая ўлада належала [[Камісіі парадкавыя цывільна-вайсковыя|парадкавым цывільна-вайсковым камісіям]], якія выбіраліся [[Павятовы соймік|мясцовымі соймікамі]]<ref name="ReferenceC"/>. === Судовая ўлада === Суды паводле Канстытуцыі былі цалкам незалежны ад выканаўчай і заканадаўчай улад<ref name="ReferenceC"/>. Захоўваўся ранейшы прынцып саслоўнасці суда — асобныя суды для кожнага саслоўя. Захоўвалася юрысдыкцыя ўладальніка зямлі (шляхціца ці царквы) над [[сяляне|сялянамі]] ў прыватных ці царкоўных маёнтках. Захоўваліся асобныя трыбуналы ў [[ВКЛ]], [[Вялікапольшча|Вялікапольшчы]] і [[Малапольшча|Малапольшчы]]. Навізной было ўвядзенне рэферэндарскіх судоў для разгляду спраў вольных сялян<ref name="ReferenceC"/>. Земскія і гродскія суды аб’ядноўваліся ў зямянскія суды. Падобна ж рэфармаваліся гарадскія суды, пакідаючы асэсарскі суд як касацыйную інстанцыю<ref name="ReferenceC"/>. == Статус караля (вялікага князя) па Канстытуцыі 3 мая 1791 года == Канстытуцыя, прынятая на сойме, напісана ад імя апошняга [[манарх]]а Рэчы Паспалітай — караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. Па Канстытуцыі кароль (вялікі князь) меў вялікае сімвалічнае значэнне для дзяржавы («Асоба караля — святая і недатыкальная». «Ён павінен быць не самаўладцам, а бацькам і кіраўніком народа, і такім яго прызнае і аб’яўляе цяперашняя канстытуцыя»), роўна як і спадчыннікі прастола. Канстытуцыя ключавым чынам змяніла статус караля (вялікага князя). Галоўным змяненнем была адмена [[вольная элекцыя|вольнай элекцыі (выбарнасці) манарха шляхтай]]; была ўведзена спадчыннасць трона. Гэта надавала, паводле задумкі, вялікую стабільнасць палітычнай сістэме: у Канстытуцыі адкрыта ўказвалася, што пераход да спадчыннасці трону тлумачыцца жаданнем гарантаваць бяспеку кожнаму грамадзяніну, закрыўшы дарогу грамадзянскім войнам у перыяд міжкаралеўя і элекцыі, чым раней перыядычна карысталіся замежныя дзяржавы, імкнучыся дэстабілізаваць уладу і ўстанавіць свой уплыў<ref name="ReferenceD">''Тымовский, М.'' История Польши. — М., 2004. — С. 287.</ref>. [[Стража правоў]] адначасова з’яўлялася рэгенцкай радай на чале з каралевай, а ў выпадку яе хваробы — [[прымас]]ам. [[Рэгент|Рэгенцтва]] ўводзілася толькі ў трох выпадках: 1) у час малалецтва караля; 2) у час псіхічнай хваробы караля, якая выклікае працяглую неадэкватнасць; 3) у выпадку захопу караля ў палон на вайне. Кароль узначальваў выканаўчую ўладу, але гэтая ўлада не была абсалютнай. Ён страціў права санкцыі законаў. У той жа час па Канстытуцыі [[кароль]] меў пэўны ўплыў на ўсе сферы грамадства і іншыя галіны ўлады. Улада караля заставалася абмежаванай і збалансаванай іншымі галінамі ўлады, але пры пэўным збегу абставін дазваляла пераважыць чашу шаляў на бок караля, бо кароль быў пастаянна дзеючым дзяржаўным інстытутам. Лічыцца, што ў 1791—1792 гг. каралю Станіславу Аўгусту ўдалося сканцэнтраваць выканаўчую ўладу ў [[Стража правоў|Стражы правоў (сваім кабінеце міністраў)]] і ў 1792 г. атрымаць некаторыя паўнамоцтвы, якія раней належалі сойму<ref name="ReferenceD"/>. Пасля смерці польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], паводле Канстытуцыі, трон павінен быў заняць [[Курфюрства Саксонія|саксонскі курфюрст]] [[Фрыдрых Аўгуст I (кароль Саксоніі)|Фрыдэрык Аўгуст ІІІ]], прадстаўнік [[дынастыя Ветынаў|дынастыі Ветынаў]], а пасля яго — яго сыны ці муж дачкі<ref>Паводле польскага гісторыка С. Корвіна, безумоўна, існаваў палітычны праект выдання адзінай дачкі саксонскага курфюрста Фрыдрыха Аўгуста I (Фрыдэрыка Аўгуста ІІІ) за князя [[Юзаф Панятоўскі|Юзафа Панятоўскага]], пляменніка польскага караля і вялікага князя літоўскага [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] з мэтай захавання трону Рэчы Паспалітай у руках дынастыі [[Панятоўскія|Панятоўскіх]], чым і тлумачыцца падтрымка Станіславам Аўгустам Канстытуцыі 3 мая 1791 г. Гл.: ''Korwin, S.'' Trzeci Maj i Targowica… S. 48. Выказваюцца меркаванні, што не толькі Юзаф Панятоўскі, але і другі пляменнік (Станіслаў Панятоўскі) мог стаць жаніхом адзінай дачкі (на момант ухвалы Канстытуцыі) саксонскага курфюрста. Гл.: Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 125.</ref>. Некаторыя гісторыкі лічаць, што палажэнні Канстытуцыі аб парадку пераходу трону насілі ў сабе характар цудоўнага кампрамісу: Патрыятычная партыя хацела ўвесці прынцып спадчыннасці трону, а Гетманская партыя, хоць і бараніла права [[вольная элекцыя|вольнай элекцыі манарха шляхтай]], але ў яе шэрагах панавала добрая памяць аб часах кіравання [[Аўгуст Моцны|Аўгуста II]] і [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]], а таму быў моцным сантымент да саксонскай [[дынастыя Ветынаў|дынастыі Ветынаў]]<ref>Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 124—125.</ref>. А Фрыдэрык Аўгуст ІІІ быў унукам Аўгуста III. == Становішча саслоўяў па Канстытуцыі == [[Файл:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791.PNG|left|thumb|Рукапісны польскамоўны арыгінал Канстытуцыі 3 мая 1791 года]] Канстытуцыя ўтрымлівае яшчэ шмат чаго ад [[феадалізм|феадальных]] традыцый. Канстытуцыя захоўвала [[саслоўе|саслоўнаць]] грамадства з тыповай мадэллю «[[шляхта]] — [[мяшчане]] — [[сяляне]]». Абвясціла нязменнасць Кардынальных правоў, захавала карпаратыўнасць і адзінаўладдзе за шляхецкім саслоўем, шляхецкія правы і прэрагатывы абвяшчала непарушнымі<ref name="ReferenceE">''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 693.</ref>. Грамадзянскія свабоды распаўсюджваліся на прывілеяванае саслоўе — [[шляхта|шляхту]], якой былі прысвечаны практычна ўсе артыкулы Канстытуцыі. Адначасова рабіліся ўступкі жыхарам гарадоў дзяржаўнай юрысдыкцыі, у ліку якіх — асабістая недатыкальнасць, права набыцця зямлі і шляхецкага статусу, заняцця ніжэйшых адміністрацыйна-судовых, афіцэрскіх (акрамя шляхецкай кавалерыі) і царкоўных пасад, доступ у адвакатуру. Хоць сацыяльныя адносіны ў дзяржаве працягвалі мець саслоўны характар, Канстытуцыя ўводзіла пэўныя ўмовы, якія адкрывалі магчымасць змены гэтага становішча рэчаў<ref name="ReferenceE"/>. Артыкул «III. Гарады і мяшчане» цалкам уключае ў сябе раней прыняты [[Сойм Рэчы Паспалітай|соймам]] закон «Гарады нашы Каралеўскія вольныя ў дзяржавах Рэчы Паспалітай» ад 18 красавіка 1791 г. Паводле гэтага закона мяшчанскае саслоўе (гараджане) атрымала грамадзянскія правы, такія ж, як і шляхта. Для прадстаўнікоў мяшчанскага саслоўя адкрываліся шырокія магчымасці [[набілітацыя|набілітацыі]] (г.зн. узвядзення чалавека ў статус прадстаўніка вышэйшага саслоўя — шляхты) — шляхам выплаты ў дзяржаўны скарб падаткаў не ніжэй устаноўленага цэнзу і куплі маёнтка. Акрамя таго, кожны сойм павінен быў набілітаваць (па рэкамендацыі земскіх паслоў і гарадскіх улад) па 30 мяшчан, якія валодалі нерухомасцю ў горадзе. Артыкул «VI. Сойм, ці заканадаўчая ўлада» цалкам уключае ў сябе раней прыняты соймам закон «Закон аб сойміках» ад 24 сакавіка 1791 г., паводле якога шляхта, якая не мела ва ўласнасці зямлю, страчвала палітычныя правы, а для арандатараў зямлі ўводзіўся маёмасны цэнз, што дакладна вызначалася законам аб сойміках. У немалой меры Канстытуцыя была рэалізацыяй сацыяльных ідэй прадстаўнікоў як заходнееўрапейскага [[Асветніцтва]], так і прадстаўнікоў Асветніцтва Рэчы Паспалітай<ref name="ReferenceE"/>. Канстытуцыя не цалкам рэалізоўвала ідэю эпохі Асветніцтва аб прадастаўленні палітычных правоў для ўладальнікаў маёмасці, а грамадзянскіх правоў — для ўсіх, аднак тэндэнцыя гэтага выразна прамалёўваецца<ref name="ReferenceE"/>. У артыкулах Канстытуцыі ўжо не гаворыцца аб «народзе шляхецкім», а аднойчы згадваецца новае значэнне «народа» як усіх жыхароў Рэчы Паспалітай і часцей у значэнні «і гарадскія зямельныя ўласнікі», пад якімі разумеліся ўладальнікі зямлі і капіталу<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 693, 694.</ref>. Вялікая ідэя эвалюцыйнага пераўтварэння сацыяльнага ладу Рэчы Паспалітай апіралася на прынцыпе, што падставай палітычных правоў ёсць не прывілеі па праву нараджэння, а ўласнасць (хоць у першую чаргу — зямельная)<ref>Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 121.</ref>. У дачыненні да сялян Канстытуцыя пацвярджала наяўнасць кантрактаў паміж землеўладальнікам і селянінам (альбо [[Сельская абшчына|сялянскай суполкай]]) і дэкларавала юрыдычную апеку над гэтымі кантрактамі, што павінна было спрыяць паляпшэнню становішча сялян. Абавязкі па выкананні кантрактаў ускладаліся на абодва бакі. Палажэнні артыкула аб сялянах прадугледжвалі не толькі статус вольнага чалавека для сялян-іншаземцаў, якія прыязджаюць у [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] на сталае жыхарства, але і для сялян-уцекачоў з Рэчы Паспалітай, а таксама даўгавую амністыю апошнім, ад чаго колькасць свабодных сялян павінна была толькі ўзрастаць. Такім чынам, Канстытуцыя адлюстроўвае адносіны [[капіталізм|раннекапіталістычнага]] (ці перадбуржуазнага) грамадства, калі ўсёй паўнатой правоў (у тым ліку абіраць і быць абраным у парламент) валодалі толькі тыя, хто пераадольваў усталяваны маёмасны цэнз<ref>Historia Polski / pod red. S. Kieniewicza i W. Kuli. — T. II, cz. I. — С. 273, 277; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 23—24.</ref><ref>У прынятай у 1787 г. [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]] выбарчыя правы грамадзяніна не вызначаліся, а былі ўстаноўлены канстытуцыямі асобных штатаў краіны. Амаль ва ўсіх штатах для атрымання выбарчага права трэба было мець уласнасць — пэўны памер зямлі ці капіталу, г.зн. праходзіць маёмасны цэнз. Жанчыны, рабы і індзейцы не атрымалі выбарчых правоў. Дробныя фермеры, рабочыя, бедныя рамеснікі таксама былі пазбаўлены выбарчых правоў і атрымалі іх толькі праз некалькі дзесяцігоддзяў. У 1780-ыя гг. з 3 млн. [[насельніцтва ЗША]] толькі каля 120 тыс. чалавек мелі выбарчае права. Жанчыны ў ЗША атрымалі актыўнае выбарчае права толькі ў 1920 г. паводле 19-й папраўкі да Канстытуцыі ЗША.</ref>. Канстытуцыя ні ў якім разе не кансервуе [[феадалізм|феадальна]]-прыгонніцкі лад<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Т. 2. — С. 236; Historia Polski / pod red. S. Kieniewicza i W. Kuli. — T. II, cz. I. — С. 273, 277; ''Ливанцев, К. Е.'' [http://law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1179285 Польская конституция 3 мая 1791 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304171337/http://law.edu.ru/article/article.asp?articleid=1179285 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Пытанне уніі Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага == Канстытуцыя 3 мая 1791 года скасавала паасобныя цэнтральныя органы выканаўчай улады Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ), ствараючы адзін кабінет міністраў, але фармальна (юрыдычна) не ліквідавала дзяржаўную унію паміж Польскім Каралеўствам і [[ВКЛ]]<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 29.</ref>. Канстытуцыя абыходзіла бокам пытанне аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным ладзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] — аб узаемаадносінах Польскага Каралеўства і [[ВКЛ]]<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 379, 382—383, 391.</ref>. Лічыцца, што прыняцце Канстытуцыі 3 мая, дзе часова абыходзілася пытанне ўзаемаадносін Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага, было саступкай канфедэрацыі шляхты ВКЛ (на чале з князем [[Казімір Нестар Сапега|Казімірам Нестарам Сапегам]]) польскаму боку ў імя найвышэйшых інтарэсаў усёй Рэчы Паспалітай<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 400.</ref>. Згодна з Канстытуцыяй 3 мая, польскі кароль захаваў тытул вялікага князя літоўскага. У ВКЛ засталося сваё судаводства; свой скарб; сімволіка; сістэма ўрадаў (пасад), тытулаў і званняў; і інш.<ref>Калі раней у польскай гістарыяграфіі існавала думка, што Канстутуцыя 3 мая 1791 г. ліквідавала ранейшую унію Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага і стварыла ўнітарную дзяржаву, то цяпер існаванне дзяржаўнага дуалізма Рэчы Паспалітай (дзяржаўнай асобнасці Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага) аж да самага апошняга падзелу ў 1795 г. (нават пасля прыняцця Канстуцыі 3 мая 1791 г.) у сучаснай польскай гістарыяграфіі не аспрэчваецца. Падрабязней гл.: ''Malec, J.'' Problem stosunku Polski do Litwy w dobie Sejmu Wielkiego (1788—1792) / J. Malec // Czasopismo Prawno-Historyczne. — 1982. — t. XXXIV. — z. 1. — S. 31 — 50; ''Michalski, J.'' Zagadnienia unii polsko-litewskiej w czasie panowania Stanisława Augusta / J. Michalski // Zapiski Historyczne. — 1986. — t. LI. — z. 1. — S. 112—132; ''Szczątka, Z.'' Ustawa Rządowa z 1791 r. /Z. Szczątka // Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, pod red. Mariana Kallasa. — Warszawa, 1990. — t. 1. — S. 56—58; і інш. Выказваюцца меркаванні, што да першага падзела Рэчы Паспалітай (1772) па сутнасці існаваў дзяржаўны труалізм Рэчы Паспалітай (Польскае Каралеўства, Вялікае Княства Літоўскае і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкае Княства]]). Гл.: ''Paluszyński, T.'' Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach? / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — 91 s. Аднак у соймавых дакументах часцей бытавалі фармуліроўкі аб дуалізме: «Карона Польская і Вялікае Княства Літоўскае» і г.д. Гл.: ''Paluszyński, T.'' Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach? / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — С. 46. Прыкметна, што адзін з падпісантаў Канстытуцыі 3 мая граф [[Юзаф Казімір Касакоўскі|Юзаф Касакоўскі]] (інфлянцкі і курляндскі біскуп) паставіў свой аўтограф пад дакументам менавіта як прадстаўнік ад канфедэрацыі шляхты ВКЛ.</ref> Юрыдычныя акты, якія былі прыняты, як да ўхвалы Канстытуцыі, так і пасля, не ліквідавалі федэрацыйную аснову Рэчы Паспалітай, а надавалі ёй новую, больш цесную форму<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 696; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 30.</ref>. Неўзабаве пытанне ўзаемаадносін Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага было ўдакладнена [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовым соймам]] у законе [[Узаемныя заручыны абодвух народаў|«Узаемныя заручыны абодвух народаў» («Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów»)]], які быў прыняты 20 кастрычніка 1791 г. з падачы кіраўніка канфедэрацыі шляхты ВКЛ князя [[Казімір Нестар Сапега|Казіміра Нестара Сапегі]] (верагодным аўтарам закона лічыцца Тэадор Корсак) і якім сцвярджалася, што унія Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага захоўваецца, і Рэч Паспалітая не ператвараецца ва ўнітарную дзяржаву<ref>''Бардах, Ю.'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }}… С. 389, 392; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 91; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694, 696; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 102—103; ''Paluszyński, T.'' Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach?.. С. 48.</ref>. Стварэнне адзінага цэнтральнага апарата выканаўчай улады Рэчы Паспалітай, уведзенага Канстытуцыяй 3 мая, дапаўнялася прынцыпам закона «Узаемныя заручыны абодвух народаў» аб захаванні парытэта ў заняцці цэнтральных пасад выканаўчай улады паміж прадстаўнікамі ВКЛ і Польскага Каралеўства і гарантаванні самастойнасці ў арганізацыі мясцовых улад, судоў і інш. Устава «Узаемныя заручыны абодвух народаў» стала істотным дапаўненнем і ўдакладненнем Канстытуцыі 3 мая і якраз устанаўлівала федэрацыю раўнапраўных дзяржаў, якая кіравалася роўным прадстаўніцтвам ад Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага ва ўладных структурах федэрацыі, ліквідоўваючы ранейшыя дыспрапорцыі ў прадстаўніцтве<ref>Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 109; Polska na przestrzeni wieków… S. 364; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 694, 696; ''Rostworowski, E.'' Legendy i fakty XVIII w… С. 152; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 29.</ref>. == Тагачасныя пераклады на іншыя мовы == [[Файл:Constitution of the 3rd May 1791 - print in Warszawa - Michal Groll - 1791 AD.jpg|180px|thumb|Канстытуцыя 3 мая 1791 года на [[польская мова|польскай мове]]. Друкарня Міхала Гроля, надворнага друкара караля Станіслава Аўгуста ([[Варшава|горад Варшава]]), 1791 г.]] Пачатковыя варыянты Канстытуцыі, пазнейшыя рэдагаванні Канстытуцыі яе аўтарамі і канчаткова прыняты варыянт Канстытуцыі для зацвярджэння на сойме былі на [[польская мова|польскай мове]]. Вядома, што толькі на працягу 1791 г. Канстытуцыя на польскай мове выходзіла з друку ў форме кніжак і ў газетных публікацыях 14 разоў (а можа, і больш) — цалкам звыш 20 тыс. экзэмпляраў<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 69.</ref><ref>Напрыклад, польскі бібліёграф [[Караль Эстрэйхер (1827)|Караль Эстрэйхер]] (1827—1908), акрамя ўказаных 14 выданняў, адначыў і 16-старонкавае выданне Канстытуцыі 3 мая ў [[Мінск|Мінску (ВКЛ)]] ксяндзамі базыліянамі, папяровыя экзэмпляры якога не знайшліся ў цяперашні час. Гл.: ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 84.</ref>. Яшчэ ў ходзе шматмесячнай працы над варыянтамі Канстытуцыі ксёндз [[Сцыпіён П’ятолі]] (сакратар караля і вялікага князя [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]) рабіў паралельна пераклады версій Канстытуцыі на міжнародную ў тыя часы ў Еўропе [[французская мова|французскую мову]] (для азнаямлення замежных манаршых двароў) і лічыцца па той прычыне адным з сааўтараў Канстытуцыі<ref name="ReferenceF">Polska na przestrzeni wieków… С. 362; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 48.</ref>. Адразу па ўхвале Канстытуцыя была надрукавана па распараджэнні караля ў [[Варшава|Варшаве]] на французскай мове ў друкарні Пятра Дзюфора асобнай кніжкай, а пазней на нямецкай мове ў варшаўскай друкарні Міхала Гроля. У ліпені і жніўні 1791 г. [[французская мова|па-французску]] Канстытуцыю надрукавалі і варшаўскія газеты<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 48, 69.</ref>. Варыянт Канстытуцыі быў перасланы ў [[Санкт-Пецярбург]] да расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны II]]<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 271.</ref>, а таксама ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Аўстрыю]], [[Францыя|Францыю]] (дзе Канстытуцыю пасля чытання, напрыклад, высока ацаніў абат [[Эмануэль Жазэф Сіес|Сіес]]), [[Галандыя|Галандыю]], [[Каралеўства Прусія|Прусію]], [[Каралеўства Саксонія|Саксонію]] і інш.<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 279.</ref><ref>Такая адкрытасць тлумачылася тым, што ў XVIII ст. у Заходняй Еўропе ўжо цвёрда панаваў прынцып захавання балансу (раўнавагі) сіл паміж галоўнымі палітычнымі цэнтрамі, таму нават невялікія палітычныя змены (напрыклад, спадчыннасць трона Сардзініі), якія маглі прывесці да парушэння раўнавагі і ўзнікнення палітычнай і ваеннай перавагі адной з краін, закраналі інтарэсы і прыцягвалі ўвагу самых моцных еўрапейскіх дзяржаў. Стваральнікі Канстытуцыі спецыяльна інфармавалі замежныя двары, што ніякіх пагроз новая рэформа не нясе.</ref> У 1791 г. у [[Лондан]]е Канстытуцыя была надрукавана асобнымі кніжкамі на [[англійская мова|англійскай мове]] (у друкарні Джона Дэбрэта) і [[нямецкая мова|нямецкай мове]], бо [[французская мова]], у адрозненні ад іншых краін Еўропы, не была мовай двара і вялікай палітыкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref name="ReferenceF"/>. 24 мая 1791 г. у [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Германіі]] газета «Spener Zeitung» надрукавала Канстытуцыю па-нямецку<ref name="ReferenceF"/>. У час работы [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойма]] разглядаліся розныя праекты рэформы становішча сялян (у першую чаргу старосцінскіх сялян), пра што было вядома самім сялянам. Сяляне падымалі хваляванні; некаторыя спецыяльна збягалі за мяжу, каб па вяртанні ў Рэч Паспалітую атрымаць па Канстытуцыі волю, але іх чакала толькі судовае пакаранне<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 292—297, 301.</ref>. Расія доўгі час выкарыстоўвала рэлігійны фактар (лозунг абароны [[праваслаўе|праваслаўных]]) для ўплыву на [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і ўмяшання ў яе справы, таму сярод праваслаўных жыхароў Рэчы Паспалітай узнікалі хваляванні (у тым ліку з падачы мясцовага праваслаўнага кліру)<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 281, 297.</ref>. Паводле звестак рускага гісторыка [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалая Кастамарава]], адзін з аўтараў Канстытуцыі [[Маршалак вялікі літоўскі|вялікі літоўскі маршалак]] граф [[Ігнацы Патоцкі]] ў красавіку 1792 г. загадаў перакласці Канстытуцыю на «рускую мову», каб ''«узняць супраць [[Расійская імперыя|Масквы]] русінаў<ref>„Русінамі“ у Рэчы Паспалітай называлі насельніцтва як праваслаўнага веравызнання, так і ўніяцкага, бо ў іх быў падобны царкоўны абрад — званы па традыцыі як „рускі абрад“ (''obrządek Ruski'') у супрацьвагу з каталіцкім абрадам (званым як „рымскі абрад“). Гл. напрыклад: [http://www.sbc.org.pl/Content/51077/zip Kalendarz Powszechny Świąteczny Domowy i Gospodarski obrządku łacińskiego i ruskiego (1847)]{{Недаступная спасылка}}.</ref> — тады паўстане ўся [[Белая Русь|Беларусія]], уся [[Кіеўскае ваяводства|Украіна]], паўстануць [[казакі]]»''<ref>''Костомаров, Н. И.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304235019/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }}… С. 345; ''Соловьев, С. М.'' История падения Польши. Восточный вопрос… С. 229; ''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 270—271.</ref><ref>Цалкам верагодна, што Кастамараў літаратурна (з сучаснай яго часу тэрміналогіяй) цытуе крыніцы, спасылкі на якія не прыводзяцца.</ref>. Быў зроблены рукапісны пераклад на «рускую мову» і ў [[Вільнюс|Вільні]] на падставе яго пачалі друкавацца брашуры з тэкстам Канстытуцыі на «рускай мове»<ref>''Костомаров, Н. И.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304235019/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }}… С. 346.</ref>. Пад «Беларусіяй», верагодна, меліся на ўвазе [[Белая Русь|падзвінскія і падняпроўскія паветы і ваяводствы]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якія пасля [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г.]] увайшлі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і адначасова ў склад [[Беларускае генерал-губернатарства|Беларускага генерал-губернатарства]] і якія Патоцкі хацеў вярнуць у склад Вялікага Княства Літоўскага дэманстрацыяй юрыдычных свабод<ref>Канстытуцыйныя нормы аб асабістай вольнасці для эмігрантаў і прававой апецы над прыгоннымі прымусілі расійскую імператрыцу Кацярыну II заключыць: «Гэта ж пацягне ў [[Рэч Паспалітая|Польшчу]] большасць сялян з [[Беларускае генерал-губернатарства|Белай Расіі]]». Гл.: ''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 271.</ref>. Са звестак Кастамарава не зусім зразумела, што разумееца пад «рускай мовай»: [[старабеларуская мова|«руская мова» ВКЛ (старабеларуская мова/стараўкраінская мова)]], якой амаль не карысталіся з канца XVII ст., ці афіцыйная [[Руская мова|літаратурная «руская мова» (вялікаруская мова)]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], якой карысталіся ў справаводстве праваслаўнай царквы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у канцы XVIII ст.<ref>Вядома, што ў тыя часы ў Вільні былі ўніяцкія кляштары (ордэна базыльян), дзе меліся друкарні і якія былі ў стане зрабіць адпаведны пераклад на «старабеларускую мову» («стараўкраінскую мову»).</ref> Лёс брашур з тэкстам Канстытуцыі на «рускай мове» невядомы. Канстытуцыя 3 мая не была перакладзена на [[літоўская мова|літоўскую мову]] ў XVIII ст. Ёсць толькі рукапісны літоўскамоўны пераклад Канстытуцыі (без аўтографаў), створаны ў пачатку XIX ст. у Расійскай імперыі (ужо пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]) са шматлікімі паланізмамі, беларусізмамі і лацінізмамі і які нідзе не быў надрукаваны<ref name="lietuvos.istorija.net">[http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/ Старажытныя літоўскамоўныя тэксты (старадрукі і рукапісы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012210054/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/ |date=12 кастрычніка 2014 }}</ref><ref>Верагодна, што з’яўленне ў пачатку XIX ст. літоўскамоўнага пераклада Канстытуцыі 3 мая са шматлікімі паланізмамі, беларусізмамі і лацінізмамі (pawinasties, wałnastis, linia pakaleniaus, Błagasłowima, pastanawimas, deśpieczeństwa, Prowu Sprawiedliwu, mużijkay (г.зн. сяляне; літаральная калька з беларускага слова «мужыкі»), mieszczonay (мяшчане), wiera (вера) і г.д.), а таксама некаторых іншых юрыдычных актаў часоў Вялікага сойма (1788—1792), неяк звязана з даследчыцкай дзейнасцю [[Тадэвуш Чацкі|Тадэвуша Чацкага]] ці ксяндза [[Францішак Ксаверый Богуш|Францішка Ксаверыя Богуша]] (1746—1820). Хоць, мажліва, з’яўленне ў XIX ст. пераклада Канстытуцыі на літоўскую мову выклікана іншымі прычынамі.</ref>. Земскія акты (г.зн. афіцыйнае справаводства) у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] працягвалі весціся толькі на польскай мове (і часам на [[латынь|лацінскай мове]]) аж да самага [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|апошняга падзела (1795) Рэчы Паспалітай]]. За ўвесь перыяд існавання дзяржавы ў канцылярскіх установах [[ВКЛ]] у XIV—XVIII стст. не было створана ніводнага акта, цалкам напісанага на той ці іншай балцкай гаворцы. <gallery perrow=5> File:Constitution of the 3rd May 1791 - print in London - 1791 AD (cropped).jpg|Другое выданне Канстытуцыі 3 мая на [[англійская мова|англійскай мове]] (''«Новая канстытуцыя кіравання Польшчы, усталяваная рэвалюцыяй»'') у 1791 г. Друкарня Джона Дэбрэта ([[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]) File:Forme constitutionelle de la Pologne - Varsovie 1791 - Piotr Dufour.jpg|Канстытуцыя 3 мая 1791 г. на [[французская мова|французскай мове]]. Друкарня Пятра Дзюфора — друкарня корпусу кадэтаў ([[Варшава|горад Варшава]]), друк 5 мая 1791 г. File:Forme constitutionelle de la Pologne - Paris 1791 - printer Victor Desenne.jpg|Канстытуцыя 3 мая 1791 г. на [[французская мова|французскай мове]], друк 1791 г. Друкар Віктор Дэсэн ([[Парыж]], [[Францыя]]) File:Neue Konstitution von Pohlen vom 3 May 1791 - print 1792 AD.jpg|Канстытуцыя 3 мая 1791 г. на [[нямецкая мова|нямецкай мове]]. Друкарня (?) Міхала Гроля ([[Варшава|горад Варшава]]), 1792 г. File:Constitution of May 3 in Lithuanian language.jpg|Рукапісны пераклад Канстытуцыі 3 мая 1791 года на [[літоўская мова|літоўскую мову]], зроблены ў пачатку XIX ст. з польскамоўнага арыгінала<ref name="lietuvos.istorija.net"/> </gallery> == Папулярызацыя ў грамадстве і ацэнкі == [[Файл:Lavonpal, kalona (23.05.2007).jpg|180px|thumb|[[Мемарыяльная калона ў гонар прыняцця Канстытуцыі 1791 года, Лявонпаль|Мемарыяльная калона ў гонар Канстытуцыі 3 мая 1791 г.]], пастаўленая [[Ян Нікадэм Лапацінскі|Янам Лапацінскім]] у 1792 г. у сваім маёнтку [[Лявонпаль]] ([[Полацкае ваяводства]])]] Першапачатковую ацэнку самім грамадствам Рэчы Паспалітай прынятая ў Варшаве 3 мая 1791 г. Канстытуцыя атрымала неадкладна не толькі ў [[Варшава|Варшаве]], але і ва ўсёй дзяржаве. У Варшаве была сустрэта з вялікім энтузіязмам, як рэвалюцыйны акт і сапраўдны пачатак вялікіх рэформ, а прыхільнікі (у тым ліку сам кароль Станіслаў Аўгуст) не бяздзейнічалі ў справе папулярызацыі Канстытуцыі<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 693, 697, 698; ''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 239.</ref>. Па просьбе каталіцкіх біскупаў Рэчы Паспалітай [[папа рымскі]] перанёс дзень [[Святы Станіслаў|Святога Станіслава]] на 3 мая<ref name="ReferenceG">''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 698.</ref>. Папулярным лозунгам стала ''«Кароль з народам. Народ з каралём»''; пляменніца караля графіня [[Марыя Тэрэза Тышкевіч]] (з [[Панятоўскія|роду Панятоўскіх]]) адной з першых надзела капялюш са стужкай, дзе быў напісаны такі лозунг, што стала модным<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 277.</ref>. Табакеркі, гузікі, галаўныя ўборы ўпрыгожваліся юбілейнымі вензелямі і палымянымі словамі<ref name="ReferenceH">''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 270.</ref>. Стала модным братанне шляхты з мяшчанамі. Летам 1791 г. адбыліся першыя гарадскія выбары ва ўсёй краіне па новым законе аб гарадах, а абраныя прадстаўнікі ад гарадскога самакіравання прыбылі ў Варшаву для дэманстрацыі гарачай падтрымкі Канстытуцыі<ref>''Rostworowski, E.'' Ostatni król Rzeczypospolitej… С. 244.</ref>. [[Яўрэі]] ў сінагогах спявалі песню падзякі ў гонар Канстытуцыі<ref name="ReferenceG"/>. Манарх — польскі кароль і вялікі князь літоўскі [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслаў Аўгуст]] — радаваўся як дзіця і ацэньваў прынятую соймам Канстытуцыю ''«дасканалей»'' англійскага і амерыканскага ўзораў, лічачы, што яна ''«мудрэй <…> і зусім процілеглая французскай рэвалюцыі»'', дзе абыходзіліся крывавым спосабам<ref name="ReferenceH"/>. 8 мая адбыліся афіцыйныя ўрачыстасці і святкаванні ў Варшаве на чале з каралём Станіславам Аўгустам<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 278.</ref>. Сярод паслоў Чатырохгадовага сойма адразу ўзнікла палітычная групоўка «[[Згуртаванне прыяцеляў Уставы аб кіраванні 3 мая]]», якая налічвала 126 паслоў, 14 сенатараў і 73 іншыя (непарламенцкія) асобы з мяшчан і якая распрацоўвала праекты законаў<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 91; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 52.</ref><ref>Некаторыя гісторыкі лічаць «Сход прыяцеляў Уставы аб кіраванні 3 мая» першай сапраўднай палітычнай партыяй у гісторыі Рэчы Паспалітай. Гл.: ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 697.</ref>. Планавалася (паводле рашэння сойма ад 5 мая 1791 г.) пабудаваць у Варшаве [[касцёл Божага Наканавання, Варшава|касцёл Божага Наканавання]] ў гонар Канстытуцыі, закладка якога адбылася 3 мая 1792 г. каралём Станіславам Аўгустам і прымасам [[Міхал Ежы Панятоўскі|Міхалам Ежы Панятоўскім]]<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 93.</ref>. У [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]] навучэнцам загадалі зубрыць Канстытуцыю як ''«узорны буквар кіравання і арганізацыі Рэчы Паспалітай»''<ref name="ReferenceH"/>. 12 чэрвеня 1791 г. у свой маёнтак [[Хойнікі]] (Оўруцкага павета [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]]) [[Караль Прозар]] запрасіў заможных шляхціцаў-суседзяў з Оўруцкага, Мазырскага і Рэчыцкага паветаў: стралялі з гармат; атрымалі какарды з двухкаляровай стужкай (бела-зялёнай) і надпісам «кароль, закон і айчына»; наведалі імшу; частаваліся за сталом вакол пышных дэкарацый; крычалі «віват, кароль з народам і народ з каралём»<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 289.</ref>. 1 ліпеня 1791 г. 96 святароў [[Пінская кангрэгацыя|Пінскай праваслаўнай кангрэгацыі]] (дзе прысутнічалі таксама ўніяцкія пінскі епіскап [[Яўхім Гарбацкі]] і тураўскі епіскап [[Іасафат Булгак]]) аб’явілі аўтакефалію праваслаўнай царквы Рэчы Паспалітай, абяцалі абараняць Канстытуцыю ''«усімі сіламі ад усялякай напасці ўнутранага паўстання»'' і ўрачыста адракліся ад расійскага падпарадкавання; у пачатку жніўня ўладальнік [[Мястэчка Мяркінэ|мястэчка Мерач]] Вінцэнт Езафовіч вітаў 3-майскую Канстытуцыю ілюмінацыяй і дазволіў радасную працэсію местачкоўцаў<ref name="ReferenceH"/>. Самыя ж вялікія па размаху ўрачыстасці ў 1791 г. адбыліся ў [[Пулавы|маёнтку Пулавы]] князёў [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]]<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 290.</ref>. У 1792 г. шляхціц [[Ян Нікадэм Лапацінскі|Ян Лапацінскі]] паставіў у сваім маёнтку [[Лявонпаль]] у [[Полацкае ваяводства|Полацкім ваяводстве]] (на мяжы з Расіяй) мемарыяльную калону ў гонар Канстытуцыі, каб увекавечыць месца, дзе заканчваецца свабода і пачынаецца няволя<ref name="ReferenceH"/>. Сучаснымі гісторыкамі Канстытуцыя характарызуецца як прагрэсіўная, бо ўводзіла канстытуцыйную манархію, падзяляла галіны ўлады, хацела аптымізаваць і ўзмацніць дзяржаўны лад і дзяржаўны апарат і была вынікам грамадскага кампрамісу<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 695; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 91; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 117, 124, 129; ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года… С. 30.</ref>. У выніку прыняцця Канстытуцыі ўзмацняліся цэнтральныя органы выканаўчай улады: быў створаны ўрад ([[Стража правоў]]), якога пасля скасавання [[Пастаянная Рада|Пастаяннай Рады (1775—1789)]] не было, і сканцэнтраваны ў руках караля і міністраў; урадавыя камісіі (міністэрствы), дагэтуль залежныя ад сойма, звязваліся разам і падпарадкоўваліся каралю і міністрам<ref>''Kalinka, W.'' Sejm Czteroletni. — Lwów, 1888. — wyd. 3-e. — T. 3. — S. 101; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 123.</ref>. Прыняцце законаў менш залежала ад капрызаў і інтрыг сенатараў<ref>''Kalinka, W.'' Sejm Czteroletni. — Lwów, 1888. — wyd. 3-e. — T. 3. — S. 101.</ref>. У той жа час, асобныя гісторыкі сцвярждаюць, што слабым пунктам Канстытуцыі быў прынцып спадчыннасці трона (ва ўмовах адсутнасці папярэдняй афіцыйнай згоды з боку [[Курфюрства Саксонія|саксонскага курфюрста]]), а лепей было б захаваць выбарнасць трона ці ўвесці прэзідэнцкую форму кіравання, што магло б прадухіліць ад знешняга ўмяшальніцтва і забяспечыць 20-30 год спакою для Рэчы Паспалітай<ref>''Kalinka, W.'' Ustawa Trzeciego Maja… С. 56, 59; ''Augustyniak, U.'' Historia Polski 1572—1795… С. 124; ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 699; ''Тымовский, М.'' История Польши. — М., 2004. — С. 287.</ref><ref>Заўзятым прыхільнікам ліквідацыі манархічнага ладу і ўвядзення рэспубліканскага строю з выбраным прэзідэнтам на двухгадовую кадэнцыю быў граф [[Станіслаў Шчэнсны Патоцкі]] (1751—1805), які ўскладаў надзеі на Расію, каб увесці падобны лад у Рэчы Паспалітай, што ацэньваецца як наіўнасць. Гл.: ''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 700. Трэба адзначыць, што адной з галоўных прычын стварэння антыфранцузскіх кааліцый супраць рэспубліканскай Францыі ў ходзе [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] быў менавіта [[Рэспубліка|рэспубліканскі лад]] Францыі, які вельмі раздражняў суседнія еўрапейскія манархіі</ref>. Аднак адзначаецца, што ў любым выпадку такой была воля «народа» Рэчы Паспалітай — [[шляхта|шляхты]], якая хацела рэфармаваць дзяржаву і на сойміках рабіла ўхвалу Канстытуцыі, не адкідаючы мажлівасці паправак<ref>''Kalinka, W.'' Ustawa Trzeciego Maja… С. 59, 60.</ref>. <gallery perrow=5> File:Medal commemorating Constitution of May 3, 1791.png|Медалі ў памяць Канстытуцыі 3 мая 1791 г.: герб караля і вялікага князя Станіслава Аўгуста і надпіс па-лацінску «TERRORE LIBERA» ''(свабодная ад тэрора)''. Зроблены ў 1791 г. File:Medals commemorating Constitution of the 3rd May 1791.PNG|Медалі ў памяць Канстытуцыі 3 мая 1791 г. Зроблены ў XIX ст. File:Die neue Polnische Constitution 1792 (525058) (cropped).jpg|Алегарычная выява Канстытуцыі 3 мая 1791 г. Малюнак Даніэля Хадавецкага, зроблены ў 1792 г. у Берліне File:Warsaw Uniwersity Botanical Garden świątynia opatrzności.jpg|Незавершаны [[касцёл Божага Наканавання, Варшава|касцёл Божага Наканавання]] ў гонар Канстытуцыі, закладзены 3 мая 1792 г. каралём [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславам Аўгустам]] і прымасам [[Міхал Ежы Панятоўскі|Міхалам Ежы Панятоўскім]] у [[Варшава|Варшаве]]. Фота 2006 г. File:Wil01 DSC0881.JPG|Будаўніцтва [[касцёл Божага Наканавання, Варшава|касцёла Божага Наканавання]] ў гонар Канстытуцыі на новым месцы ў Варшаве паводле абноўленага праекта. Фота 2010 г. </gallery> == Папраўкі, наступствы і адмена Канстытуцыі == Пашырэннем і дапаўненнем Канстытуцыі стала ўхвала соймам 16 мая 1791 г. закона «Соймы»<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 101; Dzieje Sejmu Polskiego… С. 90.</ref>. Месцам правядзення соймаў вызначана [[Варшава]], але кожны трэці сойм павінен быў адбывацца ў [[Гродна|Гродне]] (на тэрыторыі [[ВКЛ]]); вызначалася роўнае прадстаўніцтва ад ВКЛ і Польскага Каралеўства ў соймавых камісіях. Закон надзяляў сойм паўнамоцтвамі даваць рэкамендацыі Стражы правоў ці непасрэдна яе камісіям (міністэрствам); прадугледжваў мажлівасць скасавання распараджэння міністраў, калі грамадзянін падаў скаргу на парушэнне тым распараджэннем яго законных праў, а адпаведная соймавая дэпутацыя грамадзяніна падтрымала; удакладняў, што ўхвала падаткаў павінна быць падтрымана 3/4 галасоў, а пытанні міждзяржаўных саюзаў, вайны і міру, палітычных спраў, устанаўлення колькасці войска і дзяржаўных крэдытаў — 2/3 галасоў<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 90">Dzieje Sejmu Polskiego… С. 90.</ref>. Сесія сойма павінна была цягнуцца 70 дзён з мажлівасцю двухразовага яе працягу ў кожным разе па 15 дзён<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 90"/>. Прадугледжваліся і асобныя сесіі паслоў ад ВКЛ<ref>История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — С. 101.</ref>. «Гатовы сойм» мог быць скліканы экстраардынарна ў выпадку канфлікту паміж каралём і Стражай правоў альбо паміж урадавымі камісіямі. Кворум устанаўліваўся ў 1/4 сойма. Сенатар сходзіў з пасады, калі не прысутнічаў па значнай прычыне на двух соймах запар<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 90"/>. Дапаўненнем было таксама прыняцце закона «Экстраардынарны канстытуцыйны сойм», які апісваў працэдуру змен у канстытуцыі, якія маглі рабіцца раз у 25 год<ref name="Dzieje Sejmu Polskiego... С. 90"/>. Ужо ў чэрвені 1791 г. на сойме былі ўнесены папраўкі ў Канстытуцыю: права караля прызначаць на пасаду сенатара было заменена правам караля зацвярджаць асобу на пасаду сенатара з ліку кандыдатаў, прапанаваных соймам; было абмежавана права караля на амністыю злачынцаў (выключаліся асобы, асуджаныя на смерць соймавымі і ваеннымі судамі, а таксама іншымі судамі за забойства, крадзёж скарбу і [[Наезд (звычай)|наезды]])<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 288.</ref>. У чэрвені 1791 г. па прапанове [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]] сойм пачаў працаваць над Кодэксам Станіслава Аўгуста — кадыфікацыяй права Рэчы Паспалітай, для чаго сойм стварыў дзве кадыфікацыйныя камісіі — асобна для Польскага Каралеўства і Вялікага Княства Літоўскага<ref>''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 50.</ref>. У кастрычніку 1791 г. сойм таксама прыняў закон, які ўстанаўліваў колькасць паслоў ад кожнай правінцыі Рэчы Паспалітай (г.зн. Малапольшчы, Вялікапольшчы і ВКЛ) па 68 паслоў; на кожным сойміку трэба было выбіраць па 2 паслы; прадугледжваў, што пасля смерці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]], ваяводы і кашталяны будуць зацвярджацца на пасаду новым каралём (вялікім князем) з падвоенай колькасці кандыдатаў, прадстаўленых соймікам<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 90—91.</ref>. Ніякія з якасцей Канстытуцыі 3 мая ўжо не маглі выратаваць [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] ад знешнепалітычных пагроз. Хоць [[Чатырохгадовы сойм]] усе рэформы рабіў нерадыкальнымі, з жаданнем унутрыграмадскага кампрамісу і імкнуўся не раздражняць характарам сваіх рэформ суседнія «вялікія дзяржавы» (Расію, Аўстрыю, Прусію, Вялікабрытанію), якія аб’яўлялі аб сваёй прыхільнасці да [[Асветніцтва]], але нават умераныя рэформы ў Рэчы Паспалітай, якія мелі на мэце ўзмацненне дзяржавы праз паляпшэнне дзяржаўнага ладу і войска, сустрэлі негатыўную рэакцыю ваенна моцных «асветніцкіх» суседзяў, бо прагрэсіўныя рэформы Рэчы Паспалітай пагражалі складзенаму балансу палітычных сіл у [[Еўропа|Еўропе]]<ref>Dzieje Sejmu Polskiego… С. 91, 93; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 130; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 42; ''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 326; Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 117.</ref>. Расійская імператрыца [[Кацярына II]] свядома публічна параўноўвала крывавыя падзеі [[Вялікая французская рэвалюцыя|французскай рэвалюцыі]] з варшаўскімі падзеямі ў маі 1791 г., хоць у Еўропе добра ведалі пра мірны характар «рэвалюцыі» у Рэчы Паспалітай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 700; ''Kowecki, E.'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji… С. 48.</ref>. [[Вялікабрытанія]] ўхваліла прыняцце Канстытуцыі 3 мая, але актыўна (дыпламатычна і вайскова) не падтрымлівала Рэч Паспалітую супраць [[Расійская імперыя|Расіі]], [[Каралеўства Прусія|Прусіі]] і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Аўстрыі]]<ref>Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — T. 6. — С. 130.</ref>. Канстытуцыя была прынята занадта позна, ужо пасля [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772)]]. Наадварот, грамадства было расколата надвое, і прыняцце Канстытуцыі стала прычынай стварэння [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі (1792)]] і падставай для ваеннага ўмяшання ў 1792—1793 гг. замежных дзяржаў ([[Расійская імперыя|Расіі]] і [[Каралеўства Прусія|Прусіі]]) у справы Рэчы Паспалітай з мэтай перашкодзіць прагрэсіўнаму рэфармаванню апошняй і падзяліць тэрыторыю ахопленай гвалтам краіны. Менавіта акт канфедэрацыі, падпісаны пяццю магнатамі Рэчы Паспалітай у [[Санкт-Пецярбург]]у (Расійская імперыя) 27 красавіка 1792 г. і наўмысна датаваны 14 мая 1792 г. і прывязаны ў рэквізітах да [[вёска Таргавіца|мястэчка Таргавіца]] ([[Рэч Паспалітая]]), упершыню назваў ухвалу 3 мая 1791 г. соймам Канстытуцыі «дзяржаўным пераваротам», навязанай «трацінай паслоў» сойму і «ўсяму народу»<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 273.</ref>. 23 лістапада 1793 г. дзеянне Канстытуцыі і створаных на яе аснове органаў улады было скасавана рашэннем [[Гарадзенскі сойм (1793)|Гарадзенскага сойма (1793)]], на якім быў ухвалены [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другі падзел Рэчы Паспалітай (1793)]]. [[Паўстанне 1794 года|Узнятае ў 1794 г. патрыятычнае паўстанне пад кіраўніцтвам Тадэвуша Касцюшкі]] праходзіла, у тым ліку, пад лозунгам аднаўлення дзеяння ў Рэчы Паспалітай Канстытуцыі 3 мая 1791 г.<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 335.</ref> Аднак пасля паразы паўстання хутка адбыўся і [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|канчатковы трэці падзел Рэчы Паспалітай (1795)]]. == Свята Канстытуцыі 3 мая == {{main|Свята Канстытуцыі 3 мая}} Дзень Канстытуцыі 3 мая пачаў святкавацца як нацыянальнае свята яшчэ ў Рэчы Паспалітай: 3 мая 1792 г. у [[Варшава|Варшаве]], [[Вільнюс|Вільні]], [[Гродна|Горадні]], [[Мінск]]у і ва ўсёй дзяржаве адбыліся афіцыйныя патрыятычныя святочныя мерапрыемствы<ref>''Костомаров, Н. И.'' Собрание сочинений. — Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой… С. 342—345.</ref>. Па прычыне зняцця забароны шляхецкаму саслоўю займацца гандлем і рамяством паводле закона аб гарадах (ад 18 красавіка 1791 г.), які стаў часткай Канстытуцыі, сярод заможнай шляхты стала модным запісвацца ў мяшчанскае саслоўе. Так, мечнік ВКЛ князь [[Міхал Клеафас Агінскі]], прыспешаны каралём Станіславам Аўгустам, у знак падтрымкі рэформ і дэманстрацыі асветніцкіх поглядаў у [[Вільнюс|Вільні]] ў ратушы ўрачыста ўпісаў сябе 16 красавіка 1792 г. у кнігі муніцыпалітэта, тым прыняўшы для сябе «больш нізкае» гарадское права і фармальна стаўшы мешчанінам<ref>Сярод іншых вядомых асоб, якія ў тую пару запісаліся ў кнігі віленскіх мяшчан, былі: віленскі харунжы [[Антоній Тызенгаўз, 1756—1816|Антоній Тызенгаўз]] (28 красавіка 1791 г.); віленскі ксёндз [[Францішак Ксаверый Богуш]] (11 мая 1791 г.); архітэктар [[Лаўрынас Стуока-Гуцявічус|Ваўрынец Гуцэвіч]] (11 мая 1791 г.); князь [[Казімір Нестар Сапега]] (7 верасня 1791 г.); рэктар [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]]; мінскі староста [[Міхал Геранім Бжастоўскі]] (2 лютага 1792 г.); шамбялян [[Марцін Лапацінскі]]; упіцкі харунжы [[Бенедыкт Карп]]; і інш. Гл.: ''Tyszkiewicz, E.'' Opisanie powiatu borysowskiego… С. 126—127.</ref>. Менавіта ў якасці дэлегата муніцыпалітэта Вільні Агінскі ўдзельнічаў ва ўрачыстасцях з нагоды першай гадавіны Канстытуцыі, якія адбыліся 3 мая 1792 г. у Варшаве<ref>''Шмігельскіце-Стукене, Р.'' Нарысы палітычнай і дыпламатычнай дзейнасці Міхала Клеафаса Агінскага… С. 246.</ref>. У цяперашні час Дзень Канстытуцыі 3 мая святкуецца ў [[Польшча|Рэспубліцы Польшча]] (у 1919—1939 гг. і з 1981 г.) і [[Літва|Літоўскай Рэспубліцы]] (упершыню пачалося з 2007 г.) Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917) у Расійскай Імперыі]], пры [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадзе Расіі]] ў [[Мінск|г. Мінску]] 20 красавіка 1917 г. (па старому стылю; а новаму — 3 мая) адбылося святкаванне Дня Канстытуцыі 3 мая — з дазволу мінскага грамадзянскага каменданта і адначасова мінскага губернскага камісара [[Барыс Мікалаевіч Самойленка|Барыса Самойленкі]]<ref>Барыс Самойленка 4 сакавіка 1917 г. быў зацвержаны на тыя пасады Старшынёй Савета Міністраў Часовага ўрада Расіі князем [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгіем Львовым]]. Часовы ўрад Расіі дазволіў правядзенне святкавання Дня Канстытуцыі 3 мая ў прыфрантавым Мінску, бо рознымі дэмагагічнымі захадамі імкнуўся перацягнуць на свой бок польскае насельніцтва і настроіць яго супраць Германіі. Германія ў сваю чаргу імкнулася прыцягнуць палякаў на акупіраваных немцамі землях і даўно рабіла захады па стварэнні марыянетачнай польскай дзяржаўнасці ў ходзе Першай сусветнай вайны. Гл.: ''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.)… С. 7, 26, 27.</ref>. Ініцыятыва святкавання была праяўлена шматлікімі польскімі бежанцамі ў г. Мінску<ref>У часы Першай сусветнай вайны ў Мінску сканцэнтравалася значная колькасць бежанцаў з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] Расійскай Імперыі.</ref>, мясцовым польскім і каталіцкім насельніцтвам, якія таксама імкнуліся прыцягнуць да святкавання дня Канстытуцыі ў першую чаргу жыхароў-беларусаў<ref name="ReferenceI">''Сяменчык, М. Я.'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.)… С. 27.</ref>. Святкаванне пачалося раніцай урачыстай імшой ва ўсіх каталіцкіх касцёлах. Пасля імшы ўдзельнікі свята пастроіліся шарэнгамі па восем чалавек у калоны, узнялі траспаранты з лозунгамі «Свабода, роўнасць, братэрства»<ref>Лозунг «Свабода, роўнасць, братэрства» з’яўляецца лозунгам [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]].</ref> і «За нашу і вашу свабоду»<ref>Пад лозунгам «За нашу і вашу свабоду» праходзілі нацыянальна-вызваленчыя паўстанні ў XIX ст. за аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах да першага падзелу (1772).</ref>, рушылі па галоўных вуліцах Мінска пад аркестры, якія выконвалі гімны «[[Марсельеза]]», «[[Гімн Польшчы|Яшчэ Польшча не загінула]]» і іншыя песні. Сярод маніфестантаў знаходзіліся мінскі губернскі камісар Барыс Самойленка з намеснікамі, мінскі гарадскі галава [[Станіслаў Хржанстоўскі]] з членамі ўправы і галоснымі, дэлегаты вайсковага з’езда польскага духавенства, а таксама іншыя людзі розных прафесій і нацыянальнасцей. Маніфестацыя была прыхільна сустрэта ў горадзе з боку астатняга насельніцтва<ref name="ReferenceI"/>. == «Памяць свету» ЮНЕСКА == 17 кастрычніка 2014 г. Канстытуцыя 3 мая была занесена ў Польскі дзяржаўны спіс праграмы [[ЮНЕСКА]] «[[Памяць свету]]»<ref>[http://radiopolsha.pl/6/136/Artykul/184629 Старинные польские документы внесены в список ЮНЕСКО «Память мира»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914220502/http://www.radiopolsha.pl/6/136/Artykul/184629 |date=14 верасня 2017 }}</ref>. == Аб’ект Еўрапейскай спадчыны == [[Файл:Europeanheritagelabel.png|thumb|[[Знак Еўрапейскай спадчыны]] (European Heritage Label)]] 15 красавіка 2015 г. у [[Брусель|Бруселі]] (як сталіцы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]) Канстытуцыя 3 мая была афіцыйна і ўрачыста занесена ў Спіс Еўрапейскай спадчыны (які на той момант налічваў 29 аб’ектаў — разам з Канстытуцыяй 3 мая) — паводле рашэння [[Еўрапейская Камісія|Еўрапейскай Камісіі]]<ref>[http://konstytucja3maja.info Ustawa Rządowa, czyli Konstytucja 3 Maja]; [http://historia.org.pl/2015/06/02/znak-dziedzictwa-europejskiego-dla-konstytucji-3-maja/ Znak Dziedzictwa Europejskiego dla Konstytucji 3 maja]</ref>. Падчас афіцыйнай цырымоніі, адбытай 27 красавіка 2015 г. у Бруселі ў бібліятэцы, доктар Губерт Вайс (дырэктар [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўнага архіва старажытных актаў]], дзе захоўваецца арыгінал Канстытуцыі 3 мая) атрымаў [[Знак Еўрапейскай спадчыны]] (European Heritage Label) для Канстытуцыі 3 мая<ref>[http://historia.org.pl/2015/06/02/znak-dziedzictwa-europejskiego-dla-konstytucji-3-maja/ Znak Dziedzictwa Europejskiego dla Konstytucji 3 maja]; [http://agad.gov.pl Archiwum Główne Akt Dawnych]; [http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1615215,Swieto-Konstytucji-3-Maja-Uroczystosci-w-calym-kraju Minister kultury: Konstytucja 3 Maja była ustawą wyrażającą mądrość polskiej wspólnoty narodowej]; [http://culture.pl/pl/artykul/polscy-laureaci-znaku-dziedzictwa-europejskiego Konstytucja 3 Maja, Stocznia Gdańska i zabytki Lublina związane z Unią Lubelską znalazły się wśród 16 laureatów Znaku Dziedzictwa Europejskiego]; [http://www.mkidn.gov.pl/pages/strona-glowna/kultura-i-dziedzictwo/znak-dziedzictwa-europejskiego/polska-w-zde.php Polska w ZDE]</ref>. У [[Польшча|Польшчы]] афіцыйныя ўрачыстасці з нагоды надання Знаку Еўрапейскай спадчыны адбыліся 3 чэрвеня 2015 г. у [[Варшава|Варшаве]] каля Палацу Рачынскіх, які з’яўляецца сядзібай [[Галоўны архіў старажытных актаў|Галоўнага архіва старажытных актаў]]<ref>[http://historia.org.pl/2015/06/02/znak-dziedzictwa-europejskiego-dla-konstytucji-3-maja/ Znak Dziedzictwa Europejskiego dla Konstytucji 3 maja]</ref>. == Гл. таксама == * [[Канстытуцыя Францыі 1791 года]] * [[Канстытуцыя 21 лістапада 1793 года]] * [[Канстытуцыя Корсікі]] 1755 года * [[Манархічнае таварыства Трэцяга Мая]] * [[Ян Сухажэўскі]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == {{калонкі|2|малы=так}} * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' [http://vkl.by/articles/2061 Канстытуцыя 3 мая 1791] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124104/http://vkl.by/articles/2061 |date=5 сакавіка 2016 }} / Я. К. Анішчанка // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2006. — Т. 2. — С. 34—35. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Канстытуцыя 3 мая 1791 / Я. К. Анішчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі : энцыкл.: у 6 т. — Мінск, 2006. — Т. 4. Кадэты — Ляшчэня. — С. 88—89. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Палітычная гісторыя у часы падзелу Рэчы Паспалітай : Доктарская дысертацыя / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2006. — 256 с. * ''[[Юліюш Бардах|Бардах, Ю.]]'' История государства и права Польши / Ю. Бардах, [[Багуслаў Леснародскі|Б. Леснородский]], М. Пиетрчак. — Москва : Юридическая литература, 1980. — 560 с. * ''[[Юліюш Бардах|Бардах, Ю.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf Канстытуцыя 3 мая і «Узаемныя Заручыны Абодвух Народаў» 1791 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150428162912/http://pdf.kamunikat.org/3660-1.pdf |date=28 красавіка 2015 }} / Ю. Бардах // Штудыі з гісторыі Вялікага Княства Літоўскага / Ю. Бардах. — Мінск : Беларускі гістарычны агляд, 2002. — С. 364—408. * ''[[Рыгор Аляксеевіч Васілевіч|Васілевіч, Г. А.]]'' Гісторыя канстытуцыйнага права Беларусі / Г. А. Васілевіч, Т. І. Доўнар, [[Язэп Аляксандравіч Юхо|І. А. Юхо]]. — Мінск : Права і эканоміка, 2001. — 363 с. * ''Вішнеўскі, А. Ф.'' Гісторыя дзяржавы і права Беларусі ў дакументах і матэрыялах (Са старажытных часоў да нашых дзён) : Вучэб. Дапаможнік / А. Ф. Вішнеўскі, [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Я. А. Юха]]; пад агульн. рэд. праф. А.Ф, Вішнеўскага. — Мінск : Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь, 2003. — 320 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — 688 с. * ''[[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Довнар-Запольский, М. В.]]'' История Белоруссии / М. В. Довнар-Запольский. — Минск : Беларусь, 2003. — 680 с. * История Беларуси в документах и материалах / Авт.-сост. И. Н. Кузнецов, [[Валянцін Генрыхавіч Мазец|В. Г. Мазец]]. — Минск : Амалфея, 2000. — 672 с. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * История Литовской ССР / А. Таутавичюс, Ю. Юргинис, М. Ючас и др.; Ред. колл. Б. Вайткявичюс (отв. ред.) [и др.]. — Вильнюс : Мокслас, 1978. — 676 с. * История США : в четырех томах / Г. Н. Севостьянов (гл. ред.), Е. Ф. Язьков, Г. П. Куропятник и др. — Москва : Наука, 1983. — Том 1. 1607—1877. — 688 с. * История южных и западных славян : в 2 т. / Под ред. Г. Ф. Матвеева и З. С. Ненашевой. — 2-е изд. — Москва : МГУ, 2001. — Т. 1. Средние века и Новое время. — 2001. — 688 с. * ''[[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Костомаров, Н. И.]]'' Собрание сочинений. Исторические монографии и исследования: в 8 кн. / Н. И. Костомаров. — Санкт-Петербург : Тип. М. М. Стасюлевича, 1905. — [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf Кн. 7., Т. XVII—XVIII. Последние годы Речи Посполитой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304235019/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004178935?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }}. — 714 с. * ''Ливанцев, К. Е.'' Польская конституция 3 мая 1791 года / К. Е. Ливанцев // Вестник Ленинградского университета. — 1958. — № 23. — С. 136—143. * ''[[Андрэй Аляксандравіч Радаман|Радаман, А.]]'' Сойм / А. Радаман // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 615—617. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|Соловьев, С. М.]]'' История падения Польши. Восточный вопрос / С. М. Соловьев. — Москва : Астрель-АСТ, 2003. — 364 с. * ''[[Мікалай Яфімавіч Сяменчык|Сяменчык, М. Я.]]'' Грамадска-палітычнае жыцце ў Мінску (сакавік-красавік 1917 г.) : Вучэб. дапам. па курсу «Гісторыя Беларусі» / М. Я. Сяменчык; Беларус. дзярж. пед. ун-т. — Мінск, 1994. — 112 с. * ''[[Міхал Тымоўскі|Тымовский, М.]]'' История Польши / М. Тымовский, [[Ян Кеневіч|Я. Кеневич]], [[Ежы Хольцэр|Е. Хольцер]]. — М. : Весь Мир, 2004. — 544 с. * ''Чудаков, М. Ф.'' Конституция Речи Посполитой 3 мая 1791 года. Государственно-правовая характеристика: учебно-методическое пособие / М. Ф. Чудаков. — Минск: Академия управления при Президенте Республики Беларусь, 2005. — 37 с. * ''Шмігельскіце-Стукене, Р.'' Нарысы палітычнай і дыпламатычнай дзейнасці Міхала Клеафаса Агінскага (ад Варшаўскага сойма 1786 г. да Гарадзенскага сойма 1793 г.) / Р. Шмігельскіце-Стукене // ARCHE. — 2014. — № 6. — С. 229—267. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юха, І. А.]]'' Крыніцы беларуска-літоўскага права / І. А. Юха. — Мінск : Беларусь, 1991. — 238 с. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юха, Я. А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі дзяржавы і права Беларусі / Я. А. Юха. — Мінск: Універсітэцкае, 1992. — 270 с. * ''[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо, И.]]'' История юридической науки Беларуси / И. Юхо, С. Сокол. — Минск: Бел. негос. ин-т правоведения, 2000. — 96 с. * ''[[Уршуля Аўгустыняк|Augustyniak, U.]]'' Historia Polski 1572—1795 / U. Augustyniak. — Warszawa : PWN, 2008. — 1006 s. * Dzieje Sejmu Polskiego / [[Юліюш Бардах|J. Bardach]] [i in.]; koordynator pracy J. Bardach. — Warszawa : Wyd-wo Sejmowe, 1997. — 392 s. * Historia Polski / pod red. S. Kieniewicza i W. Kuli. — Warszawa : WPN, 1958. — T. II, cz. I. — 432 s. * ''[[Валерыян Калінка|Kalinka, W.]]'' Sejm Czteroletni / W. Kalinka. — Lwów : Nakł. Księgarni Seyfartha i Czajkowskiego w Wydawniczej, z Drukarni Ludowej, 1884. — wyd. 3-e. — T. 1. — 683 s. * ''[[Валерыян Калінка|Kalinka, W.]]'' Sejm Czteroletni / W. Kalinka. — Lwów : Nakł. Księgarni Seyfartha i Czajkowskiego w Wydawniczej, z Drukarni Ludowej, 1884—1886. — wyd. 3-e. — T. 2. — 637 s. * ''[[Валерыян Калінка|Kalinka, W.]]'' Sejm Czteroletni / W. Kalinka. — Lwów : Nakł. Księgarni Seyfarta i Czajkowskiego w Wydawniczej, z Drukarni Ludowej, 1888. — wyd. 3-e. — T. 3. — 115 s. * ''[[Валерыян Калінка|Kalinka, W.]]'' Ustawa Trzeciego Maja : ustęp z niewydanego trzeciego tomu «Sejmu Czteroletniego» / W. Kalinka. — Kraków : Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, 1896. — 60 s. * ''Kocój, H.'' Elektor Saski Fryderyk August III wobec Konstytucji 3 Maja / H. Kocój. — Kraków : Wydaw. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1999. — 259 s. * ''Korwin, S.'' Trzeci Maj i Targowica / S. Korwin. — Kraków : Druk wł. L. Anczyca i spółki, 1890. — 242 s. * ''[[Ежы Кавецкі|Kowecki, E.]]'' Konstytucja 3 maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji / E. Kowecki. — Warszawa : PWN, 1991. — 151 s. * ''[[Багуслаў Леснародскі|Leśnodorski, B.]]'' Dzieło sejmu czteroletniego (1788―1792): studium historyczno-prawne / B. Leśnodorski. — Wrocław : Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1951. — 473 s. * ''Łojek, J.'' Geneza i obalenie Konstytucji 3 maja / J. Łojek. — Lublin : Wydaw. Lubelskie, 1991. — Wyd. 2. — 558 s. * ''[[Ежы Міхальскі|Malec, J.]]'' Problem stosunku Polski do Litwy w dobie Sejmu Wielkiego (1788—1792) / J. Malec // Czasopismo Prawno-Historyczne. — 1982. — t. XXXIV. — z. 1. — S. 31—50. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Ежы Міхальскі|Michalski, J.]]'' Zagadnienia unii polsko-litewskiej w czasie panowania Stanisława Augusta / J. Michalski // Zapiski Historyczne. — 1986. — t. LI. — z. 1. — S. 112—132. * ''[[Томаш Плушчынскі|Paluszyński, T.]]'' Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach? / T. Paluszyński. — Poznań : Rys, 2006. — 91 s. * Polska na przestrzeni wieków / H. Samsonowicz [i in.]; redactor wydania [[Януш Тазбір|J. Tazbir]]. — 2-e wyd. — Warszawa : WPN, 2006. — 803 s. * ''[[Эмануэль Раствароўскі|Rostworowski, E.]]'' Legendy i fakty XVIII w. / E. Rostworowski. — Warszawa : PWN, 1963. — 523 s. * ''[[Эмануэль Раствароўскі|Rostworowski, E.]]'' Maj 1791 — maj 1792: rok monarchii konstytucyjnej / E. Rostworowski. — Warszawa : Zamek Królewski, 1985. — 39 s. * ''[[Эмануэль Раствароўскі|Rostworowski, E.]]'' Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja / E. Rostworowski. — Warszawa : Wiedza Powszechna, 1966. — 348 s. * ''[[Збігнеў Шчонтка|Szczątka, Z.]]'' Ustawa Rządowa z 1791 r. / Z. Szczątka // Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, pod red. Mariana Kallasa. — Warszawa, 1990. — t. 1. — S. 56—58. * ''[[Яўстах Піевіч Тышкевіч|Tyszkiewicz, E.]]'' [http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=51271 Opisanie powiatu borysowskiego pod względem statystycznym, geognostycznym, historycznym, gospodarczym, przemysłowo-handlowym i lekarskim, z dodaniem wiadomości: o obyczajach, spiewach, przysłowiach i ubiorach ludu, gusłach, zabobonach itd.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140419215339/http://www.pbi.edu.pl/book_reader.php?p=51271 |date=19 красавіка 2014 }} / E. Tyszkiewicz. — Wilno : Druk. A. Marcinowskiego, 1847. — 520 s. * Wielka historia Polski : w 10 t. / pod red. S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — T. 6 : Polska w czasach przełomu (1764—1815) / S. Grodziski. — Kraków : Fogla, 2001. — 302 s. {{калонкі/канец}} == Спасылкі == * ''Акудовіч, Т.'' [http://histans.com/LiberUA/978-966-02-5552-4/47.pdf Унія Польшчы і ВКЛ на Чатырохгадовым сойме: гістарыяграфія пытання] / Т. Акудовіч // histans.com * ''Акудовіч, Ц.'' [http://www.belhistory.eu/cimafej-akudovich-pryncyp-„trox-pravincyj”-i-ўnifikacyjnyya-tendencyi-na-chatyroxgadovym-sojme/ Прынцып «трох правінцый» і уніфікацыйныя тэндэнцыі на Чатырохгадовым сойме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141122005514/http://www.belhistory.eu/cimafej-akudovich-pryncyp-%E2%80%9Etrox-pravincyj%E2%80%9D-i-%D1%9Enifikacyjnyya-tendencyi-na-chatyroxgadovym-sojme/ |date=22 лістапада 2014 }} / Ц. Акудовіч // Беларускі гістарычны агляд. — 2009. — Т.16. — Сш. 2. * [http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/ Старажытныя літоўскамоўныя тэксты (старадрукі і рукапісы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141012210054/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/ |date=12 кастрычніка 2014 }} //lietuvos.istorija.net — ''(Пасланні польскага караля і вялікага князя літоўскага Уладзіслава IV ад 1639 і 1641 гг., якія пашыраліся ў Герцагстве Брандэнбург-Прусія на літоўскай мове, былі падрыхтаваны пачаткова ў канцылярыі Уладзіслава IV (хутчэй за ўсё, на лаціне, а не на польскай мове) і былі перакладзены ўжо ў Прускай канцылярыі на літоўскую мову (у прыватнасці на жамойцкую гаворку). Гл.: [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч, А.]] Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім / А. Дзярновіч // Палітычная сфера. — 2011. — № 16-17 (1-2). — С. 115—143.)'' == Першакрыніца == {{Вікікрыніцы|pl:Ustawa rządowa czyli Konstytucya 3 maja 1791}} * [http://konstytucja3maja.info Ustawa Rządowa, czyli Konstytucja 3 Maja] // konstytucja3maja.info — афіцыйны польскі сайт аб першадруках Канстытуцыі 3 мая * Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. «Ustawa Rządowa» // ''[[Рыгор Аляксеевіч Васілевіч|Васілевіч, Г. А.]]'' Гісторыя канстытуцыйнага права Беларусі / Г. А. Васілевіч, Т. І. Доўнар, І. А. Юхо. — Мінск : Права і эканоміка, 2001. — С. 114—120. * [http://worldconstitutions.ru/?p=367 Конституция 3 мая 1791 года — на русском языке (перевод 1885 г.)] // Конституции государств (стран) мира * [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Polen/XVIII/1780-1800/Verfassung_1791/text.phtml?id=10904 Конституция 3 мая 1791 года — на русском языке (фрагменты)] // Библиотека сайта XIII век * [http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/1791-05-03.htm Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. у перакладзе на літоўскую мову (пераклад зроблены ў пачатку XIX ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130919004018/http://lietuvos.istorija.net/lituanistica/1791-05-03.htm |date=19 верасня 2013 }} // lietuvos.istorija.net * [http://www.polona.pl/item/6733574/3/ Ustawa rządowa: prawo uchwalone dnia 3 Maia 1791 roku. — старадрук на польскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141229233123/http://polona.pl/item/6733574/3/ |date=29 снежня 2014 }} * [http://www.polona.pl/item/3005959/35/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. — старадрук (32 старонкі) на польскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310234344/http://www.polona.pl/item/3005959/35/ |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://polona.pl/item/1196273/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. — старадрук на польскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] * [http://polona.pl/item/2962385/0/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. — старадрук на польскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] * [http://www.polona.pl/item/1109263/7/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. (New constitution of the government of Poland, established by the revolution, the third of May, 1791. London: printed for J. Debrett, 1791) — старадрук на англійскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310234047/http://www.polona.pl/item/1109263/7/ |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://polona.pl/item/4186977/4/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. — старадрук на французскай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] * [http://polona.pl/item/3006364/4/ Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г. — старадрук на нямецкай мове на сайце бібліятэкі «Polona»] * [http://www.belhistory.com/konstytucja-3-maja.html Канстытуцыя 3 мая 1791 г. — рукапісны польскамоўны арыгінал Канстытуцыі] // Беларускі гістарычны партал {{Commons|Category:Constitution of the 3rd May 1791}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Артыкул года|2015}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя|Права}} [[Катэгорыя:Чатырохгадовы сойм]] [[Катэгорыя:Гісторыя права Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя канстытуцыі|Польшча]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Права Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:1791 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Польска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Гісторыя права Літвы]] [[Катэгорыя:Аб’екты Еўрапейскай спадчыны]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Рэчы Паспалітай]] ra5pomz0uzqa68uilpby70k58jhdj6b 0 58442 5201274 4382141 2026-09-17T08:30:26Z Autumndancer 168015 5201274 wikitext text/x-wiki {{Заалогія|Выява:Banana_spider.jpg}} '''Арахналогія''' (ад грэч. Ἀράχνη — «павук» і λόγος — «веды») — раздзел [[заалогія|заалогіі]] беспазваночных, што вывучае арахнід ([[павукападобныя|павукападобных]]). Назва навукі паходзіць ад [[міф]]а пра [[Арахна|Арахну]], якую багіня [[Афіна]] ператварыла ў павука. У склад арахналогіі ўваходзяць [[аранеалогія]] — навука, якая вывучае павукоў, [[акаралогія]] — навука вывучае кляшчоў, і шэраг іншых, што вывучаюць невялікія [[таксон]]ы павукападобных ([[скарпіёны]], [[сенакосцы]], [[псеўдаскарпіёны]], [[Сальпугі|фалангі]] іншыя). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахналогія|||}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раздзелы заалогіі]] [[Катэгорыя:Арахналогія| ]] atpwv9vwoz0pf9zeskzgnb41zncljp6 0 59755 5200844 5172521 2026-09-16T12:49:08Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200844 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Грунвальд15.jpg|thumb|250рх|Археалагічныя раскопкі пад [[Мінск]]ам]] '''Археалогія''' (ад грэчаскага ''αρχαιος'' — старажытны + ''λογος'' — слова, вучэнне) — [[навука]], што вывучае [[Гісторыя|гісторыю]] [[грамадства]] па матэрыяльных парэштках жыцця і дзейнасці людзей — рэчавых (археалагічных) помніках. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=22&Itemid=91 Рудая Н. А. Палинологический анализ (учебно-методическое пособие для археологов)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110506041409/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=22&Itemid=91 |date=6 мая 2011 }} * [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=90 Валерий Юрковец. Климатические корреляции. — Климат, лёд, вода, ландшафты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110506040425/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=23&Itemid=90 |date=6 мая 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія| ]] fgzlajom5rcj3ct01gn6yb6hi4g2fhs 0 62292 5200759 5200737 2026-09-16T12:02:13Z Aliaksei Lastouski 75892 5200759 wikitext text/x-wiki {{асоба | выява = [[File:Tytus Dalewski.jpg|thumb|Цітус Якуб Далеўскі. каля 1862. Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў]] }} {{цёзкі2|Далеўскі}} '''Цітус Далеўскі''' ({{ДН|13|5|1840|1}}, фальв. Кункулка [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага пав.]], месца фальварка не лакалізавана — {{ДС|11|1|1864|30|12|1863}}, [[Вільня]]) — адзін з удзельнікаў [[Паўстанне 1863-1864|Паўстання 1863—1864]].<ref>''Kościałkowski Stanisław''. Dalewski Tytus // Polski Słownik Biograficzny. T. IV. S. 396.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/poviaz/citus-daleuski-10-faktau-pra-najblizejszaha-sjabr|title=Цітус Далеўскі. 10 фактаў пра найбліжэйшага сябра Кастуся Каліноўскага|first=Ганна|last=Ермаковіч|website=Новы Час|date=2024-05-13|access-date=2026-09-16}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і дробнага шляхціча Дамініка Далеўскага. Вучыўся ў Віленскай гімназіі, дзе сябраваў з [[Ф. Багушэвіч]]ам<ref>1891. Выйшла ў свет…</ref>. Паступіў на юрыдычны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта, дзе прымаў актыўны ўдзел у грамадскіх жыцці студэнтаў. У 1863 г., пасля выбуху паўстання, ездзіў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбург]] з мэтай дамовіцца пра ўдзел тамтэйшай моладзі ва ўзброеным руху. У маі 1863 г. прыбыў у Вільню і тут увайшоў у самыя цесныя зносіны з паўстанцкім урадам (так званым Аддзелам, які кіраваў правінцыямі Літвы), да якога належалі яго брат [[Францішак Далеўскі|Францішак]] і блізкі сябар [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]]. Надзвычай дзейны, рашучы, поўны патрыятычнага запалу і ахвярнасці, ён падтрымліваў пастаянны кантакт з [[Якуб Гейштар|Якубам Гейштарам]], старшынёй Аддзела, аж да яго арышту (12 ліпеня 1863 г.). Пасля чаго, у выніку разгрому Аддзела і арышту амаль усіх яго членаў (увосень 1863 г.), як бліжэйшы супрацоўнік Каліноўскага, нягледзячы на маладыя гады, нёс на сваіх плячах амаль увесь цяжар цывільнага цэнтральнага ўрада на Літве. Пасля затрымання і пакарання смерцю свайго швагра [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], пасля арышту брата Францішка і высылкі ў глыб Расіі (у Пермскую губерню і ў Ноўгарад) маці з чатырма сёстрамі — Зузанай, Юзэфай, [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] і [[Апалонія Серакоўская|Апалоніяй, удавой Серакоўскага]], — хаваўся ў Вільні пад фальшывым пашпартам пад імем Юзафа Парафяновіча. Нарэшце, у выніку паказанняў арыштаванага ў канцы лістапада Людвіка Дзічкоўскага, цывільнага ваяводы паўстанцкага ўрада ў Коўне, а таксама правакатара Юзафа Кушалеўскага, быў арыштаваны 20 снежня 1863 г. у кватэры Паўліны Кандратовіч, удавы [[Уладзіслаў Сыракомля|Сыракомлі]], на Скапоўцы, і пастаўлены перад ваенным судом, на якім трымаўся з незвычайнай годнасцю і адвагай. «Нічога не прызнаў» — гавораць следчыя акты — «не выдаў прозвішчаў ніякіх супольнікаў і ўпарта адмаўляўся даваць якія-небудзь тлумачэнні наконт акалічнасцяў і асобаў, звязаных з рэвалюцыйным урадам». Паводле рашэння ваеннага аўдытарыята, зацверджанага Мураўёвым 24 снежня 1863 г., быў расстраляны ў Вільні на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] 11 студзеня 1864 г., забраўшы таямніцу сваіх дзеянняў у магілу. == Памяць == У сакавіку 2024 г. да дня 160-й гадавіны пакараньня сьмерцю [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] на тэрыторыі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|францішканскага кляштара]] адкрылі паўстанцам Кастусю Каліноўскаму, Зыгмунту Серакоўскаму і Цітусу Далеўскаму.<ref>[https://www.svaboda.org/a/32872958.html У Вільні адкрылі помнік Кастусю Каліноўскаму і іншым паўстанцам. ФОТАРЭПАРТАЖ]</ref> == Гл. таксама == * [[Аляксандр Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г. * [[Фларыян Далеўскі]], удзельнік Паўстання 1863—1864 г. * [[Францішак Далеўскі]] (1825 — 25.4.1904, фальв. Руднікі Лідскага пав.), брат Цітуса. Адзін з кіраўнікоў партыі белых. Асуджаны да 10 гадоў катаргі ў Сібіры да паўстання і да 20 гадоў катаргі пасля паўстання. * [[Канстанцін Далеўскі]] (1837 — 25.5.1871) брат Цітуса, камандзір атрада на Ковеншчыне. У эміграцыі, расстраляны версальцамі пад час разгрому Парыжскай камуны. * [[Апалонія Серакоўская|Апалонія з Далеўскіх]] (1841—1915), сястра Цітуса, жонка [[Зігмунт Серакоўскі|Зігмунта Серакоўскага]]. {{зноскі}} == Літаратура == * 1891. Выйшла ў свет кніга Францішка Багушэвіча «Дудка беларуская» // Арлоў У., Сагановіч Г. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі. — Вільнюс, 2000. * Беларуская ССР: Кароткая энцыклапедыя. Т.5. — Мн.:, 1981 г. * Суднік С., Сліўкін В. Лідчына ў паўстаньні 1863 года // Лідскі Летапісец, № 4. == Спасылкі == {{DEFAULTSORT:Далеўскі Ц}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Паўстанцкія начальнікі Вільні (1863—1864)]] [[Катэгорыя:Далеўскія]] tovfe5kjgqqb4fmm71oufkafr6qbx7i 0 65530 5200988 3785722 2026-09-16T18:29:52Z SpinnerLaserzthe2nd 100466 5200988 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг Мінска |суб'ект = [[Мінск]] |раён = |рэгіён = |краіна = [[Беларусь]] |выява =Flag_of_Minsk,_Belarus.svg |заснаваны = {{fd|27|03|2001}} |прапорцыя = 2:3 |ідэя = |мастак = |дызайн = }} '''Сцяг Мі́нска''' — адзін з афіцыйных сімвалаў [[Мінск|сталіцы Беларусі]]. Сцяг Мінска зацверджаны рашэннем Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў ад [[27 сакавіка]] [[2001]]г. № 160 «Аб зацвярджэнні палажэння аб [[герб Мінска|гербе горада Мінска]] і палажэнні аб [[сцяг|сцягу]] горада Мінска». == Глядзі таксама == * [[Герб Мінска]] == Літаратура == * Нацыянальны рэестр прававых актаў Беларусі, [[2007]] {{Вобласці Рэспублікі Беларусь паводле тэм|Сцяг}} [[Катэгорыя:Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі гарадоў Беларусі|Мінск]] [[Катэгорыя:Сцягі 2001 года]] [[Катэгорыя:2001 год у Мінску]] ak9revsxr0hhepjr1blobn3al7ntg83 0 72623 5201182 4873447 2026-09-17T06:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201182 wikitext text/x-wiki [[File:Oginski canal.jpg|thumb|right|300px|[[Агінскі канал]] паблізу аўтадарогі Р6, [[Беларусь]]]] '''Водны канал''' ({{lang-la|canalis — труба, жолаб}}) — штучная водная артэрыя, прызначаная для скарачэння водных маршрутаў або для перанакіравання воднай плыні. Існуе два асноўныя прызначэнні канала: * [[ірыгацыя|ірыгацыйнае]], канал выкарыстоўваецца для дастаўкі ці адводу вады; * каналы, якія здзяйсняюць транспартныя функцыі, напрыклад для дастаўкі грузаў ці людзей. Часта каналы сумяшчаюць у сабе абедзве функцыі. Мэтай стварэння суднаходнага канала ёсць злучэнне басейнаў двух вадаёмаў у выпадку адсутнасці такога, скарачэнне шляху паміж дзвюма [[вадаём]]амі, забеспячэнне гарантаванага [[суднаходства]], вырашэнне праблем транспартнай даступнасці па водных шляхах пунктаў прызначэння, стварэнне эканамічна выгадных шляхоў транспартавання. == Гісторыя == [[Файл:Canal de la Peyrade, Sète, Hérault 01.jpg|міні|Канал у горадзе [[Сэт (горад)|Сэт]], [[Францыя]].]] Транспартная ёмістасць клуначных жывёлаў і [[вазок|вазкоў]] абмежаваная. Мулы могуць цягнуць восем тонаў грузаў, а максімальная нагрузка на шлях зносін вымяраецца ў днях і тыднях, хоць можа складаць і больш пры праходзе на больш кароткія адлегласці і з адпаведным адпачынкам. Акрамя таго, для вазкоў патрэбныя дарогі. Водны транспарт з’яўляецца значна больш эфектыўным і эканамічна выгаднейшым для вялікіх грузаў. Гісторыя выкарыстання вады для перавозкі грузаў узыходзіць да самых ранніх часоў гісторыі чалавеецтва. === Старажытнасць === [[Файл:Xu Yang - Junks on the canal.jpg|міні|[[Вялікі канал Кітая]] ля [[Сучжоў]].]] Самымі старажытнымі вядомымі каналамі былі ірыгацыйныя каналы, пабудаваныя ў [[Месапатамія|Месапатаміі]] каля 4000 года да н. э., на тэрыторыі сучасных [[Ірак]]у і [[Іран]]у. [[Індская цывілізацыя]] распрацавала складаныя сістэмы паліву і захоўвання вады, у тым ліку вадаёмы, пабудаваныя ў [[Гірнар]]ы каля 3000 году да н. э.{{sfn|Rodda|2004|p=161}} У [[Старажытны Егіпет|Егіпце]] самыя старажытныя каналы датуюцца прынамсі часам панавання фараона [[Пепі I]], які кіраваў краінай у 2332—2283 гадах да н. э. Ён загадаў пабудаваць канал для абыходу парогаў [[Ніл]]у каля [[Асуан]]а{{sfn|Hadfield|1986|p=16}}. У [[Старажытны Кітай|Старажытным Кітаі]] вялікія каналы для рачнога транспарту былі створаны яшчэ ў [[перыяд Чуньцю]], то бок у VIII—V стагоддзях да н. э. Самым доўгім з каналаў гэтага перыяду быў канал [[Ган-Гоў]] ці Канал дзікіх гусей, які, паводле старажытнага гісторыка [[Сыма Цянь|Сыма Цяня]], зьвязаў старажытныя дзяржавы [[Сун]], Чжан, Чэнь, Цай, Цаа і [[Паўночная Вэй|Вэй]]{{sfn|Needham|1971|p=269}}. Сістэма каналаў [[Цааюнь]] мела важнае значэнне для сістэмы падаткаабкладаньня імператара, якое ў значнай ступені складалася з натуральных тавараў і прадугледжвала велізарныя аб’ёмы рысу і іншых збожжавых. Далей самым доўгім каналам быў [[Вялікі канал Кітая]], дагэтуль самы доўгі канал у свеце і самы стары з існых на сёння<ref>Donald Langmead (2001). [https://books.google.com/books?id=T5J6GKvGbmMC&pg=PA37 ''«Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats»'']. ABC—CLIO. — С. 37. — {{ISBN|978-1-57607-112-0}}.</ref>. Ягоная працягласць складае 1794 км. Гэты канал быў пабудаваны для перавозкі імператара [[Ян-Гуан]]а паміж [[Пекін|Чжуду]] і [[Ханчжоў|Юхан]]. Праект будаўніцтва быў распачаты ў 605 годзе і завершаны ў 609 годзе, не зважаючы на тое, што большая частка працы была накіравана на злучэнне паміж сабой старых каналаў, самы старажытны ўчастак каналу існуе прынамсі з 486 года да н. э. Нават у самых вузкіх гарадскіх участках ён рэдка бывае менш за 30 м у шырыню. Грэчаскія інжынэры былі першымі, хто выкарыстаў канальныя [[шлюз]]ы, дзякуючы якім яны рэгулявалі паток вады ў [[Старажытны Суэцкі канал|Старажытным Суэцкім канале]] яшчэ ў III стагоддзі да н. э.<ref>Moore, Frank Gardner (1950): ''«Three Canal Projects, Roman and Byzantine»'', American Journal of Archaeology, выданьне. 54, нумар 2. — С. 97—111.</ref>. === Сярэднявечча === У Сярэднявеччы водны транспарт быў у некалькі разоў таннейшы і хутчэйшы за транспарт па сухазем’і. Сухаземны транспарт, які выкарыстоўваў жывёльную цягу, ужываўся ў ваколіцах населеных пунктаў, у той час як непрыстасаваныя дарогі паміж імі патрабавалі выкарыстання запрэжкі з некалькіх жывёлаў, як правіла, мулаў, якія перавозілі амаль любую масу грузаў: адзін мул мог перавозіць каля васьмі тон<ref>Ronald W. Clark (1985). ''«Works of Man»'', Viking Penguin, Inc, New York. — С. 87. — {{ISBN|0-670-80483-5}}.</ref>. Такой запрэжцы патрэбен паганяты, які будзе весці яе. Паганятаму трэба кампенсаваць начлег, выплаціць заробак і гэтак далей, што падвышала кошты на выкарыстанне такога віду транспарту. Галоўным чыннікам было тое, што дарогі з вялікай працягласцю былі неасфальтаванымі, часцей за ўсё яны былі занадта вузкімі для запрэжкі з жывёлаў, знаходзіліся ў дрэнным стане, праходзілі праз лясы або каламутныя балоты. У тую эпоху, як і сёння, цяжэйшыя грузы, асабліва сыравіна, маглі перавозіцца суднамі значна больш ашчадна ў параўнанні з сухаземным транспартам. Да з’яўлення [[чыгунка|чыгункі]] падчас [[індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]] водны транспарт з’яўляўся залатым стандартам хуткага транспарту. Першым штучным каналам у Заходняй Еўропе стаў [[Карлсграбен]], пабудаваны ў канцы VIII стагоддзя пад асабістым наглядам [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]]. У Брытаніі, як мяркуецца, [[Гластанберскі канал]] стаўся першым каналам пасля рымскага перыяду. Ён быў пабудаваны ў сярэдзіне Х стагоддзя, каб злучыць раку [[Бру (рака)|Бру]] ля Нортовера з [[Гластанберскае абацтва|Гластанберскім абацтвам]]. Яго даўжыня склала каля 1,75 км. Першапачатковым прызначэннем каналу лічылася перавозка будаўнічага каменю для абацтва, але пазней яго выкарыстоўвалі для дастаўкі прадуктаў, у тым ліку збожжа, віна і рыбы, з аддаленых зямель, падпарадкаваных абацтву. Гластанберскі канал заставаўся ва ўжытку прынамсі да XIV стагоддзя, але, магчыма, выкарыстоўваўся ажно да сярэдзіны XVI стагоддзя<ref>Gathercole, Clare (2003). [https://web.archive.org/web/20110715230717/http://www1.somerset.gov.uk/archives/hes/downloads/EUS_GlastonburyText.pdf ''«An archaeological assessment of Glastonbury»'']. English Heritage Extensive Urban Survey. Taunton: Somerset County Council. — С. 19—20. </ref>. Да больш працяглых і больш эканамічна прыбытковых каналаў адносіцца канал [[Навільё-Грандэ]], пабудаваны паміж 1127 і 1257 гадамі для злучэння [[Мілан]]а з ракой [[Тычына (рака)|Тычына]]. Ён з’яўляецца адным з самых галоўных у сістэме каналаў у [[Ламбардыя|Ламбардыі]] і найстарэйшым дзейным каналам у Еўропе. Пазней у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]] былі пабудаваны каналы для асушэння і стварэння [[польдар]]аў і дапамогі ў справе перавозкі грузаў і людзей. Выкарыстанне і будаўніцтва новых каналаў было адроджана ў XII стагоддзі праз развіццё гандлю. [[Суднаходства]] па рацэ паступова ўдасканальвалася пры дапамозе выкарыстання шлюзаў. Аднак гэта прывяло ў нейкай ступені да канфліктаў з уладальнікамі [[млын]]оў, якія працавалі на выкарыстанні водных цячэнняў. Каб выправіць гэта, былі распрацаваны камерныя шлюзы, якія ўпершыню з’явіліся ў X стагоддзі ў [[Кітай|Кітаі]] і ў 1373 годзе ў Еўропе, а менавіта ў вёсцы Фрээсвэйк ў Нідэрландах<ref>[https://web.archive.org/web/20130810162849/http://www.icomos.org/studies/canals.pdf ''«The International Canal Monuments List»'']. International Council on Monuments and Sites.</ref>. Яшчэ адным важным этапам развіцця каналаў стала вынаходства шлюзных брамаў з засланкамі, якія, як мяркуецца, упершыню былі пабудаваны ў Італіі ў XVI стагоддзі. Гэта дазволіла будаваць больш шырокія брамы шлюзаў. === Ранні перыяд Новага часу === Каля 1500—1800 гадоў каналы, якія злучалі даліны рэкаў, пачалі будавацца са шлюзамі. Першым у Еўропе стаў [[Брыярскі канал]], які злучыў [[Луара|Луару]] і [[Сена (рака)|Сену]] ў 1642 годзе, а за ім больш амбітны [[Паўднёвы канал]], які быў пабудаваны ў 1683 годзе і злучыў [[Атлантычны акіян|Атлантыку]] з [[Міжземнае мора|Міжземным морам]]. Гэты канал уключаў шэраг з 8 шлюзаў ля [[Бэзье]], тунэль ў 157 м і тры [[акведук]]і. Пабудова каналаў нязьменна праходзіла ў Германіі ў XVII і XVIII стагоддзях. Тры вялікія ракі, [[Эльба]], [[Одэр]] і [[Везер]], былі злучаныя каналамі. У паслярымскай Брытаніі першым пабудаваным каналам ранняга Новага часу стаў [[Эксетэрскі канал]], які быў адкрыты ў 1566 годзе<ref>David Cornforth (February 2012). [http://www.exetermemories.co.uk/em/quay.php ''«Exeter Canal and Quayside — a short history»'']. Exeter Memories.</ref>. Самым старым каналам у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], пабудаваным у прамысловых мэтах, стаў канал [[Матэр-Брук]] у [[Бостан]]е, які цягнуўся ад Дэдгэма да Гайд-парку і злучаў рэкі [[Чарлз (рака)|Чарлз]] і [[Непонсэт]]. Ён быў пабудаваны ў 1639 годзе для сілкавання млыноў водным цячэннем. У Расіі агульнанацыянальная сістэма каналаў [[Волга-Балтыйскі водны шлях|Волга-Балтыйскага воднага шляху]], якая злучала [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]] і [[Каспійскае мора|Каспійскае моры]] праз рэкі [[Нява]] і [[Волга]], была адкрыта ў 1718 годзе. === Прамысловая рэвалюцыя === [[Файл:Pickering's Bridge, Bridgewater Canal.jpg|міні|Канал [[Брыджўотэр (канал)|Брыджўотэр]], Вялікабрытанія.]] Сучасная сістэма каналаў з’яўляецца ў асноўным прадуктам XVIII і пачатку XIX стагоддзяў. Яна ўзнікла як вынік прамысловай рэвалюцыі, якая распачалася ў Вялікабрытаніі ў сярэдзіне XVIII стагоддзя, запатрабавала ашчаднага і надзейнага спосабу транспарціроўкі тавараў у вялікіх колькасцях. Да пачатку XVIII стагоддзя рачное суднаходства станавілася ўсё больш складаным з вялікай колькасцю шлюзаў на працягу ўсяго канала. У рэшце рэшт досвед будаўніцтва доўгіх шматшлюзавых участкаў спарадзіў ідэю пабудаваць «чысты» канал, водны шлях, які быў зроблены чалавекам дзеля таго, каб перамяшчаць грузы туды, дзе яны павінны апынуцца, а не туды, куды вядзе плынь ракі. Першым сапраўдным каналам у сучаснай Вялікабрытаніі стаў канал [[Ньюры (канал)|Ньюры]] ў [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]], пабудаваны [[Томас Стырс|Томасам Стырсам]] у 1741 годзе. У сярэдзіне XVIII стагоддзя трэці герцаг Брыджуотэрскі [[Фрэнсіс Эгертан (трэці герцаг Брыджуотэрскі)|Фрэнсіс Эгертан]], які валодаў шэрагам вугальных шахт на поўначы Англіі, выказаў жаданне надзейна перапраўляць вугаль у прамысловы горад [[Манчэстэр]], які тады хутка развіваўся. Ён даручыў інжынеру [[Джэймс Брындлі|Джэймсу Брындлі]] пабудаваць канал для гэтай мэты. Дызайн Брындлі ўключаў акведук, які дазволіў правесці канал праз раку [[Эрўэл]]. Будаўніцтва гэтага канала цалкам фінансавалася герцагам, а канал атрымаў назву [[Брыджуотэр (канал)|Брыджуотэр]]. Ён быў адкрыты ў 1761 годзе і стаў першым буйным брытанскім каналам таго часу<ref name="Readers Digest">''«Reader’s Digest Library of Modern Knowledge»''. London: Readers Digest. 1978. — С. 990.</ref>. Новыя каналы выявіліся вельмі паспяховымі. Катэры на канале цягнуліся коньмі, якія крочылі ўздоўж канала. Гэтая конная сістэма дазваляла заашчадзіць выдаткаваныя на перавозку грошы і стала стандартнай для ўсёй брытанскай канальнай сеткі. Камерцыйныя катэры, рушаныя канямі, можна было пабачыць на каналах Вялікабрытаніі ажно да 1950-х гадоў, хоць да таго часу катэры на [[дызельны рухавік|дызельных рухавіках]] часцяком буксіравалі другі катэр, на якім перавозіўся груз. Такі катэр, які рушыўся адным канём, мог перавозіць на канале трыццаць тон за адзін раз<ref name="Readers Digest"/>, што больш чым у дзесяць разоў перавышае вагу грузаў, якія можна перавезці на возе з адным канём. Дзякуючы гэтаму велізарнаму павелічэнню колькасці і танажу паставак праз канал Брыджуотэр, кошты на вугаль у Манчэстэры знізіліся амаль на дзве траціны за першы ж год пасля адкрыцця каналу. Грошы, выдаткаваныя на будаўніцтва і праектаванне каналу, былі акупленыя ўсяго за некалькі год. Гэты поспех даказаў жыццяздольнасць канальнага транспарту, і неўзабаве прамыслоўцы ў многіх іншых частках краіны пачалі будаваць такія каналы. Пасля каналу Брыджуотэр раннія каналы былі пабудаваныя групамі прыватных асоб, зацікаўленых у паляпшэнні камунікацыйнай сеткі. У [[Стафардшыр]]ы знакаміты ганчар [[Джазая Уэдвуд]] убачыў магчымасць даставіць гліну да сваёй фабрыкі і перавозіць крохкую гатовую прадукцыю на рынак у Манчэстэр, [[Бірмінгем]] і далей праз ваду, мінімізуючы біццё тавараў у дарозе. Праз некалькі гадоў пасля адкрыцця каналу Брыджуотэр з’явілася нацыянальная сетка каналаў з будаўніцтвам такіх каналаў, як [[Оксфардскі канал]] і канал Трэнту і Мэрсі<ref>Hadfield, Charles (1981). ''«The Canal Age»'' (Second ed.). David & Charles. {{ISBN|978-0-7153-8079-6}}.</ref>. Новая сістэма каналаў была адначасова і фактарам, і вынікам хуткай індустрыялізацыі [[Мідленд]]а і поўначы. Перыяд з 1770-х да 1830-х гадоў часта называюць «залатым векам» брытанскіх каналаў. == Класіфікацыя каналаў па прызначэнні == [[Файл: Panama Canal Gatun Locks.jpg | thumb | [[Панамскі канал]] — суднаходны канал, які злучае [[Панамскі заліў]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] з [[Карыбскі басейн|Карыбскім басейнам]] і [[Атлантычны акіян | Атлантычным акіянам]]]] [[Файл: Nord-Ostsee-Kanal Brunsbüttel.jpg | thumb | Выгляд зверху [[Кільскі канал|Кільскага канала]] у [[Брунсбютэль]]]] Па прызначэнні вылучаюць каналы: ''энергетычныя (дэрывацыйныя), суднаходныя, ірыгацыйныя (арашальныя), арашальныя, водныя, дрэнажныя, лесаматэрыяльныя, рыбныя, комплексныя.'' === Энергетычныя (вытворныя) каналы === Энергетычныя (дэрывацыйныя) каналы забяспечваюць ваду з рэк, вадасховішчаў, азёр на [[ГЭС | гідраэлектрастанцыі]] або адводзяць ад іх сцёкавыя воды. Энергетычныя каналы характарызуюцца адносна невялікай працягласцю (звычайна не больш за 5-10 км), высокай прапускной здольнасцю і выкарыстаннем пасцельных падкладак. Найбольшы памер (даўжыня 24,5 км, магутнасць 1500 м³/c) мае ўваходны канал у [[ГЭС]] Боарнуа на [[рака Святога Лаўрэнція |рацэ св. Лаўрэнція]] у [[Канада|Канадзе]], найбольшая магутнасць (1860 м³/c) — гэта канал на ГЭС [[Монтэлімар]] ([[Францыя]]). === Суднаходныя каналы === Суднаходныя каналы (штучныя водныя шляхі) падзяляюцца на «адкрытыя» і «шлюзавыя». Першы з іх злучае водныя шляхі з аднолькавым узроўнем вады, другі — вадаёмы з розным узроўнем. Да адкрытых каналаў адносяцца вялікія [[Суэцкі канал]] і [[Карынфскі канал | Карынфскі]], але пераважная большасць такіх збудаванняў з’яўляюцца збудаваннямі другога тыпу: іх [[шлюз]]авыя сістэмы дазваляюць караблям падымацца з ніжніх участкаў канала на больш высокія, і наадварот. Найбольш вядомыя шлюзавыя каналы — [[Панамскі канал]] і [[Кільскі канал]]. Суднаходныя каналы па асноўных функцыях: * Злучальныя каналы паміж суднаходнымі рэкамі і морамі (Суэцкі, пабудаваны ў [[1869]], [[Панамскі канал|Панамскі]] ([[1914]]) каналы, [[Дняпроўска-Бугскі канал]] і інш.); * Абходныя (абходныя) каналы, якія абмінаюць цяжкапраходныя ўчасткі вялікіх адкрытых вадаёмаў, такіх як [[возера]] і [[мора]]] (Анежскі, Ладажскі, прыбярэжныя каналы Мексікі, і інш.), або абыходзяць ўчасткі рэк з парогамі. * Выпрамляльныя каналы — для памяншэння звілістасці ракі і памяншэння даўжыні воднага шляху. * Падыходныя каналы  — суднаходныя падыходы з мора, возера ці ракі да населеных пунктаў, унутраных портаў, прамысловых прадпрыемстваў, сельскагаспадарчых раёнаў (Марскі канал у [[Санкт-Пецярбург]], Манчэстэр-Канал, [[Мікашэвіцкі канал]] і інш.). Абыходныя, выпрамляльныя і падыходныя звычайна будуюцца адкрытымі (без шлюза). Практычна ўсе злучальныя каналы замкнёныя, з-за значнай розніцы ў злучаючых рэках (морах), а таксама ў сувязі з неабходнасцю памяншэння аб’ёму земляных работ пры правядзенні каналаў праз [[водападзел]]. Вада ў шлюзавыя каналы падаецца самацёкам (самацёкавыя каналы) або перапампоўваецца помпавымі станцыямі (машынныя каналы). Суднаходныя каналы характарызуюцца значнай працягласцю (напрыклад, працягласць прыбярэжнага канала ў [[ЗША|Злучаных Штатах Амерыкі]] ад [[Нью-Ёрк]]а і да паўвострава Фларыда каля 1,8 тыс. км, [[Беламорска-Балтыйскі канал]]  — 227 км, [[Дняпроўска-Бугскі канал]] — 196 км, [[Суэцкі канал]] — 171 км, Панамскі канал — 81,6 км) і вялікія габарыты папярочнага перасеку (шырыня па люстэрку Суэцкага канала 120—150 м, глыбіня 12-13 м). Каналы значна палепшылі сувязь паміж акіянамі, і з моманту іх адкрыцця не было неабходнасці аб’язджаць [[кантынент]]ы, каб дабрацца ад Атлантычнага акіяна да Ціхага, або з Міжземнага мора ў [[Індыйскі акіян]]. [[Файл:North Crimean Canal.jpg|thumb|thumb|Участак [[Паўночна-Крымскі канал|Паўночна-Крымскага каналу]], ірыгацыйны канал]] === Ірыгацыйныя (арашальныя) каналы === {{Main|Ірыгацыя}} Ірыгацыйныя каналы нясуць ваду для арашэння з ракі, [[возера]] або [[свідравіна|свідравіны]] і размешчаны такім чынам, каб па ўсёй даўжыні канала падтрымліваўся зададзены ўзровень вады. Ірыгацыйныя каналы звычайна ўтвараюцца сістэмай каналаў: * галоўных; * размеркавальнах; * уласна арашальных (ірыгатары); * вадаскідаў Вада паступае ў арашальныя каналы самацёкам або падаецца [[помпа]]мі. У буйных ірыгацыйных сістэмах працягласць магістральных каналаў часта дасягае некалькіх сотняў кіламетраў (Каракумскі канал, 1-я чарга, да г. Ашхабада — больш за 800 км, [[Паўночна-Крымскі канал]] — больш за 400 км, [[Вялікі Ферганскі канал]] — каля 300 км). Выдатак вады ў асноўнай частцы такіх каналаў складае да 250—500 м³/с. === Абвадняльныя каналы === Абвадняльныя каналы забяспечваюць вадой сельскагаспадарчыя патрэбы (у асноўным [[жывёлагадоўля | жывёлагадоўлю]]) у бязводных і засушлівых раёнах; павялічваюць сцёк мясцовых малых рэк, паляпшаюць іх санітарны стан (напрыклад, у гарадах). Паколькі паводкі на засушлівых землях звычайна ўтвараюць невялікія ([[аазіс]]) арашаныя плошчы, абвадняльныя каналы часта адначасова з’яўляюцца ірыгацыйнымі каналамі (гл., напрыклад, [[канал Іртыш — Караганда]] даўжынёй каля 460 км і прапускная здольнасць якога на асноўнай частцы 75 м³/с). === Каналы водазабеспячэння === {{Main| Водазабеспячэнне}} Водныя каналы выкарыстоўваюцца для падачы вады ад крыніцы водазабеспячэння да месца яе выкарыстання — прамысловая зона, [[горад]], [[вёска | пасёлак]] і інш. Прыклад вялікіх водаканалаў — [[канал Северскі Данец - Данбас ]], пабудаваны ў 1958 г. (рэканструяваны і пашыраны ў 1979 г.) для забеспячэння прамысловасці [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]]. Гэты канал мае даўжыню каля 130 км і расход вады ў асноўнай частцы 25-43 м³/с. Умовы эксплуатацыі і патрабаванні санітарыі часам выклікаюць неабходнасць закрыцця водаканалаў (напрыклад, вадаканал даўжынёй каля 30 км забяспечвае ваду з Учынскага вадасховішча у Маскву). === Дрэнажныя каналы === Дрэнажныя каналы служаць для збору вады ў забалочаных тэрыторыях і адводу яе ў водазабор (рака, возера, мора). Яны складаюцца з адкрытых магістральных каналаў рознага парадку, пракладзеных у самых нізкіх месцах асушанай тэрыторыі, а ў дрэнажах — адкрытых або закрытых калектараў, якія ўпадаюць у магістральны канал і радзей — у водазабор. Сценкі і дно каналаў умацоўваюцца бетоннымі плітамі, дзёрнам і хмызняком, што паляпшае іх эксплуатацыйныя характарыстыкі і павялічвае даўгавечнасць. Прыклад — [[Арэхаўскі канал]]. === Сплаўныя каналы === Сплаўныя каналы выкарыстоўваюцца для сплаву шляхам швартоўкі або сплаву ад нарыхтоўчых пляцовак да ракі або лесапілкі для перавозкі драўніны ў абыход гідратэхнічных збудаванняў. === Рыбныя каналы === Рыбныя каналы пабудаваныя для: * водазабеспячэнне нерасцілішчаў; * для праходу рыбы ў абыход гідратэхнічных збудаванняў: * сувязь з ракой асобных ізаляваных вадаёмаў, у якіх разводзяць рыбу і г. д. і інш. == Вядомыя каналы == * [[Суэцкі канал]] * [[Панамскі канал]] * [[Кільскі канал]] * [[Сярэднегерманскі канал]] * [[Беламорска-Балтыйскі канал]] * [[Волга-Данскі канал]] * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Аўгустоўскі канал]] * [[Каракумскі канал]] * [[Вялікі канал Кітая]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{БелЭн|7}} * ''Дмитрієв А. Ф., Хлапук М. М., Шумінський В. Д. та ін.'' Гідротехнічні споруди: Підручник для вузів. — Рівне: РДТУ, 1999. — 328 с. * {{Citation | first = Roger | last = Calvert | title = Inland Waterways of Europe | url = https://archive.org/details/inlandwaterwayso0000roge | publisher=George Allen and Unwin | year = 1963 | postscript = }} * {{Citation | first = David | last = Edwards-May | title = European Waterways - map and concise directory, 3rd edition | publisher = Euromapping | year = 2008 | postscript = }} * {{Citation | first = Charles | last = Hadfield | title = World Canals: Inland Navigation Past and Present | publisher = David and Charles | year = 1986 | isbn = 0-7153-8555-0 | postscript = }} * {{Citation | first = J | last = Needham | title = Science and Civilisation in China | publisher = C.U.P. Cambridge | year = 1971 | postscript = }} * {{Citation | first = J. C. | last = Rodda | title = The Basis of Civilization - Water Science? | publisher = International Association of Hydrological Sciences | year = 2004 | postscript = }} * ''Карпов И. М.'' Каналы / И. М. Карпов, В. В. Фандеев; под ред. Е. А. Замарина. — М.: Гос. изд-во лит. по стр-ву и архитектуре, 1951. — 87 с.: ил. * ''Садовский Г. Л.'' Судоходные гидротехнические сооружения СССР. — М.: Транспорт, 1970. — 265 с.: ил. * Канал, искусственный водоток // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Морские каналы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Канал // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. == Спасылкі == {{Commons|Category:Canals}} * [http://www.canals.org/ Нацыянальны музей каналаў] у ЗША {{ref-en}} * [http://www.canalmuseum.org.uk/ Лонданскі музей каналаў] {{ref-en}} * [http://www.world-city-photos.org/Amsterdam/photos/Canals_and_Bridges/ Каналы Амстэрдама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080914101104/http://www.world-city-photos.org/Amsterdam/photos/Canals_and_Bridges/ |date=14 верасня 2008 }} {{ref-en}} * [http://www.canaldumidi.com/Canal-des-Deux-Mers.php Canal des Deux Mers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080922170409/http://www.canaldumidi.com/Canal-des-Deux-Mers.php |date=22 верасня 2008 }} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каналы| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] tu24y25tp3pobafgfgryrd5fs9dooeb 0 75320 5200855 4503867 2026-09-16T13:01:12Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200855 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Sandals Sataf.JPG|thumb]] '''Сандалі''' ({{lang-el|σανδάλιον}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.347</ref>, мн. л. σανδάλια) — лёгкі [[абутак]] з падэшвы (часта без [[абцас]]аў), замацоўваецца на назе папружкамі або [[вяроўка]]мі. == Гісторыя == Сандалі — адзін з самых старажытных відаў абутку ў народаў, якія жылі ў цёплым клімаце. Старажытныя сандалі (каля 10 тыс. гадоў назад), добра захаваліся пад пластом вулканічнага попелу, выяўленыя пры раскопках пячоры Форт-Рок у [[Арэгон|штаце Арэгон]]. Таксама сандалі былі распаўсюджаны ў старажытных вавіланян, егіпцян, грэкаў і рымлян. Старажытныя егіпцяне выраблялі гэты абутак з саломы, лыка або [[папірус]]у. Рымляне называлі свае сандалі solea. Сандалі прызначаліся для таго, каб гарачы пясок не прыпякаў ступні ног і чалавек не стамляўся ад спякоты і знямогі. Сапраўдны пераварот сандалі перажылі ў 20-я гады 19-га стагоддзя, калі гэты від абутку зведаў вялікія перайначванні. == Тыпы сандаль == Сандалі адрозніваюцца па тыпах, у асноўным па тыпу падэшвы і абцаса: * сандалі на платформе * сандалі на танкетцы * сандалі на абцасе * [[в’етнамкі]] * [[басаножкі]] {{зноскі}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Абутак]] [[Катэгорыя:Адзенне Старажытнага Рыма]] e5341vgi9hdveh2oct0w266eza6i8sk 0 76006 5200783 4493776 2026-09-16T12:10:31Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Містыка]]; дададзена [[Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200783 wikitext text/x-wiki [[Выява:Four-leaf clover.jpg|thumb|200px|[[чатырохлістая канюшына]] лічыцца сімвалам удачы ў заходняй традыцыі]] [[Выява:Maneki neko.JPG|thumb|250px|У [[Японія|японскіх]] народных павер’ях статуэтка «[[Манэкі-нэко]]» прыцягвае ўдачу]] '''Шанцаванне''' — пазітыўна ўспрымаемая падзея, якая ўзнікла ў выніку выпадковага, непрадказальнага збегу акалічнасцяў ці збегу, які не ўлічваецца. Таксама можа пазначаць пажаданы зыход якой-небудзь падзеі ці дзеяння, асабліва ў сітуацыях, калі ён не (цалкам) залежыць ад дзеянняў або рашэнняў закранутай асобы. Прыкладамі шанцавання могуць быць выйгрыш у латарэю, рулетку ці іншую азартную гульню. Шанцаванне з’яўляецца матывам, які часта выкарыстоўваецца ў [[Мастацтва|мастацтве]]. == Сімвалы шанцавання == Паколькі падзеі, якія можна ахарактарызаваць як шанцаванне, для большасці людзей з’яўляюцца жаданымі і чаканымі, існуе мноства розных знакаў, якія яе ўвасабляюць. Сімваламі шанцавання лічацца чатырохлістая [[канюшына]], [[падкова]], [[камінар]] або [[божая кароўка]]. У многіх краінах сімвалам шанцавання таксама з’яўляецца [[свіння]], што выяўляецца, у прыватнасці, у найбольш папулярным выглядзе для капілак — выглядзе свінні. == Літаратура == * Фоли Дж., ''Энциклопедия знаков и символов'' ([[1997]]) М. * Фоли Дж., ''Тайна черной и белой магии'' ([[1998]]) Минск [[Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія]] 6ol2g9sbfgzm5mf4hiilm05q6ne47ii 5200788 5200783 2026-09-16T12:11:45Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200788 wikitext text/x-wiki [[Файл:Four-leaf clover.jpg|thumb|250px|[[чатырохлістая канюшына]] лічыцца сімвалам удачы ў заходняй традыцыі]] [[Файл:Maneki neko.JPG|thumb|250px|У [[Японія|японскіх]] народных павер’ях статуэтка «[[Манэкі-нэко]]» прыцягвае ўдачу]] '''Шанцаванне''' — пазітыўна ўспрымаемая падзея, якая ўзнікла ў выніку выпадковага, непрадказальнага збегу акалічнасцяў ці збегу, які не ўлічваецца. Таксама можа пазначаць пажаданы зыход якой-небудзь падзеі ці дзеяння, асабліва ў сітуацыях, калі ён не (цалкам) залежыць ад дзеянняў або рашэнняў закранутай асобы. Прыкладамі шанцавання могуць быць выйгрыш у латарэю, рулетку ці іншую азартную гульню. Шанцаванне з’яўляецца матывам, які часта выкарыстоўваецца ў [[Мастацтва|мастацтве]]. == Сімвалы шанцавання == Паколькі падзеі, якія можна ахарактарызаваць як шанцаванне, для большасці людзей з’яўляюцца жаданымі і чаканымі, існуе мноства розных знакаў, якія яе ўвасабляюць. Сімваламі шанцавання лічацца чатырохлістая [[канюшына]], [[падкова]], [[камінар]] або [[божая кароўка]]. У многіх краінах сімвалам шанцавання таксама з’яўляецца [[свіння]], што выяўляецца, у прыватнасці, у найбольш папулярным выглядзе для капілак — выглядзе свінні. == Літаратура == * Фоли Дж., ''Энциклопедия знаков и символов'' ([[1997]]) М. * Фоли Дж., ''Тайна черной и белой магии'' ([[1998]]) Минск {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філасофская тэрміналогія]] pabp5cyxnzmbe6fbuir4pflkzdfrqwg 0 76158 5200983 4635335 2026-09-16T17:49:28Z Ciepiersia 162280 /* Літаратура */ афармленне 5200983 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Сычуань |Арыгінальная назва = 四川, Sìchuān |Герб = |Сцяг = |Краіна = |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = 655,6 млрд [[Юань|юаней]] |Год ВУП = 2004 |Месца па ВУП = 9 |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = 3 |Шчыльнасць = 180 |Месца па шчыльнасці = 22 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 485 000 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = 川 ці 蜀 (Chuān ці Shǔ) |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.sichuan.gov.cn/ |Заўвагі = }} '''Сычуа́нь'''{{sfn|БелЭн|2002}} — правінцыя на паўднёвым захадзе [[Кітай|Кітая]], у басейне верхняга цячэння ракі [[Янцзы]]. Плошча 570 тыс. км². Насельніцтва каля 82 млн чал. (2009). Адміністрацыйны цэнтр — г\орад [[Чэнду]]. Усходняя частка — узгорыстая [[Сычуаньская катлавіна]] (Чырвоны басейн), акаймавана гарамі. Рэкі (Янцзы і яе прытокі) мнагаводныя, багатыя гідраэнергіяй. Асноўны [[Земляробства|земляробчы]] раён — Сычуаньская катлавіна. Галоўная збожжавая культура — [[рыс]]. Вырошчваюць [[Кукуруза|кукурузу]], [[Пшаніца|пшаніцу]], [[ячмень]], бабовыя, [[батат]], [[рапс]], [[цукровы трыснёг]], чай, [[бавоўнік]], [[тунг]], [[цытрусавыя]]. Шаўкаводства. Гадуюць на захадзе [[як]]аў, авечак, коз, на ўсходзе буйвалаў, свіней. Здабыча [[Нафта|нафты]], [[Галіт|каменнай солі]], [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]], [[Жалезная руда|жалезнай руды]], [[азбест]]у і інш. Прамысловасць: [[машынабудаванне]], хімічная, баваўняная, [[Харчовая прамысловасць|харчовая]]; [[Чорная металургія|чорная]] і [[Каляровая металургія|каляровая]] металургія. Асноўныя прамысловыя цэнтры: [[Чунцын]], [[Чэнду]], Цзыгун. Транспарт чыгуначны і рачны. == Вядомыя асобы == * [[Дэн Сяапін]] * [[Лі Цын’юнь]] == Гл. таксама == * [[Статуя Буды ў Лэшане]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сычуа́нь||325}} * {{ВСЭ3|Сычуа́нь|том=25|старонкі=143—144|аўтар=Черножуков К. Н., Ильшкевич В. П.}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сычуа́нь|461}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Сычуа́нь|404}} * {{крыніцы/ЭГС|Сычуа́нь|649}} {{навігацыя}} {{Правінцыі КНР}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сычуань| ]] el7oz0t1n7a2c76kuhronivlg1c63lw 0 77838 5200949 5165353 2026-09-16T16:34:05Z Summershell67 159583 /* */ 5200949 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя |саманазва = Noxçiyn Respublika Içkeri <br/> Нохчийн Республика Ичкери |статус = Часткова-прызнаная дзяржава <br/> [[Урад у выгнанні]] (з [[2000]]) |гімн = «Marşo ya Joƶalla!» |сцяг = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg |апісанне_сцяга = |герб = Coat of arms of the Chechen Republic of Ichkeria.svg |апісанне_герба = |карта = Chechnya (orthographic projection).png |апісанне = |p1 = Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 =Flag_of_Chechen-Ingush_ASSR_(1957-1978).svg |утворана = 1991 |ліквідавана = 2000 |s1 = Чачня |flag_s1 = Flag of the Chechen Republic (before 2004).svg |s2 = Каўказскі Эмірат |flag_s2 = Flag of Caucasian Emirate.svg |дэвіз = «Joƶalla ya mars̈o» <br/> («Смерць або воля») |у_складзе = |сталіца = [[Грозны]] (у 1996—1999 — Джахар, ад імя першага прэзідэнта ЧРІ) |гарады = |мова = [[Чачэнская мова|Чачэнская]], [[руская мова|руская]] |валюта = [[Расійскі рубель]] <br/> [[Нахар]] (планаваўся ў 1994) |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] (1991—1996) <br/> [[Ісламская рэспубліка|Ісламская]] [[прэзідэнцкая рэспубліка]] (1996—2000) |тытул_кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Ічкерыі|Прэзідэнт]] |кіраўнік1 = [[Джахар Дудаеў]] |год_кіраўніка1 = 1991—1996 |кіраўнік2 = [[Зелімхан Яндарбіеў]] |год_кіраўніка2 = 1996—1997 |кіраўнік3 = [[Аслан Масхадаў]] |год_кіраўніка3 = 1997—2005 |кіраўнік4 = [[Абдул-Халім Садулаеў]] |год_кіраўніка4 = 2005—2006 |кіраўнік5 = [[Доку Умараў]] |год_кіраўніка5 = 2006—2007 |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = [[Іслам]] ([[сунізм]]) (1996—2000) |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |сёння = {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] |заўв = }} '''Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя''' (''Noxçiyn Respublika Içkeri'', ''Нохчийн Республика Ичкери'') — самаабвешчаная дзяржава, якая існавала на частцы тэрыторыі былой [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскай АССР]]. Абвяшчэнне незалежнасці Ічкерыі стала пачаткам ваеннага канфлікту на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]]. == Гісторыя == Пасля скасавання СССР Ічкерыя абвясціла незалежнасць, яе першым прэзідэнтам стаў [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахар Дудаеў]]. Улады Расійскай Федэрацыі не прызналі незалежнасць Ічкерыі і лічылі гэтую тэрыторыю [[Чачня|Чачэнскай рэспублікай]] у складзе РФ. Супрацьстаянне вылілася ў зацяжны ваенны канфлікт. [[Першая чачэнская вайна|Баявыя дзеянні 1994—1996 гадоў]] былі няўдалымі для Расіі, у выніку расійскія войскі былі выведзены, а пытанне пра статус рэспублікі было адкладзена да 2001 года. Такім чынам юрыдычна паўстанцы прызнаны не былі, але фактычна ўлада ў Чачні заставалася ў іх. У 1997 годзе прэзідэнт Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] і прэзідэнт Ічкерыі [[Аслан Аліевіч Масхадаў|Аслан Масхадаў]] падпісалі «Дагавор пра мір і прынцыпы ўзаемаадносін паміж Расійскай Федэрацыяй і Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя». Некаторыя эксперты лічылі гэты дакумент фактычным, але не юрыдычным прызнаннем самаабвешчанай рэспублікі. У 1999 годзе Расіяй зрабіла другую спробу ўзяць тэрыторыю пад свой кантроль — пачалася [[другая чачэнская вайна]] і да вясны 2000 года Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя была ліквідавана<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/49544467-chto-takoe-ichkeriya-gde-ona-nahoditsya-i-kak-svyazana-s-chechney/ Што такое Ічкерыя, дзе яна знаходзіцца і як звязаная з Чачнёй]</ref>. == Прызнанне Ічкерыі == Была прызнаная [[Грузія|грузінскім]] урадам у выгнанні на чале з [[Звіяд Гамсахурдыя|Звіядам Гамсахурдыя]] і рухам [[Талібан]], што кантраляваў [[Афганістан]]. 18 кастрычніка 2022 года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прызнала незалежнасць Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя і назвала яе тэрыторыяй «часова акупаванай Расіяй» у выніку ўзброенай агрэсіі, учыненай з парушэннем Статута ААН<ref>{{Cite web |url=https://theins.info/news/256142 |title=Украіна прызнала Чачэнскую Рэспубліку Ічкерыя «часова акупаванай Расіяй» |access-date=5 лістапада 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231105184814/https://theins.info/news/256142 |archivedate=5 лістапада 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Прэзідэнты == * [[Джахар Дудаеў]] (27 кастрычніка 1991 — 21 красавіка 1996) * [[Зэлімхан Яндарбіеў]] (выканаўца абавязкаў, 22 красавіка 1996 — 27 студзеня 1997) * [[Аслан Масхадаў]] (27 студзеня 1997 — 8 сакавіка 2005, з 2000 года ў выгнанні) * [[Абдул-Халім Садулаеў]] (у выгнанні, 8 сакавіка 2005 — 17 чэрвеня 2006) * [[Доку Умараў]] (у выгнанні, 17 чэрвеня 2006 — кастрычнік 2007) {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Чачні]] [[Катэгорыя:Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя| ]] [[Катэгорыя:Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы]] n43b8i3o50sb173s057uf3ecrohhlmx 4 90386 5200930 5200138 2026-09-16T14:20:50Z JerzyKundrat 174 5200930 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] bcejvdhppq5nwfxhxmrmdj0igm0h0m8 5200932 5200930 2026-09-16T14:27:10Z JerzyKundrat 174 5200932 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] tu28rip1rf70yywy4p62s3m533qz0zw 5200982 5200932 2026-09-16T17:47:56Z DBatura 73587 5200982 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Анаксімандр]] меркаваў, што ўсе рэчы і сусвет узніклі шляхам вылучэння з '''[[апейрон]]у''' процілегласцяў і іх барацьбы. * У прыродзе '''[[аксід алюмінію]]''' існуе як мінерал [[карунд]], а таксама як [[рубін]] і [[сапфір]]. * Працяглая '''[[дэнудацыя]]''' можа ператварыць горныя краіны ў '''[[пенеплен]]ы'''. * Згодна [[Беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] [[Бай (міфалогія)|Баю]] служылі '''[[Стаўры і Гаўры|два сабакі]]'''. * У [[Мастацкая коўка|мастацкай коўцы]] '''[[тарсіраванне]]''' з’яўляецца адной з асноўных дэкаратыўных аперацый. * Адзін з захаваных подпісаў савецкіх салдат на будынку [[Рэйхстаг]]а зроблены '''[[Барыс Віктаравіч Сапуноў|гісторыкам-мастацтвазнаўцам]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] aq4p1k30daxf286q93zl3ctgjxbfdxa 0 108685 5201342 4967111 2026-09-17T10:36:04Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5201342 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Хіва́'''{{sfn|БелЭн|2003}} ({{lang-uz|Xiva}}, {{lang-fa|خیوه}} — ''Xiveh'') — [[горад]] ва [[Узбекістан]]е, у Харэзмскім вілаеце. Размешчаны ў [[Харэзмскі аазіс|Харэзмскім аазісе]], на канале Палван. Паводле [[Археалогія|археалагічных]] звестак заснаваны на рубяжы нашай эры. З XVI стагоддзя да 1920 года сталіца [[Хівінскае ханства|Хівінскага ханства]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * [[Мінарэт Кальта-Мінар]] [[Файл:Khiva Узбекистан panorama.JPG|center|thumb|640px|Панарама Хівы]] == Вядомыя асобы == * [[Аваз Атар-аглы]] — узбекскі паэт * [[Камуна Ісмаілава]] — узбекская спявачка == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Хива́|527}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Хива́|448}} * {{крыніцы/ЭГС|Хива́|732}} * {{крыніцы/БСГН|Хива́|705}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|543}} {{commons|Category:Khiva}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Свяшчэнныя гарады]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ва Узбекістане]] [[Катэгорыя:Храмы і маўзалеі ісламу]] [[Катэгорыя:Гарады Узбекістана]] [[Катэгорыя:Гісторыя Узбекістана]] [[Катэгорыя:Харэзм]] [[Катэгорыя:Харэзмскі вілает]] o8733kuurerpb1rbmj9uqmpouyit7jj 0 115205 5201001 4710877 2026-09-16T20:03:45Z Антон 740 76022 5201001 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Scardinius erythrophthalmus у Будапешцкім Акеанарыуме.jpg | regnum = Жывёлы | parent = Scardinius | rang = Від | latin = Scardinius erythrophthalmus | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | iucnstatus = LC | iucn = 19946 | wikispecies = Scardinius erythrophthalmus | commons = Category:Scardinius erythrophthalmus | itis = 163613 | ncbi = 58319 }} '''Краснапёрка''', '''чырванапёрка''' (''Scardinius erythrophthalmus'') — [[Біялагічны від|від]] прэснаводных [[Рыбы|рыб]] сямейства [[карпавыя]]. Народныя назвы: краснавочка, чарноха, чэрмнуха, чарналюга і іншае<ref name=pr>'''Краснапёрка''', таксама ''народныя назвы'' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах, Т. 8. Мн., 1999. С. 458.</ref><ref name="ryby" />. == Апісанне == Цела (даўжыня да 20—35 см, маса да 300—1000 г) даволі высокае, галава невялікая, рот касы, павернуты ўверх. Афарбоўка цела звычайна даволі яркая: спінка цёмна-карычневая або цёмна-зялёная, бакі жаўтавата-залацістыя з інтэнсіўна афарбаванай аблямоўкай па краях лускі. Вочы аранжавыя, з ярка-чырвонай плямай у верхняй частцы. Брушка за брушнымі плаўнікамі пляскатае, мае выразны кіль, укрыты луской. Спінны і грудныя плаўнікі ля асновы цёмныя, астатнія — ярка-чырвоныя (адсюль назва). Дарослыя рыбы афарбаваныя ярчэй за маладых. == Пашырэнне == Шырока распаўсюджаны ў вадаёмах [[Еўропа|Еўропы]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Жыве ў [[Рака|рэках]], [[Возера|азёрах]], вадасховішчах. Трымаецца ў прыбярэжнай зоне азёр, залівах рэк і іншых месцах багатай воднай [[Расліннасць|расліннасцю]] з павольным цячэннем. У большай колькасці сустракаецца ў паўднёвых рэгіёнах, у [[вадасховішча]]х, у вадаёмах-ахаладжальніках электрастанцый. Ва ўсіх вадаёмах краснапёрка пазбягае адкрытых месцаў і хуткага цячэння<ref name="ryby">{{кніга|загаловак=Рыбы: Попул. энцикл. справочник|адказны=Белорус. Сов. Энцикл., Ин-т зоологии АН БССР; Под ред. П. И. Жукова|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=109—112|старонак=311|isbn=5-85700-016-5|тыраж=100&nbsp;000}}</ref>. Зімуе ў ямах. == Асаблівасці біялогіі == Вядзе аселы спосаб жыцця. Актыўная толькі ўдзень. Корміцца воднымі раслінамі і беспазваночнымі жывёламі, ікрою малюскаў, лічынкамі насякомых, моладзь — зоапланктонам. Пастаянна трымаецца ў густых зарасніках травы, багавіння, пазбягае адкрытай вады і цячэння. У цёплыя сонечныя дні падымаецца да паверхні або выходзіць у ціхія завадзі, затоны. Да канца восені збіраюцца ў чароды і залягаюць на глыбіні на ўсю зіму. Расце павольна. Полавая спеласць настае на 3—4-м годзе пры даўжыні каля 10 см. Нераст парцыённы (красавік—чэрвень) пры тэмпературы вады 15—18°С, найчасцей на застойных і заглееных мясцінах. Плоднасць больш як 200 тыс. ікрынак. == Промысел == Прамысловае значэнне невялікае. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Краснапёрка|Гладкі Г. В.|67}} * Краснапёрка // {{крыніцы/ТСБМ|2|725}} * {{Крыніцы/Жывёльны свет|Краснапёрка|71, 75}} * {{кніга|загаловак=Рыбы: Попул. энцикл. справочник|адказны=Белорус. Сов. Энцикл., Ин-т зоологии АН БССР; Под ред. П. И. Жукова|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1989|старонкі=109—112|старонак=311|isbn=5-85700-016-5|тыраж=100&nbsp;000}} * {{ВСЭ3|Краснопёрка|том=13|старонкі=340}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карпавыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] 5v5k3ak10ftdwbjpctlum9cuauv91mh 0 115824 5200917 5066398 2026-09-16T13:53:20Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя асобы */ 5200917 wikitext text/x-wiki '''Антановіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч]] — беларускі мовазнавец. * [[Васіль Васілевіч Антановіч]] (нар. 1950) — беларускі скульптар. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * {{NL|Іван Антановіч}} * [[Іосіф Аркадзьевіч Антановіч]] — дзяржаўны дзеяч БССР. * [[Максім Аляксеевіч Антановіч]] — расійскі філосаф. * [[Ніна Арсеньеўна Антановіч]] (нар. 1966) — беларускі палітолаг, спецыяліст у галіне тэорыі і філасофіі палітыкі, гісторыі і метадалогіі палітычнай навукі. * [[Сяргей Антановіч]] (нар. 1986) — беларускі валейбаліст. * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч]] (1834—1908) — украінскі гісторык, археолаг, этнограф, археограф; адзін з заснавальнікаў украінскай нацыянальнай гістарыяграфіі. * [[Уладзімір Маісеевіч Антановіч]] (1910—1971) — адзін з кіраўнікоў савецкага партызанскага руху ў Пінскай вобласці. == Гл.таксама == * [[Антаневіч]] {{спіс цёзак2|беларускія}} krwef9gri0500cwkf18lmr56e16db2y 0 117615 5201057 4558997 2026-09-17T00:34:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201057 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Знешнія палінезійцы <br /> | image = [[Выява:Women of Rennell Island (Polynesia).jpg|300px|Жанчыны мунгаба, 1911 г.]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = | popplace = [[Меланезія]], [[Мікранезія]] | langs = знешнія палінезійскія | rels = [[політэізм]], [[культ продкаў]] | related = [[самоанцы]], [[Такелау (народ)|такелау]], [[Тувалу (народ)|тувалу]], [[увеа]] }} '''Знешнія палінезійцы''' — група малых [[палінезійцы|палінезійскіх]] этнасаў, якія насяляюць шэраг астравоў [[Мікранезія|Мікранезіі]] і [[Меланезія|Меланезіі]]. ==Паходжанне== У мінулым высоўвалася дзве асноўныя версіі паходжання знешніх палінезійцаў. Першая прапаноўвала ідэю таго, што яны - прамыя нашчадкі протапалінезійцаў, якія рухаліся ў [[Акіянія|Акіянію]] з [[Вялікія Зондскія астравы|Зондскага архіпелага]]. На карысць гэтай версіі было знаходжанне керамікі тыпу [[Лапіта]] ў [[Меланезія|Меланезіі]]. Другая версія зыходзіла з таго, што знешнія палінезійцы - нашчадкі больш позніх перасяленцаў з [[Палінезія|Палінезіі]], якія патрапілі на захад да прыходу еўрапейцаў. Першапачаткова гэтая версія падцвярджалася [[Мовазнаўства|лінгвістычнымі]] дадзенымі. Было выяўлена, што ўсе знешнія палінезійцы размаўляюць на мовах, блізкіх да [[самоанская мова|самоанскай]]. Генетычныя даследаванні, якія праводзіліся ў кан. XX - пач. XXI ст. у Акіяніі паказалі, што знешнія палінезійцы амаль не звязаны з [[меланезійцы|меланезійскім]] і [[мікранезійцы|мікранезійскім]] насельніцтвам. Такім чынам другая версія атрымала большую прыхільнасць з боку навукоўцаў. ==Рассяленне== У [[Мікранезія|Мікранезіі]] налічваецца ўсяго 2 малыя групы знешніх палінезійцаў: *Капінга ([[атол Капінгамарангі]]) *Нукуора ([[атол Нукуора]]) Па мове і культуры яны вельмі блізкія да [[Такелау (народ)|такелау]]. Агульная колькасць знешніх палінезійцаў у Мікранезіі - 872 чал. (2007 г.). У [[Меланезія|Меланезіі]] жывуць на тэрыторыі наступных дзяржаў: ::[[Папуа — Новая Гвінея]] *нугурыа ([[астравы Нугурыа]]) *нукуману ([[астравы Нукуману]]) *такуу або таўу ([[Такуу|атол Такуу]]) Фактычна, прадстаўнікі гэтых груп размаўляюць на трох дыялектах адной мовы. ::[[Саламонавы Астравы]] *анута ([[Анута|востраў Анута]]) *тыкопія ([[Тыкопія|востраў Тыкопія]]) *луангіўа ([[атол Антонг-Джава]], [[востраў Рэнел]]) *сікаіяна ([[астравы Сікаіяна]]) *мунгаба ([[востраў Рэнел]]) *мунгікі ([[востраў Белона]]) *таўмака ([[астравы Даф]]) *пілені або ваеакау ([[астравы Даф]], [[астравы Рыф]]) Луангіўа блізкія па мове і культуры да паленізійцаў Папуа — Новай Гвінеі. Таўмака, пілені, анута, тыкопія — да [[увеа|ўвеа]]. Аднак анута найбольш адрозніваюцца ад суседзяў-[[меланезійцы|меланезійцаў]], у той час як тыкопія мелі з імі гістарычна шчыльныя сувязі, бралі сумесныя [[шлюб]]ы, запазычвалі многія элементы культуры і г. д. Астатнія блізкія па мове да [[самоанцы|самоанцаў]] і [[Тувалу (народ)|тувалу]]. ::[[Вануату]] *Філа (востраў Філа каля [[востраў Эфатэ|вострава Эфатэ]]) *Меле ([[востраў Меле]]) *Эмаэ ([[востраў Эмаэ]]) *Аніва ([[Аніва (востраў)|аднайменны востраў]]) *Заходнія футуна ([[Футуна (востраў, Вануату)|востраў Футуна]]) Меле і філа карыстаюцца адной мовай, але меле таксама ўжываюць мясцовую меланезійскую гаворку. Акрамя таго на [[Увеа (востраў, Новая Каледонія)|востраве Увеа]] ў [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]] жывуць [[Увеа#Заходнія ўвеа|заходнія ўвеа]], нашчадкі перасяленцаў з астравоў [[Астравы Уоліс|Уоліс]] і [[астравы Самоа|Самоа]]. ==Мовы== Мовы знешніх палінезійцаў уваходзяць у склад самаічна-знешняй (цэнтральнай) групы палінезійскіх моў. ==Літаратура== *[http://assets.cambridge.org/97805217/83095/frontmatter/9780521783095_frontmatter.pdf Patrick Vinton Kirch and Roger C. Green, Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004032010/https://assets.cambridge.org/97805217/83095/frontmatter/9780521783095_frontmatter.pdf |date=4 кастрычніка 2022 }} *[https://www.researchgate.net/publication/282750330_Climate_change_on_three_Polynesian_outliers_in_the_Solomon_Islands_Impacts_vulnerability_and_adaptation Climate change on three Polynesian outliers in the Solomon Islands: Impacts, vulnerability and adaptation] *[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000150/index.shtml Те Ранги Хироа (П. Бак), Мореплаватели солнечного восхода. - М.: Географиз, 1959] == Спасылкі == *[http://coombs.anu.edu.au/Biblio/biblio_polynesian_outlier.html Бібліяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080727022628/http://coombs.anu.edu.au/Biblio/biblio_polynesian_outlier.html |date=27 ліпеня 2008 }} [[Катэгорыя:Палінезійскія народы]] t4akeie7j5vb5ok712zatk9z5tt456o 100 121975 5200948 5200081 2026-09-16T16:32:40Z NirvanaBot 40832 +20 новых 5200948 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|2026-09-16T15:30:33Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Пенк|2026-09-16T13:18:59Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Генрых Аншуц|2026-09-16T13:18:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверыя Далеўская|2026-09-16T11:21:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вальтэр фон Плетэнберг|2026-09-16T10:58:27Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Канстанцін Далеўскі|2026-09-16T09:19:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Далеўскі|2026-09-16T08:46:24Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Паўлавіч Абламейка|2026-09-16T08:09:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фларыян Даноўскі|2026-09-16T07:56:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Крыстафер Паніка|2026-09-16T07:17:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Юльянавіч Апель|2026-09-16T06:26:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыгор Егіязаран|2026-09-16T05:35:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харві Кейтэль|2026-09-15T21:04:55Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Цэзары Плятэр|2026-09-15T20:58:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Леан Плятэр|2026-09-15T17:43:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Міхал Плятэр-Зыберк|2026-09-15T15:41:19Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qehr26uq25114se7lhtd6ghxsism4z9 0 123374 5200921 5127823 2026-09-16T14:00:01Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5200921 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сіроціна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 22|lat_sec = 28 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 37|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Сіроцінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 154 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 269 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243038718 }} '''Сіро́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sirocina}}, {{lang-ru|Сиротино}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Сіроцінскі сельсавет|Сіроцінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 8 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка і чыгуначнай станцыі [[Шуміліна]], каля ракі [[Чарніца (прыток Будавесці)|Чарніца]], на скрыжаванні аўтамабільных дарог {{таблічка-by|Р|114}}, {{таблічка-by|Н|2302}}, {{таблічка-by|Н|3951}}. == Гісторыя == Упершыню Сіроціна згадваецца ў [[17 стагоддзе|XVII ст.]] У [[1669]] пры тутэйшым манастыры базыльянаў з фундацыі [[Грабніцкія|Грабніцкіх]] пабудавалі царкву Нараджэння Божай Маці. Мястэчка ўваходзіла ў склад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Сіроціна валодаў Урбан Антоній Грабніцкі, на просьбу якога [[12 студзеня]] [[1767]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] надаў мястэчку [[Магдэбургскае права]] і герб з выявай Міхаіла Арханёла. У наш час гэты даўні герб атрымала г.п. [[Шуміліна]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Сіроціна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Полацкім павеце [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Станам на [[1836]] г. у мястэчку дзейнічала 5 яўрэйскіх вучылішч<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 279.</ref>. [[1 студзеня]] [[1919]] згодна з пастановай I з'езда КП(б) Беларусі Сіроціна ўвайшло ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] Сіроціна вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе яно зрабілася цэнтрам сельсавета. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1838]] — 404 чал. (207 муж. і 197 жан.), з іх шляхты 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 4 жан., мяшчан-хрысціян 8 муж. і 11 жан., мяшчан-іудзеяў 181 муж. і 163 жан., сялян памешчыцкіх 14 муж. і 19 жан., аднадворцаў 1 муж.<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 416.</ref> * [[2001]] — 720 чал., 324 двары<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref>. === Страчаная спадчына === * Манастыр базыльянаў (XVII ст.) * Царква Нараджэння Божай Маці (1907) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ківа Бязносік]] — беларускі мовазнавец, педагог * [[Тамара Ігнатаўна Гаўрылава-Хмызнякова]] (1944—1991) — мастак [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|5к|||90}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіроціна||414}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=22|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сіроцінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сіроцінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] jhe02ig13o3qgndo7mnnskzls9fb45u 5200928 5200921 2026-09-16T14:18:04Z M.L.Bot 261 /* Насельніцтва */ 5200928 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сіроціна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 22|lat_sec = 28 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 37|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Сіроцінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 154 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 269 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243038718 }} '''Сіро́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sirocina}}, {{lang-ru|Сиротино}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Сіроцінскі сельсавет|Сіроцінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 8 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка і чыгуначнай станцыі [[Шуміліна]], каля ракі [[Чарніца (прыток Будавесці)|Чарніца]], на скрыжаванні аўтамабільных дарог {{таблічка-by|Р|114}}, {{таблічка-by|Н|2302}}, {{таблічка-by|Н|3951}}. == Гісторыя == Упершыню Сіроціна згадваецца ў [[17 стагоддзе|XVII ст.]] У [[1669]] пры тутэйшым манастыры базыльянаў з фундацыі [[Грабніцкія|Грабніцкіх]] пабудавалі царкву Нараджэння Божай Маці. Мястэчка ўваходзіла ў склад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Сіроціна валодаў Урбан Антоній Грабніцкі, на просьбу якога [[12 студзеня]] [[1767]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] надаў мястэчку [[Магдэбургскае права]] і герб з выявай Міхаіла Арханёла. У наш час гэты даўні герб атрымала г.п. [[Шуміліна]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Сіроціна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Полацкім павеце [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Станам на [[1836]] г. у мястэчку дзейнічала 5 яўрэйскіх вучылішч<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 279.</ref>. [[1 студзеня]] [[1919]] згодна з пастановай I з'езда КП(б) Беларусі Сіроціна ўвайшло ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] Сіроціна вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе яно зрабілася цэнтрам сельсавета. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1838]] — 404 чал. (207 муж. і 197 жан.), з іх шляхты 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 4 жан., мяшчан-хрысціян 8 муж. і 11 жан., мяшчан-іудзеяў 181 муж. і 163 жан., сялян памешчыцкіх 14 муж. і 19 жан., аднадворцаў 1 муж.<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 416.</ref> * [[2001]] — 720 чал., 324 двары<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref>. === Страчаная спадчына === * Манастыр базыльянаў (XVII ст.) * Царква Нараджэння Божай Маці (1907) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Ківа Бязносік]] (1897-1941) — беларускі мовазнавец, педагог * [[Тамара Ігнатаўна Гаўрылава-Хмызнякова]] (1944—1991) — мастачка [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|5к|||90}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіроціна||414}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=22|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сіроцінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сіроцінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] 6gw34g51iccc33p7sfe6x4y2njlolsj 5200929 5200928 2026-09-16T14:18:21Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5200929 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сіроціна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 22|lat_sec = 28 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 37|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Сіроцінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 154 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 269 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243038718 }} '''Сіро́ціна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sirocina}}, {{lang-ru|Сиротино}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Сіроцінскі сельсавет|Сіроцінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 8 км у напрамку на поўнач ад гарадскога пасёлка і чыгуначнай станцыі [[Шуміліна]], каля ракі [[Чарніца (прыток Будавесці)|Чарніца]], на скрыжаванні аўтамабільных дарог {{таблічка-by|Р|114}}, {{таблічка-by|Н|2302}}, {{таблічка-by|Н|3951}}. == Гісторыя == Упершыню Сіроціна згадваецца ў [[17 стагоддзе|XVII ст.]] У [[1669]] пры тутэйшым манастыры базыльянаў з фундацыі [[Грабніцкія|Грабніцкіх]] пабудавалі царкву Нараджэння Божай Маці. Мястэчка ўваходзіла ў склад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Сіроціна валодаў Урбан Антоній Грабніцкі, на просьбу якога [[12 студзеня]] [[1767]] [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] надаў мястэчку [[Магдэбургскае права]] і герб з выявай Міхаіла Арханёла. У наш час гэты даўні герб атрымала г.п. [[Шуміліна]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Сіроціна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Полацкім павеце [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Станам на [[1836]] г. у мястэчку дзейнічала 5 яўрэйскіх вучылішч<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 279.</ref>. [[1 студзеня]] [[1919]] згодна з пастановай I з'езда КП(б) Беларусі Сіроціна ўвайшло ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], аднак [[16 студзеня]] Масква адабрала мястэчка разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад [[РСФСР]]. У [[1924]] Сіроціна вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе яно зрабілася цэнтрам сельсавета. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1838]] — 404 чал. (207 муж. і 197 жан.), з іх шляхты 1 муж., духоўнага саслоўя праваслаўнага 2 муж. і 4 жан., мяшчан-хрысціян 8 муж. і 11 жан., мяшчан-іудзеяў 181 муж. і 163 жан., сялян памешчыцкіх 14 муж. і 19 жан., аднадворцаў 1 муж.<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 416.</ref> * [[2001]] — 720 чал., 324 двары<ref name="bel">{{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref>. === Страчаная спадчына === * Манастыр базыльянаў (XVII ст.) * Царква Нараджэння Божай Маці (1907) == Вядомыя асобы == * [[Ківа Бязносік]] (1897-1941) — беларускі мовазнавец, педагог * [[Тамара Ігнатаўна Гаўрылава-Хмызнякова]] (1944—1991) — мастачка [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref>{{крыніцы/БелЭн|5к|||90}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сіроціна||414}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=22|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сіроцінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Сіроцінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] hqzv361v6sryefefdkestt7bkvcsb74 0 124063 5201226 4915504 2026-09-17T07:23:50Z Autumndancer 168015 5201226 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мендзі}} {{футбаліст | імя = Паскаль Мендзі | поўнае імя = | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{SEN}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2001—2002| {{Сцяг Сенегала|20px}} [[ФК Жанна д’Арк Дакар|Жанна д’Арк (Дакар)]]| |2003—2006| {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Дынама Масква|Дынама (Масква)]]|50 (1) |2007—2008| {{Сцяг Літвы|20px}} [[ФК Каўнас|Каўнас]]|39 (3) |2009| {{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Нуазі-ле-Сек|Нуазі-ле-Сек]]|12 (1) |2009—2010| {{Сцяг Францыі|20px}} [[ФК Альфарвіль|Альфарвіль]]|1 (0) |2010—2011| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Партызан Мінск|Партызан (Мінск)]]|20 (1) |2011| {{Арэнда}} {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама (Брэст)]]|31 (1) |2012—2013| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ (Жодзіна)]]|41 (0) |2014| {{Сцяг Сенегала|20px}} [[ФК Мбур Петыт Кот|Мбур Петыт Кот]]|}} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2006—2008|{{Сцяг Сенегала|20px}} [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегал]]|10 (0)}} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 18 мая 2019 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = канец 2012 }} '''Паскаль Мендзі''' ({{lang-fr|Pascal Mendy}}; нар. {{ДН|11|1|1979}}, {{МН|Дакар||}}, [[Сенегал]]) — сенегальскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. Ігрок [[Зборная Сенегала па футболе|нацыянальнай зборнай Сенегала]] (2006—2008). == Кар’ера == === Клубная === Пачаў кар’еру на радзіме, гуляў за тагачаснага чэмпіёна клуб [[ФК Жанна д’Арк Дакар|«Жанна д’Арк»]]. У 2003 годзе перайшоў у маскоўскае [[ФК Дынама Масква|«Дынама»]], пасля гуляў у [[Літва|Літве]] за [[ФК Каўнас|«Каўнас»]]. У 2009—2010 гадах гуляў за французскія клубы ніжэйшых дывізіёнаў, а ў маі 2010 года трапіў у мінскі [[ФК Партызан Мінск|«Партызан»]], які не здолеў выратаваць ад вылету ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|першую лігу]]. Сезон 2011 правёў у арэндзе ў брэсцкім [[ФК Дынама Брэст|«Дынама»]]. У сакавіку 2012 года падпісаў кантракт з [[ФК Тарпеда Жодзіна|«Тарпеда-БелАЗ»]]. У сезоне 2012 быў трывалым іграком асновы, а ў наступным сезоне стаў рэдка з’яўляцца на полі. У выніку ў студзені 2014 года пакінуў жодзінскі клуб<ref>[http://www.football.by/news/53543.html Паскаль Менди покинул «Торпедо-БелАЗ»]</ref>. З восені 2014 года вярнуўся на радзіму і стаў выступаць за клуб «Мбур Петыт Кот», у складзе якога і завяршыў кар’еру. === Міжнародная === Гуляў за [[Зборная Сенегала па футболе|нацыянальную зборную Сенегала]] на працягу 2006—2008. == Дасягненні == * {{Сцяг Літвы|20px}} {{Зл}} [[Чэмпіянату Літвы па футболе|Чэмпіён Літвы]]: [[Чэмпіянат Літвы па футболе 2007|2007]] * {{Сцяг Літвы|20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянату Літвы па футболе|чэмпіянату Літвы]]: [[Чэмпіянат Літвы па футболе 2008|2008]] * {{Сцяг Літвы|20px}} Уладальнік Кубка Літвы: [[Кубак Літвы па футболе 2008|2008]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://fc-dynamo.ru/persons.php?cID=3&pID=24 Профіль на сайце маскоўскага «Дынама»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мендзі Паскаль}} [[Катэгорыя:Футбалісты Сенегала]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Сенегала па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мбур Петыт Кот]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Партызан Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Каўнас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Жанна д’Арк]] px7gnm51apsa416ke68glbqgbn0qub2 0 131654 5201150 5183760 2026-09-17T05:35:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201150 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Камена}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Камена |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =54|lat_min = 25|lat_sec = 00 |lon_dir =E|lon_deg =28|lon_min = 01|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Лагойскі |сельсавет2 = Каменскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = '''Камень''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1774 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Kamiena |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243021511 }} '''Ка́мена'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamiena}}, {{lang-ru|Камено}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0014324&q_id=6577173|title=Решение Логойского районного Совета депутатов от 4 марта 2008 года № 69 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Каменскі сельсавет (Лагойскі раён)|Каменскага сельсавета]]. Насельніцтва 553 чал. ([[2003]]). == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 42<ref name="bel7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref> км у напрамку на паўночны ўсход ад [[Лагойск]]а, за 82 км ад [[Мінск]]а<ref name="bel7" />, за 44 км ад чыгуначнай станцыі [[Барысаў (станцыя)|Барысаў]]<ref name="bel7" />, на рацэ [[Мікалаеўшчына (рака)|Мікалаеўшчына (Каменка)]], на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|63}}. == Гісторыя == Двор Камень-Харэцкі быў цэнтрам [[Харэцкая воласць|Харэцкай (Харэцкаўскай) воласці]], тэрытарыяльна-адміністрацыйнай адзінка добра вядомай з [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] Аднак сам двор упершыню згадваецца ў сярэдзіне [[XV стагоддзе|XV ст.]] У першай палове [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] яго набыў [[ваяводы смаленскія|ваявода смаленскі]] [[Васіль Тышкевіч]]. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай ([[1565]]—[[1566]]) мясцовасць увайшла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]]. У [[1567]] годзе паселішча згадваецца ў попісе войска Вялікага Княства Літоўскага. У [[1570]] годзе Васіль Тышкевіч пакінуў маёнтак свайму сыну Яўстаху. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) Камень Харэцкі апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Барысаўскі павет|Барысаўскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У [[1841]] годзе ў мястэчку збудавалі драўляную царкву Покрыва Прасвятой Багародзіцы, якой належала 90 дзесяцін зямлі. На могілках існавала царква Успення Прасвятой Багародзіцы, у якой шанаваўся мясцовы абраз Божай Маці. Паводле інвентара [[1846]] г. у маёнтку было 14 двароў, вадзяны [[млын]], [[карчма]], хлебазапасны магазін. Станам на [[1886]] — 14 двароў, царква, капліца, смалакурны завод. У [[1919]] годзе Камень увайшоў у [[БССР]], дзе [[20 жніўня]] [[1924]] г. стаў цэнтрам [[Каменскі сельсавет (Лагойскі раён)|Каменскага сельсавета]] [[Зембінскі раён|Зембінскага раёна]] (з 22 верасня 1927 г. у [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкім раёне]], з [[25 снежня]] [[1962]] г. у Лагойскім раёне). Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на [[1926]] год тут было 54 двары, на [[1941]] — 80, на [[1969]] — 118, на [[1 студзеня]] [[2003]] — 182. 5 сакавіка 1981 года вёска Камень перайменавана ў Камена. == Насельніцтва == * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1833]] — 99 чал.; [[1846]] — 88 чал.; [[1870]] — 78 муж.; [[1886]] — 182 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1926]] — 291 чал.; [[1941]] — 298 чал.; [[1969]] — 392 чал.; [[1997]]<ref name="bel7" /> — 587 жыхароў, 199 двароў; * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[1 студзеня]] [[2003]] — 553 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Лагойскі раён|2к}}</ref> === Інфраструктура === У вёсцы працуюць сярэдняя школа, дашкольная ўстанова, амбулаторыя, дом культуры, бібліятэка, пошта. == Турыстычная інфармацыя == === Страчаная спадчына === * Царква Покрыва Прасв. Багародзіцы (XIX ст.) * [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Камена)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Лагойскі раён|2}} * {{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 511. * Kamień (4) // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/734 734]. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=9|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=13|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == * [http://borisoveparhia.by/hramyi-logoyskogo-blagochiniya Храмы Логойского благочиния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171222074244/http://borisoveparhia.by/hramyi-logoyskogo-blagochiniya |date=22 снежня 2017 }}{{ref-ru}} {{Commons|Category:}} {{Каменскі сельсавет (Лагойскі раён)}} [[Катэгорыя:Каменскі сельсавет (Лагойскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Менскага ваяводства]] ovwpobl0vjo2co6abnuc3vhd0hjr8zb 0 135601 5201175 5129104 2026-09-17T06:34:57Z Дэно 12897 5201175 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва =Бярозка |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Бярозка вокладка.jpg |шырыня = |подпіс = вокладка часопіса «Бярозка» (№1, 2020 г.) |спецыялізацыя =[[Грамадства|грамадска]]-[[Палітыка|палітычны]] і [[Літаратура|літаратурна]]-[[Мастацтва|мастацкі]] (для [[Дзіця|дзяцей]] сярэдняга і старэйшага [[Школа|школьнага]] ўзросту) |перыядычнасць =1/месяц |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = [[Вуліца Багдана Хмяльніцкага (Мінск)|вул. Б. Хмяльніцкага]], 10а, [[Мінск]], [[Паштовы індэкс|220013]] |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = РУП «Дом прэсы» |краіна = [[Беларусь]] |гісторыя = [[1924]]—[[1929]]: «[[Беларускі піянер]]»; <br/>[[1929]]—[[1941]]: «Іскры [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ільіча]]»; <br/>з [[1945]]: «[[Бяроза|Бярозка]]» |заснаванне = [[снежань]] [[1924]] |апошні выпуск = 32 старонкі ([[2020]]) |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = 552 (студзень, 2020) |ISSN = 0320-7579 |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = [http://www.dompressy.by/category/chasopic-byarozka/ сайт час. «Бярозка»] |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Бярозка»''' — беларускі штомесячны грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс для [[Дзяцінства|дзяцей]] сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту. Рэкамендаваны да чытання з 12 гадоў. У шэрагу часопісаў, выдаваных у Беларусі для ўзроставых груп дзяцей і [[Моладзь|моладзі]], паміж часопісамі [[Вясёлка (1957)|«Вясёлка»]] (для дзяцей малодшага школьнага ўзросту) і [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]] (для моладзі). Заснаваны ў 1924 годзе<ref name="НН">{{cite web| author =| date =2014-11-25| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=139340 | title = Легендарны часопіс «Бярозка» аднаўляе выданне |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2020-01-23}}</ref>. == Гісторыя == Выдаецца са снежня 1924 года. Ад пачатку выходзіў як '''«[[Беларускі піянер]]»''' (да верасня 1929), у 1927-1929 гадах два разы на месяц. Затым рэдакцыйная калегія падзялілася, пачалося выданне газеты «'''[[Піянер Беларусі (1929)|Піянер Беларусі]]»''' і часопіса '''«Іскры Ільіча»''', які выходзіў з кастрычніка 1929 да красавік 1941 года. З лета 1941 года, падчас [[Вялікая Айчынная вайна|2-й сусветнай вайны]], не выдаваўся. З чэрвеня 1945 года выдаецца пад назвай «Бярозка»<ref>{{cite web| author =Ждановіч, І.| date =2015-02-09| url =https://www.sb.by/articles/abnav-lasya-byarozka.html | title =Да школьнікаў вяртаецца старэйшы часопіс на беларускай мове |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 2020-01-22}}</ref>, у рэдакцыі гісторыю вядуць ад «Беларускага піянера»<ref>{{cite web| author =| date =2016-06-07| url = http://zviazda.by/be/news/20160607/1465303551-pra-nas| title =Пра нас |publisher =час. «Бярозка»| accessdate = 2020-01-23}}</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х часопіс быў надзвычай папулярным, тады у ім друкаваліся цікавыя ўзоры мастацкай літаратуры, гістарычныя артыкулы, пераклады, рэгулярныя агляды [[Беларускі рок|беларускага року]] і постары выканаўцаў<ref name="НН" />. Часопіс уваходзіў у склад [[Літаратура і мастацтва (РВУ)|РВУ «Літаратура і мастацтва»]]. З 2012 года быў дадаткам да часопіса «Маладосць». У студзені 2015 года адноўлена самастойнае выданне часопіса «Бярозка»<ref name="НН" />. У ліпені 2019 года часопіс перайшоў у склад ВВРУП «Дом прэсы». == Змест часопіса == Публікуе творы беларускіх і замежных пісьменнікаў, матэрыялы сацыяльнага, культурнага і гістарычнага характару, матэрыялы пра дзейнасць падлеткавых арганізацый і рухаў, мастацкія і журналісцкія творы падлеткаў. Вядуцца сталыя рубрыкі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3|Бярозка|Бадак, А. М.|412}}</ref> -- ''Бел. літ.'' (літаратурная крытыка), ''Праектар'' (кінааналітыка), ''Level 80'' (гульнявая крытыка), ''Практыкум'' (літаратурныя майстар-класы), ''Праект'' (сацыяльныя майстар-класы), ''Ініцыятыва'' (сацыяльныя праекты), ''Гісторыя поспеху'' (інтэрв'ю), ''Школа журналістыкі'' (журналісцкія матэрыялы падлеткаў), ''Верасок'' (празаічныя і паэтычныя творы падлеткаў), ''Літаратурныя старонкі'' (творы сучасных беларускіх пісьменнікаў) і інш. == Распаўсюджванне == Распаўсюджваецца праз падпіску поштай і продаж у «Белсаюздруку». Падпісныя індэксы на [[Белпошта|«Белпошце»]]: для індывідуальных падпісчыкаў — 74822, для ведамасных — 748222, льготны для ўстаноў адукацыі і культуры — 74879, індывідуальны льготны для членаў БРПА — 74888. == Узнагароды == * [[Выява:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|40 px|Стужка ордэна «Знак Пашаны»]] [[Ордэн «Знак Пашаны»]]. == Галоўныя рэдактары == * [[Алесь Якімовіч]] (1945—1948) * [[Усевалад Краўчанка]] (1953—1961) * [[Кастусь Кірэенка]] (1962—1971) * [[Васіль Зуёнак]] (1972—1978) * [[Анатоль Грачанікаў]] (1978—1981) * [[Вячаслаў Адамчык]] (1982—1996) * [[Уладзімір Ягоўдзік]] (1997—2003) * [[Алена Масла]] (2009—2011) * [[Рагнед Малахоўскі]] (в. а. 2011—?) * [[Генадзь Аўласенка]] (з 2014) * [[Святлана Дзянісава]] (Воцінава; 2015—2017) * [[Кацярына Каплун]] (Захарэвіч; з 2017) * Паліна Каралева (2021) * Яніна Каралева (з 2023) == Некаторыя аўтары == * [[Алесь Бадак]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Уладзімір Жылка]] * [[Алесь Карлюкевіч]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Уладзімір Мазго]] * [[Янка Маўр]] == Гл. таксама == * [[Полымя (1922)|«Полымя»]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Лугоўскі, А. І. |частка =«Бярозка» |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |спасылка = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf|адказны = |месца =Мінск. |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]] |год =[[2005]] |старонкі =20 |старонак =106 |isbn =978-985-501-667-1 |тыраж = }} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|«Бярозка»|142}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларуская дзіцячая літаратура]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя часопісы]] qy7hubxh3osobx65j250s1qb3mhre68 5201197 5201175 2026-09-17T07:02:23Z Дэно 12897 5201197 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва =Бярозка |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = Бярозка вокладка.jpg |шырыня = |подпіс = вокладка часопіса «Бярозка» (№1, 2020 г.) |спецыялізацыя =[[Грамадства|грамадска]]-[[Палітыка|палітычны]] і [[Літаратура|літаратурна]]-[[Мастацтва|мастацкі]] (для [[Дзіця|дзяцей]] сярэдняга і старэйшага [[Школа|школьнага]] ўзросту) |перыядычнасць =1/месяц |скарачэнне = |мова = [[Беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = [[Вуліца Багдана Хмяльніцкага (Мінск)|вул. Б. Хмяльніцкага]], 10а, [[Мінск]], [[Паштовы індэкс|220013]] |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = РУП «Дом прэсы» |краіна = [[Беларусь]] |гісторыя = [[1924]]—[[1929]]: «[[Беларускі піянер]]»; <br/>[[1929]]—[[1941]]: «Іскры [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ільіча]]»; <br/>з [[1945]]: «[[Бяроза|Бярозка]]» |заснаванне = [[снежань]] [[1924]] |апошні выпуск = 32 старонкі ([[2020]]) |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = 552 (студзень, 2020) |ISSN = 0320-7579 |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = [http://www.dompressy.by/category/chasopic-byarozka/ сайт час. «Бярозка»] |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Бярозка»''' — беларускі штомесячны грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс для [[Дзяцінства|дзяцей]] сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту. Рэкамендаваны да чытання з 12 гадоў. У шэрагу часопісаў, выдаваных у Беларусі для ўзроставых груп дзяцей і [[Моладзь|моладзі]], паміж часопісамі [[Вясёлка (1957)|«Вясёлка»]] (для дзяцей малодшага школьнага ўзросту) і [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]] (для моладзі). Заснаваны ў 1924 годзе<ref name="НН">{{cite web| author =| date =2014-11-25| url =https://nashaniva.by/?c=ar&i=139340 | title = Легендарны часопіс «Бярозка» аднаўляе выданне |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 2020-01-23}}</ref>. == Гісторыя == Выдаецца са снежня 1924 года. Ад пачатку выходзіў як '''«[[Беларускі піянер]]»''' (да верасня 1929), у 1927-1929 гадах два разы на месяц. Затым рэдакцыйная калегія падзялілася, пачалося выданне газеты «'''[[Піянер Беларусі (1929)|Піянер Беларусі]]»''' і часопіса '''«Іскры Ільіча»''', які выходзіў з кастрычніка 1929 да красавік 1941 года. З лета 1941 года, падчас [[Вялікая Айчынная вайна|2-й сусветнай вайны]], не выдаваўся. З чэрвеня 1945 года выдаецца пад назвай «Бярозка»<ref>{{cite web| author =Ждановіч, І.| date =2015-02-09| url =https://www.sb.by/articles/abnav-lasya-byarozka.html | title =Да школьнікаў вяртаецца старэйшы часопіс на беларускай мове |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate = 2020-01-22}}</ref>, у рэдакцыі гісторыю вядуць ад «Беларускага піянера»<ref>{{cite web| author =| date =2016-06-07| url = http://zviazda.by/be/news/20160607/1465303551-pra-nas| title =Пра нас |publisher =час. «Бярозка»| accessdate = 2020-01-23}}</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х часопіс быў надзвычай папулярным, тады у ім друкаваліся цікавыя ўзоры мастацкай літаратуры, гістарычныя артыкулы, пераклады, рэгулярныя агляды [[Беларускі рок|беларускага року]] і постары выканаўцаў<ref name="НН" />. Часопіс уваходзіў у склад [[Літаратура і мастацтва (РВУ)|РВУ «Літаратура і мастацтва»]]. З 2012 года быў дадаткам да часопіса «Маладосць». У студзені 2015 года адноўлена самастойнае выданне часопіса «Бярозка»<ref name="НН" />. У ліпені 2019 года часопіс перайшоў у склад ВВРУП «Дом прэсы». == Змест часопіса == Публікуе творы беларускіх і замежных пісьменнікаў, матэрыялы сацыяльнага, культурнага і гістарычнага характару, матэрыялы пра дзейнасць падлеткавых арганізацый і рухаў, мастацкія і журналісцкія творы падлеткаў. Вядуцца сталыя рубрыкі<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3|Бярозка|Бадак, А. М.|412}}</ref> -- ''Бел. літ.'' (літаратурная крытыка), ''Праектар'' (кінааналітыка), ''Level 80'' (гульнявая крытыка), ''Практыкум'' (літаратурныя майстар-класы), ''Праект'' (сацыяльныя майстар-класы), ''Ініцыятыва'' (сацыяльныя праекты), ''Гісторыя поспеху'' (інтэрв'ю), ''Школа журналістыкі'' (журналісцкія матэрыялы падлеткаў), ''Верасок'' (празаічныя і паэтычныя творы падлеткаў), ''Літаратурныя старонкі'' (творы сучасных беларускіх пісьменнікаў) і інш. == Распаўсюджванне == Распаўсюджваецца праз падпіску поштай і продаж у «Белсаюздруку». Падпісныя індэксы на [[Белпошта|«Белпошце»]]: для індывідуальных падпісчыкаў — 74822, для ведамасных — 748222, льготны для ўстаноў адукацыі і культуры — 74879, індывідуальны льготны для членаў БРПА — 74888. == Узнагароды == * [[Выява:SU Order of the Badge of Honour ribbon.svg|40 px|Стужка ордэна «Знак Пашаны»]] [[Ордэн «Знак Пашаны»]]. == Галоўныя рэдактары == * [[Алесь Якімовіч]] (1945—1948) * [[Усевалад Краўчанка]] (1953—1961) * [[Кастусь Кірэенка]] (1962—1971) * [[Васіль Зуёнак]] (1972—1978) * [[Анатоль Грачанікаў]] (1978—1981) * [[Вячаслаў Адамчык]] (1982—1996) * [[Уладзімір Ягоўдзік]] (1997—2003) * [[Алена Масла]] (2009—2011) * [[Рагнед Малахоўскі]] (в. а. 2011) * [[Генадзь Аўласенка]] (2014—2015) * [[Святлана Дзмітрыеўна Воцінава|Святлана Дзянісава]] (2015—2017) * [[Кацярына Каплун]] (2017—2021) * [[Паліна Каралева]] (2021—2022) * [[Яніна Каралева]] (з 2023) == Некаторыя аўтары == * [[Алесь Бадак]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Уладзімір Жылка]] * [[Алесь Карлюкевіч]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Уладзімір Мазго]] * [[Янка Маўр]] == Гл. таксама == * [[Полымя (1922)|«Полымя»]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Лугоўскі, А. І. |частка =«Бярозка» |загаловак =Слоўнік студэнта-філолага па методыцы выкладання беларускай літаратуры |спасылка = http://elib.bspu.by/bitstream/doc/999/1/%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%20%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D1%84%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0.pdf|адказны = |месца =Мінск. |выдавецтва =[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|БДПУ]] |год =[[2005]] |старонкі =20 |старонак =106 |isbn =978-985-501-667-1 |тыраж = }} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|«Бярозка»|142}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларуская дзіцячая літаратура]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя часопісы]] qsira85q6nvmh8c3qkfb24j5bpwpnm3 0 140240 5200999 4664174 2026-09-16T19:58:25Z Антон 740 76022 5200999 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бражнык}} {{Тэатральны дзеяч | Імя = Леанід Фёдаравіч Бражнык | Арыгінал імя = {{lang-uk|Леонід Федорович Бражник}} | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = | Псеўданімы = | Амплуа = бас | Тэатр = | Ролі = | Спектаклі = | Узнагароды = | Сайт = | imdb_id = }} '''Леанід Фёдаравіч Бражнык''' ({{ДН|17|4|1917|4}}, сяло Маскаленкі, [[Белапольскі раён]], [[Сумская вобласць]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бражник Леонид Фёдорович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 78 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> — {{ДС|||1992}}) — беларускі оперны спявак (бас). [[Народны артыст БССР]] (1959). == Біяграфія == У 1951—1952 гадах — саліст [[Маскоўская філармонія|Маскоўскай філармоніі]]. З 1953 года — саліст [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускага тэатра оперы і балета]]. З 1964 года — выкладчык [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай кансерваторыі]]. Выступаў як канцэртны спявак<ref name="БС"/>. == Творчасць == Сцэнічную дзейнасць пачаў у 1939 годзе. Для яго характэрны майстэрства пераўвасаблення, натуральнасць сцэнічных паводзін, створаныя ім вобразы адрозніваюцца завершанасцю пластычнага малюнка<ref name="БС"/>. === Партыі === Даніла, Анішчук («[[Алеся (опера)|Алеся]]», «[[Міхась Падгорны]]» [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Цікоцкага]]), Якуб («[[Марынка (опера)|Марынка]]» [[Рыгор Канстанцінавіч Пукст|Пукста]]), Дураў («[[Надзея Дурава]]» [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|А. Багатырова]]), Гадлеўскі («[[Яснае світанне]]» [[Аляксей Яўлампавіч Туранкоў|А. Туранкова]]), Мельнік («[[Русалка (опера)|Русалка]]» [[А. Даргамыжскі|А. Даргамыжскага]]), Грэмін («[[Яўген Анегін (опера)|Яўген Анегін]]» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Галіцкі («[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» Барадзіна), Мамыраў («[[Чарадзейка (опера)|Чарадзейка]]»), Гудал («[[Дэман (опера)|Дэман]]»), Пімен, Варлаам («[[Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў]]» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|Мусаргскага]]), Мефістофель («[[Фаўст (опера)|Фаўст]]» Гюно), Збігнеў («[[Страшны двор]]» [[Станіслаў Манюшка|Манюшкі]]), Фернанда («[[Трубадур (опера)|Трубадур]]»), Дон Базіліа («[[Севільскі цырульнік]]» Д. Расіні) і іншае<ref name="БС"/>. == Узнагароды == [[Народны артыст БССР]] (1959). Лаўрэат Усесаюзнага конкурсу на лепшае выкананне вакальных твораў Мусаргскага ў 1956 годзе<ref name="БС"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Бражник Леонид Федорович // Муз. энциклопедия. — М., 1973. — Т. 1. — С. 553. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бражнік}} [[Катэгорыя:Оперныя спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Постаці Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сумскай вобласці]] [[Катэгорыя:Басы]] 6mh6x1rbspp0nu3iydfaruc2vexjpl6 0 141738 5200851 5199247 2026-09-16T13:00:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200851 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаек}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Сяргей Гаек | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Ян Гаек | арыгінал імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Jan Gajek}} | выява = Archim Gajek.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 сакавіка 2023 | перыядканец = 14 верасня 2026 | папярэднік = | пераемнік = [[Лявонцій (Тумоўскі)]] | тытул_2 = [[Апостальскі візітатар]] для грэка-каталікоў Беларусі | царква_2 = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 1994 | перыядканец_2 = 30 сакавіка 2023 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = {{ДН|8|2|1949}} | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Лышкавіцы}}, [[Польская Народная Рэспубліка]] | дата смерці = | месца смерці = {{Месца смерці|}} | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Папскі ўсходні інстытут]] | прыняцце манаства = 15 жніўня 1973 | сан = [[Святар]] | дыякан = | святар = 23 чэрвеня 1974 | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = Category:Siarhiej Gajek }} '''Сярге́й''', свецкае імя '''Ян Га́ек''' ({{ДН|8|2|1949}}, [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]], [[Польшча]]) — беларускі рэлігійны дзеяч, доктар багаслоўя, кіраўнік [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (1994—2026). Былы [[апостальскі адміністратар]] для грэка-каталікоў Беларусі (2023—2026). Належыць да кангрэгацыі [[Марыяне|марыян]] (MIC). З'яўляецца адзіным у Каталіцкай царкве [[Амафор|амафорным]] [[Архімандрыт|архімандрытам]]. [[Палякі|Паляк]] па нацыянальнасці, але мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і [[Ватыкан]]а, называе сябе «беларусам паводле перакананняў»<ref name="svjazep">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=18 |title=Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек) |publisher=Грэка-каталіцкая парафія святога Язэпа |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Біяграфія == Ян Гаек нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]] каля горада [[Ловіч]] (Польшча) у польскай каталіцкай сям’і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, а ў 1967 годзе — ліцэй у Ловічы. Пасля заканчэння ліцэя вырашыў прысвяціць сябе духоўнаму жыццю і ўступіў у кляштар айцоў-[[Марыяне|марыян]]. У манастве ён узяў сабе імя Сяргей і прыняў [[Візантыйскі абрад|візантыйскі абрад]]. У 1967—1974 гадах навучаўся на багаслоўскім факультэце [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна|Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]]. У гэты перыяд Сяргей Гаек глыбока зацікавіўся беларускай культурай, гісторыяй і рэлігійнасцю. Ён актыўна падтрымліваў кантакты з выбітнымі рэлігійнымі дзеячамі беларускай эміграцыі (у тым ліку з біскупам [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]), з-за чаго неаднаразова меў праблемы са службамі бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. 15 жніўня 1973 года склаў вечныя манаскія зарокі ў ордэне марыян. 23 чэрвеня 1974 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Пасля пасвячэння два гады выконваў душпастырскае служэнне ў грэка-каталіцкай парафіі ў [[Глухалазы|Глухалазах]]. Затым працягнуў сваю багаслоўскую адукацыю: спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна (на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму), а пасля — у [[Рым]]е, у [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]]. У лістападзе 1983 года паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму. З 1983 па 1999 год выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. == Кіраўніцтва БГКЦ == У пачатку 1990-х гадоў, пасля падзення камуністычнага рэжыму, грэка-каталіцкая царква ў Беларусі атрымала магчымасць для легальнага і свабоднага функцыянавання. Улічваючы ягоны даўні інтарэс да беларусаў і візантыйскага абраду, у 1994 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прызначыў айца Сяргея Гаека [[Апостальскі візітатар|апостальскім візітатарам]] для грэка-католікаў Беларусі. У 1996 годзе ён атрымаў ганаровы царкоўны тытул [[Архімандрыт|архімандрыта]]. З 1997 года Сяргей Гаек адначасова з'яўляўся кансультантам [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў]] у Ватыкане. Пад ягоным доўгім кіраўніцтвам БГКЦ змагла адрадзіць і арганізаваць свае структуры, утварыць новыя парафіі і наладзіць выдавецкую дзейнасць. 30 сакавіка 2023 года Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў рашэнне аб заснаванні [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскай адміністратуры для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі]]. Адначасова з гэтым ён прызначыў Сяргея Гаека яе першым ардынарыем — апостальскім адміністратарам (без надання яму біскупскага сану)<ref name="svjazep2023">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=2991 |title=Папа Францішак стварыў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024—2026 гадах, на фоне масавай перарэгістрацыі рэлігійных арганізацый у Беларусі, кіраўніцтву царквы давялося сутыкнуцца з сур'ёзнымі цяжкасцямі — дзяржава афіцыйна ліквідавала чвэрць грэка-каталіцкіх парафій у краіне (у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах і Оршы)<ref name="reform">{{cite web |url=https://reform.news/v-belarusi-greko-katolicheskaja-cerkov-poterjala-chetvert-zaregistrirovannyh-prihodov/ |title=В Беларуси греко-католическая церковь потеряла четверть зарегистрированных приходов |publisher=Reform.news |date=24 чэрвеня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. 14 верасня 2026 года Папа Рымскі [[Леў XIV]] афіцыйна прыняў адстаўку архімандрыта Сяргея Гаека ў сувязі з дасягненнем ім вызначанага ўзросту (77 гадоў). Новым апостальскім адміністратарам для вернікаў БГКЦ быў прызначаны беларускі святар, манах-студыт [[Лявонцій (Тумоўскі)|Лявонці Тумоўскі]]<ref name="belsat">{{cite web |url=https://belsat.eu/95378332/novy-kiraunik-hreka-katalikou |title=Папа Леў XIV прызначыў новага кіраўніка грэка-каталікоў у Беларусі |publisher=Belsat |date=14 верасня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Фота == <gallery> File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, [[2008]] год. File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, [[2012]] год. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаек Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ловіцкім павеце]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва]] [[Катэгорыя:Архімандрыты]] [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага ўсходняга інстытута]] e35v8ez0p0trhu51u69vphmwovbx7ov 5200853 5200851 2026-09-16T13:00:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200853 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаек}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Сяргей Гаек | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Ян Гаек | арыгінал імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Jan Gajek}} | выява = Archim Gajek.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 сакавіка 2023 | перыядканец = 14 верасня 2026 | папярэднік = | пераемнік = [[Лявонцій (Тумоўскі)]] | тытул_2 = [[Апостальскі візітатар]] для грэка-каталікоў Беларусі | царква_2 = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 1994 | перыядканец_2 = 30 сакавіка 2023 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Папскі ўсходні інстытут]] | прыняцце манаства = 15 жніўня 1973 | сан = [[Святар]] | дыякан = | святар = 23 чэрвеня 1974 | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = Category:Siarhiej Gajek }} '''Сярге́й''', свецкае імя '''Ян Га́ек''' ({{ДН|8|2|1949}}, [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]], [[Польшча]]) — беларускі рэлігійны дзеяч, доктар багаслоўя, кіраўнік [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (1994—2026). Былы [[апостальскі адміністратар]] для грэка-каталікоў Беларусі (2023—2026). Належыць да кангрэгацыі [[Марыяне|марыян]] (MIC). З'яўляецца адзіным у Каталіцкай царкве [[Амафор|амафорным]] [[Архімандрыт|архімандрытам]]. [[Палякі|Паляк]] па нацыянальнасці, але мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і [[Ватыкан]]а, называе сябе «беларусам паводле перакананняў»<ref name="svjazep">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=18 |title=Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек) |publisher=Грэка-каталіцкая парафія святога Язэпа |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Біяграфія == Ян Гаек нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]] каля горада [[Ловіч]] (Польшча) у польскай каталіцкай сям’і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, а ў 1967 годзе — ліцэй у Ловічы. Пасля заканчэння ліцэя вырашыў прысвяціць сябе духоўнаму жыццю і ўступіў у кляштар айцоў-[[Марыяне|марыян]]. У манастве ён узяў сабе імя Сяргей і прыняў [[Візантыйскі абрад|візантыйскі абрад]]. У 1967—1974 гадах навучаўся на багаслоўскім факультэце [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна|Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]]. У гэты перыяд Сяргей Гаек глыбока зацікавіўся беларускай культурай, гісторыяй і рэлігійнасцю. Ён актыўна падтрымліваў кантакты з выбітнымі рэлігійнымі дзеячамі беларускай эміграцыі (у тым ліку з біскупам [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]), з-за чаго неаднаразова меў праблемы са службамі бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. 15 жніўня 1973 года склаў вечныя манаскія зарокі ў ордэне марыян. 23 чэрвеня 1974 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Пасля пасвячэння два гады выконваў душпастырскае служэнне ў грэка-каталіцкай парафіі ў [[Глухалазы|Глухалазах]]. Затым працягнуў сваю багаслоўскую адукацыю: спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна (на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму), а пасля — у [[Рым]]е, у [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]]. У лістападзе 1983 года паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму. З 1983 па 1999 год выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. == Кіраўніцтва БГКЦ == У пачатку 1990-х гадоў, пасля падзення камуністычнага рэжыму, грэка-каталіцкая царква ў Беларусі атрымала магчымасць для легальнага і свабоднага функцыянавання. Улічваючы ягоны даўні інтарэс да беларусаў і візантыйскага абраду, у 1994 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прызначыў айца Сяргея Гаека [[Апостальскі візітатар|апостальскім візітатарам]] для грэка-католікаў Беларусі. У 1996 годзе ён атрымаў ганаровы царкоўны тытул [[Архімандрыт|архімандрыта]]. З 1997 года Сяргей Гаек адначасова з'яўляўся кансультантам [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў]] у Ватыкане. Пад ягоным доўгім кіраўніцтвам БГКЦ змагла адрадзіць і арганізаваць свае структуры, утварыць новыя парафіі і наладзіць выдавецкую дзейнасць. 30 сакавіка 2023 года Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў рашэнне аб заснаванні [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскай адміністратуры для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі]]. Адначасова з гэтым ён прызначыў Сяргея Гаека яе першым ардынарыем — апостальскім адміністратарам (без надання яму біскупскага сану)<ref name="svjazep2023">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=2991 |title=Папа Францішак стварыў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024—2026 гадах, на фоне масавай перарэгістрацыі рэлігійных арганізацый у Беларусі, кіраўніцтву царквы давялося сутыкнуцца з сур'ёзнымі цяжкасцямі — дзяржава афіцыйна ліквідавала чвэрць грэка-каталіцкіх парафій у краіне (у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах і Оршы)<ref name="reform">{{cite web |url=https://reform.news/v-belarusi-greko-katolicheskaja-cerkov-poterjala-chetvert-zaregistrirovannyh-prihodov/ |title=В Беларуси греко-католическая церковь потеряла четверть зарегистрированных приходов |publisher=Reform.news |date=24 чэрвеня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. 14 верасня 2026 года Папа Рымскі [[Леў XIV]] афіцыйна прыняў адстаўку архімандрыта Сяргея Гаека ў сувязі з дасягненнем ім вызначанага ўзросту (77 гадоў). Новым апостальскім адміністратарам для вернікаў БГКЦ быў прызначаны беларускі святар, манах-студыт [[Лявонцій (Тумоўскі)|Лявонці Тумоўскі]]<ref name="belsat">{{cite web |url=https://belsat.eu/95378332/novy-kiraunik-hreka-katalikou |title=Папа Леў XIV прызначыў новага кіраўніка грэка-каталікоў у Беларусі |publisher=Belsat |date=14 верасня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Фота == <gallery> File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, [[2008]] год. File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, [[2012]] год. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаек Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ловіцкім павеце]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва]] [[Катэгорыя:Архімандрыты]] [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага ўсходняга інстытута]] qce6vx62esj1ihjy1o16f2htsvin974 5200854 5200853 2026-09-16T13:00:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200854 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаек}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Сяргей Гаек | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Ян Гаек | арыгінал імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Jan Gajek}} | выява = Archim Gajek.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 сакавіка 2023 | перыядканец = 14 верасня 2026 | папярэднік = | пераемнік = [[Лявонцій (Тумоўскі)]] | тытул_2 = [[Апостальскі візітатар]] для грэка-каталікоў Беларусі | царква_2 = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 1994 | перыядканец_2 = 30 сакавіка 2023 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = | прыняцце манаства = 15 жніўня 1973 | сан = [[Святар]] | дыякан = | святар = 23 чэрвеня 1974 | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = Category:Siarhiej Gajek }} '''Сярге́й''', свецкае імя '''Ян Га́ек''' ({{ДН|8|2|1949}}, [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]], [[Польшча]]) — беларускі рэлігійны дзеяч, доктар багаслоўя, кіраўнік [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (1994—2026). Былы [[апостальскі адміністратар]] для грэка-каталікоў Беларусі (2023—2026). Належыць да кангрэгацыі [[Марыяне|марыян]] (MIC). З'яўляецца адзіным у Каталіцкай царкве [[Амафор|амафорным]] [[Архімандрыт|архімандрытам]]. [[Палякі|Паляк]] па нацыянальнасці, але мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і [[Ватыкан]]а, называе сябе «беларусам паводле перакананняў»<ref name="svjazep">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=18 |title=Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек) |publisher=Грэка-каталіцкая парафія святога Язэпа |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Біяграфія == Ян Гаек нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]] каля горада [[Ловіч]] (Польшча) у польскай каталіцкай сям’і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, а ў 1967 годзе — ліцэй у Ловічы. Пасля заканчэння ліцэя вырашыў прысвяціць сябе духоўнаму жыццю і ўступіў у кляштар айцоў-[[Марыяне|марыян]]. У манастве ён узяў сабе імя Сяргей і прыняў [[Візантыйскі абрад|візантыйскі абрад]]. У 1967—1974 гадах навучаўся на багаслоўскім факультэце [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна|Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]]. У гэты перыяд Сяргей Гаек глыбока зацікавіўся беларускай культурай, гісторыяй і рэлігійнасцю. Ён актыўна падтрымліваў кантакты з выбітнымі рэлігійнымі дзеячамі беларускай эміграцыі (у тым ліку з біскупам [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]), з-за чаго неаднаразова меў праблемы са службамі бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. 15 жніўня 1973 года склаў вечныя манаскія зарокі ў ордэне марыян. 23 чэрвеня 1974 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Пасля пасвячэння два гады выконваў душпастырскае служэнне ў грэка-каталіцкай парафіі ў [[Глухалазы|Глухалазах]]. Затым працягнуў сваю багаслоўскую адукацыю: спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна (на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму), а пасля — у [[Рым]]е, у [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]]. У лістападзе 1983 года паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму. З 1983 па 1999 год выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. == Кіраўніцтва БГКЦ == У пачатку 1990-х гадоў, пасля падзення камуністычнага рэжыму, грэка-каталіцкая царква ў Беларусі атрымала магчымасць для легальнага і свабоднага функцыянавання. Улічваючы ягоны даўні інтарэс да беларусаў і візантыйскага абраду, у 1994 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прызначыў айца Сяргея Гаека [[Апостальскі візітатар|апостальскім візітатарам]] для грэка-католікаў Беларусі. У 1996 годзе ён атрымаў ганаровы царкоўны тытул [[Архімандрыт|архімандрыта]]. З 1997 года Сяргей Гаек адначасова з'яўляўся кансультантам [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў]] у Ватыкане. Пад ягоным доўгім кіраўніцтвам БГКЦ змагла адрадзіць і арганізаваць свае структуры, утварыць новыя парафіі і наладзіць выдавецкую дзейнасць. 30 сакавіка 2023 года Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў рашэнне аб заснаванні [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскай адміністратуры для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі]]. Адначасова з гэтым ён прызначыў Сяргея Гаека яе першым ардынарыем — апостальскім адміністратарам (без надання яму біскупскага сану)<ref name="svjazep2023">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=2991 |title=Папа Францішак стварыў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024—2026 гадах, на фоне масавай перарэгістрацыі рэлігійных арганізацый у Беларусі, кіраўніцтву царквы давялося сутыкнуцца з сур'ёзнымі цяжкасцямі — дзяржава афіцыйна ліквідавала чвэрць грэка-каталіцкіх парафій у краіне (у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах і Оршы)<ref name="reform">{{cite web |url=https://reform.news/v-belarusi-greko-katolicheskaja-cerkov-poterjala-chetvert-zaregistrirovannyh-prihodov/ |title=В Беларуси греко-католическая церковь потеряла четверть зарегистрированных приходов |publisher=Reform.news |date=24 чэрвеня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. 14 верасня 2026 года Папа Рымскі [[Леў XIV]] афіцыйна прыняў адстаўку архімандрыта Сяргея Гаека ў сувязі з дасягненнем ім вызначанага ўзросту (77 гадоў). Новым апостальскім адміністратарам для вернікаў БГКЦ быў прызначаны беларускі святар, манах-студыт [[Лявонцій (Тумоўскі)|Лявонці Тумоўскі]]<ref name="belsat">{{cite web |url=https://belsat.eu/95378332/novy-kiraunik-hreka-katalikou |title=Папа Леў XIV прызначыў новага кіраўніка грэка-каталікоў у Беларусі |publisher=Belsat |date=14 верасня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Фота == <gallery> File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, [[2008]] год. File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, [[2012]] год. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаек Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ловіцкім павеце]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва]] [[Катэгорыя:Архімандрыты]] [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага ўсходняга інстытута]] 8slzqhvbzxwqdgj0ag9kcf28r25ugje 5200856 5200854 2026-09-16T13:01:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ловіцкім павеце]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200856 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаек}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Сяргей Гаек | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Ян Гаек | арыгінал імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Jan Gajek}} | выява = Archim Gajek.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 сакавіка 2023 | перыядканец = 14 верасня 2026 | папярэднік = | пераемнік = [[Лявонцій (Тумоўскі)]] | тытул_2 = [[Апостальскі візітатар]] для грэка-каталікоў Беларусі | царква_2 = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 1994 | перыядканец_2 = 30 сакавіка 2023 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = | прыняцце манаства = 15 жніўня 1973 | сан = [[Святар]] | дыякан = | святар = 23 чэрвеня 1974 | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = Category:Siarhiej Gajek }} '''Сярге́й''', свецкае імя '''Ян Га́ек''' ({{ДН|8|2|1949}}, [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]], [[Польшча]]) — беларускі рэлігійны дзеяч, доктар багаслоўя, кіраўнік [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (1994—2026). Былы [[апостальскі адміністратар]] для грэка-каталікоў Беларусі (2023—2026). Належыць да кангрэгацыі [[Марыяне|марыян]] (MIC). З'яўляецца адзіным у Каталіцкай царкве [[Амафор|амафорным]] [[Архімандрыт|архімандрытам]]. [[Палякі|Паляк]] па нацыянальнасці, але мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і [[Ватыкан]]а, называе сябе «беларусам паводле перакананняў»<ref name="svjazep">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=18 |title=Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек) |publisher=Грэка-каталіцкая парафія святога Язэпа |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Біяграфія == Ян Гаек нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]] каля горада [[Ловіч]] (Польшча) у польскай каталіцкай сям’і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, а ў 1967 годзе — ліцэй у Ловічы. Пасля заканчэння ліцэя вырашыў прысвяціць сябе духоўнаму жыццю і ўступіў у кляштар айцоў-[[Марыяне|марыян]]. У манастве ён узяў сабе імя Сяргей і прыняў [[Візантыйскі абрад|візантыйскі абрад]]. У 1967—1974 гадах навучаўся на багаслоўскім факультэце [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна|Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]]. У гэты перыяд Сяргей Гаек глыбока зацікавіўся беларускай культурай, гісторыяй і рэлігійнасцю. Ён актыўна падтрымліваў кантакты з выбітнымі рэлігійнымі дзеячамі беларускай эміграцыі (у тым ліку з біскупам [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]), з-за чаго неаднаразова меў праблемы са службамі бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. 15 жніўня 1973 года склаў вечныя манаскія зарокі ў ордэне марыян. 23 чэрвеня 1974 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Пасля пасвячэння два гады выконваў душпастырскае служэнне ў грэка-каталіцкай парафіі ў [[Глухалазы|Глухалазах]]. Затым працягнуў сваю багаслоўскую адукацыю: спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна (на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму), а пасля — у [[Рым]]е, у [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]]. У лістападзе 1983 года паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму. З 1983 па 1999 год выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. == Кіраўніцтва БГКЦ == У пачатку 1990-х гадоў, пасля падзення камуністычнага рэжыму, грэка-каталіцкая царква ў Беларусі атрымала магчымасць для легальнага і свабоднага функцыянавання. Улічваючы ягоны даўні інтарэс да беларусаў і візантыйскага абраду, у 1994 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прызначыў айца Сяргея Гаека [[Апостальскі візітатар|апостальскім візітатарам]] для грэка-католікаў Беларусі. У 1996 годзе ён атрымаў ганаровы царкоўны тытул [[Архімандрыт|архімандрыта]]. З 1997 года Сяргей Гаек адначасова з'яўляўся кансультантам [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў]] у Ватыкане. Пад ягоным доўгім кіраўніцтвам БГКЦ змагла адрадзіць і арганізаваць свае структуры, утварыць новыя парафіі і наладзіць выдавецкую дзейнасць. 30 сакавіка 2023 года Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў рашэнне аб заснаванні [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскай адміністратуры для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі]]. Адначасова з гэтым ён прызначыў Сяргея Гаека яе першым ардынарыем — апостальскім адміністратарам (без надання яму біскупскага сану)<ref name="svjazep2023">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=2991 |title=Папа Францішак стварыў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024—2026 гадах, на фоне масавай перарэгістрацыі рэлігійных арганізацый у Беларусі, кіраўніцтву царквы давялося сутыкнуцца з сур'ёзнымі цяжкасцямі — дзяржава афіцыйна ліквідавала чвэрць грэка-каталіцкіх парафій у краіне (у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах і Оршы)<ref name="reform">{{cite web |url=https://reform.news/v-belarusi-greko-katolicheskaja-cerkov-poterjala-chetvert-zaregistrirovannyh-prihodov/ |title=В Беларуси греко-католическая церковь потеряла четверть зарегистрированных приходов |publisher=Reform.news |date=24 чэрвеня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. 14 верасня 2026 года Папа Рымскі [[Леў XIV]] афіцыйна прыняў адстаўку архімандрыта Сяргея Гаека ў сувязі з дасягненнем ім вызначанага ўзросту (77 гадоў). Новым апостальскім адміністратарам для вернікаў БГКЦ быў прызначаны беларускі святар, манах-студыт [[Лявонцій (Тумоўскі)|Лявонці Тумоўскі]]<ref name="belsat">{{cite web |url=https://belsat.eu/95378332/novy-kiraunik-hreka-katalikou |title=Папа Леў XIV прызначыў новага кіраўніка грэка-каталікоў у Беларусі |publisher=Belsat |date=14 верасня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Фота == <gallery> File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, [[2008]] год. File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, [[2012]] год. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаек Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага ўсходняга каталіцтва]] [[Катэгорыя:Архімандрыты]] [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага ўсходняга інстытута]] gtabp81cg3jdldvp7na7wykz17tavom 5200858 5200856 2026-09-16T13:02:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 2 катэгорыі; ±[[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]]→[[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200858 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гаек}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Сяргей Гаек | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Ян Гаек | арыгінал імя пры нараджэнні = {{lang-pl|Jan Gajek}} | выява = Archim Gajek.jpg | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскі адміністратар для грэка-каталікоў Беларусі]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = 30 сакавіка 2023 | перыядканец = 14 верасня 2026 | папярэднік = | пераемнік = [[Лявонцій (Тумоўскі)]] | тытул_2 = [[Апостальскі візітатар]] для грэка-каталікоў Беларусі | царква_2 = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = 1994 | перыядканец_2 = 30 сакавіка 2023 | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | адукацыя = | прыняцце манаства = 15 жніўня 1973 | сан = [[Святар]] | дыякан = | святар = 23 чэрвеня 1974 | хіратонія = | дзеці = | узнагароды = | Commons = Category:Siarhiej Gajek }} '''Сярге́й''', свецкае імя '''Ян Га́ек''' ({{ДН|8|2|1949}}, [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]], [[Польшча]]) — беларускі рэлігійны дзеяч, доктар багаслоўя, кіраўнік [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] (1994—2026). Былы [[апостальскі адміністратар]] для грэка-каталікоў Беларусі (2023—2026). Належыць да кангрэгацыі [[Марыяне|марыян]] (MIC). З'яўляецца адзіным у Каталіцкай царкве [[Амафор|амафорным]] [[Архімандрыт|архімандрытам]]. [[Палякі|Паляк]] па нацыянальнасці, але мае грамадзянства Рэспублікі Беларусь і [[Ватыкан]]а, называе сябе «беларусам паводле перакананняў»<ref name="svjazep">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=18 |title=Апостальскі Візітатар архімандрыт айцец Сяргей (Гаек) |publisher=Грэка-каталіцкая парафія святога Язэпа |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Біяграфія == Ян Гаек нарадзіўся 8 лютага 1949 года ў вёсцы [[Лышкавіцы (гміна)|Лышкавіцы]] каля горада [[Ловіч]] (Польшча) у польскай каталіцкай сям’і. У 1963 годзе скончыў пачатковую школу ў Лышкавіцах, а ў 1967 годзе — ліцэй у Ловічы. Пасля заканчэння ліцэя вырашыў прысвяціць сябе духоўнаму жыццю і ўступіў у кляштар айцоў-[[Марыяне|марыян]]. У манастве ён узяў сабе імя Сяргей і прыняў [[Візантыйскі абрад|візантыйскі абрад]]. У 1967—1974 гадах навучаўся на багаслоўскім факультэце [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна|Каталіцкага ўніверсітэта Любліна]]. У гэты перыяд Сяргей Гаек глыбока зацікавіўся беларускай культурай, гісторыяй і рэлігійнасцю. Ён актыўна падтрымліваў кантакты з выбітнымі рэлігійнымі дзеячамі беларускай эміграцыі (у тым ліку з біскупам [[Часлаў Сіповіч|Чаславам Сіповічам]]), з-за чаго неаднаразова меў праблемы са службамі бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]]. 15 жніўня 1973 года склаў вечныя манаскія зарокі ў ордэне марыян. 23 чэрвеня 1974 года атрымаў святарскае пасвячэнне. Пасля пасвячэння два гады выконваў душпастырскае служэнне ў грэка-каталіцкай парафіі ў [[Глухалазы|Глухалазах]]. Затым працягнуў сваю багаслоўскую адукацыю: спачатку ў Каталіцкім універсітэце Любліна (на кафедры параўнальнага багаслоўя і экуменізму), а пасля — у [[Рым]]е, у [[Папскі ўсходні інстытут|Папскім усходнім інстытуце]]. У лістападзе 1983 года паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю і вярнуўся на радзіму. З 1983 па 1999 год выкладаў на кафедры праваслаўнага багаслоўя ў Экуменічным інстытуце Каталіцкага ўніверсітэта Любліна. == Кіраўніцтва БГКЦ == У пачатку 1990-х гадоў, пасля падзення камуністычнага рэжыму, грэка-каталіцкая царква ў Беларусі атрымала магчымасць для легальнага і свабоднага функцыянавання. Улічваючы ягоны даўні інтарэс да беларусаў і візантыйскага абраду, у 1994 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] прызначыў айца Сяргея Гаека [[Апостальскі візітатар|апостальскім візітатарам]] для грэка-католікаў Беларусі. У 1996 годзе ён атрымаў ганаровы царкоўны тытул [[Архімандрыт|архімандрыта]]. З 1997 года Сяргей Гаек адначасова з'яўляўся кансультантам [[Кангрэгацыя па справах усходніх цэркваў|Кангрэгацыі па справах Усходніх цэркваў]] у Ватыкане. Пад ягоным доўгім кіраўніцтвам БГКЦ змагла адрадзіць і арганізаваць свае структуры, утварыць новыя парафіі і наладзіць выдавецкую дзейнасць. 30 сакавіка 2023 года Папа [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў рашэнне аб заснаванні [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальскай адміністратуры для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі]]. Адначасова з гэтым ён прызначыў Сяргея Гаека яе першым ардынарыем — апостальскім адміністратарам (без надання яму біскупскага сану)<ref name="svjazep2023">{{cite web |url=http://svjazep.org/index.php?newsid=2991 |title=Папа Францішак стварыў Апостальскую Адміністратуру для католікаў візантыйскага абраду ў Беларусі |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024—2026 гадах, на фоне масавай перарэгістрацыі рэлігійных арганізацый у Беларусі, кіраўніцтву царквы давялося сутыкнуцца з сур'ёзнымі цяжкасцямі — дзяржава афіцыйна ліквідавала чвэрць грэка-каталіцкіх парафій у краіне (у Брэсце, Баранавічах, Івацэвічах і Оршы)<ref name="reform">{{cite web |url=https://reform.news/v-belarusi-greko-katolicheskaja-cerkov-poterjala-chetvert-zaregistrirovannyh-prihodov/ |title=В Беларуси греко-католическая церковь потеряла четверть зарегистрированных приходов |publisher=Reform.news |date=24 чэрвеня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=ru}}</ref>. 14 верасня 2026 года Папа Рымскі [[Леў XIV]] афіцыйна прыняў адстаўку архімандрыта Сяргея Гаека ў сувязі з дасягненнем ім вызначанага ўзросту (77 гадоў). Новым апостальскім адміністратарам для вернікаў БГКЦ быў прызначаны беларускі святар, манах-студыт [[Лявонцій (Тумоўскі)|Лявонці Тумоўскі]]<ref name="belsat">{{cite web |url=https://belsat.eu/95378332/novy-kiraunik-hreka-katalikou |title=Папа Леў XIV прызначыў новага кіраўніка грэка-каталікоў у Беларусі |publisher=Belsat |date=14 верасня 2026 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Фота == <gallery> File:Sergiusz Gajek in 2008.JPG|Сяргей Гаек, [[2008]] год. File:Sergiusz Gajek in 2012 march 18.jpg|Сяргей Гаек, [[2012]] год. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гаек Сяргей}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 8 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1949 годзе]] [[Катэгорыя:Архімандрыты]] [[Катэгорыя:Марыяне]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў Беларусь з Польшчы]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Папскага ўсходняга інстытута]] 32544rtur06h1zen51b6lkwx24tc1ij 0 159362 5201299 3943841 2026-09-17T08:52:56Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201299 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Paradies tuer florenz.jpg|thumb|Дзверы ([[Фларэнцыя]])]] '''Дзверы''' — канструкцыйны элемент [[Будынак|будынка]] або [[Транспартны сродак|транспартнага сродка]], які служыць для ўваходу і выхаду з яго. Колькасць дзвярэй, іх месца і памеры вызначаюцца планіроўкай будынка і функцыянальнымі сувязямі паміж яго [[Памяшканне|памяшканнямі]]. Найбольш старадаўняя форма дзвярэй — на бегунах, у наш час пашыраны дзверы на завесах. У іх канструкцыю ўваходзяць вушакі, злучаныя ўверсе вершніком, і палатно з [[Дошка|дошак]], злучаных шпонамі — драўлянымі планкамі, шчыльна збітымі ў пазы. Звычайна дзверы маюць адно палатно. Дзверы з дзвюх створак характэрны для местачковага жылля. Атрымалі пашырэнні двухстворкавыя дзверы са [[шкло]]м, асабліва пры ўваходзе ў залу. Дзверы ў гаспадарчых пабудовах ([[Хлеў|хлявах]], [[Гумно|гумнах]], [[Адрына|адрынах]] і г. д.) называюць [[Вароты|варотамі]]{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. [[File:Revolving Door.jpg|thumb|left|Лопасцевыя дзверы]] == Класіфікацыя == [[Файл:Новы Двор (Шчучынскі раён) 71.jpg|thumb|Шаляваныя дзверы]] У залежнасці ад канструкцыйнага вырашэння дзверы падзяляюцца на дашчаныя (з аднаго слою дошак), [[Шалёўка|шал]]яваныя (з двух слаёў дошак) і [[Філёнга (сталярны выраб)|філянг]]овыя{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Дашчаныя часцей за ўсё былі ў гаспадарчых будынках{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. У шаляваных верхні слой звычайна рабілі з кароткіх дошчачак, якія складалі разнастайныя ўзоры (елачку, квадраты, ромбы, сонца і г.д.); дэкаратыўнасць такіх дзвярэй ўзбагачалася профілямі дошчачак, радамі каваных [[Цвік|цвікоў]], выгібам вершніка. Філянговыя дзверы асабліва пашыраны ў наш час. Яны складаюцца з рамы, у якую ўпушчаны больш тонкія дошкі{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Элементы філянговых дзвярэй заўсёды прафіляваныя. Адчыняюцца і зачыняюцца дзверы пры дапамозе [[клямка|клямк]]і, замыкаюцца з дапамогай [[засаўка|заса]]вак, замкоў, іншых запораў{{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. Паводле прызначэння дзверы падзяляюць на ўваходныя, міжпакаёвыя і транспартныя. == Гл. таксама == * [[Дзвярная каробка]] * [[Дзвярная ручка]] * [[Дзвярныя завесы]] * [[Дзвярная фурнітура]] * [[Замок]] * [[Вароты]] * [[Аўтамабільныя дзверы]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя|Дзверы|[[С. А. Сергачоў]]}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Doors|Дзверы}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Будаўнічыя элементы і канструкцыі]] [[Катэгорыя:Дзверы| ]] agzacjtzbegrzc9axxzdkzbej64uf4p 0 159886 5200958 5110648 2026-09-16T17:08:49Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200958 wikitext text/x-wiki [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|thumb|300px|Выява пояса [[астэроід]]аў і некаторых планет [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]]] '''Пояс астэроідаў''' — скопішча [[астэроід]]аў, размешчанае паміж арбітамі [[Марс]]а і [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. Складаецца прыкладна з 400.000 астэроідаў (па стане на 26 мая 2008 года). Часам выкарыстоўваецца назва: ''Асноўны пояс астэроідаў'' ці ''Галоўны пояс астэроідаў''. == Вывучэнне астэроідаў == У [[1781]] годзе [[Уільям Гершэль]] адкрыў [[Уран (планета)|Уран]]. Яго сярэдняя геліяцэнтрычная адлегласць адпавядала правілу Тыцыуса — Бодэ. У канцы XVIII стагоддзя {{нп5|Франц Ксавер фон Цах||en|Franz Xaver, Baron Von Zach}} арганізаваў групу, якая складалася з 24 астраномаў. З [[1789]] года гэтая група займалася пошукамі планеты, якая, згодна з правілам Тыцыуса-Бодэ, павінна была знаходзіцца на адлегласці каля 2,8 [[астранамічная адзінка|астранамічных адзінак]] ад [[Сонца]] — паміж арбітамі Марса і Юпітэра. Задача заключалася ў апісанні каардынат усіх [[зорка|зорак]] у вобласці задыякальнага сузор’я на пэўны момант. У наступныя ночы каардынаты правяраліся, і вылучаліся аб’екты, якія перамяшчалася на большую адлегласць. Меркаванае зрушэнне шуканай планеты павінна было складаць каля 30 вуглавых секунд за гадзіну, што павінна было быць лёгка заўважана. Першы астэроід, [[Цэрэра (карлікавая планета)|Цэрэра]], быў знойдзены італьянцам П’яццы, які не ўдзельнічаў у гэтым праекце, выпадкова, у [[1801]] годзе, у першую ж ноч стагоддзя. Неўзабаве пасля выяўлення аб’ект быў страчаны. Тры іншыя — [[(2) Палада|Палада]], [[(3) Юнона|Юнона]] і [[(4) Веста|Веста]] — былі выяўленыя ў наступныя некалькі гадоў — апошні, Веста, у [[1807]] годзе. Яшчэ праз 8 гадоў бясплённых пошукаў большасць астраномаў вырашыла, што там больш нічога няма, і спыніла даследаванні. Аднак Карл Людвіг Хенк у [[1830]] годзе аднавіў пошук новых астэроідаў. Праз пятнаццаць гадоў ён знайшоў [[(5) Астрэя|Астрэю]] — першы новы астэроід за 38 гадоў. Ён таксама выявіў [[(6) Геба|Гебу]] менш чым праз два гады. Пасля гэтага іншыя астраномы працягнулі пошукі, і далей выяўлялі не менш за адзін новы астэроід штогод. == Вядомыя астраномы, якія займаліся даследаваннем астэроідаў == * [[Джон Расэл Хайнд]] * [[Анібале дэ Гаспарыс]] * {{нп5|Роберт Лютэр||en|Robert Luther}} * [[Герман Гольдшміт]] * [[Жан Шакарнак]] * [[Джэймс Фергюсан (амерыканскі астраном)|Джэймс Фергюсан]] * [[Норман Роберт Погсан]] * [[Эрнст Вільгельм Леберэхт Тэмпель|Эрнст Тэмпель]] * [[Джэймс Крэйг Уотсан]] * [[Крысціян Петэрс]] * [[Альфонс Луіс Нікалас Барэлі|Альфонс Барэлі]] * [[Іаган Паліза]] * {{нп5|Браты Анры|Поль і Праспер Анры|en|Paul Henry and Prosper Henry}} * [[Агюст Шарлуа]] У [[1891]] годзе [[Макс Вольф]] упершыню выкарыстаў для пошуку астэроідаў метад астрафатаграфіі, пры якім на фотаздымках з доўгім перыядам экспанавання астэроіды пакідалі кароткія светлыя лініі (у той час, як зоркі заставаліся кропкамі дзякуючы таму, што тэлескоп паварочваецца ўслед за кручэннем нябеснай сферы). Гэты метад значна павялічыў колькасць адкрыццяў у параўнанні з ранейшымі метадамі візуальнага назірання: Вольф у адзіночку адкрыў 248 астэроідаў, пачынаючы з (323) Бруцыя, да яго было выяўлена крыху больш за 300. Сёння больш чым 160 000 астэроідаў ідэнтыфікавана, пранумаравана, некаторым дадзены імёны. == Літаратура == * {{cite book | first=Linda T. | last=Elkins-Tanton | year=2006 | title=Asteroids, Meteorites, and Comets | url=https://archive.org/details/asteroidsmeteori0000elki | edition=First | publisher=Chelsea House | location=New York | isbn=0-8160-5195-X}} * {{cite book | author= Blair, Edward C. | title= Asteroids: overview, abstracts, and bibliography | url= http://books.google.com/books?id=oa289IxCvAAC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s | year= 2002 | publisher= Nova Publishers | lang= en | isbn= 978-1590334829}} * {{cite book | author= Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry | editor= McFadden, L. A.; Weissman, P. R.; Johnson, T. V. | title= Encyclopedia of the solar system | url= http://books.google.com/books?id=G7UtYkLQoYoC&lpg=PA351&dq=asteroids%20number&lr=&as_brr=3&pg=PA349#v=onepage&q=asteroids%20number&f=false | access-date= 2009-12-07 | year= 2007 | publisher= Academic Press | lang= en | isbn= 978-0120885893 | chapter= Main-Belt Asteroids}} * {{cite book | author= Kovacs, Jozsef | publisher = Harri Deutsch Verlag | title= The European scientist: symposium on the era and work of Franz Xaver von Zach (1754—1832) | url= http://books.google.com/books?id=zy9Q82g8BYgC&pg=PA70&source=gbs_toc_r&cad=4 | volume= 24, Acta Historica Astronomiae | year= 2004 | lang= en | isbn= 978-3817117482 | chapter= The discovery of the first minor planets }}{{Недаступная спасылка}} * {{cite book | author= Lewis, John S. | title= Physics and chemistry of the solar system | year= 2004 | publisher= Academic Press | lang= en | isbn= 978-0124467446 | chapter = Meteorites and Asteroids | url = http://books.google.com/books?id=uY79k7Nx-egC&pg=PA350&dq=asteroid+belt&lr=&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=2000&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=3&source=gbs_toc_r&cad=9}} * {{cite book | author= Martinez, V. J.; Miralles, J. A.; Marco, E.; Galadi-Enriquez, D. | title= Astronomia fundamental | year= 2005 | url = http://books.google.com/books?id=n6VvcTAODNQC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s | publisher= Universitat de Valencia | isbn = 978-84-370-6104-7}} * {{cite book | author = Marvin, Ursula B. | author2 = McCall, G. J. H. | display-authors = etal | title= The history of meteoritics and key meteorite collections: fireballs, falls and finds | year= 2006 | publisher= Geological Society | lang= en | isbn= 978-1862391949 | chapter = Meteorites in history: an overview from the Renaissance to the 20th century | url = http://books.google.com/books?id=7SvtVoa1W-cC&pg=PA15&source=gbs_toc_r&cad=5}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{YouTube|S_d-gs0WoUw|Тэмпы адкрыцця астэроідаў з 1980 па 2010}} * [http://books.google.com/books?id=MNR3gStGevUC&pg=PA55&dq=asteroid+albedos+and+diameters+Asteroids,+comets,+meteors+1993:+proceedings+of+the+160th+Symposium&ei=KFU2TvKBC8ad-QbR0LiHDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Asteroids, comets, meteors 1993] * {{cite web |last = Arnett |first = William A |date = February 26, 2006 |url = http://www.nineplanets.org/asteroids.html |title = Asteroids |publisher = The Nine Planets |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vXBi42Y?url=http://nineplanets.org/asteroids.html |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }} * {{cite web|author=Cain, Fraser|url=http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-55-the-asteroid-belt/|publisher=Universe Today|title=The Asteroid Belt|access-date=2008-04-01|archive-url=https://www.webcitation.org/64vXCIq8A?url=http://www.astronomycast.com/2007/09/episode-55-the-asteroid-belt/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=live}} * {{cite web |url = http://www.solstation.com/stars/asteroid.htm |title = Main Asteroid Belt |publisher = Sol Company |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vXD1wZA?url=http://www.solstation.com/stars/asteroid.htm |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }} * {{cite web |last = Munsell |first = Kirk |date = September 16, 2005 |url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids |title = Asteroids: Overview |publisher = NASA's Solar System Exploration |access-date = 2007-05-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vXDVWm8?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Asteroids |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }} * Plots of [http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvecc.jpg eccentricity vs. semi-major axis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113212032/http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvecc.jpg |date=13 лістапада 2011 }} and [http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvincl.jpg inclination vs. semi-major axis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113204941/http://burro.astr.cwru.edu/stu/media/asteroid_all_axisvincl.jpg |date=13 лістапада 2011 }} at Asteroid Dynamic Site * {{cite web |author = Staff |date = October 31, 2006 |url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/asteroidpage.html |title = Asteroids |publisher = NASA |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vXEGY1D?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/asteroidpage.html |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = live }} * {{cite web |author = Staff |year = 2007 |url = http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/facts.html |title = Space Topics: Asteroids and Comets |publisher = The Planetary Society |access-date = 2007-04-20 |archive-url = https://www.webcitation.org/64vXEiob7?url=http://www.planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/facts.html |archive-date = 24 студзеня 2012 |url-status = dead }} {{Сонечная сістэма}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма]] [[Катэгорыя:Астэроіды]] jcs5gh1j530i4wanx9695l93brcb6bz 0 166191 5200857 3111866 2026-09-16T13:01:28Z Autumndancer 168015 5200857 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Анья́н''' ({{lang-fr|Aniane}}, {{lang-oc|Aniana}}) — камуна на поўдні [[Францыя|Францыі]] ў дэпартаменце [[Эро (дэпартамент)|Эро]]. Плошча — 30,34 км². Насельніцтва (2010 г.) — 2773 чал. == Спасылкі == * [http://www.ville-aniane.com Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эро]] 0ntk0qpwznnu6thayqzm70u2zspedbe 5200859 5200857 2026-09-16T13:02:13Z Autumndancer 168015 5200859 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Анья́н''' ({{lang-fr|Aniane}}, {{lang-oc|Aniana}}) — камуна на поўдні [[Францыя|Францыі]] ў дэпартаменце [[Эро (дэпартамент)|Эро]]. Плошча — 30,34 км². == == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спасылкі == * [http://www.ville-aniane.com Афіцыйны сайт] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эро]] d3j6ccxm40zm7i5wx28kxup1gmgdazi 5200860 5200859 2026-09-16T13:02:28Z Autumndancer 168015 5200860 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Анья́н''' ({{lang-fr|Aniane}}, {{lang-oc|Aniana}}) — камуна на поўдні [[Францыя|Францыі]] ў дэпартаменце [[Эро (дэпартамент)|Эро]]. Плошча — 30,34 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спасылкі == * [http://www.ville-aniane.com Афіцыйны сайт] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Эро]] hijmnyzbi7lev9bz55rhspf4ih2uh4n 0 166425 5200939 4727634 2026-09-16T15:12:27Z Voūk12 159072 /* Гл. таксама */ 5200939 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rigasiebmacher.JPG|thumb|right|200px|Герб рыжскіх архібіскупаў (І. Зібмахер, 1605).]] '''Архібіскупы рыжскія''' фармальна прызначаліся [[Папства|Папам Рымскім]] і імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і з’яўляліся як духоўнымі, так і свецкімі кіраўнікамі [[Рыжскае архібіскупства|Рыжскага архібіскупства]], а таксама вяршэнствавалі над 7 біскупамі Лівоніі і Прусіі. За ўсю гісторыю Рыжскага архібіскупства яго ўзначальвалі 20 архібіскупаў і 4 лівонскія біскупы. Пасля аднаўлення рыжскага біскупства пад уладай ВКЛ і Рэчы Паспалітай у 1582 г. біскупская сталіца Інфлянтаў была перанесеная ў Вендэн. == Спіс лівонскіх (рыжскіх) біскупаў == * [[Мейнард Зегеберг]], 1186 — 14.08.1196 * [[Бертольд Шультэ]], 1196 — 24.07.1198 * [[Альберт Буксгеўдэн]], 1199 — 17.01.1229 * [[Мікалай Наўэн]], 1229—1253 == Спіс рыжскіх архібіскупаў == * [[Альберт II Зуэрбер]] 1245—1273 * [[Іаган I Лунен]], 1273—1284 * [[Іаган II Фехта]], 1285—1294 * [[Іаган III Шверын]], 1294 ?1300 * [[Ізарнус Фантыяна]] 1300—1302 * [[Енс Лунд]], 1302—1304 * [[Фрыдрых Пернштэйн]], 1304—1341 * [[Энгельберт Долен]], 1341—1347 * [[Бромхальд Фюнфгаўзен]], 1348—1369 * [[Зігфрыд Бломберг]] 1370—1374 * [[Іаган IV Зінтэн]], 1374—1393 * [[Іаган V Валенродэ]], 1393—1418 * [[Іаган Амбундзі|Іаган VI Амбундзі]], 1418—1424<ref>{{cite book |title=Das Stift Neumünster in Würzburg |last=Wendehors |first=Alfred |year=1989 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=3110120577 |page=503 |language=de |url=http://books.google.com/books?id=CnkB23QthD8C&pg=PA503&dq |access-date=2009-07-22 }}</ref> * [[Хенінг Шарпенберг]], 1424—1448 * [[Сільвестр Стодэвешэр]], 1448—1479 * [[Sede vacante]] (незанята), 1479—1484 * [[Міхаэль Хільдэбранд]], 1484—1509 * [[Яспер Ліндэ]], 1509—1524 * [[Іаган VII Бланкенфельд]], 1524—1527 * [[Томас Шонінг]], 1528—1539 * [[Вільгельм Брандэнбург|Вільгельм Гогенцолен (Брандэнбур]]<nowiki/>скі), 1539—1563 == Гл. таксама == * [[Рэвельскае біскупства]] * [[Рыжскае архібіскупства]] * [[Магістры Лівонскага ордэна]] * [[Спіс курляндскіх біскупаў]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія| ]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Латвіі| ]] [[Катэгорыя:Лівонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] 4ireu1snmujq3tsnbv1ee5a189wegrk 5200943 5200939 2026-09-16T15:31:42Z Voūk12 159072 5200943 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rigasiebmacher.JPG|thumb|right|200px|Герб рыжскіх архібіскупаў (І. Зібмахер, 1605).]] '''Архібіскупы рыжскія''' фармальна прызначаліся [[Папства|Папам Рымскім]] і імператарам [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і з’яўляліся як духоўнымі, так і свецкімі кіраўнікамі [[Рыжскае архібіскупства|Рыжскага архібіскупства]], а таксама вяршэнствавалі над 7 біскупамі Лівоніі і Прусіі. За ўсю гісторыю Рыжскага архібіскупства яго ўзначальвалі 20 архібіскупаў і 4 лівонскія біскупы. Пасля аднаўлення рыжскага біскупства пад уладай ВКЛ і Рэчы Паспалітай у 1582 г. біскупская сталіца Інфлянтаў была перанесеная ў [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Вендэн]]. == Спіс лівонскіх (рыжскіх) біскупаў == * [[Мейнард Зегеберг]], 1186 — 14.08.1196 * [[Бертольд Шультэ]], 1196 — 24.07.1198 * [[Альберт Буксгеўдэн]], 1199 — 17.01.1229 * [[Мікалай Наўэн]], 1229—1253 == Спіс рыжскіх архібіскупаў == * [[Альберт II Зуэрбер]] 1245—1273 * [[Іаган I Лунен]], 1273—1284 * [[Іаган II Фехта]], 1285—1294 * [[Іаган III Шверын]], 1294 ?1300 * [[Ізарнус Фантыяна]] 1300—1302 * [[Енс Лунд]], 1302—1304 * [[Фрыдрых Пернштэйн]], 1304—1341 * [[Энгельберт Долен]], 1341—1347 * [[Бромхальд Фюнфгаўзен]], 1348—1369 * [[Зігфрыд Бломберг]] 1370—1374 * [[Іаган IV Зінтэн]], 1374—1393 * [[Іаган V Валенродэ]], 1393—1418 * [[Іаган Амбундзі|Іаган VI Амбундзі]], 1418—1424<ref>{{cite book |title=Das Stift Neumünster in Würzburg |last=Wendehors |first=Alfred |year=1989 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=3110120577 |page=503 |language=de |url=http://books.google.com/books?id=CnkB23QthD8C&pg=PA503&dq |access-date=2009-07-22 }}</ref> * [[Хенінг Шарпенберг]], 1424—1448 * [[Сільвестр Стодэвешэр]], 1448—1479 * [[Sede vacante]] (незанята), 1479—1484 * [[Міхаэль Хільдэбранд]], 1484—1509 * [[Яспер Ліндэ]], 1509—1524 * [[Іаган VII Бланкенфельд]], 1524—1527 * [[Томас Шонінг]], 1528—1539 * [[Вільгельм Брандэнбург|Вільгельм Гогенцолен (Брандэнбур]]<nowiki/>скі), 1539—1563 == Гл. таксама == * [[Рэвельскае біскупства]] * [[Рыжскае архібіскупства]] * [[Магістры Лівонскага ордэна]] * [[Спіс курляндскіх біскупаў]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архібіскупы рыжскія| ]] [[Катэгорыя:Архібіскупы Латвіі| ]] [[Катэгорыя:Лівонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] 2k136qj97jjl1aj7s4jkwl0uf6msozd 0 168760 5201161 4205675 2026-09-17T06:21:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201161 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Каміла Розмары Маўнтбетэн-Віндзар | арыгінал імя = {{lang-en|Camilla Rosemary Mountbatten-Windsor}} | выява = President Trump and First Lady Melania Trump's Visit to the United Kingdom (48007906747) (cropped).jpg | шырыня = | апісанне выявы = | герб = Coat of Arms of Camilla, Duchess of Cornwall.svg | пасада = Каралева-кансорт Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі | сцяг = | перыядпачатак = [[8 верасня]] [[2022]] | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Лізавета Боўз-Лаян]] | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | дзеці = | узнагароды = | аўтограф = }} '''Каміла Размары [[Маўнтбетэн]]-[[Віндзорская дынастыя|Віндзар]]''', нарожданая '''Шанд''' ({{lang-en|Camilla Rosemary Mountbatten-Windsor)}}; {{ДН|17|7|1947}}, {{МН|Лондан||}}) — каралева-кансорт [[Вялікабрытанія|Злучанага каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]], а таксама [[Садружнасць нацый|дзяржаў Садружнасці]], другая жонка (з [[9 красавіка]] [[2005]]) караля [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла ІІІ]]. == Біяграфія == Народжаная Шанд ({{lang-en|Camilla Shand}}). З дваранскага роду, дачка Бруса Шанда, маці — народжаная К’юбіт. Каміла была ў блізкіх адносінах з прынцам Чарлзам яшчэ напачатку 1970-х, аднак яе кандыдатура як нявесты не задаволіла яго бацькоў. З 1973 па 2005 была вядомая як '''Каміла Паркер-Боўлз''' ({{lang-en|Camilla Parker-Bowles}}, прозвішча па першым мужу Эндру Паркер-Боўлзу, з якім яна развялася ў 1995). Адносіны з Чарлзам пасля яго шлюбу з [[Дыяна Спенсер|Дыянай Спенсер]] у 1980-я гады аднавіліся, што стала адной з прычын расставання прынца і прынцэсы Уэльскай. Чарлз і Каміла ажаніліся ў 2005 г., праз 9 і 10 гадоў адпаведна пасля разводу са сваімі першымі сужэнцамі (на той час Дыяны не было ў жыцці, яна загінула ў 1997 г.; першы муж Камілы Эндру жыве і цяпер). Цырымонія шлюбу Чарлза і Камілы была пазбаўлена пышнасці і размаху. У лютым 2005 іх шлюб быў зарэгістраваны ў муніцыпальным дэпартаменце Віндзара. Каралева пры гэтым не прысутнічала. Момантам замірэння для адносін у каралеўскай сям’і стала царкоўнае блаславенне, атрыманае сужэнцамі ў царкве Св. Георга Віндзорскага замка ад арцыбіскупа Кентэрберыйскага. Самы доўгі раман у гісторыі брытанскай манархіі атрымаў шчаслівы канец.<ref>{{кніга|аўтар=Ал. А. Громыко.|загаловак=Великобритания эпохи реформ|месца={{М.}}|год=2007}}</ref> Каміла мае ўсе тытулы, якія адпавядаюць тытулам мужа, якія ён атрымаў пры нараджэнні (герцагіня Корнуальская {{lang-en|Duchess of Cornwall}} — у [[Англія|Англіі]] і Ротсейская {{lang-en|Duchess of Rothesay}} — у [[Шатландыя|Шатландыі]], і інш.). У герцагіні Корнуальскай двое дзяцей ад першага шлюбу з Эндру Паркер-Боўлзам — [[Том Паркер-Боўлз]] (нар. [[1974]]) і [[Лора Паркер-Боўлз|Лора Лопес]] (народжаная Паркер-Боўлз) (нар. [[1978]]). У Камілы пяцёра ўнукаў: Лола (нар. 2007) і Фрэдзі (28 лютага 2010) — дзеці Тома; Эліза (16 студзеня 2008), блізняты Гус і Луіс (30 снежня 2009) — дзеці Лоры. == Узнагароды == * [[Каралеўскі сямейны ордэн каралевы Елізаветы II|Дама Каралеўскага сямейнага ордэна каралевы Елізаветы II]] '''30 кастрычніка 2007''': * [[Каралеўскі Віктарыянскі ордэн|Дама Вялікага крыжа Каралеўскага Віктарыянскага ордэна]] (GCVO, '''9 красавіка 2012''')<ref>{{Cite press release| title=The Duchess of Cornwall appointed to the Royal Victorian Order| publisher=Queen's Printer| date=9 April 2012| url=http://www.royal.gov.uk/LatestNewsandDiary/Pressreleases/2012/TheDuchessofCornwallRoyalVictorianOrder.aspx| accessdate=9 April 2012}}</ref> * [[Ордэн Зоркі Меланезіі|Кампаньён ордэна Зоркі Меланезіі]] (CSM, '''3 лістапада 2012''')<ref>{{Cite news| title=Diamond Jubilee: Charles and Camilla on Papua New Guinea tour| publisher=BBC| date=3 November 2012| url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-20191561}}</ref> * [[Памятны медаль да 100-годдзя Саскачэван]] '''2005''' * [[Медаль Дыяментавага юбілею каралевы Елізаветы II]] '''2012''' {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp Сайт Брытанскага каралеўскага дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090213150954/http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp |date=13 лютага 2009 }} * [http://www.princeofwales.gov.uk/about/doc/duchess_cornwall_01.html Сайт Прынца Уэльскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060927055031/http://www.princeofwales.gov.uk/about/doc/duchess_cornwall_01.html |date=27 верасня 2006 }} <!--* {{ВТ-ЛП|Камилла, герцогиня Корнуольская}}--> {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Члены Брытанскага каралеўскага дому]] [[Катэгорыя:Віндзорская дынастыя]] [[Катэгорыя:Палюбоўніцы манархаў Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мужы і жонкі манархаў Вялікабрытаніі]] oytucd99gd2e7kwbv6xwlwbg3jct7e3 10 175189 5201004 5200127 2026-09-16T20:13:01Z JerzyKundrat 174 5201004 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Вынесены прысуд косаўскаму лідару '''[[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]]''', які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. <small>''(16&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Лявонцій (Тумоўскі)]]''' прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. <small>''(14&nbsp;верасня)''</small> * Казахстанская [[тэніс]]істка '''[[Алена Рыбакіна]]''' выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыўся '''[[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]]''', [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. <small>''(12&nbsp;верасня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 3w7lt5an8cybppv9xnh23nw1sin3uhv 0 177149 5201418 5199836 2026-09-17T11:57:16Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201418 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{вучоны}} '''Якуб Гуснік''' ({{Іншамоўны тэкст|чэшская|Jakub Husnik}}; {{ДН|29|3|1837}}, Вейпрніцы, Аўстрыйская імперыя (цяпер раён Пльзень-поўнач, Пльзенскага краю Чэшскай Рэспублікі) — {{ДС|26|3|1916}}, [[Прага]]) — чэшскі мастак, педагог, навуковец і вынаходнік у галіне фотамеханічных спосабаў рэпрадукавання. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Працаваў у галіне геліяграфіі, фоталітаграфіі, фотацынкаграфіі. Прапанаваў рэпрадукцыйную эмульсію з фторыстым серабром, клішэ на слаях з жэлаціны і хлорнага жалеза (для высокага друку). Вынайшаў (1865—68) адзін з мастацкіх спосабаў рэпрадукавання — [[фотатыпія|фотатыпію]]. Сумесна з прафесарам Шварцам, прапанаваў «мокры спосаб» апрацоўкі фатаграфій. У 1893 ўдасканаліў трохкаляровае прайграванне для друку і атрымаў на яго першы патэнт. У 1908—1920 гадах яго сын Яраслаў Гуснік праводзіў эксперыменты з аўтахромам. Аўтар манаграфій «Агульная галіна фотатыпіі» (1877, 3-е выд. 1885), «Геліяграфія» (1888) і інш. == Мастацкая творчасць == Жывапісец-партрэтыст, аўтар шэрагу жанравых палотнаў. Стварыў некалькі жывапісных работ для царквы ў Угрыневец паблізу Прагі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Гуснік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Гуснік}} [[Катэгорыя:Вучоныя Чэхіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Чэхіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў раёне Пльзень-Поўнач]] bo20l41q4v8thp1mok96ufprge3tqut 0 180437 5201151 5128554 2026-09-17T05:36:53Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201151 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Рэчыва | карцінка = Tungsten carbide.jpg | карцінка3D = -Alpha tungsten carbide crystal structure.jpg | карцінка малая = | найменне = монакарбід вальфраму | традыцыйныя назвы = карбід вальфраму | скарачэнні = | хім. формула = WC | малярная маса = 195.86 | шчыльнасць = 15,77 | мяжа трываласці = | цвёрдасць = | прымясі = | стан = цвёрдае | дынамічная вязкасць = | кінематычная вязкасць = | тэмп. плаўлення = 2870 | тэмп. кіпення = 6000 | тэмп. раскладання = | тэмп. успышкі = | патройны пункт = | крытычны пункт = | цеплаёмістасць = 35,74 | цеплаёмістасць2 = | цеплаправоднасць = 29,33 | энтальпія ўтварэння = 35,17 | удзельная цеплыня параўтварэння = | удзельная цеплыня плаўлення = | цеплавое пашырэнне = | інтэрвал трансфармацыі = | тэмпература размякчэння = | ціск пары = | канст. дысац. кіслаты = | растваральнасць = | вярчэнне = | ізаэлектрычны пункт = | дыяпазон празрыстасці = | паказчык пераламлення = | вугал Брустэра = | гібрыдызацыя = | кардынацыйная геаметрыя = | крышталічная структура = | дыпольны момант = | CAS = 12070-12-1 | EINECS = 235-123-0 | SMILES = | ЕС = | RTECS = | ЛД50 = | таксічнасць = }} '''Вальфраму карбіды''' — хімічныя злучэнні [[вальфрам]]у з [[вуглярод]]ам. Вядомыя вальфраму карбіды: монакарбід (WC) і гемікарбід (W2C, існуе толькі пры высокіх тэмпературах). Монакарбід вальфраму — крышталічнае рэчыва шэрага колеру, тэмпература плаўлення 2776 °C, шчыльнасць 15600 кг/м³. Мае высокую цвёрдасць, кіслотаўстойлівы, у паветры пры тэмпературы >430 °C акісляецца. Атрымліваюць узаемадзеяннем вальфраму з вугляродам пры тэмпературы 1430—1630 °C у атмасферы вадароду, аднаўленнем аксіду (WO3) вугалем. Выкарыстоўваюць як аснову металакерамічных цвёрдых сплаваў, для легіравання хуткарэзных сталяў, нанясення зносаўстойлівых наплавачных пакрыццяў на металічных паверхнях. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} {{навігацыя}} {{Злучэнні вальфраму}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Злучэнні вальфраму]] [[Катэгорыя:Карбіды|В]] dn6efh7j1be0r0e6140kpmfp8bx86ui 0 189045 5200891 4592215 2026-09-16T13:26:07Z Autumndancer 168015 5200891 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Пенк}} {{Вучоны | Імя = Альбрэхт Пенк | Арыгінал імя = {{lang-de|Albrecht Penck}} | Выява = Albrecht Penck.jpg | Шырыня = | Апісанне выявы = | Навуковая сфера = [[Геалогія]], [[геаграфія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Альбрэхт Пенк''' ({{lang-de|Albrecht Penck}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі геамарфолаг і географ. У 1885—1906 прафесар [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]], у 1902—26 прафесар і дырэктар Інстытута геаграфіі і акіянаграфіі [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]]. З 1928 года выкладаў у нямецкім [[Універсітэт Карла-Фердынанда|універсітэце Карла-Фердынанда]] ў Празе. Навуковыя працы па тэорыі агульнай геамарфалогіі і палеагеаграфіі чацвярцічнага (антрапагенавага) перыяду, даследаванні па геамарфалогіі [[Альпы|Альпаў]], [[Пірэнеі|Пірэнеяў]], Канады, Аўстраліі і іншых рэгіёнаў, а таксама гідраграфіі р. [[Дунай]]. Адзін з распрацоўшчыкаў геамарфапагічнай класіфікацыі кліматаў і канцэпцыі старажытнага зледзянення Альпаў (вылучыў 4 ледавіковыя эпохі). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенк Альбрэхт}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Albrecht Penck|Альбрэхт Пенк}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пенк Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Чэхіі]] [[Катэгорыя:Географы Германіі]] [[Катэгорыя:Геолагі Германіі]] 7ptjvf39fwyuth2nmxvc8y31okoiazv 5200896 5200891 2026-09-16T13:27:31Z Autumndancer 168015 5200896 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пенк}} {{Вучоны | Імя = Альбрэхт Пенк | Арыгінал імя = {{lang-de|Albrecht Penck}} | Выява = Albrecht Penck.jpg | Шырыня = | Апісанне выявы = | Навуковая сфера = [[Геалогія]], [[геаграфія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} '''Альбрэхт Пенк''' ({{lang-de|Albrecht Penck}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі геамарфолаг і географ. У 1885—1906 прафесар [[Венскі ўніверсітэт|Венскага ўніверсітэта]], у 1902—26 прафесар і дырэктар Інстытута геаграфіі і акіянаграфіі [[Берлінскі ўніверсітэт|Берлінскага ўніверсітэта]]. З 1928 года выкладаў у нямецкім [[Універсітэт Карла-Фердынанда|універсітэце Карла-Фердынанда]] ў Празе. Навуковыя працы па тэорыі агульнай геамарфалогіі і палеагеаграфіі чацвярцічнага (антрапагенавага) перыяду, даследаванні па геамарфалогіі [[Альпы|Альпаў]], [[Пірэнеі|Пірэнеяў]], Канады, Аўстраліі і іншых рэгіёнаў, а таксама гідраграфіі р. [[Дунай]]. Адзін з распрацоўшчыкаў геамарфапагічнай класіфікацыі кліматаў і канцэпцыі старажытнага зледзянення Альпаў (вылучыў 4 ледавіковыя эпохі). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенк Альбрэхт}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Albrecht Penck|Альбрэхт Пенк}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пенк Альбрэхт}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Берлінскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Чэхіі]] [[Катэгорыя:Географы Германіі]] [[Катэгорыя:Геолагі Германіі]] ofvibzilnfyxz3ozj69xpici1zoicjm 0 189047 5200892 4811145 2026-09-16T13:26:30Z Autumndancer 168015 5200892 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вальтэр Пенк''' ({{lang-de|Walther Penck}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[геолаг]] і [[геамарфолаг]], адзін з заснавальнікаў нямецкай геамарфалагічнай школы. == Біяграфія == Сын [[А. Пенк]]а. 3 1914 у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]], у 1915—18 [[прафесар]] [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскага ўніверсітэта]]. Вывучаў [[геамарфалогія|геамарфалогію]] і геалогію [[Анды|Андаў]], [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]], [[Апеніны|Апенінаў]], [[Сіцылія|Сіцыліі]], [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Цэнтральная Еўропа|Сярэдняй Еўропы]] і іншых рэгіёнаў. Навуковыя працы па ўплыве вертыкальных рухаў зямной кары і дэнудацыйных працэсаў на фарміраванне рэльефу. Прапанаваў марфалагічны аналіз як адзін з метадаў вывучэння рэльефу. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|12|Пенк Вальтэр||267}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Пенк Вальтэр}} [[Катэгорыя:Постаці геамарфалогіі]] [[Катэгорыя:Географы Германіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Стамбульскага ўніверсітэта]] nt0my6tb6szh33uu3oll640cec1ey1b 5200895 5200892 2026-09-16T13:27:12Z Autumndancer 168015 5200895 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пенк}} {{навуковец}} '''Вальтэр Пенк''' ({{lang-de|Walther Penck}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[геолаг]] і [[геамарфолаг]], адзін з заснавальнікаў нямецкай геамарфалагічнай школы. == Біяграфія == Сын [[А. Пенк]]а. 3 1914 у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]], у 1915—18 [[прафесар]] [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскага ўніверсітэта]]. Вывучаў [[геамарфалогія|геамарфалогію]] і геалогію [[Анды|Андаў]], [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]], [[Апеніны|Апенінаў]], [[Сіцылія|Сіцыліі]], [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Цэнтральная Еўропа|Сярэдняй Еўропы]] і іншых рэгіёнаў. Навуковыя працы па ўплыве вертыкальных рухаў зямной кары і дэнудацыйных працэсаў на фарміраванне рэльефу. Прапанаваў марфалагічны аналіз як адзін з метадаў вывучэння рэльефу. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|12|Пенк Вальтэр||267}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Пенк Вальтэр}} [[Катэгорыя:Постаці геамарфалогіі]] [[Катэгорыя:Географы Германіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Стамбульскага ўніверсітэта]] g2ylahtit8oeqeornt7ixdvj3f4lhen 100 193297 5200951 5199097 2026-09-16T16:53:37Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5200951 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Апафіты|2026-09-16T10:18:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Падкоўванне|2026-09-16T08:36:33Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Абрастанні|2026-09-14T08:17:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арэхатворка дубовая звычайная|2026-09-13T11:52:26Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Гісторыя алфавіта|2026-09-11T19:34:07Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Альхаміяда|2026-09-11T11:38:18Z|АлесьНавіцкі90}} {{Новы артыкул|Фуро|2026-09-10T16:02:00Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гарбата кітайская|2026-09-10T12:50:59Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Томас Алан|2026-09-09T11:33:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Амафіла пясчаная|2026-09-09T10:36:10Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рыючыя восы|2026-09-09T10:04:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Артрыт|2026-09-09T07:57:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пралін|2026-09-09T07:25:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арніцін|2026-09-09T07:17:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Архіт|2026-09-08T07:58:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|2026-09-08T07:14:20Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Балотная руда|2026-09-07T12:24:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Людміла Іванаўна Арчакова|2026-09-07T11:54:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ае-ае|2026-09-07T06:53:15Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> rlfyvvm2j003d0d836mnkkajmntts5s 0 193610 5200950 5189521 2026-09-16T16:51:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200950 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Забярэззе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Забярэззе |падначаленне = |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0847 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =9 |насельніцтва =16 |год перапісу =2026 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = }} '''Забярэ́ззе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zabiarezzie}}, {{lang-ru|Заберезье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 17 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 14 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі вядома як фальварак у Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. З 1890 года ўласнасць М. Бекмана, які меў тут 382 дзесяціны зямлі. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Забярэззе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 33 жыхары (1905) * 3 двары, 14 жыхароў (1921) * 41 жыхар (1959) * 22 жыхары (1970) * 2 гаспадаркі, 2 жыхары (2005) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2009) * 1 гаспадарка, 1 жыхар (2019) * 9 гаспадарак, 19 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> == Галерэя == <gallery> Zabiareźzie mohiłki.jpg|Могілкі вёскі Забярэззе </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] ft4kz7netmy91sq7sygcc6f9ru49fys 100 193811 5200955 5192449 2026-09-16T16:54:26Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5200955 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Колчэстэр|2026-09-03T05:39:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алекшыцкі скарб|2026-08-22T09:40:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ius gentium|2026-08-12T08:25:53Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Dominium maris Baltici|2026-06-12T09:58:07Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Секст Аўрэлій Віктар|2026-06-03T14:02:24Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Муроўка са схаваным радам|2026-04-30T21:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Veni, vidi, vici|2026-04-25T09:43:11Z|Karbutaroshik}} {{Новы артыкул|Іван Рыгоравіч Турцэвіч|2026-04-12T06:49:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j0qmcrbbru7hre8qk3u91nomtmpxbkx 0 195615 5200989 5189437 2026-09-16T18:30:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200989 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Залессе}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Залессе |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Zaliessie,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 23 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 52 | lon_sec = 21 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,3059 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =143 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =40 |насельніцтва =81 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =264 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Зале́ссе'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zaliessie}}, {{lang-ru|Залесье}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчана за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVII стагоддзя як шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1630 годзе належала П. Вітаноўскаму, у 1774 годзе — А. Вітаноўскаму, у 1789 годзе — Старавольскім. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1861 годзе вёска ў складзе маёнтка Збірагі, прыватнае ўладанне графа [[Грабоўскія|Грабоўскага]]. У 1889 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета; тут размяшчалася Збіражская валасная ўправа. У 1890 годзе сяляне Залескай сельскай грамады мелі 118 дзесяцін зямлі. Працавала школа граматы. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета Гродзенскай губерні. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 5 вяскоўцаў загінулі на фронце, 1 — у партызанах. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Залессе'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 72 жыхары (1861) * 11 двароў, 129 жыхароў (1886) * 121 жыхар (1905) * 21 двор, 89 жыхароў (1921) * 45 двароў, 223 жыхары (1940) * 157 жыхароў (1959) * 124 жыхары (1970) * 33 гаспадаркі, 71 жыхар (1997) * 28 гаспадарак, 58 жыхароў (2005) * 50 жыхароў (2009) * 58 жыхароў (2019) * 40 гаспадарак, 81 жыхар (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] n8qdafl2hwe1kpuvovg69p4qybi5pyp 0 195619 5201318 5189441 2026-09-17T10:07:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201318 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Карабаны}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Карабаны |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Karabany,_Brest_District.jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 10 | lat_sec = 11 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 51 | lon_sec = 57 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,0609 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =5 |насельніцтва =6 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =98,5 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225001 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Карабаны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Karabany}}, {{lang-ru|Карабаны}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 18 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Брэст-Усходні]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == У XIX стагоддзі невялікая вёска, казённая ўласнасць у Кобрынскім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. У 1870 годзе адносілася да Пяткоўскай сельскай грамады. У 1905 годзе вёска ў Збіражскай воласці Кобрынскага павета [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Збіражскай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Карабаны'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. == Насельніцтва == * 8 рэвізскіх душ (1870) * 6 двароў, 42 жыхары (1897) * 29 жыхароў (1905) * 3 двары, 22 жыхары (1921) * 29 жыхароў (1959) * 21 жыхар (1970) * 3 гаспадаркі, 5 жыхароў (2005) * 5 жыхароў (2009) * 8 жыхароў (2019) * 5 гаспадарак, 6 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] ms1lelf37igk5ap0zf3jiaa9hpa67de 4 195750 5201315 5198749 2026-09-17T09:57:18Z Autumndancer 168015 /* Ар */ 5201315 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Атар-аглы Аваз|Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат-Сістэмы кіравання|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор, 1858]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] rumpn2mmh7m44mhteusi5kk49e0ienb 5201338 5201315 2026-09-17T10:32:01Z Autumndancer 168015 /* Ав */ 5201338 wikitext text/x-wiki == Аа == * [[А]] * [[Аагамія]] * [[Аагенез]] * [[Аагоній]] * [[Аазіс]] * [[Ааліты]] * [[Алвар Аалта|Аалта Алвар]] * [[Вяйнё Валдэмар Аалтанен|Аалтанен Вяйнё Валдэмар]] * [[Ааміцэты]] * [[Аамынь]] * [[ААН]] * [[Аанес]] * [[Анці Аматус Аарне|Аарне Анці Аматус]] * [[Аарэ]] * [[ААС]] * [[Ааспора]] * [[Аахе]] * [[Востраў Ааху|Ааху]] == Аб == * [[Аб дванаццаці пакутах]] * [[Аба (горад)|Аба]] * [[Абабак]] * [[Абаб’е]] * [[Абавязак]] * [[Абавязак воінскі]] * [[Абавязак даказваць]] * [[Абавязаныя сяляне]] * [[Абавязацельнае права]] * [[Абавязацельства]] * [[Абавязковае навучанне]] * [[Абавязковыя пастановы]] * [[Абавязковыя рэзервы]] * [[Хачатур Авецікавіч Абавян|Абавян Хачатур Авецікавіч]] * [[Абагачэнне карысных выкапняў]] * [[Абагачэнне ядзернага паліва]] * [[Абагульненне]] * [[Клаўдзіа Абада|Абада Клаўдзіа]] * [[Абадан]] * [[Абадоўцы]] * [[Абадрыты]] * [[Абазінская мова]] * [[Абазіны]] * [[Канстанцін Антонавіч Абазоўскі|Абазоўскі Канстанцін Антонавіч]] * [[Абай Кунанбаеў]] * [[Абак]] * [[Абакан]] * [[Абаканскае радовішча]] * [[Мірдза Эдуардаўна Абала|Абала Мірдза Эдуардаўна]] * [[Абалакавы]] ** [[Віталь Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Віталь Міхайлавіч]] ** [[Яўген Міхайлавіч Абалакаў|Абалакаў Яўген Міхайлавіч]] * [[Леанід Ягоравіч Абаленскі|Абаленскі Леанід Ягоравіч]] * [[Яўген Пятровіч Абаленскі|Абаленскі Яўген Пятровіч]] * [[Абаліцыянізм]] * [[Абаліцыянісцкая літаратура]] * [[Леанід Іванавіч Абалкін|Абалкін Леанід Іванавіч]] * [[Абалонка клеткі]] * [[Абалонка (будаўніцтва)]] * [[Абалонкавая форма]] * [[Абалонкі зямлі]] * [[Абалоннікі]] * [[Абалянка (рака)|Абалянка]] * [[Абана-Тэрме]] * [[Абандон]] * [[Абанемент]] * [[Абанент]] * [[Абаненцкае тэлеграфаванне]] * [[Абаранкі]] * [[Абарачальная сістэма]] * [[Абарачальны працэс]] * [[Абарачальныя рэакцыі]] * [[Абарачэнне (музыка)]] * [[Абарачэнне (эканоміка)]] * [[Абардаж]] * [[Абарог]] * [[Абарона]] * [[Абарона Айчыны]] * [[Абарона гонару і годнасці]] * [[Абарона грамадзянскіх правоў]] * [[Абарона дыпламатычная]] * [[Абарона судовая]] * [[Абарончыя збудаванні]] * [[Абарот капіталу]] * [[Абаротнае водазабеспячэнне]] * [[Абаротны капітал]] * [[Абаротныя сродкі]] * [[Абаротныя фонды]] * [[Абарыгены]] * [[Хаджа Ахмад Абас|Абас Хаджа Ахмад]] * [[Абас I Вялікі]] * [[Азад Зінатавіч Абасаў|Абад Зінатавіч Абасаў]] * [[Шухрат Саліхавіч Абасаў|Абасаў Шухрат Саліхавіч]] * [[Абасідаў Халіфат|Халіфат Абасідаў]] * [[Абасіды]] * [[Абаскі мірны трактат]] * [[Абастумані]] * [[Абасы]] * [[Абат]] * [[Абацтва]] * [[Абашаўская культура]] * [[Васіль Аляксеевіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Васіль Аляксеевіч]] * [[Грыгол Грыголавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Грыгол Грыголавіч]] * [[Іраклій Вісарыёнавіч Абашыдзэ|Абашыдзэ Іраклій Вісарыёнавіч]] * [[Абвадненне]] * [[Абвал]] * [[Абвалаванне]] * [[Абвер]] * [[Абвінаваўчае заключэнне]] * [[Абвінавачанне]] * [[Абвінавачаны]] * [[Абвойнік]] * [[Абвяшчэнне вайны]] * [[Абвяшчэнне памерлым]] * [[Халіфа Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед|Абдалах ібн Аль-Саід Мухамед Мухамед]] * [[Абд аль-Кадзір]] * [[Абд Аль-Керым]] * [[Абдарахман I]] * [[Абдарахман II]] * [[Абдарахман III]] * [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў|Абдрашытаў Вадзім Юсупавіч]] * [[Абдукцыя]] * [[Абдула Сабір]] * [[Абдулхак Аксакалавіч Абдулаеў|Абдулаеў Абдулхак Аксакалавіч]] * [[Мікаіл Гусейн аглы Абдулаеў|Абдулаеў Мікаіл Гусейн аглы]] * [[Восіп Навумавіч Абдулаў|Абдулаў Восіп Навумавіч]] * [[Абдула-Хан II]] * [[Абдул-Хамід II]] * [[Дзільбар Гулямаўна Абдурахманава|Абдурахманава Дзільбар Гулямаўна]] * [[Фуад Гасан аглы Абдурахманаў|Абдурахманаў Фуад Гасан аглы]] * [[Эміль Абдэргальдэн|Абдэргальдэн Эміль]] * [[Манук Хачатуравіч Абегян|Абегян Манук Хачатуравіч]] * [[Мгер Манукавіч Абегян|Абегян Мгер Манукавіч]] * [[Абедаўка]] * [[Георгій Антонавіч Аб’едкаў|Аб’едкаў Георгій Антонавіч]] * [[Абезвугляроджванне]] * [[Абеззаражванне]] * [[Аб’ект]] * [[Аб’ект права]] * [[Аб’ектывізм]] * [[Аб’ектыў]] * [[Аб’ектыўнае]] * [[Аб’ектыўная ісціна]] * [[Аб’ектыўная рэальнасць]] * [[Аб’ектыўны ідэалізм]] * [[Леў Майсеевіч Абеліёвіч|Абеліёвіч Леў Майсеевіч]] * [[Абеліск]] * [[Нільс Генрык Абель|Абель Нільс Генрык]] * [[Герман Абендрот|Абендрот Герман]] * [[Абеокута]] * [[Даніэль Абер|Абер Даніэль Франсуа Эспры]] * [[Аберацыі аптычных сістэм]] * [[Аберацыя святла]] * [[Храмасомныя перабудовы|Аберацыя храмасом]] * [[Абердзін]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан Гордан Абердзін]] * [[Абердзін-Ангуская парода]] * [[Леслі Патрык Аберкрамбі|Аберкрамбі Леслі Патрык]] * [[Аберон]] * [[Абертон]] * [[Абечак]] * [[Абешэ]] * [[Аб’ём]] * [[Удзельны аб’ём|Аб’ём удзельны]] * [[Аб’ёмнаблочнае домабудаванне]] * [[Сціскальнасць|Аб’ёмная пругкасць]] * [[Аб’ёмная сіла]] * [[Аб’ёмная штампоўка]] * [[Аб’ёмны аналіз]] * [[Аб’ёмны зарад]] * [[Прасторавы зарад|Аб’ёмны зарад]] * [[Аб’ёмны модуль]] * [[Аб’ёмны рэзанатар]] * [[Закон аб’ёмных адносін|Аб’ёмных адносін закон]] * [[Абзац]] * [[Абзу]] * [[Возера Абіда|Абіда]] * [[Абідавічы]] * [[Абідас]] * [[Абіджан]] * [[Абідзенскія эмалі]] * [[Абі-Істада]] * [[Абісаль]] * [[Абісальныя адклады]] * [[Абісальныя раўніны]] * [[Абісінія]] * [[Абісінскае нагор’е]] * [[Абіску]] * [[Абітурыент]] * [[Герман Вільгельмавіч Абіх|Абіх Вільгельм Герман]] * [[Генрык Абіхт|Абіхт Герман Тэадоравіч]] * [[Рудольф Абіхт|Абіхт Рудольф]] * [[Абіягенез]] * [[Абіянік]] * [[Абіятычнае асяродззе]] * [[Абіятычныя фактары]] * [[Абкайк]] * [[Абклад]] * [[Абкладка]] * [[Аблавуха]] * [[Аблакціроўка]] * [[Забарол|Аблам]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Аблвыканкамзах|Абласны выканаўчы камітэт саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў заходняй вобласці і фронту]] * [[Абласны слоўнік]] * [[Абласны суд]] * [[Абласныя падпольныя камітэты КП(б)Б]] * [[Абласныя падпольныя камітэты ЛКСМБ]] * [[Абласныя прывілеі]] * [[Аблвыканкамзах|Аблвыкамзах]] * [[Абледзяненне]] * [[Абліванне]] * [[Аблігацыя]] * [[Аблітэрацыя]] * [[Абліцовачныя матэрыялы]] * [[Абліцовачныя работы]] * [[Аблога]] * [[Аблога (аграномія)]] * [[Аблогавая тэхніка]] * [[Абломкавыя горныя пароды]] * [[Архітэктурныя абломы|Абломы архітэктурныя]] * [[Аблысенне]] * [[Абляпіха]] * [[Абляпіхавы алей]] * [[Абляцыя]] * [[Абмаражэнне]] * [[Абмежавальныя законы]] * [[Абмежаваная адказнасць]] * [[Абмен]] * [[Абмен рэчываў]] * [[Абмен энергіі]] * [[Абменннае ўзаемадзеянне]] * [[Абмундзіраванне вайсковае]] * [[Абнародаванне закону]] * [[Абнаўленцы]] * [[Абозны]] * [[Абойма]] * [[Абол]] * [[Возера Аболе|Аболе]] * [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] * [[Абора]] * [[Аборт]] * [[Леў Мікалаевіч Аборын|Аборын Леў Мікалаевіч]] * [[Абпал]] * [[Абпальвальная печ]] * [[Абра]] * [[Абрагацыя]] * [[Абрад]] * [[Абрадавае печыва]] * [[Абрадавая паэзія]] * [[Дасітэй Абрадавіч|Абрадавіч Дасітэй]] * [[Абрадавыя стравы]] * [[Абрады рэлігійныя]] * [[Абражанне маястату]] * [[Абраз]] * [[Абраза]] * [[Абразанне]] * [[Абразіўныя матэрыялы|Абразівы]] * [[Абразійная тэраса]] * [[Абразіўна-імпульсная апрацоўка]] * [[Абразіўная апрацоўка]] * [[Абразіўны інструмент]] * [[Абразіўныя матэрыялы]] * [[Абразія]] * [[Абразок]] * [[Алена Васілеўна Абразцова|Абразцова Алена Васілеўна]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абразцоў|Абразцоў Сяргей Уладзіміравіч]] * [[Іван Васілевіч Абраімаў|Абраімаў Іван Васілевіч]] * [[Абракадабра]] * [[Антаніна Іванаўна Абрамава|Абрамава Антаніна Іванаўна]] * [[Надзея Аляксандраўна Абрамава|Абрамава Надзея Аляксандраўна]] * [[Ігар Іванавіч Абрамаў|Абрамаў Ігар Іванавіч]] * [[Кузьма Рыгоравіч Абрамаў|Абрамаў Кузьма Рыгоравіч]] * [[Максім Паўлавіч Абрамаў|Максім Паўлавіч]] * [[Сямён Сямёнавіч Абрамаў|Абрамаў Сямён Сямёнавіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Абрамаў|Абрамаў Фёдар Аляксандравіч]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка|Абраменка Дзмітрый Кузьміч]] * [[Тамара Мікалаеўна Абраменка|Абраменка Тамара Мікалаеўна]] * [[Іосіф Самуілавіч Абраміс|Абраміс Іосіф Самуілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч|Абрамовіч Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Антон Іванавіч Абрамовіч|Абрамовіч Антон Іванавіч]] * [[Зігмунт Іосіфавіч Абрамовіч|Абрамовіч Зігмунт Іосіфавіч]] * [[Людвік Караль Абрамовіч|Абрамовіч Людвік Караль]] * [[Марыян Станіслаў Абрамовіч|Абрамовіч Марыян Станіслаў]] * [[Франц Вікенцьевіч Абрамовіч|Абрамовіч Франц Вікенцьевіч]] * [[Эміль Абрамавіч Абрамовіч|Абрамовіч Эміль Абрамавіч]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ляліва»|Абрамовічы, Ляліва]] * [[Род Абрамовічаў герба «Ястрамбец»|Абрамовічы, Ястрамбец]] ** [[Ян Абрамовіч|Абрамовіч Ян]] ** [[Мікалай Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Самуэль Абрамовіч|Абрамовіч Самуэль]] ** [[Адам Абрамовіч|Абрамовіч Адам]] ** [[Андрэй Абрамовіч|Абрамовіч Андрэй]] ** [[Юрый Абрамовіч|Абрамовіч Юрый]] ** [[Мікалай Яўхімавіч Абрамовіч|Абрамовіч Мікалай]] ** [[Ігнацы Абрамовіч|Абрамовіч Ігнацы]] * [[Абрамцава]] * [[Абрамцава-кудрынская разьба]] * [[Мікалай Іванавіч Абрамчук|Абрамчук Мікалай Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Абрамчык|Абрамчык Мікалай Сямёнавіч]] * [[Абрамшчынская шарсцяная мануфактура]] * [[Харэн Бабкенавіч Абрамян|Абрамян Харэн Бабкенавіч]] * [[Фабіян Абрантовіч|Абрантовіч Фабіян]] * [[Пётр Андрэевіч Абрасімаў|Абрасімаў Пётр Андрэевіч]] * [[Абрастанні]] * [[Абраў-Дзюрсо]] * [[Пітэр Генры Абрахамс|Абрахамс Пітэр Генры]] * [[Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын|Абрашын Вячаслаў Мікалаевіч]] * [[Вадасховішча Аброва]] * [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] * [[Аброк]] * [[Павел Васілевіч Абросімаў|Абросімаў Павел Васілевіч]] * [[Пётр Абросімаў|Абросімаў Пётр]] * [[Хрыстафор Абросімаў|Абросімаў Хрыстафор]] * [[Аброўскае]] * [[Абрскіл]] * [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]] * [[Абруй]] * [[Абрус]] * [[Абрусны]] * [[Абруца]] * [[Абруцы]] * [[Абрыкос]] * [[Аляксей Іванавіч Абрыкосаў|Абрыкосаў Аляксей Іванавіч]] * [[Хрыстафор Абрынскі|Абрынскі Хрыстафор]] * [[Мікалай Іпалітавіч Абрыньба|Абрыньба Мікалай Іпалітавіч]] * [[Абрыс]] * [[Абрыў]] * [[Абрэвіятура]] * [[Абрэвіяцыя]] * [[Альвара Абрэгон|Абрэгон Альвара]] * [[Абрэзка раслін]] * [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская|Абрэмбская-Яблонская Антаніна]] * [[Род Абрэнавічаў|Абрэнавічы]] * [[Абсалют]] * [[Абсалютна цвёрдае цела]] * [[Абсалютна чорнае цела]] * [[Абсалютнае і адноснае]] * [[Абсалютная велічыня]] * [[Абсалютная вільготнасць паветра]] * [[Абсалютная вышыня]] * [[Абсалютная геаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Абсалютная ідэя]] * [[Абсалютная ісціна]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная манархія]] * [[Абсалютная тэмпература]] * [[Абсалютны нуль]] * [[Абсалютны ўзрост]] * [[Абсалютныя сістэмы адзінак]] * [[Абсалютызм]] * [[Абсарбцыйная мікраскапія]] * [[Абсент]] * [[Абсерваторыя]] * [[Абсервацыя]] ** [[Абсервацыя (навігацыя)]] ** [[Абсервацыя (медыцына)]] * [[Абсідыян]] * [[Абскурантызм]] * [[Абсорбер]] ** [[Паверхневы абсорбер]] ** [[Насадачны абсорбер]] * [[Абсорбцыя]] * [[АБС-пластык]] * [[Абстрактнае і канкрэтнае]] * [[Абстрактнае мастацтва]] * [[Абстрактная тоеснасць]] * [[Абстракцыя]] * [[Абстракцыянізм]] * [[Абструкцыя]] * [[Возера Абстэрна|Абстэрна]] * [[Абстэрнаўская група азёр]] * [[Абсурд]] * [[Драма абсурду|Абсурду драма]] * [[Абсцызавая кіслата]] * [[Абсцэс]] * [[Множныя абсцэсы|Абсцэсы множныя]] * [[Абтуратар]] * [[Абтурацыя]] * [[Ахмедхан Абу-Бакар|Абу-Бакар Ахмедхан]] * [[Абу-Бекр|Абу-Бакр Абдалах ібн Асман]] * [[Абу Бекр Келеві]] * [[Абу-Дабі]] * [[Абуджа]] * [[Тэнгіз Яўгенавіч Абуладзе|Абуладзе Тэнгіз Яўгенавіч]] * [[Абулія]] * [[Махмуд Нізамеддзін Абу-ль-Ала Ганджэві|Абу-Ль-Ала Ганджэві Махмуд Нізамеддзін]] * [[Бахадур-хан Абу-ль-Газі|Абу-ль-Газі Бахадур-хан]] * [[Абульгасан]] * [[Абульгасан Алібаба аглы Алекперзадэ|Абульгасан]] * [[Абу-ль-Фарадж Аль-Ісфахані]] * [[Абу Муслім]] * [[Абу Нувас]] * [[Абу-Сафа]] * [[Абу-Сімбел]] * [[Абутак]] * [[Артапедычны абутак|Абутак артапедычны]] * [[Абутковая прамысловасць]] * [[Абутылон]] * [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] * [[Лідзія Аляксееўна Абухава|Абухава Лідзія Аляксееўна]] * [[Надзея Андрэеўна Абухава|Абухава Надзея Андрэеўна]] * [[Віктар Цімафеевіч Абухаў|Абухаў Віктар Цімафеевіч]] * [[Генадзь Аляксеевіч Абухаў|Абухаў Генадзь Аляксеевіч]] * [[Альгерд Рышардавіч Абуховіч|Абуховіч Альгерд Рышардавіч]] * [[Ганна Браніславаўна Абуховіч|Абуховіч Ганна Браніславаўна]] * [[Міхал Лявон Абуховіч|Абуховіч Міхал Лявон]] * [[Піліп Казімір Абуховіч|Абуховіч Піліп Казімір]] * [[Тэадор Геранім Абуховіч|Абуховіч Тэадор Геранім]] * [[Род Абуховічаў|Абуховічы]] * [[Абучальная машына]] * [[Абучальная праграма]] * [[Абучальны комплекс]] * [[Абхава]] * [[Абхазія]] * [[Абхазскае царства]] * [[Абхазская мова]] * [[Абхазскі хрыбет]] * [[Абхазы]] * [[Абхіраці]] * [[Абход]] * [[Абход (абрад)]] * [[Абцісканне]] * [[Абціскны стан]] * [[Абцяжваючыя адказнасць акалічнасці]] * [[Абчуга]] * [[Абшчына]] * [[Абшчынная тэорыя]] * [[Абшыванка]] * [[Абывацелі]] * [[Майрамкан Абылкасымава|Абылкасымава Майрамхан]] * [[Абыход]] * [[Звыклы абычай|Абычай звыклы]] * [[Абэ Коба]] * [[Абэвіль]] * [[Абэрак]] * [[Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі|Абэцэдарскі Лаўрэнцій Сямёнавіч]] * [[Аб'яднанае антысавецкае падполле]] * [[Аб'яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне]] * [[Аб'яднаная арабская рэспубліка]] * [[Аб'яднаная беларуская вайсковая школа]] * [[Аб'яднаная дэмакратычная партыя Беларусі]] * [[Аб'яднаная электраээнергетычная сістэма]] * [[Аб'яднаная яўрэйская сацыялістычная рабочая партыя]] * [[Аб'яднанне]] * [[Аб'яднанне беларускіх студэнцыкіх арганізацый]] * [[Аб'яднанне сучасных архітэктараў]] * [[Аб'яднанне сялянскай лявіцы «Самапомац»]] * [[Аб'яднанне ў абарону рэспублікі]] * [[Аб'яднаныя Арабскія Эміраты]] * [[Аб'яднаныя ірландцы]] * [[Аб'яднаныя нацыі]] * [[Аб'яднаныя сацыял-дэмакратычныя арганізацыі]] * [[Аб'яднаўчы з'езд кампартый Беларусі, Літвы і Заходняй Беларусі]] * [[Абязбольванне]] == Ав == * [[Амедэо Авагадра|Авагадра Амедэо]] * [[Закон Авагадра|Авагадра закон]] * [[Пастаянная Авагадра|Авагадра пастаянная]] * [[Авадана]] * [[Авадзень (часопіс)]] * [[Авадні]] * [[Авадон]] * [[Аваз Атар-аглы]] * [[Авакум (Пятроў)|Авакум Пятровіч]] * [[Авал]] * [[Авалі]] * [[Ладо Шалвавіч Аваліяні|Аваліяні Ладо]] * [[Аваль]] * [[Аван-]] * [[Аванавілана]] * [[Авангард]] * [[Авангард (музыка)]] * [[Авангард (кіно)]] * [[Авангард (праект)]] * [[Авангардызм]] * [[Рубен Іванавіч Аванесаў|Аванесаў Рубен Іванавіч]] * [[Аванзала]] * [[Аванпост]] * [[Аванс]] * [[Авансаваны капітал]] * [[Авансцэна]] * [[Авантурызм]] * [[Авантурын]] * [[Авантытул]] * [[Аварайрская бітва|Аварайрская бітва 451]] * [[Аварот]] * [[Аварскае ханства]] * [[Аварская мова]] * [[Аварскі каганат]] * [[Аварцы]] * [[Авары]] * [[Сістэма аварыйнага выратавання|Аварыйнага выратавання сістэма]] * [[Аварыйны выкід]] * [[Аварыя]] * [[Аваскоп]] * [[Аватара]] * [[Авацыя]] * [[Авачынская Сопка]] * [[Аваш]] * [[Аскар Авейдэ]] * [[Іван Аўдзеевіч Авекаў|Авекаў Іван Аўдзеевіч]] * [[Авель]] * [[Авельянеда (горад)|Авельянеда]] * [[Авен]] * [[Мікалай Пятровіч Авенарыус|Авенарыус Мікалай Пятровіч]] * [[Рыхард Авенарыус|Авенарыус Рыхард]] * [[Іаган Авенцін|Авенцін]] * [[Авеню]] * [[Авераізм]] * [[Міхаіл Іосіфавіч Авербах|Авербах Міхаіл Іосіфавіч]] * [[Авербот]] * [[Хендрык Аверкамп|Аверкамп Хендрык]] * [[Аверлок]] * [[Авернь]] * [[Авероэс]] * [[Аверс]] * [[Аверсія]] * [[Аверсолд]] * [[Аркадзь Цімафеевіч Аверчанка|Аверчанка Аркадзь Цімафеевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аверчанка|Аверчанка Мікалай Іванавіч]] * [[Наталля Георгіеўна Аверына|Аверына Наталля Георгіеўна]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|Аверынцаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Авеста]] * [[Авечка свойская]] * [[Авечкагадоўля]] * [[Валянцін Уладзіміравіч Авечкін|Авечкін Валянцін Уладзіміравіч]] * [[Авёс]] * [[Авёс пусты]] * [[Авідзій]] * [[Авіднасць]] * [[Авіетка]] * [[Йонас Авіжус|Авіжус Йонас]] * [[Авіза]] * [[Авізм]] * [[Авікулярыя]] * [[Авіла]] * [[Міхаіл Іванавіч Авілаў|Авілаў Міхаіл Іванавіч]] * [[Авіньён]] * [[Авіньёнскае паланенне папаў]] * [[Авіская дынастыя]] * [[Авіскі ордэн]] * [[Беры-Беры|Авітаміноз B₁]] * [[Авітамінозы]] * [[Авіфаўна|Авіфауна]] * [[Авіцыды]] * [[Авіцэна]] * [[Авія-]] * [[Авія]] * [[Авія (кампанія)]] * [[Авіякомпас]] * [[Авіялінія]] * [[Авіяль]] * [[Авіямадэлізм]] * [[Авіяносец]] * [[Авіяцыйная прамысловасць]] * [[Авіяцыйны рухавік]] * [[Авіяцыйны спорт]] * [[Авіяцыя]] * [[Ваенная авіяцыя|Авіяцыя ваенная]] * [[Авуары]] * [[Авуляцыя]] * [[Авута]] * [[Валяр’ян Якаўлевіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Мікалай Піліпавіч]] * [[Юрый Іванавіч Авяр’янаў|Авяр’янаў Юрый Іванавіч]] == Аг == * [[Ага (тытул военачальнікаў)]] * [[Ага]] * [[Рыгор Гарэгінавіч Агабабян|Агабабян Рыгор Гарэгінавіч]] * [[Уладзімір Янокавіч Агабекаў|Агабекаў Уладзімір Янокавіч]] * [[Агава]] * [[Агавэ|Агаве]] * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян|Агаджанян Сцяпан Меліксетавіч]] * [[Агаджары]] * [[Агадыр]] * [[Агая (рака)|Агайо]] * [[Агая|Агайо]] * [[Агаленне горных парод]] * [[Агамемнан]] * [[Рубен Сяргеевіч Агамірзян|Агамірзян Рубен Сяргеевіч]] * [[Агамічнае пісьмо]] * [[Агамы]] * [[Абел Гезевіч Аганбегян|Аганбегян Абел Гезевіч]] * [[Эдгар Сяргеевіч Аганесян|Аганесян Эдгар Сяргеевіч]] * [[Аганістыкі]] * [[Аганья]] * [[Качка-огар|Агар]] * [[Агара]] * [[Агар-агар]] * [[Агараджальныя збудаванні]] * [[Агараджальныя канструкцыі]] * [[Мікалай Васілевіч Агаркаў|Агаркаў Мікалай Васілевіч]] * [[Агароджванні]] * [[Агароднікі]] * [[Агароднікі (Калінкавіцкі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] * [[Агароднікі (Бярозаўскі раён)|Агароднікі]] * [[Агароднінасушылка]] * [[Агароднінныя культуры]] * [[Агародніцтва]] * [[Беларускі навукова-даследчы інстытут агародніцтва|Агародніцтва Беларускі навукова-даследчы інстытут]] * [[Мікалай Платонавіч Агароў|Агароў Мікалай Платонавіч]] * [[Агарыкальныя]] * [[Агарэвічы]] * [[Агаста (Мэн)|Агаста]] * [[Агасфер]] * [[Агат]] * [[Агат-Сістэмы кіравання|Агат]] * [[Агатангелос]] * [[Агаткі]] * [[Агафокл]] * [[Таіса Паўлаўна Агафоненка|Агафоненка Таіса Паўлаўна]] * [[Ага-хан]] * [[Акмір Егішавіч Агаханянц]] * [[Агаціяр]] * [[Газарос Агаян|Агаян Газарос]] * [[Агбамоша]] * [[Агент]] * [[Агенцтва]] * [[Агенцтва другу]] * [[Агенцтва па шматбаковай ахове інвестыцый]] * [[Агер публікус]] * [[Агесілай II]] * [[Агівы]] * [[Агіднае]] * [[Уладзімір Іванавіч Агіевіч|Агіевіч Уладзімір Іванавіч]] * [[Эміліа Агінальда|Агінальда Эміліо]] * [[Агінальная]] * [[План Агінскага 1811|Агінскага план 1811]] * [[Агінскае (Забайкальскі край)|Агінскае]] * [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]] * [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] * [[Агінскі бой (1942)]] * [[Агінскі канал]] * [[Агінскі стэп]] * [[Род Агінскіх|Агінскія]] ** [[Аляксандр Агінскі|Агінскі Аляксандр]] ** [[Шыман Кароль Агінскі|Агінскі Шыман Кароль]] ** [[Марцыян Агінскі|Агінскі Марцыян]] ** [[Рыгор Антоні Агінскі|Агінскі Рыгор Антоні]] ** [[Ігнацы Агінскі|Агінскі Ігнацы]] ** [[Андрэй Агінскі|Агінскі Андрэй]] ** [[Міхал Клеафас Агінскі|Агінскі Міхал Клеафас]] ** [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскі Міхал Казімір]] * [[Агіс IV]] * [[Агітплакат]] * [[Агітпоезд]] * [[Агіяграфія]] * [[Агіяды]] * [[Агія-Трыяда]] * [[Аглабіды]] * [[Агламерат]] * [[Агламерацыя]] * [[Агламерацыя населеных пунктаў]] * [[Аглапарыт]] * [[Аглюцінатыўныя мовы]] * [[Агляд]] * [[Агляенне глебы]] * [[Агнастыцызм]] * [[Агнаты]] * [[Сяргей Іванавіч Агнёў|Агнёў Сяргей Іванавіч]] * [[Лускаўніца|Агнёўка]] * [[Агнёўкі]] * [[Агні]] * [[Агнішча]] * [[Агнішчанін]] * [[Агнозія]] * [[Шмуэль Іосеф Агнон|Агнон Шмуэль Іосеф]] * [[Агнявая падрыхтоўка]] * [[Агнямёт]] * [[Сава Петраў Агнянаў|Агнянаў Сава Петраў]] * [[Агнястрэльная зброя]] * [[Эдзі Агняцвет|Агняцвет Эдзі]] * [[Агогіка]] * [[Іосіф Агол|Агол Іосіф]] * [[Агонія]] * [[Агонь]] * [[Стральба|Агонь (ваен.)]] * [[Агоўская размалёўка]] * [[Агоўскія куфры]] * [[Агра-]] * [[Агра]] * [[Аграбіяцэноз]] * [[Аграбуд]] * [[Аграглебавы раён]] * [[Агракліматалогія]] * [[Агракліматычнае раянаванне]] * [[Агракліматычныя карты]] * [[Агралесамеліярацыя]] * [[Аграмаджванне вытворчасці]] * [[Аграметэаралагічная станцыя]] * [[Аграметэаралагічны прагноз]] * [[Аграметэаралогія]] * [[Агранамічныя руды]] * [[Агранка]] * [[Аграномія]] * [[Агранулацытоз]] * [[Агранулацыты]] * [[Аграпрамысловая інтэграцыя]] * [[Аграпрамысловы комплекс]] * [[Аграрнае права]] * [[Аграрнае пытанне]] * [[Аграрная палітыка]] * [[Аграрная партыя]] * [[Аграрны крызіс]] * [[Аграрныя адносіны]] * [[Аграрныя рэформы]] * [[Агратэхніка]] * [[Аграфізіка]] * [[Аграхімія]] * [[Аграцэноз]] * [[Аграэкалогія]] * [[Аграэнерга]] * [[Іасафат Пятровіч Агрызка|Агрызка Іасафат Пятровіч]] * [[Георг Агрыкала|Агрыкала Георг]] * [[Мікаэль Агрыкала|Агрыкала Мікаэль]] * [[Марк Віпсаній Агрыпа|Агрыпа Марк Віпсаній]] * [[Агрэгат]] * [[Агрэгатная уніфікаваная сістэма]] * [[Агрэгатны станок]] * [[Агрэгатныя станы рэчыва]] * [[Агрэгацыя клетак|Агрэгацыя (біялогія)]] * [[Агрэжэ]] * [[Агрэман]] * [[Дзмітрый Аляксандравіч Агрэнеў-Славянскі|Агрэнеў-Славянскі Дзмітрый Аляксандравіч]] * [[Агрэсіны]] * [[Агрэсіўнасць вады]] * [[Агрэсія]] * [[Агрэст]] * [[Агуаскальентэс]] * [[Агуда]] * [[Агульнае]] * [[Агульнае мовазнаўства]] * [[Агульнаеўрапейская нарада]] * [[Агульназемскія прывілеі]] * [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАНБ|Агульнай і неарганічнай хіміі інстытут]] * [[Агульнанародная мова]] * [[Агульнарускія летапісныя зборы]] * [[Агульная Афра-Маўрыкійская арганізацыя]] * [[Агульная лінгвістыка]] * [[Агульная мера]] * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Агульная тэорыя сістэм]] * [[Агульная ўласнасць]] * [[Агульны дагавор, 1952]] * [[Агульны працоўны стаж]] * [[Агульны рынак]] * [[Агульны Сырт]] * [[Іголкавы мыс|Агульяс (мыс)]] * [[Агульяс, катлавіна|Агульяс (катлавіна)]] * [[Цячэнне мыса Іголкавага|Агульясава цячэнне]] * [[Эдуард Канстанцінавіч Агуновіч|Агуновіч Эдуард Канстанцінавіч]] * [[Агурок]] * [[Агурочнік]] * [[Самуіл Хаімавіч Агурскі|Агурскі Самуіл Хаімавіч]] * [[Агуці]] == Ад == * [[Ада (рака)|Ада]] * [[Адад]] * [[Адажыа|Адажыо]] * [[Адай-Хох]] * [[Адалескарый]] * [[Адалія]] → [[Анталья]] * [[Адам]] * [[Роберт Адам|Адам Роберт]] * [[Рэйнальд Адам|Адам Рэйнальд]] * [[Адам Брэменскі]] * [[Рэгімантас Адамайціс|Адамайціс Рэгімантас]] * [[Адамантан]] * [[Жак Саламон Адамар|Адамар Жак]] * [[Аркадзь Рыгоравіч Адамаў|Адамаў Аркадзь Рыгоравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Адамаў|Адамаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Адамаў мост]] * [[Адамаў яблык]] * [[Марыя Уладзіміраўна Адамейка|Адамейка Марыя Уладзіміраўна]] * [[Адаменка, археалагічныя помнікі|Адаменка, селішча]] * [[Адамова (Валожынскі раён)]] * [[Адамова (Полацкі раён)]] * [[Адам Іосіфавіч Адамовіч|Адамовіч Адам Іосіфавіч]] * [[Алесь Адамовіч|Адамовіч Алесь]] * [[Аляксандр Фаміч Адамовіч|Адамовіч Аляксандр Фаміч]] * [[Антон Яўстаф'евіч Адамовіч|Адамовіч Антон]] * [[Багуслаў Адамовіч|Адамовіч Багуслаў]] * [[Вячаслаў Антонавіч Адамовіч|Адамовіч Вячаслаў (Вацлаў) Антонавіч]] * [[Георгій Віктаравіч Адамовіч|Адамовіч Георгій Віктаравіч]] * [[Іосіф Аляксандравіч Адамовіч|Адамовіч Язэп Аляксандравіч]] * [[Ян Адамовіч|Адамовіч Ян]] * [[Арцюр Адамоў|Адамоў Арцюр]] * [[Адампаль]] * [[Джон Адамс|Адамс Джон]] * [[Джон Каўч Адамс|Адамс Джон Каўч]] * [[Джон Квінсі Адамс|Адамс Джон Куінсі]] * [[Джэйн Адамс|Адамс Джэйн]] * [[Сэмюэл Адамс|Адамс Сэмюэл]] * [[Амандус Генрых Адамсан|Адамсан Амандус Генрых]] * [[Адамсіт]] * [[Вячаслаў Уладзіміравіч Адамчык|Адамчык Вячаслаў Уладзіміравіч]] * [[Адольф Шарль Адан|Адан Адольф Шарль]] * [[Адана]] * [[Мішэль Адансон|Адансон Мішэль]] * [[Аданталогія]] * [[Адантома]] * [[Адаптагены]] * [[Адаптацыйная фізіялогія]] * [[Адаптацыйны сіндром]] * [[Сацыяльная адаптацыя|Адаптацыя, сацыялогія]] * [[Адаптацыя тэксту]] * [[Адаптацыя, біялогія]] * [[Адаптацыя, тэхніка]] * [[Адаптацыягенез]] * [[Адаптацыямарфоз]] * [[Адаптометр]] * [[Адаптыйная зона]] * [[Адаптыўная радыяцыя]] * [[Адаптыўны робат]] * [[Адаптыўныя тыпы]] * [[Адаптэр]] * [[Анатоль Арсеньевіч Адарчанка|Адарчанка Анатоль Арсеньевіч]] * [[Адасобленая хваля]] * [[Адасобленыя члены сказа]] * [[Адат]] * [[Адахаўшчына (Ляхавіцкі раён)|Адахаўшчына]] * [[Хрыстафор Адахоўскі|Адахоўскі Хрыстафор]] * [[Аляксей Фёдаравіч Адашаў|Адашаў Аляксей Фёдаравіч]] * [[Адбельванне]] * [[Адбельныя гліны]] * [[Адбівальная печ]] * [[Адбітак]] * [[Адбіткі раслін і жывёл]] * [[Адбіццё святла]] * [[Адбіццё хваляў]] * [[Адбойнік]] * [[Адбойны малаток]] * [[Адбор, біялогія|Адбор у біялогіі]] * [[Правілы адбору|Адбору правілы]] * [[Вінцук Адважны|Адважны Вінцук]] * [[Адвакат]] * [[Адвакатура]] * [[Адвал]] * [[Адваротная матрыца]] * [[Адваротная сіла закону]] * [[Адваротная сувязь]] * [[Адваротная тэарэма]] * [[Адваротная функцыя]] * [[Адваротны лік]] * [[Адваротны осмас]] * [[Адвароны слоўнік]] * [[Закон адваротных адносін|Адваротных адносін закон]] * [[Адваротныя трыганаметрычныя функцыі]] * [[Адведкі]] * [[Адвекцыя]] * [[Адвентысты]] * [[Адвентыўныя расліны]] * [[Адвербіялізацыя]] * [[Адвес]] * [[Адвод]] * [[Адводак]] * [[Возера Адводы|Адводы]] * [[Адворанскае возера]] * [[Адгезія]] ** [[Адгезія, біялогія]] * [[Адгон]] * [[Адгор'е]] * [[Аддзел, геалогія]] * [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]] * [[Аддзелачныя матэрыялы]] * [[Аддзелачныя работы]] * [[Аддзяленне, ваеннае]] * [[Аддзяленне царквы ад дзяржавы]] * [[Ад'ектывацыя]] * [[Аджанта]] * [[Аджарыя]] * [[Аджывіка]] * [[Аджэмі ібн Абу Бекр|Абу Бекр ібн Аджэмі]] * [[Адзава Сэйдзі|Сэйдзі Адзава]] * [[Адзала]] * [[Адзенне]] * [[Адзёр]] * [[Эндрэ Адзі|Адзі Эндрэ]] * [[Адзінаборствы ўсходнія|Усходнія адзінаборствы]] * [[Адзінаначалле]] * [[Адзінаццатая канферэнцыя КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты з'езд КП(б)Б]] * [[Адзінаццаты ўсебеларускі з'езд Саветаў]] * [[Адзінаццацігадовая школа]] * [[Адзінаццаціскладовік]] * [[Адзіная сістэма электронных вылічальных машын]] * [[Адзіная тэорыя поля]] * [[Адзіная энергетычная сістэма]] * [[Адзінка]] * [[Адзінкавае]] * [[Адзінкавы вектар]] * [[Культуры адзінкавых пахаванняў|Адзінкавых пахаванняў культуры]] * [[Адзінкі фізічных велічыняў]] * [[Адзінота]] * [[Адзінства і барацьба процілегласцяў]] * [[Адзінства і разнастайнасць свету]] * [[Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў|Адзінцоў Лявонцій Яфімавіч]] * [[Род Адзінцэвічаў|Адзінцэвічы]] ** [[Сямён Багданавіч Адзінцэвіч]] ** [[Андрэй Сямёнавіч Адзінцэвіч]] * [[Адзнака]] * [[Адзыўная грамата]] * [[Адзюльтэр]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Адзярыха|Адзярыха Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Адказнасць]] * [[Юрыдычная адказнасць|Адказнасць юрыдычная]] * [[Адказчык]] * [[Адкорм]] * [[Адкрытае мора]] * [[Адкрытая распрацоўка радовішчаў]] * [[Адкрыты горад]] * [[Адкрыты грунт]] * [[Адкрыты ліст]] * [[Адкрыты рынак]] * [[Адкрытыя дагаворы]] * [[Адкрытыя і закрытыя мноствы]] * [[Адкрытыя сістэмы]] * [[Адлер]] * [[Альфрэд Адлер|Адлер Альфрэд]] * [[Гвіда Адлер|Адлер Гвіда]] * [[Фрыдрых Адлер|Адлер Фрыдрых]] * [[Густаў Адлерфельт|Адлерфельт Густаў]] * [[Адліга]] * [[Адліковае прыстасаванне]] * [[Адліўка]] * [[Адлоў]] * [[Адлучэнне]] * [[Адлюстраванне]] * [[Адлюстраванне, матэматыка]] * [[Мастацкае адлюстраванне|Адлюстраванне мастацкае]] * [[Тэорыя адлюстравання|Адлюстравання тэорыя]] * [[Адмаўленне]] * [[Адмаўленне адмаўлення]] * [[Адміністрацыйнае права]] * [[Адміністрацыйнае правапарушэнне]] * [[Адміністрацыйна-камандная сістэма]] * [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел]] * [[Адміністрацыйная адказнасць]] * [[Адміністрацыйная юрысдыкцыя]] * [[Адміністрацыйны кодэкс]] * [[Адміністрацыйны нагляд]] * [[Адміністрацыя]] * [[Адміністрацыя дапамогі і аднаўлення Аб'яднаных Нацый]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] * [[Адмірал, матыль]] * [[Адміралцейства]] * [[Астравы Адміралцейства|Адміралцейства астравы]] * [[Адміралці]] * [[Адміральскі сцяг]] * [[Адмоўе]] * [[Адмоўнае супраціўленне]] * [[Адмоўны лік]] * [[Адмучванне]] * [[Аднаасобнікі]] * [[Аднабаковая паверхня]] * [[Аднагадовыя расліны]] * [[Прынцып аднагалоснасці ў ААН|Аднагалоснасці прынцып у ААН]] * [[Аднагалосыя]] * [[Аднадворцы]] * [[Аднадзёнка]] * [[Аднадольныя]] * [[Аднадомныя расліны]] * [[Аднадрэўка]] * [[Адназвязная вобласць]] * [[Адназначнасць слова]] * [[Адназначная функцыя]] * [[Аднакамплектная школа]] * [[Аднакветка]] * [[Аднакласнае пачатковае вучылішча]] * [[Аднаклетачныя]] * [[Аднаклетачныя водарасці]] * [[Адналетнікі]] * [[Канцэпцыя аднамернага чалавека|Аднамернага чалавека канцэпцыя]] * [[Аднапалосная мадуляцыя]] * [[Аднаполыя кветкі]] * [[Аднаполюснае тэлеграфаванне]] * [[Аднапраходныя]] * [[Аднарог]] * [[Аднарог, сузор'е]] * [[Аднарог, гармата]] * [[Аднароднае ўраўненне]] * [[Аднароднасць сусвету]] * [[Аднародная функцыя]] * [[Аднародныя каардынаты]] * [[Аднародныя члены сказа]] * [[Аднасемядольныя]] * [[Аднасклад]] * [[Аднастрофны верш]] * [[Аднаўленне]] * [[Аднаўленне лесу]] * [[Адначасовасць]] * [[Адначлен]] * [[Адніманне]] * [[Тэорыя адносін|Адносін тэорыя]] * [[Адносіны]] * [[Адносіны, матэматыка]] * [[Адноснае]] * [[Прынцып адноснасці|Адноснасці прынцып]] * [[Тэорыя адноснасці|Адноснасці тэорыя]] * [[Адносная біялагічная эфектыўнасць]] * [[Адносная вышыня]] * [[Адносная ісціна]] * [[Адносны рух]] * [[Аляксандр Іванавіч Адоеўскі|Адоеўскі Аляксандр Іванавіч]] * [[Уладзімір Фёдаравіч Адоеўскі|Адоеўскі Уладзімір Фёдаравіч]] * [[Ірына Уладзіміраўна Адоеўцава|Адоеўцава Ірына Уладзіміраўна]] * [[Адокса]] * [[Мар'яна Адольская|Адольская Мар’яна]] * [[Адоніс]] * [[(2101) Адоніс|Адоніс (малая планета)]] * [[Адоніс, род раслін]] * [[Адоранасць]] * [[Тэадор Адорна|Адорна Тэадор]] * [[Прынцып адпаведнасці|Адпаведнасці прынцып]] * [[Адпал]] * [[Адпачын металаў]] * [[Адпужвальныя рэчывы]] * [[Адработкі]] * [[Герб «Адравонж»|Адравонж]] * [[Адраджэнне]] * [[Адраджэнне, таварыства]] * [[Нацыянальнае адраджэнне|Адраджэнне нацыянальнае]] * [[Адрар-Іфарас]] * [[Адрас]] * [[Адрасат]] * [[Адрасная мова]] * [[Адраст]] * [[Адраўненне]] * [[Адрок]] * [[Адроны]] * [[Адроў]] * [[Адруб]] * [[Адрыжын]] * [[Адрына]] * [[Адрыўное цячэнне]] * [[Публій Элій Адрыян|Адрыян Публій Элій]] * [[Адрыянаў вал]] * [[Адрыянопаль]] → [[Эдырнэ|Эдырне]] * [[Адрыянопальскі мірны дагавор, 1829]] * [[Адрыятычнае мора]] * [[Адрэзак]] * [[Адрэзкі]] * [[Адрэнакартыкатропны гармон]] * [[Адрэналін]] * [[Адрэналітыкі]] * [[Адрэнаміметыкі]] * [[Адрэнарэцэптары]] * [[Адрэнергічныя нервовыя валокны]] * [[Адсарбенты]] * [[Адсорбер]] * [[Адсорбцыя]] * [[Адстаўка]] * [[Адстойванне]] * [[Адстойнік]] * [[Адстрат]] * [[Адстрэл]] * [[Адступленне]] * [[Адступніцтва]] * [[Адсутнасць без вестак]] * [[Адуванчык]] * [[Адукацыйная камісія]] * [[Адукацыя]] * [[Адукацыя, таварыства]] * [[Агульная адукацыя|Адукацыя агульная]] * [[Адукацыя і выхаванне (1992)]] * [[Адукт]] * [[Тадэвуш Іванавіч Адула|Адула Тадэвуш Іванавіч]] * [[Адуляр]] * [[Адур]] * [[Адушаўлёнасць-неадушаўлёнасць]] * [[Адхарквальныя сродкі]] * [[Адхіляючая сіла вярчэння Зямлі]] * [[Адходы]] * [[Адчувальнасць]] * [[Адчувальны элемент]] * [[Адчуванне]] * [[Адчужэнне]] * [[Палітыка адчыненых дзвярэй]] * [[Адшчэп]] * [[Адыгейская мова]] * [[Адыгейцы]] * [[Адыгея]] * [[Адыгі]] * [[Адыджэ]] * [[Адынамія]] * [[Антон Эдвард Адынец|Адынец Антон Эдвард]] * [[Род Адынцоў|Адынцы]] * [[Адыпінавая кіслата]] * [[Адырондак]] * [[Святлана Дзантэміраўна Адырхаева|Адырхаева Святлана Дзантэміраўна]] * [[Адыс-Абеба]] * [[Адысей]] * [[Адысея]] * [[Адысонава хвароба]] * [[Адытыўнасць]] * [[Адытыўная тэорыя лікаў]] * [[Адыходніцтва]] * [[Адычная страфа]] * [[Адыябатны працэс]] * [[Адыянтум]] * [[Адэкалон]] * [[Адэкватнае]] * [[Адэлаіда]] * [[Зямля Адэлі|Адэлі зямля]] * [[Адэльсберг]] * [[Адэльск]] * [[Эмануіл Хацкелевіч Адэльскі|Адэльскі Эмануіл Хацкелевіч]] * [[Адэля з Устроні]] * [[Адэн-]] * [[Адэн]] * [[Адэн, калонія]] * [[Адэнавірусныя хваробы]] * [[Адэнавірусы]] * [[Адэназінтрыфасфат]] * [[Адэназінтрыфасфатазы]] * [[Адэназінтрыфосфарная кіслата]] * [[Адэназінтрыфосфарныя кіслоты]] * [[Адэнакарцынома]] * [[Адэнаматоз лёгкіх]] * [[Септымій Адэнат|Адэнат Септымій]] * [[Конрад Адэнаўэр|Адэнаўэр Конрад]] * [[Адэнілавая кіслата]] * [[Адэнін]] * [[Адэноіды]] * [[Адэнома]] * [[Адэнома прастаты]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Адэнскі|Адэнскі Андрэй Дзмітрыевіч]] * [[Адэнскі заліў]] * [[Адэса]] * [[Адэская аперацыя, 1944]] * [[Адэская вобласць]] * [[Адэская група курортаў]] * [[Адэскі ўніверсітэт]] * [[Абарона Адэсы, 1941|Адэсы абарона 1941]] * [[Ад'юнкт]] * [[Ад'юнктура]] * [[Ад'ютант]] == Ае == * [[Ае-ае]] * [[Аер]] == Аж == * [[Адам Пятровіч Ажароўскі|Ажароўскі Адам Пятровіч]] * [[Антон Ажбе|Ажбе Антон]] * [[Лідзія Фёдараўна Ажгірэвіч|Ажгірэвіч Лідзія Фёдараўна]] * [[Ажгон]] * [[Ажур, бухгалтэрыя]] * [[Ажур, тканіна]] * [[Ажына]] * [[Ажыа]] * [[Ажыўленне арганізма]] * [[Возера Ажэхава|Ажэхава]] * [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Ажэшка Фларыян Феліксавіч]] * [[Эліза Ажэшка|Ажэшка Эліза]] * [[Род Ажэшак|Ажэшкі]] ** [[Антоні Ажэшка|Антоні]] ** [[Пётр Ажэшка|Пётр]] ** [[Фларыян Феліксавіч Ажэшка|Фларыян]] == Аз == * [[Аза-]] * [[Азааспермія]] * [[Азабензол]] * [[Азагены]] * [[Даўлетмамед Азадзі|Азадзі Даўлетмамед]] * [[Марк Канстанцінавіч Азадоўскі|Азадоўскі Марк Канстанцінавіч]] * [[Азазлучэнні]] * [[Азакерыт]] * [[Азакерыталячэнне]] * [[Тургут Азал|Азал Тургут]] * [[Азанаванне]] * [[Азанальнасць]] * [[Азанальная расліннасць]] * [[Азанасфера]] * [[Азандэ]] * [[Азаніды]] * [[Емяльян Кліментавіч Азаранка|Азаранка Емяльян Кліментавіч]] * [[Азаранскае возера]] * [[Сямён Іванавіч Азараў|Азараў Сямён Іванавіч]] * [[Азарт]] * [[Азарыдзін]] * [[Азарыцкі бой, 1942]] * [[Азарыцкія лагеры смерці]] * [[Азарычы|Азарычы (гарадскі пасёлак)]] * [[Азарычы (Пінскі раён)|Азарычы (вёска)]] * [[Дзмітрый Іванавіч Азарэвіч|Азарэвіч Дзмітрый Іванавіч]] * [[Азарэвічы]] ** [[Пелагея Азарэвіч|Пелагея]] ** [[Кацярына Лук’янаўна Азарэвіч|Кацярына Лук’янаўна]] ** [[Надзея Апалонаўна Азарэвіч|Надзея Апалонаўна]] ** [[Марыя Апалонаўна Азарэвіч|Марыя Апалонаўна]] * [[Азаспалучэнне]] * [[Азатаванне]] * [[Азатэмія]] * [[Азаўскіт]] * [[Азафарбавальнікі]] * [[Азбалан]] * [[Азбапластыкі]] * [[Азбест]] * [[Азбеставая прамысловасць]] * [[Азбестацэмент]] * [[Азбестацэментныя вырабы і канструкцыі]] * [[Азбука]] * [[Мікалай Васілевіч Азбукін|Азбукін Мікалай Васілевіч]] * [[Азбукоўнікі]] * [[Азгінавічы]] * [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур Заір Ісакавіч]] * [[Аздамічы]] * [[Аздзеліна]] * [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы, гарадзішча]] * [[Азеатропныя сумесі]] * [[Азеляненне]] * [[Азена]] * [[Азенкур]] * [[Мікалай Якаўлевіч Азерацкоўскі|Азерацкоўскі Мікалай Якаўлевіч]] * [[Азербайджан]] * [[Іранскі Азербайджан|Азербайджан Іранскі]] * [[Азербайджанская мова]] * [[Азербайджанскі горны мерынос]] * [[Азербайджанцы]] * [[Азерцы (Талачынскі раён)|Азерцы]] * [[Азершчына]] * [[Еўна Фішалевіч Азеф|Азеф Еўна Фішалевіч]] * [[Іван Паўлавіч Азёмша|Азёмша Іван Паўлавіч]] * [[Азёразнаўства]] * [[Азёрна-рачныя рыбы]] * [[Азёрна-таварная рыбная гаспадарка]] * [[Азёрная катлавіна]] * [[Азёрная пячора]] * [[Азёрная руда]] * [[Азёрная чаша]] * [[Азёрны (Чэрвеньскі раён)]] * [[Азёрны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азёрныя адклады]] * [[Азёрныя заказнікі]] * [[Азёрныя рыбы]] * [[Азёрская папярова-кардонная фабрыка]] * [[Азёрская суконная мануфактура]] * [[Возера|Азёры]] * [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры (вёска)]] * [[Азіды]] * [[Азіз Несін]] * [[Азільская культура]] * [[Айзек Азімаў|Азімаў Айзек]] * [[Азімая соўка]] * [[Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ Азім Аслан аглы]] * [[Азімут]] * [[Азімыя культуры]] * [[Уладзімір Марцінавіч Азін|Азін Уладзімір Марцінавіч]] * [[Азіна]] * [[Азіны]] * [[Азія]] * [[Азія, рымская правінцыя]] * [[Азіяцка-амерыканская раса]] * [[Азіяцка-Ціхаакеанскі савет]] * [[Азіяцкая дэпрэсія]] * [[Азіяцкая саранча]] * [[Азіяцкі клірынгавы саюз]] * [[Азіяцкія гульні]] * [[Фёдар Фёдаравіч Азміцель|Азміцель Фёдар Фёдаравіч]] * [[Дзмітрый Пятровіч Азнабішын|Азнабішын Дзмітрый Пятровіч]] * [[Шарль Азнавур|Азнавур Шарль]] * [[Азнауры]] * [[Азначэнне]] * [[Азова-Сівашская запаведна-паляўнічая гаспадарка]] * [[Азолы]] * [[Азон]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Азончык|Азончык Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Азорскі антыцыклон]] * [[Азорскія астравы]] * [[Азот]] * [[Азотабактэр]] * [[Азотабактэрын]] * [[Азотнакіслыя солі]] * [[Азотная кіслата]] * [[Азотныя ўгнаенні]] * [[Аксіды азоту|Азоту аксіды]] * [[Азотфіксавальныя бактэрыі]] * [[Азотфіксацыя]] * [[Азоў]] * [[Азоўскае мора]] * [[Азоўсталь]] * [[Азоцістакіслыя солі]] * [[Азоцістая кіслата]] * [[Азоцістая раўнавага]] * [[АЗПАК]] * [[Азулены]] * [[Азурыт]] * [[Азхар]] * [[Азых]] * [[Юзаф Азямблоўскі|Азямблоўскі Юзаф]] * [[Азяранскае возера]] * [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)]] * [[Азяраны (Рагачоўскі раён)]] * [[Азяраўскае камсамольска-маладзёжнае падполле]] * [[Возера Азярко, Лепельскі раён|Азярко]] * [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] * [[Азярное]] * [[Азярод]] * [[Азярок (возера)|Азярок]] * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] * [[Азярычына]] * [[Азярышча]] * [[Азярышчанская воласць]] * [[Азяты]] == Аі == * [[Аід]] * [[Аідыі]] * [[Аір (плато)]] == Ай == * [[Муса Айбек|Айбек Муса]] * [[Айва]] * [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскі Іван Канстанцінавіч]] * [[Чарлз Эдвард Айвз|Айвз Чарлз Эдвард]] * [[Айгунскі дагавор, 1858]] * [[Штат Айдаха|Айдаха]] * [[Казімеж Айдукевіч|Айдукевіч Казімеж]] * [[Айдын]] * [[Рома Яфімавіч Айзберг|Айзберг Рома Яфімавіч]] * [[Тэадор Ільіч Айзерман|Айзерман Тэадор Ільіч]] * [[Айканіміка]] * [[Айкідо]] * [[Айкумена]] * [[Айлант]] * [[Акрам Айліслі|Айліслі Акрам]] * [[Айл-Роял]] * [[Аймак]] * [[Шакен Кенжатаевіч Айманаў|Айманаў Шакен Кенжатаевіч]] * [[Аймара]] * [[Айні]] * [[Айны]] * [[Гара Ай-Петры|Ай-Петры]] * [[Айравата]] * [[Айрацкае ханства]] * [[Генры Айртан|Айртан Генры]] * [[Айршырская парода]] * [[Айрэн]] * [[Айсберг]] * [[Айсоры]] * [[Айсрызенвельт]] * [[Ай-Тадор]] * [[Чынгіз Айтматаў|Айтматаў Чынгіз]] * [[Гапар Айтыевіч Айтыеў|Айтыеў Гапар Айтыевіч]] * [[Платон Аляксеевіч Айунскі|Айунскі Платон Аляксеевіч]] * [[Айцы Царквы]] * [[Ай Цын]] * [[Айчым]] * [[Айчына]] * [[Вайна 1812 года|Айчынная вайна 1812]] * [[Айчынны фронт]] * [[Айюбіды]] * [[Айя]] == Ак == * [[Ака]] * [[Акаба (заліў)]] * [[Акаба (горад)]] * [[Сіра Акаборы|Акаборы Сіра]] * [[Акаванга]] * [[Акад]] * [[Акадзакі]] * [[Акадэм]] * [[Акадэмізм]] * [[Ваенныя навучальныя ўстановы|Акадэміі ваенныя]] * [[Акадэміі мастацкія]] * [[Акадэміі музычныя]] * [[Хрыбет Акадэміі Навук|Акадэміі навук хрыбет]] * [[Акадэмік]] * [[Акадэмічнае вёславае судна]] * [[Акадэмічнае выданне]] * [[Акадэмічная гімназія]] * [[Акадэмічны летапіс]] * [[Акадэмічны тэатр]] * [[Акадэмічны ўніверсітэт]] * [[Акадэмія]] * [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмія кіравання]] * [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмія міліцыі]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук Беларусі]] * [[Акадэмія парламентарызму і прадпрымальніцтва]] * [[Платонаўская Акадэмія|Акадэмія платонаўская]] * [[Акадэмія рускага балета]] * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Акадэмія фізічнага выхавання і спорту]] * [[Аскар Акаеў|Акаеў Аскар]] * [[Аказіяналізм, філасофія]] * [[Аказіяналізм, мовазнаўства]] * [[Акалі]] * [[Акаліна]] * [[Акалічнасць]] * [[Акалова]] * [[Іван Ільіч Акаловіч|Акаловіч Іван Ільіч]] * [[Акалодак]] * [[Акамадацыя, фанетыка]] * [[Акамадацыя, біялогія]] * [[Акамкаванне]] * [[Акампанемент]] * [[Акамянеласці]] * [[Акан]] * [[Боцікі (род раслін)|Аканіт]] * [[Аканіца]] * [[Аканкагуа]] * [[Аканне]] * [[Аканом]] * [[Акант (арнамент)|Акант]] * [[Акантацэфалёзы]] * [[Скрэбні|Акантацэфалы]] * [[Акантоды]] * [[Акантыт]] * [[Акапі]] * [[А капэла]] * [[Акоп Акапян|Акапян Акоп]] * [[Акаралогія]] * [[Акарапідоз]] * [[Акардэон]] * [[Акаркавенне]] * [[Акароз]] * [[Акарыдыі]] * [[Акарыёз]] * [[Акарына]] * [[Акарыформныя кляшчы]] * [[Акарыцыды]] * [[Акасі]] * [[Акасмізм]] * [[Акатванне]] * [[Акатуйская турма]] * [[Акатышы]] * [[Акафіст]] * [[Акацыя]] * [[Акаяма (горад)|Акаяма]] * [[Джэлаль-ад-дзін Акбар|Акбар Джэлаль-ад-дзін]] * [[Аква-]] * [[Аквадаг]] * [[Аквакультура]] * [[Акваланг]] * [[Аквальны ландшафт]] * [[Аквамарын]] * [[Акванаўт]] * [[Акваніты]] * [[Акваплан]] * [[Акварыум]] * [[Акварыумныя рыбы]] * [[Акварэль]] * [[Акватолы]] * [[Акваторыя]] * [[Акватынта]] * [[Акведук]] * [[Аквізіцыя]] * [[Ворлікі|Аквілегія]] * [[Аквінк]] * [[Аквітанія]] * [[Гаронская нізіна|Аквітанская нізіна]] * [[Аляксей Яўгенавіч Акеанаў|Акеанаў Аляксей Яўгенавіч]] * [[Таламуш Акееў|Акееў Таламуш]] * [[Акейдыя (нацыянальны парк)|Акейдыя]] * [[Акерманская кавенцыя]] * [[Вольга Дзмітрыеўна Акімава|Акімава Вольга Дзмітрыеўна]] * [[Барыс Барысавіч Акімаў|Акімаў Барыс Барысавіч]] * [[Георгій Уладзіміравіч Акімаў|Акімаў Георгій Уладзіміравіч]] * [[Іван Акімавіч Акімаў|Акімаў Іван Акімавіч]] * [[Мікалай Паўлавіч Акімаў|Акімаў Мікалай Паўлавіч]] * [[Акімаўскі завод сельскагаспадарчага інвентару]] * [[Карасон Акіна|Акіна Карасон]] * [[Акінава]] * [[Акінак]] * [[Акінаспермія]] * [[Фабіян Іванавіч Акінчыц|Акінчыц Фабіян Іванавіч]] * [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Акіншэвіч Леў Аляксандравіч]] * [[Акісленне]] * [[Тканкавае дыханне|Акісленне біялагічнае]] * [[Акісленне металаў]] * [[Акісленне|Акісленне-аднаўленне]] * [[Ступень акіслення|Акіслення ступень]] * [[Акісляльна-аднаўляльны патэнцыял]] * [[Акісляльнае фасфарыліраванне]] * [[Ступень акіслення|Акісляльны лік]] * [[Акіта]] * [[Акіхіта]] * [[Акіян (тытан)|Акіян]] * [[Акіян]] * [[Акіяналогія|Акіянаграфія]] * [[Акіяналогія]] * [[Акіянарыум]] * [[Акіянія]] * [[Акіянскае паўшар’е]] * [[Акіянская кара]] * [[Марскі клімат|Акіянскі клімат]] * [[Акіянскія адклады]] * [[Акіянскія астравы]] * [[Акіянскія катлавіны]] * [[Акіянскія хрыбты]] * [[Акіянскія цячэнні]] * [[Акламацыя]] * [[Аклахома]] * [[Аклахома-сіці]] * [[Акліматызацыя]] * [[Аклімацыя]] * [[Аклюзія]] * [[Астана|Акмала]] * [[Акмеізм]] * [[Акмянская бітва]] * [[Акмянская бітва (1331)]] * [[Келоід акне|Акне келоід]] * [[Акно]] * [[Валянціна Валянцінаўна Аколава|Аколава Валянціна Валянцінаўна]] * [[Аколаўскае радовішча жалезных рудаў]] * [[Аколіца]] ** [[Ваколіца (тып паселішча)|Аколіца (тып паселішча)]] * [[Акольнічы]] * [[Акоп]] * [[Акорд]] * [[Акордная аплата працы]] * [[Урыэль Акоста|Акоста Урыэль]] * [[Акр]] * [[Акра-]] * [[Ака (горад)|Акра]] * [[Акрабалісты]] * [[Акрабатыка]] * [[Акрабатычнае мастацтва]] * [[Акраверш]] * [[Акрадэрматыт]] * [[Акрамегалія]] * [[Акран]] * [[Акрасома]] * [[Акратэрый]] * [[Акропаль]] * [[Акруга]] * [[Ваенная акруга|Акруга ваенная]] * [[Акругленне]] * [[Акружнасць]] * [[Святлана Арцёмаўна Акружная|Акружная Святлана Арцёмаўна]] * [[Акружэнне]] * [[Акры]] * [[Акрылавая кіслата]] * [[Акрылавыя валокны]] * [[Акрылавыя клеі]] * [[Акрылавыя лакі]] * [[Акрылан]] * [[Акрыланітрыл]] * [[Акрылатныя каўчукі]] * [[Акрылаты]] * [[Акрыты]] * [[Акрэдытаванне]] * [[Акрэдытыў]] * [[Станіслаў Станіслававіч Акрэйц|Акрэйц Станіслаў Станіслававіч]] * [[Акрэсленыя фігуры]] * [[Акрэцыя]] * [[Аксак Валянціна Іванаўна|Валянціна Іванаўна Аксак]] * [[Аксакал]] * [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Іван Сяргеевіч]] * [[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Канстанцін Сяргеевіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Аксакаў Сяргей Цімафеевіч]] * [[Шчаўевая кіслата|Аксалатная кіслата]] * [[Аксалаты]] * [[Аксалотль]] * [[Phellodendron|Аксаміт]] * [[Анатоль Сцяпанавіч Аксамітаў|Аксамітаў Анатоль Сцяпанавіч]] * [[Аксаміткі]] * [[Phellodendron|Аксамітнае дрэва]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Аксамітная рэвалюцыя]] * [[Аксамітнік]] * [[Аксамітніцы]] * [[Аксанаметрыя]] * [[Акселератар]] * [[Акселератар (мікраэканоміка)|Акселератар]] * [[Акселерацыя]] ** [[Акселерацыя (біялогія)|Акселерацыя]] * [[Акселерометр]] * [[Axel Springer SE|Аксель шпрынгер ферлаг АГ]] * [[Аксельбант]] * [[Зэлік Майсеевіч Аксельрод|Аксельрод Зэлік Майсеевіч]] * [[Любоў Ісакаўна Аксельрод|Аксельрод Любоў Ісакаўна]] * [[Эрвін Аксер|Аксер Эрвін]] * [[Аксесуар]] * [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Аляксандр Нічыпаравіч]] * [[Васіль Паўлавіч Аксёнаў|Аксёнаў Васіль Паўлавіч]] * [[Уладзімір Віктаравіч Аксёнаў|Аксёнаў Уладзімір Віктаравіч]] * [[Сяргей Ліпавіч Аксёнцаў|Аксёнцаў Сяргей Ліпавіч]] * [[Аксігемаглабін]] * [[Аксігенатэрапія]] * [[Аксідаванне]] * [[Аксідазы]] * [[Аксідарэдуктазы]] * [[Аксіды]] * [[Occidental Petroleum|Аксідэнтал петролеум]] * [[Аксіёма]] * [[Аксікіслоты]] * [[Аксімаран]] * [[Аксініт]] * [[Акспіралін]] * [[Аксітацын]] * [[Аксіўроз]] * [[Аксіялогія]] * [[Аксіяльна-поршневая помпа]] * [[Аксіяматычны метад]] * [[Аксон]] * [[Аксу-Джабаглы]] * [[Аксум]] * [[Аксумскае царства]] * [[L'Action française|Аксьён франсэз]] * [[Акт]] * [[Дыпламатычны акт|Акт дыпламатычны]] * [[Акт на права валодання зямлёй]] * [[Юрыдычны акт|Акт юрыдычны]] * [[Актабол]] * [[Актава]] ** [[Актава (літаратура)|Актава]] * [[Актавіян Аўгуст|Актавіян Гай Юлій Цэзар]] * [[Актавыя кнігі]] * [[Актадрахма]] * [[Актаміязін]] * [[Актан]] * [[Джон Дальберг-Актан|Актан Джон Эмерык Эдуард Дальберг]] * [[Актанавы лік]] * [[Актант]] * [[Актаэдр]] * [[Актод]] * [[Актуалізацыя]] * [[Актуальнае чляненне сказа]] * [[Актуальнасць]] * [[Актуарый]] * [[Акты археаграфічнай экспедыцыі]] * [[Акты віленскай камісіі]] * [[Акты віленскіх цэхаў]] * [[Гістарычныя акты|Акты гістарычныя]] * [[Акты Заходняй Расіі]] * [[Акты кангрэгацыі прапаганды веры]] * [[Акты Караля Польскага і Вялікага Князя Літоўскага Аляксандра]] * [[Акты Літоўскай Метрыкі]] * [[Акты Літоўска-Рускай дзяржавы]] * [[Акты Маскоўскай дзяржавы]] * [[Акты органаў дзяржаўнага кіравання]] * [[Акты органаў дзяржаўнай улады]] * [[Акты Паўднёвай і Заходняй Расіі]] * [[Акты рэфармацыйных сінодаў у Польшчы]] * [[Акты Уніі Польшчы з Літвою]] * [[Акты цывільнага стану]] * [[Актывацыйны аналіз]] * [[Актын]] * [[Актына-]] * [[Актынабацылёз]] * [[Актыналіт]] * [[Актынаметрыя]] * [[Актынамікоз]] * [[Актынаміцэты]] * [[Актынаморфная кветка]] * [[Актынафагі]] * [[Актыніды]] * [[Актынідыя]] * [[Актынц]] * [[Актыній]] * [[Актынічнасць]] * [[Актынограф]] * [[Актыноіды]] * [[Актынометр]] * [[Актыў]] * [[Актыўнае асяроддзе]] * [[Актыўнасць (псіхалогія)|Актыўнасць]] * [[Актыўнасць]] ** [[Актыўнасць (хімія)]] ** [[Актыўнасць (тэрмадынаміка)]] ** [[Актыўнасць радыёактыўнай крыніцы]] * [[Актыўная зона]] * [[Актыўная лексіка]] * [[Актыўная магутнасць]] * [[Актыўная турбіна]] * [[Актыўная тэмпература]] * [[Актыўны вугаль]] * [[Актыўны капітал]] * [[Актыўны ўчастак]] * [[Актыўны цэнтр]] * [[Актэт (музыка)|Актэт]] * [[Акуарыідозы]] * [[Булат Шалвавіч Акуджава|Акуджава Булат Шалвавіч]] * [[Кастусь Акула|Акула Кастусь]] * [[Валянцін Леанідавіч Акулаў|Акулаў Валянцін Леанідавіч]] * [[Герасім Акулаў|Акулаў Герасім]] * [[Мікалай Сяргеевіч Акулаў|Акулаў Мікалай Сяргеевіч]] * [[Павел Антонавіч Акулевіч|Акулевіч Павел Антонавіч]] * [[Рыгор Раманавіч Акулевіч|Акулевіч Рыгор Раманавіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Акулёнак|Акулёнак Пётр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Акулін Эдуард Аляксандравіч]] * [[Аркадзь Андрэевіч Акулінін|Акулінін Аркадзь Андрэевіч]] * [[Акуліроўка]] * [[Аляксандр Канстанцінавіч Акуліч|Акуліч Аляксандр Канстанцінавіч]] * [[Уладзімір Лявонцьевіч Акуліч|Акуліч Уладзімір Лявонцьевіч]] * [[Акулы]] * [[Акультурацыя]] * [[Акультурванне глебы]] * [[Акультызм]] * [[Акуляр]] * [[Акуляры]] * [[Паляроідныя акуляры|Акуляры паляроідныя]] * [[Акуметрыя]] * [[Акумулятар]] * [[Акумулятыўныя раўніны]] * [[Акумуляцыя]] * [[Акумуляцыя забруджвальных рэчываў]] * [[Акунепадобныя]] * [[Акунёва]] * [[Акунёўка]] * [[Акуніна]] * [[Акунь звычайны]] * [[Акупацыя]] * [[Акупунктура]] * [[Акустаэлектроніка]] * [[Акустаэлектронныя прылады]] * [[Акустаэлектрычны эфект]] * [[Акустыка]] * [[Архітэктурная акустыка|Акустыка архітэктурная]] * [[Музычная акустыка|Акустыка музычная]] * [[Акустычная галаграфія]] * [[Акустычная дэфектаскапія]] * [[Акустычныя выпрамяняльнікі]] * [[Акустычныя матэрыялы]] * [[Акустычныя хвалі]] * [[Акуст]] * [[Руноскэ Акутагава|Акутагава Руноскэ]] * [[Пётр Антонавіч Акуцыёнак|Акуцыёнак Пётр Антонавіч]] * [[Акучванне]] * [[Акушэрства]] ** [[Ветэрынарнае акушэрства|Акушэрства ветэрынарнае]] * [[Акцёр]] * [[Акцёрскае мастацтва]] * [[Акцыз]] * [[Акцыя]] * [[Каталіцкая акцыя|Акцыя каталіцкая]] * [[Акцыянернае таварыства]] * [[Акцыянерная камандыта]] * [[Акцэлерацыя]] * [[Акцэнт]] * [[Акцэнталогія]] * [[Акцэпт]] * [[Акцэптар]] * [[Акцэсорныя мінералы]] * [[Акцюбінск]] * [[Акцябр (газета)|Акцябр]] * [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)]] * [[Акцябр (Жлобінскі раён)]] * [[Акцябр (Кобрынскі раён)]] * [[Акцябр (Лагойскі раён)]] * [[Акцябр (Салігорскі раён)]] * [[Акцяброва]] * [[Акцярбская]] * [[Акцябрскі]] * [[Акцябрскі (Башкартастан)]] * [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)]] * [[Акцябрскі (Чашніцкі раён)]] * [[Акцябрскі музей народнай славы]] * [[Акцябрскі раён]] * [[Акцябрысты]] * [[Акчагыльскае мора]] * [[Акчакая]] * [[Ак-Шыйрак]] * [[Акын]] * [[Ак’яб]] * [[Мікалоюс Акялайціс|Акялайціс Мікалоюс]] == Ал == * [[Ала-]] * [[Ала (рака)]] * [[Ала ад-Дзін Мухамад-шах|Ала-ад-Дзін Хільджы]] * [[Алабама (рака)]] * [[Алабама|Алабама (штат)]] * [[Справа «Алабамы»|Алабама (канфлікт)]] * [[Алаброгі]] * [[Каро Сямёнавіч Алабян|Алабян Каро Сямёнавіч]] * [[Алаверды]] * [[Алавяны калчадан]] * [[Алавяны камень]] * [[Алавяныя руды]] * [[Алагамія]] * [[Алагенез]] * [[Алагёз]] * [[Алагізм]] * [[Алагоас]] * [[Алена Васілеўна Аладава|Аладава Алена Васілеўна]] * [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Аладава Радаслава Мікалаеўна]] * [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Аладаў Вальмен Мікалаевіч]] * [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладаў Мікалай Ільіч]] * [[Аладжа-Хююк]] * [[Аладкі]] * [[Алазань-Аўтаранская раўніна]] * [[Аладзейскае пласкагор’е]] * [[Алазея]] * [[Алаід]] * [[Алаізберг]] * [[Алайскі хрыбет]] * [[Алаколь]] * [[Немата|Алалія]] * [[Алама-дэ-Арагон]] * [[Аламарфоз]] * [[Аламетрыя]] * [[Аландскія астравы]] * [[Аланім]] * [[Аланін]] * [[Аланін]] * [[Аланіт]] * [[Аланія]] * [[Алантоіс]] * [[Аланхо]] * [[Аланы]] * [[Алапатрыя]] * [[Плоіднасць|Алаполіплаідыя]] * [[Франсуа Віктор Альфонс Алар|Алар Франсуа Віктор Альфонс]] * [[Алармізм]] * [[Аларых I]] * [[Аласы]] * [[Алат]] * [[Алатау]] * [[Алатропія]] * [[Алаўіты]] * [[Алафан]] * [[Алах]] * [[Алахабад]] * [[Алахтон]] * [[Алахтонныя адклады]] * [[Алаш]] * [[Алашань]] * [[Алашскае|Алашскае возера]] * [[Алашскае плато]] * [[Албанія]] ** [[Насельніцтва Албаніі]] ** [[Гісторыя Албаніі]] ** [[Узброеныя сілы Албаніі]] ** [[Культура Албаніі]] ** [[Літаратура Албаніі]] ** [[Архітэктура Албаніі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Албаніі]] ** [[Музыка Албаніі]] ** [[Тэатр Албаніі]] ** [[Кінематограф Албаніі]] * [[Каўказская Албанія|Албанія Каўказская]] * [[Албанскае паўстанне]] * [[Албанская ліга]] * [[Албанская мова]] * [[Албанская сацыялістычная партыя]] * [[Албанцы]] * [[Албена]] * [[Афонсу дэ Албукеркі|Албукеркі Афонсу дэ]] * [[Алгарытм]] * [[Тэорыя алгарытмаў|Алгарытмаў тэорыя]] * [[Алгарытмізацыя працэсаў]] * [[Алгарытмічная мова]] * [[Алгебра]] * [[Алгебра логікі]] * [[Алгебраічнае ўраўненне]] * [[Алгебраічная геаметрыя]] * [[Алгебраічная тапалогія]] * [[Алгебраічная функцыя]] * [[Алгебраічны выраз]] * [[Алгебраічны лік]] * [[Асноўная тэарэма алгебры|Алгебры асноўная тэарэма]] * [[Алголь]] * [[Алгонкін]] * [[Алдан]] * [[Марк Аляксандравіч Алданаў|Алданаў Марк Аляксандравіч]] * [[Алданскае нагор’е]] * [[Алданскі шчыт]] * [[Аўгуст Але|Але Аўгуст]] * [[Алеаграфія]] * [[Алеандр]] * [[Адам Алеарый|Алеарый Адам]] * [[Алеаторыка]] * [[Алебарда]] * [[Алебастр]] * [[Алевіз Фразін Стары|Алевіз Фразін]] * [[Алевіз Фразін Новы|Алевіз Фразін]] * [[Алег]] * [[Алег Святаславіч]] * [[Алегія]] * [[Алегорыя]] * [[Алезія]] * [[Алеі]] * [[Алеінавая кіслата]] * [[Алейжадынью]] * [[Алейкія]] * [[Вісентэ Алейксандрэ|Алейксандрэ Вісентэ]] * [[Тунг|Алейнае дрэва]] * [[Алейна-тлушчавая прамысловасць]] * [[Барыс Ільіч Алейнік|Алейнік Барыс Ільіч]] * [[Дзмітрый Іванавіч Алейнік|Алейнік Дзмітрый Іванавіч]] * [[Сцяпан Іванавіч Алейнік|Алейнік Сцяпан Іванавіч]] * [[Уладзімір Пятровіч Алейнік|Алейнік Уладзімір Пятровіч]] * [[Павел Раманавіч Алейнікаў|Алейнікаў Павел Раманавіч]] * [[Пётр Марцінавіч Алейнікаў|Алейнікаў Пётр Марцінавіч]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Пятровіч]] * [[Сяргей Яўгенавіч Алейнікаў|Алейнікаў Сяргей Яўгенавіч]] * [[Алейны жывапіс]] * [[Алейныя культуры]] * [[Алейныя лакі]] * [[Алейныя фарбы]] * [[Алейрадзіды]] * [[Алейронавыя зярняты]] * [[Алекса]] * [[Пятрас Повіла Александравічус|Александравічус Пятрас Повіла]] * [[Андрэй Іванавіч Александровіч|Александровіч Андрэй Іванавіч]] * [[Ануфрый Александровіч|Александровіч Ануфрый]] * [[Аркадзь Уладзіміравіч Александровіч|Александровіч Аркадзь Уладзіміравіч]] * [[Станіслаў Александровіч|Александровіч Станіслаў]] * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч Сцяпан Хусейнавіч]] * [[Хасень Мустафавіч Александровіч|Александровіч Хасень Мустафавіч]] * [[Якуб Мустафавіч Александровіч|Александровіч Якуб Мустафавіч]] * [[Ян Александровіч|Александровіч Ян]] * [[Род Александровічаў|Александровічы]] ** [[Альберт Александровіч]] ** [[Рыгор Александровіч]] ** [[Стафан Яўстафій Александровіч]] ** [[Францішак Антоні Александровіч]] ** [[Дамінік Александровіч]] ** [[Антоні Феліцыян Александровіч]] ** [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] ** [[Станіслаў Александровіч]] * [[Александропальскі курган]] * [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Александроўская Ларыса Пампееўна]] * [[Александроўскі бой]] * [[Васіле Александры|Александры Васіле]] * [[Александрыйскае міжледавікоўе]] * [[Александрыйская бібліятэка]] * [[Александрыйская паэзія]] * [[Александрыйскі верш]] * [[Александрыйскі мусеян]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Александрыт]] * [[Александрыя]] * [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]] * [[Александрыя (раман)]] * [[Сікэ Васіле Александрэску|Александрэску Сікэ Васіле]] * [[Дэнтан Юджын Александэр|Александэр Дэнтан Юджын]] * [[Александэр Туніскі]] * [[Святлана Аляксандравіч Алексіевіч|Алексіевіч Святлана Аляксандраўна]] * [[Уладзімір Шалвавіч Алексі-Месхішвілі|Алексі-Месхішвілі Уладзімір Шалвавіч]] * [[Анатоль Георгіевіч Алексін|Алексін Анатоль Георгіевіч]] * [[Алексінічы]] * [[Жак Стэфэн Алексіс|Алексіс Жак Стэфэн]] * [[Канстанцін Андрэевіч Алексютовіч|Алексютовіч Канстанцін Андрэевіч]] * [[Ларыса Канстанцінаўна Алексютовіч|Алексютовіч Ларыса Канстанцінаўна]] * [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Алексютовіч Мікалай Астапавіч]] * [[Цімафей Данілавіч Алексяйчук|Алексяйчук Цімафей Данілавіч]] * [[Алекшыцы]] * [[Алеламорфы]] * [[Алелапатыя]] * [[Алелі]] * [[Род Алелькавічаў|Алелькавічы]] ** [[Аляксандр Алелькавіч]] ** [[Сямён Алелькавіч]] ** [[Міхаіл Алелькавіч]] ** [[Васіль Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Сямён Міхалавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч]] ** [[Юрый Алелькавіч (1559—1586)]] ** [[Соф’я Слуцкая]] * [[Жан Алеман|Алеман Жан]] * [[Алеманісты]] * [[Алеманы]] * [[Рой Джордж Дуглас Ален|Ален Рой Джордж Дуглас]] * [[Алена Прыгожая|Алена]] * [[Алена Іванаўна]] * [[Правіла Алена|Алена Правіла]] * [[Антон Варфаламеевіч Алендскі|Алендскі Антон Варфаламеевіч]] * [[Аленевае возера]] * [[Аленевы грыб]] * [[Аленевы мох]] * [[Аленевы рог]] * [[Аленегадоўля]] * [[Алені]] * [[Аляксандр Аляксеевіч Аленін|Аленін Аляксандр Аляксеевіч]] * [[Алентаўн]] * [[Алень велікарогі]] * [[Алень высакародны]] * [[Аленявостраўскі могільнік]] * [[Алепа]] * [[Алергалогія]] * [[Алергены]] * [[Алергічныя хваробы]] * [[Алергія]] * [[Галеаца Алесі|Алесі Галеаца]] * [[Алеся (часопіс)]] * [[Алеуты]] * [[Алеуцкая дэпрэсія]] * [[Алеуцкая хвароба]] * [[Алеуцкі жолаб]] * [[Алеуцкі хрыбет]] * [[Алеуцкія астравы]] * [[Алеўраліт]] * [[Алеўрыт]] * [[Алефіны]] * [[Алечскі ледавік]] * [[Мікалаш Алеш|Алеш Мікалаш]] * [[Юрый Карлавіч Алеша|Алеша Юрый Карлавіч]] * [[Антон Антонавіч Алешка|Алешка Антон Антонавіч]] * [[Алешнікі]] * [[Алешня]] * [[Алея]] * [[Алёкма]] * [[Алёкма-Чарскае нагор’е]] * [[Алёкмінскі станавік]] * [[Алёнка]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Васіль Васілевіч Алёхін|Алёхін Васіль Васілевіч]] * [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін|Алёхін Мікалай Аляксандравіч]] * [[Алжыр]] ** [[Насельніцтва Алжыра]] ** [[Гісторыя Алжыра]] ** [[Узброеныя сілы Алжыра]] ** [[Культура Алжыра]] ** [[Літаратура Алжыра]] ** [[Архітэктура Алжыра]] ** [[Выяўленчае мастацтва Алжыра]] ** [[Музыка Алжыра]] ** [[Тэатр Алжыра]] ** [[Кінематограф Алжыра]] * [[Алжыр (горад)]] * [[Алжыра-Туніскі артэзіянскі басейн]] * [[Алжырскія арабы]] * [[Махамед Алі|Алі Махамед]] * [[Алі ібн Абу Таліб]] * [[Алі-Байрамлы]] * [[Іван Якаўлевіч Алібегаў|Алібегаў Іван Якаўлевіч]] * [[Алі-бей аль-Кабір]] * [[Алібі]] * [[Алібідэмія]] * [[Алівін]] * [[Аліга-]] * [[Алігаклаз]] * [[Алігамеры]] * [[Алігаполія]] * [[Алігапсонія]] * [[Алігархія]] * [[Алігасапробы]] * [[Алігаспермія]] * [[Алігат]] * [[Алігатары]] * [[Алігатоніка]] * [[Алігатрофнае балота]] * [[Алігатрофы]] * [[Алігафагі]] * [[Алігафрэнапедагогіка]] * [[Алігафрэнапсіхалогія]] * [[Алігафрэнія]] * [[Малашчацінкавыя чэрві|Алігахеты]] * [[Алігацукрыды]] * [[Алігацэнавы аддзел]] * [[Алігацэноз]] * [[Алігаэфіракрылаты]] * [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Алігер Маргарыта Іосіфаўна]] * [[Фазу Гамзатаўна Аліева|Аліева Фазу Гамзатаўна]] * [[Гейдар Аліеў|Аліеў Гейдар Алі Рза аглы]] * [[Аарон Алізароўскі|Алізароўскі Аарон]] * [[Алізарын]] * [[Алікантэ]] * [[Алілуевы]] ** [[Сяргей Якаўлевіч Алілуеў]] ** [[Надзея Сяргееўна Алілуева]] * [[Алілуя]] * [[Алімджан Хамід]] * [[Аліментацыя]] * [[Аліменты]] * [[Ануарбек Турлубекавіч Алімжанаў|Алімжанаў Ануар Турлубекавіч]] * [[Алімп]] * [[Алімпій]] * [[Алімпійская вёска]] * [[Алімпійская сімволіка]] * [[Алімпійская хартыя]] * [[Алімпійскі горад]] * [[Алімпійскі рух]] * [[Алімпійскія віды спорту]] * [[Алімпійскія гульні]] * [[Алімпійцы]] * [[Алімпія]] * [[Алімпіяда]] * [[Алінг-Гангры]] * [[Алінда]] * [[Алінф]] * [[Алі-паша Тэпеленскі]] * [[Уладзімір Цітавіч Алісейка|Алісейка Уладзімір Цітавіч]] * [[Бурачок|Алісум]] * [[Алітаванне]] * [[Алітус]] * [[Аліты]] * [[Алітэрацыя]] * [[Лорэнс Кер Аліўе|Аліўе Лорэнс Кер]] * [[Масліна|Аліўкавае дрэва]] * [[Аліўкавая плямістасць]] * [[Аліўкавы алей]] * [[Аліўскі мір]] * [[Аліфатычныя злучэнні]] * [[Абрам Ісакавіч Аліханаў|Аліханаў Абрам Ісакавіч]] * [[Ісак Сямёнавіч Аліханян|Аліханян Ісак Сямёнавіч]] * [[Аліцыклічныя злучэнні]] * [[Гевонд Алішан|Алішан Гевонд]] * [[Япанчэ Вагізавіч Алішаў|Алішаў Япанчэ Вагізавіч]] * [[Алкагалізм]] * [[Алкагаляты]] * [[Алкаголі]] * [[Алкагольныя напіткі]] * [[Алкагольныя псіхозы]] * [[Алкалоіды]] * [[Алкамен]] * [[Алканост]] * [[Алканы]] * [[Алкеева страфа]] * [[Алкены]] * [[Алківіяд]] * [[Алкідныя лакі]] * [[Алкідныя смолы]] * [[Алкіл]] * [[Алкілат]] * [[Алкіліраванне]] * [[Алкілфасфаты]] * [[Алкіны]] * [[Алкіо]] * [[Алкуін]] * [[Алмаз]] * [[Алмазная прамысловасць]] * [[Алмазны інструмент]] * [[Алмазны сіндыкат]] * [[Алмазныя горы]] * [[Алмалык]] * [[Гамэр Гаджы Ага кызы Алмасзадэ|Алмасзадэ Гамэр Гаджы Ага кызы]] * [[Алматы]] * [[Франсішку Алмейда|Алмейда Франсішку]] * [[Жуан Баптышта да Алмейда-Гарэт|Алмейда-Гарэт Жуан Баптышта да Сілва Лейтан ды]] * [[Алод]] * [[Яўген Піліпавіч Алонаў|Алонаў Яўген Піліпавіч]] * [[Алісія Алонса|Алонса Алісія]] * [[Ігар Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Ігар Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Алоўнікаў Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Алоэ]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Алпатаў|Алпатаў Міхаіл Уладзіміравіч]] * [[Алтаіт]] * [[Алтай]] * [[Рэспубліка Алтай]] * [[Габійскі Алтай|Алтай габійскі]] * [[Мангольскі Алтай|Алтай мангольскі]] * [[Алтайскі край]] * [[Алтайскі трактар]] * [[Алтайскія мовы]] * [[Алтайцы]] * [[Алтар]] * [[Алтын]] * [[Алтынколь]] * [[Ібрай Алтынсарын|Алтынсарын Ібрай]] * [[Алтынтаг]] * [[Алтэя]] * [[Алуналоз]] * [[Адольф Алунан|Алунан Адольф]] * [[Юрыс Андрэевіч Алунан|Алунан Юрыс Андрэевіч]] * [[Алуніт]] * [[Алунітавая руда]] * [[Алупка]] * [[Алушта]] * [[Алфавіт]] * [[Алфенол]] * [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Алфёраў Жарэс Іванавіч]] * [[Мікалай Сямёнавіч Алфёраў|Алфёраў Мікалай Сямёнавіч]] * [[Род Алфяровічаў|Алфяровічы]] * [[Алхімія]] * [[Алыча]] * [[Альба (жанр)]] * [[Альба]] * [[Альба (Івацэвіцкі раён)]] * [[Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|Альба Альварэс дэ Таледа]] * [[Альба-Лонга]] * [[Альбатросы]] * [[Міхаіл Нілавіч Альбаў|Альбаў Міхаіл Нілавіч]] * [[Альбеда]] * [[Альбедаметр]] * [[Альбенаўскае возера]] * [[Ісаак Мануэль Альбеніс|Альбеніс Ісаак Мануэль]] * [[Аляксандр Альбер|Альбер Аляксандр]] * [[Марсель Альбер|Альбер Марсель]] * [[Хуан Баўтыста Альбердзі|Альбердзі Хуан Баўтыста]] * [[Альберт (возера)]] * [[Альберт II]] * [[Альберт Вялікі]] * [[Альберта (правінцыя)]] * [[Альберта (вугальны басейн)]] * [[Альбертусталер]] * [[Леон Батыста Альберці|Альберці Леон Батыста]] * [[Рафаэль Альберці|Альберці Рафаэль]] * [[Джаакіна Альберціні|Альберціні Джаакіна]] * [[Альбігойскія войны]] * [[Альбігойцы]] * [[Альбіён]] * [[Альбінізм]] * [[Альбінскае вадасховішча]] * [[Альбінскі палацава-паркавы ансамбль]] * [[Альбіт]] * [[Альбітафір]] * [[Альбіцыя]] * [[Альбом]] * [[Даніэль Альбрыхскі|Альбрыхскі Даніэль]] * [[Альбрэхт Брандэнбургскі]] * [[Альбрэхт Мядзведзь]] * [[Альбрэхтаўскі стэарынава-свечачны і мылаварны завод]] * [[Альбукерке]] * [[Альбумінурыя]] * [[Альбуміны]] * [[Альбус]] * [[Пётр Паўлавіч Альбядзінскі|Альбядзінскі Пётр Паўлавіч]] * [[Альбярцін]] * [[Альбярцінскае возера]] * [[Альбярцінская дывановая мануфактура]] * [[Альбярцінская лесапільна-сталярная фабрыка]] * [[Альбярцінская суконная фабрыка]] * [[Альбярцінская шоўкакруцільная фабрыка]] * [[Альбярцінскі чыгуналіцейны завод]] * [[Альбярцінскі электралямпавы завод]] * [[Луіс Уолтэр Альварэс|Альварэс Луіс Уолтэр]] * [[Альвеакакоз]] * [[Хуга Альвен|Альвен Хуга]] * [[Альвеолы]] * [[Бэці Альвер|Альвер Бэці]] * [[Альвы]] * [[Альгадысменарэя]] * [[Альгалагнія]] * [[Альгалогія]] * [[Альгамбра]] * [[Альгерд]] * [[Альгердавічы]] * [[Альгімунт]] * [[Альгін]] * [[Альгінавыя кіслоты]] * [[Альгіцыды]] * [[Альгова]] * [[Альгомель]] * [[Альдалазы]] * [[Альдастэрон]] * [[Альдозы]] * [[Альдона]] * [[Альдравандра]] * [[Альдэбаран]] * [[Альдэгіды]] * [[Юрый Артуравіч Альдэкоп|Альдэкоп Юрый Артуравіч]] * [[Курт Альдэр|Альдэр Курт]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Альдэроге|Альдэроге Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Альендэ Госенс]] * [[Альдзініца]] * [[Аль-Іскандарыя]] * [[Алькабала]] * [[Алькальд]] * [[Алькеж]] * [[Альклед]] * [[Альковічы]] * [[Алькоў]] * [[Дыега дэ Альмагра|Альмагра Дыега дэ]] * [[Альмады]] * [[Альмадэн]] * [[Альма-матэр]] * [[Альманах]] * [[Альмандзін]] * [[Альманы]] * [[Альмаравіды]] * [[Альмахады]] * [[Кладаміра Альмейда Медына|Альмейда Медыка Кладаміра]] * [[Альмекі]] * [[Альмерыя]] * [[Альмецьеўск]] * [[Карл Юнас Лове Альмквіст|Альмквіст Карл Юнас Лове]] * [[Альпака]] * [[Альпень]] * [[Альпідый]] * [[Альпійская геасінклінальная вобласць]] * [[Альпійская расліннасць]] * [[Альпійская складкавасць]] * [[Цыкламен|Альпійская фіялка]] * [[Альпійскі пояс]] * [[Альпійскі рэльеф]] * [[Альпійскія лугі]] * [[Альпійскія стралкі]] * [[Альпінарый]] * [[Альпінізм]] * [[Альпініяда]] * [[Альпы]] * [[Леў Абрамавіч Альпяровіч|Альпяровіч Леў Абрамавіч]] * [[Пётр Іванавіч Альсмік|Альсмік Пётр Іванавіч]] * [[Альт]] * [[Альтаір]] * [[Альтаміра]] * [[Альтаміра-і-Крэвеа]] * [[Альтанка]] * [[Альтанкавыя птушкі]] * [[Альтанкавыя птушкі|Альтаншчыкі]] * [[Альбрэхт Альтдорфер|Альтдорфер Альбрэхт]] * [[Альтона]] * [[Альтруізм]] * [[Іаган Альтузій|Альтузій Іаган]] * [[Васіль Міхайлавіч Альтфатэр|Альтфатэр Васіль Міхайлавіч]] * [[Сямён Аляксандравіч Альтшулер|Альтшулер Сямён Аляксандравіч]] * [[Алена Барысаўна Альтшуль|Альтшуль Алена Барысаўна]] * [[Альтыметр]] * [[Альтыплана]] * [[Альтэрацыя]] * [[Тэадор Юр’евіч Альтэрман|Альтэрман Тэадор Юр’евіч]] * [[Альтэрнатэра]] * [[Альтэрнарыёзы]] * [[Альтэрнарыя]] * [[Альтэрнатыва]] * [[Альтэрнатыўная служба]] * [[Альтэрнатыўныя школы]] * [[Альтэрнацыя]] * [[Альфа (літара)|Альфа]] * [[Alfa Romeo|Альфа Рамэо]] * [[Рауль Рыкарда Альфансін|Альфансін Рауль Рыкарда]] * [[Элой Альфара|Альфара Элой]] * [[Альфа-распад]] * [[Альфартыёз]] * [[Альфа-спектрометр]] * [[Альфа-часціца]] * [[Ханес Альфвен|Альфвен Ханес]] * [[Віторыа Альф’еры|Альф’еры Віторыо]] * [[Альфёльдскі рух]] * [[Альфоль]] * [[Альфонс I]] * [[Альфонс V]] * [[Альфонс XII]] * [[Альфонс XIII]] * [[Альфонсы]] ** [[Альфонс I Ваяўнік]] ** [[Альфонс II Нявінны]] ** [[Альфонс III Вялікі]] ** [[Альфонс V Велікадушны]] ** [[Альфонс VI Храбры]] ** [[Альфонс VII]] ** [[Альфонс VIII]] ** [[Альфонс IX]] ** [[Альфонс X Мудры]] ** [[Альфонс XI]] * [[Альфрэд Вялікі]] * [[Альфрэска]] * [[Віктар Міхайлавіч Альхімовіч|Альхімовіч Віктар Міхайлавіч]] * [[Казімір Альхімовіч|Альхімовіч Казімір]] * [[Мікалай Леанідавіч Альховікаў|Альховікаў Мікалай Леанідавіч]] * [[Альховыя лясы]] * [[Альхон]] * [[Альхоўскае вадасховішча]] * [[Мікалай Іванавіч Альхоўскі|Альхоўскі Мікалай Іванавіч]] * [[Альхоўцы]] * [[Альцыёна]] * [[Альшанікі]] * [[Альшаніцкая бітва]] * [[Усвейка|Альшанка (Усвейка)]] * [[Альшанка (рака)|Альшанка (прыток Бярэзіны)]] * [[Альшанка (возера)]] * [[Альшанскае (возера, Шумілінскі раён)|Альшанскае возера]] * [[Альшаны]] * [[Альшоўка]] * [[Альштынскае ваяводства (1975—1998)|Альштынскае ваяводства]] * [[Альшэва]] * [[Анатоль Адамавіч Альшэўскі|Альшэўскі Анатоль Адамавіч]] * [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Альшэўскі Кароль Станіслаў]] * [[Альшэўскі летапіс]] * [[Альянс]] * [[Альянс вытворцаў какавы]] * [[Альянс сацыялістычнай дэмакратыі]] * [[Марыс Алэ|Алэ Марыс]] * [[Алювій]] * [[Алювіяльныя глебы]] * [[Алювіяльныя раўніны]] * [[Алюзія]] * [[Алюмаарганічныя злучэнні]] * [[Алюмагель]] * [[Алюмасілікаты]] * [[Алюматол]] * [[Алюмель]] * [[Алюмінаванне]] * [[Алюмінаты]] * [[Алюмінатэрмія]] * [[Алюмініевая прамысловасць]] * [[Алюмініевы галын]] * [[Алюмініевыя канструкцыі]] * [[Алюмініевыя руды]] * [[Алюмініевыя сплавы]] * [[Алюміній]] * [[Аксід алюмінію|Алюмінію аксід]] * [[Злучэнні алюмінію|Алюмінію злучэнні]] ** [[Гідраксід алюмінію|Алюмінію гідраксід]] ** [[Сульфат алюмінію|Алюмінію сульфат]] ** [[Фтарыд алюмінію|Алюмінію фтарыд]] ** [[Хларыд алюмінію|Алюмінію хларыд]] ** [[Нітрыд алюмінію|Алюмінію нітрыд]] ** [[Гідрыд алюмінію|Алюмінію гідрыд]] ** [[Арсенід алюмінію|Алюмінію арсенід]] * [[Алюры]] * [[Алютарскі заліў]] * [[Мікалай Восіпавіч Алюшкевіч|Алюшкевіч Мікалай Восіпавіч]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Аляб’еў|Аляб’еў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксандр Глебавіч (князь дубровіцкі)]] * [[Аляксандр Ягелончык]] * [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] * [[Аляксандр I Георгіевіч]] * [[Аляксандр I Карагеоргіевіч]] * [[Аляксандр II (цар Кахетыі)]] * [[Аляксандр II (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр III (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр III (імператар расійскі)]] * [[Аляксандр VI (Папа Рымскі)]] * [[Аляксандр Афрадысійскі]] * [[Аляксандр Добры]] * [[Аляксандр Македонскі]] * [[Аляксандр Неўскі]] * [[Архіпелаг Аляксандра|Аляксандра Архіпелаг]] * [[Зямля Аляксандра I|Аляксандра I Зямля]] * [[Аляксандра Фёдараўна]] * [[Аляксандравы]] ** [[Аляксандр Васілевіч Аляксандраў]] ** [[Барыс Аляксандравіч Аляксандраў]] * [[Аляксандра-Неўская лаўра]] * [[Аляксандраў (горад)]] * [[Аляксандр Паўлавіч Аляксандраў|Аляксандраў Аляксандр Паўлавіч]] * [[Анатоль Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Мікалаевіч]] * [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|Аляксандраў Анатоль Пятровіч]] * [[Георгій Фёдаравіч Аляксандраў|Аляксандраў Георгій Фёдаравіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Аляксандраў|Аляксандраў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Павел Сяргеевіч Аляксандраў|Аляксандраў Павел Сяргеевіч]] * [[Рыгор Васілевіч Аляксандраў|Аляксандраў Рыгор Васілевіч]] * [[Сямён Іосіфавіч Аляксандраў|Аляксандраў Сямён Іосіфавіч]] * [[Аляксандраў прывілей]] * [[Аляксандраўка (Калінкавіцкі раён)]] * [[Аляксандраўскі кафляны завод]] * [[Ларыса Філалогаўна Аляксеева|Аляксеева Ларыса Філалогаўна]] * [[Таццяна Іванаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Іванаўна]] * [[Таццяна Міхайлаўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Міхайлаўна]] * [[Таццяна Назараўна Аляксеева|Аляксеева Таццяна Назараўна]] * [[Аляксеевічы]] * [[Барыс Леанідавіч Аляксеенка|Аляксеенка Барыс Леанідавіч]] * [[Валерый Паўлавіч Аляксееў|Аляксееў Валерый Паўлавіч]] * [[Васіль Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Васіль Іванавіч]] * [[Герт Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Герт Іванавіч]] * [[Іван Епіфанавіч Аляксееў|Аляксееў Іван Епіфанавіч]] * [[Леанід Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Леанід Васілевіч]] * [[Мікалай Іванавіч Аляксееў|Аляксееў Мікалай Іванавіч]] * [[Міхаіл Васілевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Васілевіч]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Аляксееў|Аляксееў Міхаіл Мікалаевіч]] * [[Сяргей Аляксеевіч Аляксееў|Аляксееў Сяргей Аляксеевіч]] * [[Фёдар Якаўлевіч Аляксееў|Аляксееў Фёдар Якаўлевіч]] * [[Яўген Кузьміч Аляксееў|Аляксееў Яўген Кузьміч]] * [[Аляксееўка (Брагінскі раён)]] * [[Канстанцін Аляксеевіч Аляксееўскі|Аляксееўскі Канстанцін Аляксеевіч]] * [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)]] * [[Аляксей I Камнін]] * [[Аляксей Міхайлавіч]] * [[Аляксей Пятровіч]] * [[Аляксій I (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)]] * [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Аляксюк Павел Паўлавіч]] * [[Алянёк]] * [[Алянёцкі заліў]] * [[Аляпка]] * [[Аляска (заліў)]] * [[Аляска (паўвостраў)]] * [[Аляска (штат)]] * [[Аляскінскае цячэнне]] * [[Аляскінскі хрыбет]] * [[Аляхновіцкае ўзвышша]] * [[Галіна Іванаўна Аляхновіч|Аляхновіч Галіна Іванаўна]] * [[Мікалай Міхайлавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мікалай Міхайлавіч]] * [[Мікола Аляхновіч|Аляхновіч Мікола]] * [[Мсціслаў Антонавіч Аляхновіч|Аляхновіч Мсціслаў Антонавіч]] * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак Каролевіч]] * [[Аляхновічы]] * [[Род Аляхновічаў|Аляхновічы (род)]] ** [[Алехна Рымавідавіч]] ** [[Пётр Алехнавіч]] ** [[Андрэй Алехнавіч]] ** [[Мікалай Пятровіч Аляхновіч]] ** [[Міхал Алехнавіч]] * [[Васіль Антонавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Васіль Антонавіч]] * [[Іван Баніфатавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іван Баніфатавіч]] * [[Іосіф Іванавіч Аляшкевіч|Аляшкевіч Іосіф Іванавіч]] * [[Аляшкевіч Фёдар Васілевіч|Фёдар Васілевіч Аляшкевіч]] == Ам == * [[Амагасакі]] * [[Жоржы Амаду|Амаду Жоржы]] * [[Амадыес]] * [[Амазаніт]] * [[Амазонас]] * [[Амазонка]] * [[Амазонкі]] * [[Амазонская нізіна]] * [[Амаладжэнне]] * [[Амалон]] * [[Амальгама]] * [[Амальгамацыя]] * [[Амальгацыя банкаў]] * [[Эдварда Амальдзі|Амальдзі Эдварда]] * [[Амальтэя]] * [[Аман]] ** [[Геаграфія Амана]] ** [[Насельніцтва Амана]] ** [[Гісторыя Амана]] ** [[Узброеныя сілы Амана]] ** [[Культура Амана]] ** [[Літаратура Амана]] ** [[Архітэктура Амана]] ** [[Выяўленчае мастацтва Амана]] ** [[Музыка Амана]] ** [[Тэатр Амана]] ** [[Кінематограф Амана]] * [[Аман (горад)]] * [[Тэадор Аман|Аман Тэадор]] * [[Дагаворны Аман|Аман дагаворны]] * [[Аманалы]] * [[Амангельды Іманаў]] * [[Амані]] * [[Аманімацыя]] * [[Аманімія]] * [[Аманіты (галаваногія)]] * [[Аманіты (рэчывы)]] * [[Аманіфікацыя]] * [[Аманоліз]] * [[Аманскі заліў]] * [[Хаджар|Аманскія горы]] * [[Аманула-хан]] * [[Амапа]] * [[Амар I]] * [[Амара]] * [[Амаралізм]] * [[Аксамітнік|Амарант]] * [[Амарна]] * [[Амартызатар]] * [[Амартызацыя]] * [[Амары]] * [[Амарыліс]] * [[Энрыке Амарым|Амарым Энрыке]] * [[Амарыты]] * [[Аматар]] * [[Аматарскае кіно]] * [[Аматэрасу]] * [[Амафон]]ы * [[Амаформы]] * [[Амафос]] * [[Амаці]] * [[Пескарыйка|Амацэнт]] * [[Элгуджа Давідавіч Амашукелі|Амашукелі Элгуджа Давідавіч]] * [[Амбала]] * [[Віктар Амазаснавіч Амбарцумян|Амбарцумян Віктар Амазаснавіч]] * [[Амбівалентнасць]] * [[Амбілеўцы]] * [[Амбістомавыя|Амбістомы]] * [[Амбіцыя]] * [[Амбліганіт]] * [[Амбон]] * [[Амбон (горад)]] * [[Амбра]] * [[Пётр Іосіфавіч Амбражунас|Амбражунас Пётр Іосіфавіч]] * [[Ніёле Вінцаўна Амбразайцітэ|Амбразайцітэ Ніёле Вінцаўна]] * [[Амбразіянская рэспубліка]] * [[Амбразура]] * [[Амброзія]] * [[Амброзія (род раслін)]] * [[Амбросавічы]] * [[Антон Лаўрэнавіч Амбросаў|Амбросаў Антон Лаўрэнавіч]] * [[Амбулаторна-паліклінічная дапамога]] * [[Амбулаторыя]] * [[Амбунду]] * [[Амвросіеўка (археалагічны помнік)]] * [[Амвросій (разьбяр)]] * [[Аляксей Пятровіч Амвросьеў|Амвросьеў Аляксей Пятровіч]] * [[Амга]] * [[Амговічы]] * [[Амдурман]] * [[Амебейная кампазіцыя]] * [[О мега|Амега]] * [[Амежнік]] * [[Пётр Адамавіч Амельчанка|Амельчанка Пётр Адамавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Амельяновіч|Амельяновіч Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Уладзімір Сцяпанавіч Амельянюк|Амельянюк Уладзімір Сцяпанавіч]] * [[Амелянец]] * [[Ам’ен]] * [[Аменарэя]] * [[Аменемхет I]] * [[Аменемхет II]] * [[Аменемхет III]] * [[Аменсалізм]] * [[Ам’енская аперацыя (1918)]] * [[Ам’енскі мірны дагавор (1802)]] * [[Ам’енскі сабор]] * [[Аменхатэп III]] * [[Эхнатон|Аменхатэп IV]] * [[Аменхатэп Малодшы]] * [[Аменцыя]] * [[Абдэль Хакім Амер|Амер Махамед Абд аль-Хакім]] * [[Амерыга Веспучы]] * [[Амерыка]] * [[AT&T Corporation|Амерыкан Тэлефон Энд Тэлеграф Компані]] * [[Амерыканская энцыклапедыя|Амерыкана]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Амерыкана-англійская вайна (1812—14)]] * [[Іспана-амерыканская вайна (1898)|Амерыкана-іспанская вайна (1898)]] * [[Амерыкана-кітайскі дагавор (1946)]] * [[Амерыкана-мексіканская вайна|Амерыкана-мексіканская вайна (1846—48)]] * [[Амерыкана-панамскія дагаворы]] * [[Амерыкана-філіпінская вайна (1899—1901)]] * [[Амерыкана-французскі дагавор (1778)]] * [[Амерыкана-японскія дагаворы]] * [[Амерыканоідная раса]] * [[Амерыканская адміністрацыя дапамогі]] * [[Акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук|Амерыканская акадэмія кінематаграфічных мастацтваў і навук]] * [[Амерыканская стандартбрэдная парода]] * [[Амерыканская фэдэрацыя працы]] * [[Амерыканская федэрацыя працы — Кангрэс вытворчых прафсаюзаў]] * [[Амерыканская энцыклапедыя]] * [[Hyphantria cunea|Амерыканскі белы мотыль]] * [[Амерыканскі гнілец|Амерыканскі гнілец пчол]] * [[Амерыканскі легіён]] * [[Сомік амерыканскі|Амерыканскі сомік]] * [[Амерыканскі футбол]] * [[Амерыканцы]] * [[Амерыцый]] * [[Аметыст]] * [[Мячэць Амеядаў|Амеядаў мячэць]] * [[Амеядскі халіфат|Амеядаў халіфат]] * [[Амеяды]] * [[Амёбіяз]] * [[Амёба|Амёбы]] * [[Амі]] * [[Аміда-нёрай|Аміда]] * [[Амідаза|Амідазы]] * [[Амідастамоз]] * [[Амідастомы]] * [[Аміды кіслот]] * [[Аміды металаў]] * [[Амілавы спірт|Амілавыя спірты]] * [[Амілаза|Амілазы]] * [[Амілапекцін]] * [[Амілапласты]] * [[Амілацэтаты]] * [[Амілоза]] * [[Амімія]] * [[Хафізула Амін|Амін Хафізула]] * [[Амінасмолы|Амінаальдэгідныя смолы]] * [[Амінаванне]] * [[Амінагліказіды]] * [[Амінагрупа]] * [[Амінакіслоты]] * [[Амінапептыдазы]] * [[Амінапласты]] * [[Амінаспірты]] * [[Талуідзіны|Амінаталуолы]] * [[Трансаміназы|Амінатрансферазы]] * [[Амінафенолы]] * [[Амінацукры]] * [[Аміны]] * [[Амір Хасроў Дэхлеві]] * [[Амірабадская культура]] * [[Медэя Пятроўна Аміранашвілі|Аміранашвілі Медэя Пятроўна]] * [[Пётр Варламавіч Аміранашвілі|Аміранашвілі Пётр Варламавіч]] * [[Амірані]] * [[Аміранцкія астравы]] * [[Фікрэт Мешады Джаміль аглы Аміраў|Аміраў Фікрэт Мешады Джаміль аглы]] * [[Амаснацы Амірдаўлат|Амірдаўлат Амаснацы]] * [[Фатых Зарыфавіч Амірхан|Амірхан Фатых Зарыфавіч]] * [[Чабуа Амірэджыбі|Амірэджыбі Чабуа]] * [[Амітоз]] * [[Аляксандр Навумавіч Амітон|Амітон Аляксандр Навумавіч]] * [[Амічнае супраціўленне]] * [[Джавані Батыста Амічы|Амічы Джавані Батыста]] * [[Амія]] * [[Аміяк]] * [[Аміякаты]] * [[Аміян Марцэлін]] * [[Аміячная вада]] * [[Аміячная салетра]] * [[Амкадор]] * [[Ялуцзян|Амнакан]] * [[Амнезія]] * [[Амніён]] * [[Амніёты]] * [[Амністыя]] * [[Amnesty International|Амністыя міжнародная]] * [[Амографы]] * [[Amoco|Амока]] * [[Амон]] * [[Аманіты (галаваногія)|Амонаідэі]] * [[Амоній]] * [[Слоўнік амонімаў|Амонімаў слоўнік]] * [[Амонім]]ы * [[Амоніевыя злучэнні|Амонію злучэнні]] * [[Аморфны стан]] * [[Аморфныя мовы]] * [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|Амосаў Мікалай Міхайлавіч]] * [[Ампелаграфія]] * [[Ампелатэрапія]] * [[Андрэ Мары Ампер|Ампер Андрэ Мары]] * [[Ампер (адзінка вымярэння)|Ампер]] * [[Сіла Ампера|Ампера закон]] * [[Сіла Ампера]] * [[Ампервальтомметр]] * [[Ампер-гадзіна]] * [[Амперметр]] * [[Ампір]] * [[Амплітрон]] * [[Амплітуда]] * [[Амплітудная мадуляцыя]] * [[Амплітудны аналізатар]] * [[Амплітудны дыскрымінатар]] * [[Ампліфікацыя]] * [[Амплуа]] * [[Ампула]] * [[Ампутацыя]] * [[Амраваты]] * [[Амрацкая культура]] * [[Амры]] * [[Міхрдат Аванесавіч Амрыкян|Амрыкян Міхрдат Аванесавіч]] * [[Амрыта]] * [[Амрытсар]] * [[Амстэрдам]] * [[Амстэрдамскі інтэрнацыянал]] * [[Амстэрдамскі канал]] * [[Альфрэд Фрыцавіч Амтман-Брыедыт|Амтман-Брыедыт Альфрэд Фрыцавіч]] * [[Амудар’інская газанафтаносная правінцыя]] * [[Амудар’інскі скарб]] * [[Амудар’я]] * [[Талісман|Амулет]] * [[Руаль Амундсен|Амундсен Руаль]] * [[Заліў Амундсена|Амундсена заліў]] * [[Катлавіна Амундсена|Амундсена катлавіна]] * [[Мора Амундсена|Амундсена мора]] * [[Амуніцыя]] * [[Купідон|Амур]] * [[Амур]] * [[Амура-Якуцкая магістраль]] * [[Амурсана]] * [[Амурская вобласць]] * [[Амурскі заліў]] * [[Амурскі ліман]] * [[Амуры (рыбы)|Амуры]] * [[Амфадантоз]] * [[Амфара]] * [[Амфатэрнасць]] * [[Амфі-]] * [[Амфібаліт]] * [[Амфібалія]] * [[Амфібіёнты]] * [[Земнаводныя|Амфібіі]] * [[Амфібія]] * [[Амфіболы]] * [[Амфібрахій]] * [[Амфізбены]] * [[Амфікарпія]] * [[Амфіктыянія]] * [[Амфіліны|Амфіліна]] * [[Амфімакр]] * [[Апладненне|Амфіміксіс]] * [[Амфіпрастыль]] * [[Амфітэатр]] * [[Аляксандр Валянцінавіч Амфітэатраў|Амфітэатраў Аляксандр Валянцінавіч]] * [[Амфіумы]] * [[Амфіфіты]] * [[Амхара]] * [[Амхарская мова]] 329 старонка * [[Амшара]] * [[Амыленне]] * [[Амяла]] * [[Амялушка]] * [[Амяльнянскі]] * [[Міхаіл Сцяпанавіч Амяльянчык|Амяльянчык Міхаіл Сцяпанавіч]] * [[Васіль Леанідавіч Амялянскі|Амялянскі Васіль Леанідавіч]] * [[Амярцвенне]] == Ан == * [[Ан-]] * [[Ана-]] * [[Ан]] * [[Анаба]] * [[Анабазін]] * [[Анабалізм]] * [[Анабалія]] * [[Анабаптызм|Анабаптысты]] * [[Анабар (рака)|Анабар]] * [[Анабарскае плато]] * [[Анабарскі заліў]] * [[Анабас]] * [[Анабергіт]] * [[Анабіёз]] * [[Анагенез]] * [[Анаграма]] * [[Анадзіраванне]] * [[Бяззубкі|Анадонты]] * [[Анадыр (рака)|Анадыр]] * [[Анадыр]] * [[Анадырскае пласкагор’е]] * [[Анадырская нізіна]] * [[Анадырскі заліў]] * [[Анакалуф]] * [[Анакапійская пячора]] * [[Анаконда]] * [[Анакруза]] * [[Анакрэантычная паэзія]] * [[Анакрэонт]] * [[Анаксагор з Клазаменаў|Анаксагор]] * [[Анаксібіёз]] * [[Анаксімандр]] * [[Анаксімен]] * [[Анаксія]] * [[Аналагавая вылічальная машына]] * [[Школа Аналаў|Аналаў школа]] * [[Аналептыкі]] * [[Аналіз гаспадарчай дзейнасці]] * [[Матэматычны аналіз|Аналіз матэматычны]] * [[Хімічны аналіз|Аналіз хімічны]] * [[Аналізатар]] ** [[Аналізатар спектра|у оптыцы]] ** [[Аналізатар (прамысловасць)|У прамысловасці]] * [[Аналізатары]] * [[Аналісты]] * [[Аналітычнае скрыжаванне]] * [[Аналітычная геаметрыя]] * [[Аналітычная механіка]] * [[Аналітычная псіхалогія]] * [[Аналітычная філасофія]] * [[Аналітычная функцыя]] * [[Аналітычная хімія]] * [[Аналітычны ўлік]] * [[Аналітычныя мовы]] * [[Аналогія]] ** [[Аналагічныя органы|у біялогіі]] ** [[Аналогія (мовазнаўства)|у мовазнаўстве]] * [[Аналогія быцця]] * [[Аналой]] * [[Анальныя залозы]] * [[Анальцым]] * [[Анамалістычны год]] * [[Анамалія]] ** [[Заганы развіцця|у біялогіі і медыцыне]] ** [[Анамалія (метэаралогія)|у метэаралогіі]] * [[Анамарфаванне]] * [[Анамасіялогія]] * [[Анамастыка]] * [[Анамія]] * [[Анамнез]] * [[Анамніі]] * [[Ананас]] * [[Мулк Радж Ананд|Ананд Мулк Радж]] * [[Ананізм]] * [[Ананім]] * [[Ананімны твор]] * [[Ананія]] * [[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі|Ананіяшвілі Ніна Гедэванаўна]] * [[Ананке (міфалогія)|Ананке]] * [[Ананке (спадарожнік)|Ананке]] * [[Ананчыцы]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў (пісьменнік)|Ананьеў Анатоль Андрэевіч]] * [[Анатоль Андрэевіч Ананьеў]] * [[Барыс Герасімавіч Ананьеў|Ананьеў Барыс Герасімавіч]] * [[Ананынская культура]] * [[Анапа]] * [[Ана Перэна]] * [[Анапест]] * [[Анаплазмоз]] * [[Анаплазмы]] * [[Анаплацэфалідозы коней]] * [[Анар]] * [[Анаргазмія]] * [[Анартазіт]] * [[Анартаклаз]] * [[Анартыт]] * [[Анарха-сіндыкалізм]] * [[Анархізм]] старонка 339 * [[Анархія вытворчасці]] * [[Старажытныя пуэбла|Анасазі]] * [[Анастамоз]] * [[Васіль Рыгоравіч Анастасевіч|Анастасевіч Васіль Рыгоравіч]] * [[Анастыгмат]] * [[Анатаз]] * [[Анатаксіны]] * [[Анаталійскае агенцтва]] * [[Анаталійскае пласкагор’е]] * [[Анаталійскі буравугальны басейн]] * [[Анатацыя]] * [[Анатолія]] * [[Анатомія]] * [[Анатомія раслін]] * [[Анаўская культура]] * [[Анафаза]] * [[Анафара]] * [[Анафема]] * [[Анафілактычны шок|Анафілаксія]] * [[Анахайм]] * [[Анахранізм]] * [[Ігнат Сымонавіч Анацэвіч|Анацэвіч Ігнат Сымонавіч]] * [[Анаша]] * [[Анаэрабіёз]] * [[Анаэробныя арганізмы]] * [[Анаэробныя інфекцыі]] * [[Анаэробныя арганізмы|Анаэробы]] * [[Анвер]] * [[Ангажыраванае мастацтва]] * [[Ангажэмент]] * [[Ангар]] * [[Ангара]] * [[Ангарманічныя ваганні]] * [[Ангарск]] * [[Ангарскі краж]] * [[Ангарыда]] * [[Ангарыя]] * [[Ангарэціс]] * [[Праскоўя Мікітаўна Ангеліна|Ангеліна Праскоўя Мікітаўна]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]] * [[Ангельнская парода]] * [[Ангемітоніка]] * [[Ангідрон]] * [[Ангідрыд]]ы * [[Ангідрыт]] * [[Фёдар Ангілейка|Ангілейка Фёдар]] * [[Ангілья]] * [[Востры танзіліт|Ангіна]] * [[Ангірас]] * [[Ангія-]] * [[Ангіяграфія]] * [[Каэтан Ангіяліні|Ангіяліні Каэтан]] * [[Ангіялогія]] * [[Ангіяспазма]] * [[Ангіятэнзін]] * [[Ангкор]] * [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|Англа-амерыканская вайна 1812-14]] * [[Фалклендская вайна|Англа-аргенцінскі канфлікт 1982]] * [[Англа-афганскія войны]] * [[Англа-беларускае таварыства]] * [[Англа-бірманскія войны]] * [[Англа-бура-зулуская вайна|Англа-бура-зулуская вайна 1838-40]] * [[Другая англа-бурская вайна|Англа-бурская вайна 1899—1902]] * [[Англа-галандскія войны|Англа-галандскія войны 17 стагоддзя]] * [[Англа-германскае марское пагадненне (1935)|Англа-германскае марское пагадненне 1935]] * [[Англа-германская дэкларацыя (1938)|Англа-германская дэкларацыя 1938]] * [[Англа-егіпецкае пагадненне (1954)|Англа-егіпецкае пагадненне 1954]] * [[Англа-егіпецкі жашавло (1936)|Англа-егіпецкі дагавор 1936]] * [[Англа-іракскія дагаворы|Англа-іракскія дагаворы і пагадненні 1922, 1926, 1930, 1948, 1955]] * [[Акт аб уніі Вялікабрытаніі і Ірландыі|Англа-ірландская унія 1801]] * [[Англа-ірландскі дагавор|Англа-ірландскі дагавор 1921]] * [[Першая опіумная вайна|Англа-кітайская вайна 1840—42]] * [[Англа-майсурскія войны]] * [[Англа-маратхскія войны]] * Англа-расійскія пагадненні 1873, 1885, 1907 ** [[Англа-рускае пагадненне (1872—1873)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1895)]] ** [[Англа-рускае пагадненне (1907)]] * [[Англа-савецка-іранскі дагавор 1942]] * [[Англасаксонскае заваяванне]] * [[Англасаксы]] * [[Англа-сікхскія войны]] ** [[Першая англа-сікхская вайна]] ** [[Другая англа-сікхская вайна]] * [[Англа-трансіарданскія дагаворы|Англа-трансіарданскія дагаворы 1928, 1946, 1948]] * [[Другая опіумная вайна|Англа-франка-кітайская вайна 1856—60]] * [[Англа-франка-рускае пагадненне (1915)|Англа-франка-рускае пагадненне 1915]] * [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Англа-французскае пагадненне 1904]] * [[Акт аб уніі (1707)|Англа-шатландская унія 1707]] * [[Англа-японскі саюз]] * [[Англез]] * [[Англезіт]] * [[Англерская парода]] * [[Англійская мова]] * [[Эпсаміт|Англійская соль]] * [[Рахіт|Англійская хвароба]] * [[Ла-Манш|Англійскі канал]] * [[Англійская рэвалюцыя|Англійскія рэвалюцыі 17 стагоддзя]] * [[Англіканства|Англіканская царква]] * [[Англічане]] * [[Англія]] * [[Англы]] * [[Ангоб]] * [[Ангола]] ** [[Геаграфія Анголы]] ** [[Насельніцтва Анголы]] ** [[Гісторыя Анголы]] ** [[Эканоміка Анголы]] ** [[Літаратура Анголы]] ** [[Выяўленчае мастацтва Анголы]] * [[Ангорская каза|Ангорская парода козаў]] * [[Ангрэн (горад)|Ангрэн]] * [[Ангрэнскае радовішча]] * [[Андэрс Іонас Ангстрэм|Ангстрэм Андэрс Іонас]] * [[Ангулем]] * [[Ангумуа]] * [[Гарыб-Нурмухамед Андаліб|Андаліб Нурмухамед-Гарыб]] * [[Андалузіт]] * [[Андалусія]] * [[Андалуская нізіна]] * [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]] * [[Андаманскае мора]] * [[Андаманскія астравы]] * [[Андаманскія і Нікабарскія астравы]] * [[Андарак]] * [[Андатра]] * [[Давід Ясонавіч Андгуладзе|Андгуладзе Давід Ясонавіч]] * [[Ежы Анджаеўскі|Анджаеўскі Ежы]] * [[Гаспара Анджаліні|Анджаліні Даменіка Марыа Гаспара]] * [[Верыко Іўліянаўна Анджапарыдзэ|Анджапарыдзе Верыко]] * [[Зураб Іванавіч Анджапарыдзе|Анджапарыдзе Зураб Іванавіч]] * [[Фра Беата Анджэліка|Анджэліка]] * [[Андора]] ** [[Геаграфія Андоры]] ** [[Гісторыя Андоры]] ** [[Эканоміка Андоры]] * [[Андора-ла-Велья|Андора-ла-Вела]] * [[Андрагены]] * [[Андрадыт]] * [[Джорджа Андраевіч-Кун|Андраевіч-Кун Джорджа]] * [[Ян Андрэй Андрайкевіч (Гінтоўт-Андрайкевіч)|Андрайкевіч Ян Андрэй Гінтоўскі]] * [[Стафан Аляксандравіч Бутаўт-Андрайковіч|Андрайковіч (Бутаўт-Андрайковіч) Стафан Аляксандравіч]] * [[Андрамаха]] * [[Андрамеда]] * [[Андрамеда (сузор’е)|Андрамеда, сузор’е]] * [[Імшарніца|Андрамеда]], кветкавая расліна * [[Галактыка Андрамеды|Андрамеды туманнасць]] * [[Андрамедыды]] * [[Андрацэй]] * [[Нестар Ільіч Андраюк|Андраюк Нестар Ільіч]] * [[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк Серафім Антонавіч]] * [[алена Іванаўна Андраянава|Андраянава Алена Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андронаў|Андронаў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Андронаўская археалагічная культура|Андронаўская культура]] * [[Андронік I Камнін|Андронік I]] * [[Іраклій Луарсабавіч Андронікаў|Андронікаў Іраклій Луарсабавіч]] * [[Андронікаў манастыр]] * [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Андропаў Юрый Уладзіміравіч]] * [[Андросаўскае перамір’е]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андросік|Андросік Мікалай Мікалаевіч]] * [[Вольга Мікалаеўна Андроўская|Андроўская Вольга Мікалаеўна]] * [[Мікалай Іванавіч Андрусаў|Андрусаў Мікалай Іванавіч]] * [[Сцяпан Адамавіч Андруховіч|Андруховіч Сцяпан Адамавіч]] * [[Ян Андрушэвіч|Андрушэвіч Ян]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Андрыеўскі|Андрыеўскі Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Андрыёлі Міхал Эльвіра]] * [[Анатоль Альгертавіч Андрыжыеўскі|Андрыжыеўскі Анатоль Альгертавіч]]<!--старонка 358--> * [[Іва Андрыч|Андрыч Іва]] * [[Ніна Андрыч|Андрыч Ніна]] * [[Юрай Андрычык|Андрычык Юрай]] * [[Кузьма Андрыянавіч Андрыянаў|Андрыянаў Кузьма Андрыянавіч]] * [[Мікалай Яфімавіч Андрыянаў|Андрыянаў Мікалай Яфімавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Андрыяшаў|Андрыяшаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Жак Андрэ|Андрэ Жак]] * [[Саламон Аўгуст Андрэ|Андрэ Саламон Аўгуст]] * [[Ефрасіння Георгіеўна Андрэева|Андрэева Ефрасіння Георгіеўна]] * [[Марыя Фёдараўна Андрэева|Андрэева Марыя Фёдараўна]] * [[Андрэевыя імхі]] * [[Іон Андрэеску|Андрэеску Іон]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Андрэеў|Андрэеў Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Аляксей Леанідавіч Андрэеў|Андрэеў Аляксей Леанідавіч]] * [[Анатоль Яўгенавіч Андрэеў|Андрэеў Анатоль Яўгенавіч]] * [[Андрэй Андрэеў|Андрэеў Андрэй]] * [[Барыс Фёдаравіч Андрэеў|Андрэеў Барыс Фёдаравіч]] * [[Васіль Васілевіч Андрэеў|Андрэеў Васіль Васілевіч]] * [[Восіп Андрэеў|Андрэеў Восіп]] * [[Іван Андрэеў|Андрэеў Іван]] * [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Леанід Мікалаевіч]] * [[Мікалай Андрэеевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалаеў Андрэевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Мікалай Пятровіч Андрэеў|Андрэеў Мікалай Пятровіч]] * [[Павел Захаравіч Андрэеў|Андрэеў Павел Захаравіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Андрэеў|Андрэеў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Фёдар Андрэевіч Андрэеў|Андрэеў Фёдар Андрэевіч]] * [[Васіль Мікалаевіч Андрэеў-Бурлак|Андрэеў-Бурлак Васіль Мікалаевіч]] * [[Андрэеўскі сцяг]] * [[Андрэеўшчына (Аршанскі раён)|Андрэеўшчына]] * [[Андрэй Паляк]] * [[Андрэй (Крыт)]] * [[Андрэй Альгердавіч]] * [[Андрэй Баболя]] * [[Андрэй Багалюбскі]] * [[Андрэй Альгердавіч|Андрэй Полацкі]] * [[Андрэй Уладзіміравіч]] * [[Андрыс Георгіевіч Андрэйка|Андрэйка Андрыс Георгіевіч]] * [[Андрэйчыкі (Сенненскі раён)|Андрэйчыкі]] * [[Джуліа Андрэоці|Андрэоці Джуліо]] * [[Андрэя]] * [[Андхра-Прадэш]] * [[Анды]] ** [[Паўночныя Анды]] ** [[Цэнтральныя Анды]] ** [[Паўднёвыя Анды]] * [[Андыжан]] * [[Андына]] * [[Андэзіт]] * [[Уільям Алісан Андэрс|Андэрс Уільям Алісан]] * [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрс Уладзіслаў]] * [[Армія Андэрса|Андэрса армія]] * [[Джэймс Андэрсан|Андэрсан Джэймс]] * [[Карл Дэвід Андэрсан|Андэрсан Карл Дэвід]] * [[Марыян Андэрсан|Андэрсан Марыян]] * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан|Андэрсан Мікалай Іванавіч]] * [[Філіп Варэн Андэрсан|Андэрсан Філіп Варэн]] * [[Шэрвуд Андэрсан|Андэрсан Шэрвуд]] * [[Ханс Крысціян Андэрсан|Андэрсан Ханс Крысціян]] * [[Марцін Андэрсан-Нексё|Андэрсан-Нексё Марцін]] * [[Анежскае возера|Анега]] * [[Арцюр Анегер|Анегер Арцюр]] * [[Сігрыд Анегін|Анегін Сігрыд]] * [[Яўген Яўгенавіч Анегін|Анегін Яўген Яўгенавіч]] * [[Анегінская страфа]] * [[Анежскае возера]] * [[Анежская губа]] * [[Анекдот]] * [[Анексія]] * [[Кольчатыя чэрві|Анеліды]] * [[Анема-|Анема…]] * [[Ветраапыленне|Анемафілія]] * [[Анемахарыя]] * [[Анемія]] * [[Анемарумбограф|Анемограф]] * [[Анемометр]] * [[Кураслеп|Анемона]] * [[Павел Васілевіч Аненкаў|Аненкаў Павел Васілевіч]] * [[Юрый Паўлавіч Аненкаў|Аненкаў Юрый Паўлавіч]] * [[Інакенцій Фёдаравіч Аненскі|Аненскі Інакенцій Фёдаравіч]] * [[Ісідар Маркавіч Аненскі|Аненскі Ісідар Маркавіч]] * [[Анероід]] * [[Анестэзія]] * [[Анестэзіялогія]] * [[Анета (пік)|Анета]] * [[Анеўплаідыя]] * [[Анеўрызма]] * [[Хуан Карлас Анеці|Анеці Хуан Карлас]] * [[Анёл]]ы * [[Анжу]] * [[Пётр Фёдаравіч Анжу|Анжу Пётр Фёдаравіч]] * [[Астравы Анжу|Анжу]] * [[Анжуйская дынастыя]] * [[Анжэра-Суджанск]] * [[АНЗЮС]] * [[Аніва (заліў)|Аніва]] * [[Анігіляцыя]] * [[Анід]] * [[Аніён]] * [[Анізагамія]] * [[Анізаметр|Анізаметр магнітны]] * [[Анізатрапія]] * [[Анізатропныя матэрыялы]] * [[Анійскае царства]] * [[Анікавіцкі бандарна-лесапільны завод]] * [[Саўка Анікееў|Анікееў Саўка]] * [[Анатоль Аляксандравіч Анікейчык|Анікейчык Анатоль Аляксандравіч]] * [[Кірыл Цімафеевіч Анікіевіч|Анікіевіч Кірыла Цімафеевіч]] * [[Віктар Іванавіч Анікін|Анікін Віктар Іванавіч]] * [[Міхаіл Канстанцінавіч Анікушын|Анікушын Міхаіл Канстанцінавіч]] * [[Анілін]] * [[Анілінавы чорны]] * [[Прамысловасць сінтэтычных фарбаў|Анілінафарбавая прамысловасць]] * [[Анілінгус]] * [[Анімалістычны жанр]] * [[Анімалькулізм]] * [[Аніматызм]] * [[Анімацыйнае кіно]] * [[Мікалай Анімеле|Анімеле Мікалай]] * [[Анімізм]] * [[Аніс (правінцыя)|Аніс]] * [[Аніс]] * [[Бадзян сапраўдны|Аніс зорчаты]] * [[Аніс паласаты]] * [[Сяргей Рыгоравіч Анісаў|Анісаў Сяргей Рыгоравіч]] * [[Валерый Данілавіч Анісенка|Анісенка Валерый Данілавіч]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Анісімаў|Анісімаў Аляксандр Міхайлавіч]] * [[Іван Анісімаў|Анісімаў Іван]] * [[Насонка Анісімаў|Анісімаў Насонка]] * [[Анісіфар (Дзевачка)]] * [[Аніскавічы]] * [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч]] * [[Генадзь Анатолевіч Анісовіч|Анісовіч Генадзь Анатолевіч]] * [[Аніча]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Анічкаў|Анічкаў Дзмітрый Сяргеевіч]] * [[Мікалай Мікалаевіч Анічкаў|Анічкаў Мікалай Мікалаевіч]] * [[Уладзімір Уладзіміравіч Анічкін|Анічкін Уладзімір Уладзіміравіч]] * [[Уладзімір Васілевіч Анічэнка|Анічэнка Уладзімір Васілевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Анішчанка|Анішчанка Сяргей Пятровіч]] * [[Аляксандр Рыгоравич Анішчук|Анішчук Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык|Анішчык Аркадзь Аркадзевіч]] * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык|Анішчык Віктар Міхайлавіч]] * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык|Анішчык Міхаіл Трафімавіч]] * [[Аніяніты]] * [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|НДІ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі]] * [[Анкалогія]] * [[Анкара]] * [[Анкарская бітва (1402)]] * [[Анкарыдж]] * [[Анкер]] * [[Анкерыт]] * [[Анкета]] * [[Анкетаванне]] * [[Анкілазаўры]] * [[Анкіластамоз]] * [[Анкілоз]] * [[Лявон Нічыпаравіч Анкіновіч|Анкіновіч Лявон Нічыпаравіч]] * [[Анклаў]] * [[Анколь]] * [[Анкона]] * [[Анод]] * [[Анон]] * [[Анонс]] * [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] * [[Павел Пятровіч Аносаў|Аносаў Павел Пятровіч]] * [[Анофелес]] * [[Пётр Кузьміч Анохін|Анохін Пётр Кузьміч]] * [[Таццяна Аляксандраўна Анохіна|Анохіна Таццяна Аляксандраўна]] * [[Валерый Станіслававіч Аношка|Аношка Валерый Станіслававіч]] * [[Ян Аношка|Аношка Ян]] * [[Аношкаўскае возера]] * [[Аношкі (Нясвіжскі раён)|Аношкі]] * [[Іван Архіпавіч Аношкін|Аношкін Іван Архіпавіч]] * [[Аноэ]] ** [[Аноэ Кікугора I|Аноэ Кікугора 1-ы]] ** [[Аноэ Кікугора V|Аноэ Кікугора 5-ы]] ** [[Аноэ Кікугора VI|Аноэ Кікугора 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VI|Аноэ Байко 6-ы]] ** [[Аноэ Байко VII|Аноэ Байко 7-ы]] * [[Франсуа Анрыо|Анрыо Франсуа]] * [[АНСА]] * [[Архітэктурны ансамбль|Ансамбль]] у архітэктуры і горадабудаўніцтве * [[Музычны ансамбль|Ансамбль]] ** [[Мастацкі ансамбль|Ансамбль]] * [[Ансамбль беларускай народнай песні і танца беларускай філармоніі]] * [[Ансамбль народнага танца імя Ігара Майсеева|Ансамбль народнага танца Расіі]] * [[Ансамбль песні і танца]] * [[Ансамбль песні і танца Расійскай арміі імя А. В. Аляксандрава]] * [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] * [[Ансамбль танца]] * [[Ансамбль танца Мінскага клуба КІМ]] * [[Эрнест Ансермэ|Ансермэ Эрнест]] * [[Георгій Паўлавіч Ансімаў|Ансімаў Георгій Паўлавіч]] * [[Л’Анс-о-Медаўз|Анс-о-Медаў]] * [[Ансэйскія дагаворы]] * [[Антаба]] * [[Антаблемент]] * [[Антаганізм]] ** [[Антаганізм (біялогія)]] ** [[Антаганізм (фізіялогія)]] ** [[Антаганізм (хімія)|Антаганізм рэчываў]] ** [[Антаганізм (мікрабіялогія)|Антаганізм мікраарганізмаў]] * [[Антаганісты]] * [[Антагенез]] * [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|Антакольскі Марк Мацвеевіч]] * [[Павел Рыгоравіч Антакольскі|Антакольскі Павел Рыгоравіч]] * [[Анталкідаў мір]] * [[Анталогія]] * [[Анталогія]] * [[Анталья]] * [[Антананарыву]] * [[Анатоль Барысавіч Антаневіч|Антаневіч Анатоль Барысавіч]] * [[Ежы Антаневіч|Антаневіч Ежы]] * [[Уладзімеж Антаневіч|Антаневіч Уладзімеж]] * [[Антанела да Месіна]] * [[Барыс Дзмітрыевіч Антаненка-Давідовіч|Антаненка-Давідовіч Барыс Дзмітрыевіч]] * [[Іон Антанеску|Антанеску Іон]] * [[Мікеланджэла Антаніёні|Антаніёні Мікеланджэла]] * [[Антанімія]] * [[Антанінаў вал]] * [[Антаніны]] * [[Мікалай Васілевіч Антанішын|Антанішын Мікалай Васілевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антановіч Антон Канстанцінавіч]] * [[Іван Іванавіч Антановіч|Антановіч Іван Іванавіч]] * [[Максім Аляксеевіч Антановіч|Антановіч Максім Аляксеевіч]] * [[Уладзімір Баніфатавіч Антановіч|Антановіч Уладзімір Баніфатавіч]] * [[Антанта]] * [[Балканская Антанта|Антанта Балканкая]] * [[Малая Антанта|Антанта Малая]] * [[Міжземнаморская Антанта|Антанта Міжземнаморская]] * [[Віталь Сцяпанавіч Антанюк|Антанюк Віталь Сцяпанавіч]] * [[Георгій Аляксандравіч Антанюк|Антанюк Георгій Аляксандравіч]] * [[Любоў Адамаўна Антанюк|Антанюк Любоў Адамаўна]] * [[Максім Антонавіч Антанюк|Антанюк Максім Антонавіч]] * [[Антаполле (Чашніцкі раён)|Антаполле]] * [[Антарктыда]] ** [[Антарктычны ледзяны шчыт|Ледавіковае покрыва і рэльеф]] ** [[Геалогія Антарктыды|Геалагічная будова]] ** [[Антарктычны клімат|Клімат]] ** [[Дзікая прырода Антарктыкі|Арганічны свет]] * [[Антарктыка]] * [[Антарктычнае паветра]] * [[Антарктычная платформа]] * [[Антарктычны антыцыклон]] * [[Антарктычны клімат]] * [[Антарктычны паўвостраў]] * [[Антарктычны пояс]] * [[Антарктычная пустыня|Антарктычных пустыняў зона]] * [[Антарктычныя аазісы]] * [[Антарыа (возера)|Антарыо (возера)]] * [[Антарыа (правінцыя)|Антарыо (правінцыя)]] * [[Антарэс]] * [[Антасфера]] * [[Антафагаста]] * [[Антафіліт]] * [[Антацыдныя сродкі]] * [[Антацыяны]] * [[Антацэрас]] * [[Антацэротавыя імхі]] * [[Фёдар Кузьміч Анташкевіч|Анташкевіч Фёдар Кузьміч]] * [[Антон Анташэўскі|Анташэўскі Антон]] * [[Антверпен]] * [[Антвозера]] * [[Антонава (Верхнядзвінскі раён)|Антонава]] * [[Валянціна Васілеўна Антонава|Антонава Валянціна Васілеўна]] * [[Тамбоўскае паўстанне|Антонава паўстанне]] * [[Алег Канстанцінавіч Антонаў|Антонаў Алег Канстанцінавіч]] * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|Антонаў Аляксей Інакенцьевіч]] * [[Ігнат Пятровіч Антонаў|Антонаў Ігнат Пятровіч]] * [[Нікалай Іарданаў Антонаў|Антонаў Нікалай Іарданаў]] * [[Міхаіл Майсеевіч Антонаў|Антонаў Міхаіл Майсеевіч]] * [[Сяргей Пятровіч Антонаў|Антонаў Сяргей Пятровіч]] * [[Юрый Міхайлавіч Антонаў|Антонаў Юрый Міхайлавіч]] * [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка Уладзімір Аляксандравіч]] * [[Антонаўка (сорт яблыні)|Антонаўка]] * [[Антонаўка (Антонаўскі сельсавет)|Антонаўка]] * [[Аляксей Касьянавіч Антоненка|Аляксей Касьянавіч Антоненка]] * [[Антанімія|Антонімы]] * [[Багдан-Ігар Васілевіч Антоніч|Антоніч Багдан-Ігар]] * [[Антопаль (Драгічынскі раён)|Антопаль]] * [[Антопальскі раён]] * [[Антракнозы]] * [[Антракоз]] * [[Антракт]] * [[Антрапа-]] * [[Антрапабіяцэноз]] * [[Чацвярцічны перыяд|Антрапагенавая сістэма]] * [[Антрапагенез]] * [[Антрапагенетыка]] * [[Антрапагеннае ўздзеянне]] * [[Антрапагенная нагрузка]] * [[Антрапагенная рэдукцыя біясферы]] * [[Антрапагенны ландшафт]] * [[Антрапагенны рэльеф]] * [[Антрапагенныя змены клімату]] * [[Антрапагенныя рэчывы]] * [[Антрапагенныя фактары]] * [[Антрапагея]] * [[Антрапазаанозы]] * [[Антрапалагізм]] * [[Антрапалагічная рэканструкцыя]] * [[Антрапалагічныя тыпы]] * [[Антрапалогія]] * [[Антрапамарфізм]] * [[Антрапаметрыя]] * [[Антрапаніміка]] * [[Антрапасацыягенез]] * [[Антрапасацыялогія]] * [[Антрапасістэма]] * [[Антрапасофія]] * [[Антрапафагія]] * [[Антрапафіты]] * [[Антрапафобы]] * [[Антрапацэналогія]] * [[Антрапацэнтрызм]] * [[Антрахінон]] * [[Антрахінонавыя фарбавальнікі]] * [[Антрацыт]] * [[Антрацэн]] * [[Аляксей Пятровіч Антропаў|Антропаў Аляксей Пятровіч]] * [[Антрыт]] * [[Антрэ]] * [[Антрэмон]] * [[Антрэпрыза]] * [[Антрэпрэнёр]] * [[Антрэсоль]] * [[Андрэ Антуан|Антуан Андрэ]] * [[Анты-]] * [[Анты]] * [[Анты (архітэктура)|Анты]] * [[Антыазананты]] * [[Антыаксіданты]] * [[Антыархі]] * [[Антыб]] * [[Антыбакхій]] * [[Антыбіётыкі]] * [[Антываенны рух]] * [[Антывітаміны]] * [[Антыганіды]] * [[Антыгармоны]] * [[Антыгельмінтыкі]] * [[Антыгены]] * [[Антыгітлераўская кааліцыя]] * [[Антыгона]] * [[Антыгуа]] * [[Антыгуа і Барбуда]] ** [[Геаграфія Антыгуа і Барбуды]] ** [[Гісторыя Антыгуа і Барбуды]] ** [[Эканоміка Антыгуа і Барбуды]] * [[Антыдарвінізм]] * [[Антыдоты]] * [[Антыдыурэтычны гармон]] * [[Антыдэпрэсанты]] * [[Антыдэтанатар]] * [[Антыёх III Вялікі|Антыёх III]] * [[Антыідэал]] * [[Антыкаагулянты]] * [[Антыкадон]] * [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]] * [[Антыкаразійныя пакрыцці]] * [[Антыквар]] * [[Антыкліналь]] * [[Антыклінорый]] * [[Антыкосты]] * [[Антылагізм]] * [[Антыліван]] * [[Антылопы]] * [[Антыльскае цячэнне]] * [[Антыльскія астравы]] * [[Антыманіт]] * [[Антыметабаліты]] * [[Антымутагены]] * [[Антынейтрон]] * [[Антынейтрына]] * [[Антыной]] * [[Антыномія]] * [[Антыпасаты]] * [[Антыпатыя]] * [[Антыпедагогіка]] * [[Антыперыстальтыка]] * [[Антыпірагены]] * [[Антыпірэны]] * [[Астравы Антыподаў|Антыподаў астравы]] * [[Антыподы]] * [[Антыпратон]] * [[Антырады]] * [[Антыраман]] * [[Ільвіны зеў|Антырынум]] * [[Антыматэрыя|Антырэчыва]] * [[Антысейсмічнае будаўніцтва]] * [[Антысемітызм]] * [[Антысептыка]] * [[Антысептыкі|Антысептычныя сродкі]] * [[Антыстатыкі]] * [[Антысфен]] * [[Антытаксіны]] * [[Антытаўр]] * [[Сацыніянства|Антытрынітарыі]] * [[Антытэза]] * [[Антыутопія]] * [[Антыфашызм]] * [[Антыфашысцкае веча народнага вызвалення Югаславіі]] * [[Антыфашысцкая ліга народнай свабоды]] * [[Антыфашысцкі кангрэс дзеячаў кульутуры (1936)]] * [[Антыфашысцкі народны фронт]] * [[Антыфашысцкі рух]] * [[Антыфашысцкія арганізацыі]] на Беларусі ў ВАВ * [[Паўстанне Хмяльніцкага|Антыфеадальная вайна 1648—1651]] * [[Антыфедэралісты]] * [[Антыферамагнетызм]] * [[Антыферамагнетык]] * [[Антыферамагнітны пункт Нееля]] * [[Антыферамагнітны рэзананс]] * [[Антыферменты]] * [[Антыфіданты]] * [[Антыфоннае спяванне]] * [[Антыфразіс]] * [[Антыфрыз]] * [[Антыфрыкцыйныя матэрыялы]] * [[Антыхрыст]] * [[Антыцелы]] * [[Антыцыклон]] * [[Антыцыпацыя]] * [[Антычасціца]] * [[Антычнае вершаскладанне]] * [[Антычнае мастацтва]] * [[Антычнасць]] * [[Антычная філасофія]] * [[Антычны тэатр]] * [[Антычная літаратура|Антычныя літаратуры]] * [[Антэй]] * [[Ан-22|Антэй]] * [[Антэй (сорт яблык)|Антэй]] * [[Антэкліза]] * [[Антэміс]] * [[Антэна]] * [[Антэнулы]] * [[Антэны]] * [[Антэрыдый]] * [[Антэстэрыі]] * [[Антэфікс]] * [[Ануіс]] * [[Жан Ануй|Ануй Жан]] * [[Ануляцыя]] * [[Сяргей Пятровіч Анупрыенка|Анупрыенка Сяргей Пятровіч]] * [[Анурыс]] * [[Анурыя]] * [[Ануфрыеўскі манастыр]] * [[Ануфрый]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Анучын|Анучын Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Анфас]] * [[Анфілада]] * [[Крысціян Бемер Анфінсен|Крысціян Бемер Анфінсен]] * [[Анхацэркі|Анхацэрка]] * [[Анхацэркозы]] * [[Анхель]] * [[Вячаслаў Лявонцьевіч Анхімюк|Анхімюк Вячаслаў Лявонцьевіч]] * [[Анхуза]] * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў|Анцаў Міхаіл Васілевіч]] * [[Леанід Сяргеевіч Анцімонаў|Анцімонаў Леанід Сяргеевіч]] * [[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў Васіль Рыгоравіч]] * [[Яфімка Анціп’еў|Анціп’еў Яфімка]] * [[Анцуеля]] * [[Анцылусы|Анцылус]] * [[Анцыа|Анцыо]] * [[Ільдафонс Дзяменцьевіч Анцыпа|Анцыпа Ільдафонс Дзяменцьевіч]] * [[Анцырабе]] * [[Анчар]] * [[Еўрапейскі анчоус|Анчоус]] * [[Рыгор Аляксандравіч Анчыкаў|Анчыкаў Рыгор Аляксандравіч]] * [[Аншлаг]] * [[Аншліф]] * [[Аншлюс Аўстрыі|Аншлюс]] * [[Генрых Аншуц|Аншуц Генрых]] * [[Аньхой]] * [[Аньшань]] * [[Аньяльскі саюз]] * [[Аньян]] * [[Анэліна (Талачынскі раён)|Анэліна]] == Ао == * [[Аомары]] * [[Аорта]] * [[Аорыст]] == Ап == * [[Апа-]] * [[Апа]] * [[Апабіясфера]] * [[Апавядальны сказ]] * [[Апавяданне]] * [[Апагамія]] * [[Апагей]] * [[Ападкамер]] * [[Атмасферныя ападкі|Ападкі атмасферныя]] * [[Апазіцыя]] ** [[Парламенцкая апазіцыя]] ** [[Унутрыпартыйная апазіцыя]] * [[Апазіцыя (мовазнаўства)|Апазіцыя]] * [[Апазнавальныя знакі]] * [[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіс]] * [[Апакрынныя залозы]] * [[Апокрысіс|Апакрысіс]] * [[Апал]] * [[Апалагетыка]] * [[Апаладор Дамаскі|Апаладор]] * [[Апалачскае плато]] * [[Апалачская складкавая вобласць]] * [[Апалачскі вугальны басейн]] * [[Апалачы]] * [[Апалесцэнцыя]] * [[Апаліна-Басіна]] * [[Апаліны (клас эўкарыётаў)|Апаліны]] * [[Гіём Апалінер|Апалінэр Гіём]] * [[Апалог]] * [[(1862) Апалон|Апалон]] * [[Апалон (касмічная праграма)|Апалон]] * [[Апалон]] * [[Апалоній]] * [[Апалонік (лічынка)|Апалонікі]] * [[Саюз — Апалон|Апалон — Саюз]] * [[Апалоны]] * [[Апалубка]] ** [[Аб’ёмна-блочная апалубка]] ** [[Слізгальна-рухомая апалубка]] ** [[Пад’ёмна-перастаўная апалубка]] ** [[Гарызантальна перасоўная]] ** [[Няздымная апалубка]] ** [[Горная апалубка]] ** [[Стацыянарная металічная]] * [[Апалушкі]] * [[Апалчэнне]] * [[Апаміксіс]] * [[Павел Андрэевіч Апанасевіч|Апанасевіч Павел Андрэевіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Апанасенка|Апанасенка Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Марыя Акімаўна Апанасенка|Апанасенка Марыя Акімаўна]] * [[Апанент]] * [[Апанеўроз]] * [[Іосіф Казіміравіч Апанскі|Апанскі Іосіф Казіміравіч]] * [[Апаплексія]] * [[Андрэй Фёдаравіч Апаровіч|Апаровіч Андрэй Фёдаравіч]] * [[Апартаменты]] * [[Апартэід]] * [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Апарын Аляксандр Іванавіч]] * [[Апарыя]] * [[Апарэль]] * [[Апаспарыя]] * [[Апасродкаванне]] * [[Апастазія]] * [[Апастолікі]] * [[Апастэрыёры і апрыёры]] ** [[Апастэрыёры]] ** [[Апрыёры]] * [[Апатрапей]] * [[Апатрыды]] * [[Апатыт]] * [[Апатытавыя руды]] * [[Апатыты]] * [[Апатыя]] * [[Апатэцый]] * [[Апафегматы]] * [[Апафема]] * [[Апафеоз]] * [[Апафермент]] * [[Апафіліт]] * [[Апафіты]] * [[Апахрамат]] * [[Апачы]] * [[Апвелінг]] * [[Джон Апдайк|Апдайк Джон]] * [[Аляксандр Фёдаравіч Апейка|Апейка Аляксандр Фёдаравіч]] * [[Фёдар Аляксандравіч Апейка|Апейка Фёдар Аляксандравіч]] * [[Апейрон]] * [[Апека]] * [[Апека міжнародная|Міжнародная апека]] * [[Апекс]] * [[Апела]] * [[Апелдорн]] * [[Апелес]] * [[Карл Юльянавіч Апель|Апель Карл Юльянавіч]] * [[Руф Эрнеставіч Апельберг|Апельберг Руф Эрнеставіч]] * [[Апельсін]] * [[Апеляцыя]] * [[Апендыкулярыі]] * [[Апендыцыт]] * [[Апенінская культура]] * [[Апенінскі паўвостраў]] * [[Апенінскія горы|Апеніны]] * [[Апенька]] * [[Аперанд]] * [[Аператар]] * [[Аператарскае мастацтва]] * [[Аператар (фізіка)|Аператары]] * [[Аператыўнае кіраванне]] * [[Аператыўнае майстэрства]] * [[Аператыўна-эканамічны аналіз]] * [[Аператыўная сувязь]] * [[Аператыўны аналіз]] * [[Даследаванне аперацый|Аперацый даследаванне]] * [[Аперацыйнае злічэнне]] * [[Аперацыйная сістэма]] * [[Аперацыя]] * [[Ваенная аперацыя|Аперацыя ваенная]] * [[Вытворчая аперацыя|Аперацыя вытворчая]] ** [[Тэхналагічная аперацыя]] ** [[Абслуговая аперацыя]] * [[Хірургічная аперацыя|Аперацыя хірургічная]] ** [[Радыкальная аперацыя]] ** [[Паліятыўная аперацыя]] ** [[Дыягнастычная аперацыя]] ** [[Эндаскапічная аперацыя]] ** [[Тэлеэндаскапічная аперацыя]] ** [[Мікрахірургічная аперацыя]] ** [[Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютараў|Аперацыя пад кантролем тэлевізійных камп’ютэраў]] * [[Аперон]] ** [[Прамотар|Праматар]] * [[Аператар (біялогія)|Аператар]] ** [[Ген-рэгулятар]] * [[Апертура]] * [[Аперцэпцыя]] * [[Аперытыў]] * [[Аперыядычны працэс]] * [[Аперэта]] * [[Апетыт]] * [[Апёк]] * [[Апіева дарога]] * [[Апіс]] * [[Апістархіды]] * [[Апістархоз]] * [[Апіта (рака)|Апіта]] * [[Апія]] * [[Апіян]] * [[Апіясамоз]] * [[Апладненне]] * [[Аплазія]] * [[Аплата працы]] * [[Аплікатура]] * [[Аплікацыя]] ** [[Аплікацыя (літаратуразнаўства)]] * [[Апліт]] * [[Апломб]] * [[Аплывіна]] * [[Апноэ]] * [[Аповесць]] * [[Аповесць мінулых часоў|Аповесць мінулых гадоў]] * [[Гісторыя пра Атылу|Аповесць пра Атылу — караля Угорскага]] * [[Аповесць пра Баву]] * [[Гісторыя пра Варлаама і Іасафа|Аповесць пра Варлаама і Іасафа]] * [[Аповесць пра Жыгімонта і Барбару Радзівіл]] * [[Слова пра Меркурыя Смаленскага|Аповесць пра Меркурыя Смаленскага]] * [[Аповесць пра Падолле]] * [[Аповесць пра Скандэрбега]] * [[Аповесць пра Таўдала]] * [[Аповесць пра трох каралёў]] * [[Аповесць пра Трою]] * [[Аповесць пра Трышчана]] * [[Аповесць старажытнаруская|Старажытнаруская аповесць]] * [[Апока]] * [[Апока (ліцейная вытворчасць)]] * [[Яўген Уладзіміравіч Апокаў|Апокаў Яўген Уладзіміравіч]] * [[Апокрыф]]ы * [[Аполак]] * [[Аполе]] * [[Аполлі]] * [[Апольскае ваяводства]] * [[Апорнае свідраванне]] * [[Апорная геадэзічная сетка]] * [[Апорны гарызонт]] * [[Апорны пункт]] ** [[Апорны пункт (геадэзія)]] ** [[Апорны пункт]] * [[Порту|Апорта]] * [[Апорты]] * [[Апоры]] * [[Апоры ліній электраперадач]] * [[Даніла Паўлавіч Апостал|Апостал Даніла Паўлавіч]] * [[Апосталы]] * [[Апостраф]] * [[Апосумы]] * [[Апоўзень]] * [[Апрабацыя]] * [[Фёдар Мацвеевіч Апраксін|Апраксін Фёдар Мацвеевіч]] * [[Апрамяненне арганізма]] * [[Апрасненне вады]] * [[Апрасняльнік]] * [[Апраўданне]] * [[Апраўка]] * [[Апрацоўка]] * [[Апрацоўка глебы]] * [[Апрацоўка драўніны]] * [[Апрацоўка металаў ціскам]] * [[Апрацоўчая прамысловасць]] * [[Апрацоўчы цэнтр]] * [[Апрошчанне]] * [[Апрыёры]] * [[Васіл Апрылаў|Апрылаў Васіл Еўстаціеў]] * [[Апрычніна]] * [[Апрышкі]] * [[Апрэтаванне]] * [[Апсіда]] * [[Аптацыя]] * [[Аптовы гандаль]] * [[Аптрон]] * [[Аптымальнае кіраванне]] * [[Аптымальная сістэма]] * [[Аптыматы]] * [[Аптыметр]] * [[Задачы і метады аптымізацыі|Аптымізацыі задачы і метады]] * [[Аптымізацыя]] * [[Аптымізм і песімізм]] ** [[Аптымізм]] ** [[Песімізм]] * [[Аптымістычная пячора]] * [[Аптычнае станкабудаванне і вакуумная тэхніка|Аптычнага станкабудавання і вакуумнай тэхнікі НДІ]] * [[Аптычная актыўнасць]] * [[Аптычная вось]] ** [[Аптычная вось крышталя]] * [[Аптычная ізамерыя]] * [[Аптычная лакацыя]] * [[Аптычная прылада]] * [[Аптычная сіла]] * [[Аптычная сувязь]] * [[Аптычная шчыльнасць]] * [[Аптычны відарыс]] * [[Аптычны дальнамер]] * [[Аптычны дыск]] * [[Аптычны запіс]] * [[Аптычны квантавы генератар]] * [[Аптычны квантавы ўзмацняльнік]] * [[Аптычны рэзанатар]] * [[Аптычныя з’явы ў атмасферы]] * [[Аптэка]] * [[Аптэкарская вага]] * [[Бяскрылыя насякомыя|Аптэрыготы]] * [[Аптэрыёз]] * [[Апука]] * [[Апукова]] * [[Луцый Апулей|Апулей Луцый]] * [[Апулей Сатурнін]] * [[Апулія]] * [[Апунцыя]] * [[Апурымак]] * [[Апурэ]] * [[Апускны калодзеж]] * [[Апустыньванне]] * [[Аляксей Мікалаевіч Апухцін|Апухцін Аляксей Мікалаевіч]] * [[Апцыён]] * [[Апшэронскі паўвостраў]] * [[Апыленне]] * [[Энтамафілія|Апыленне насякомымі]] * [[Апырсквальнік]] * [[Апытанне]] * [[Апека|Апякун]] * [[Апяразвальны лішай]] * [[Апярэнне (авіяцыя)]] == Ар == * [[Ар]] * [[Ара]] * [[АРА]] * [[Ара Гехецык]] * [[Араба-Афрыканскі міжнародны банк]] * [[Араба-ізраільская вайна]] * [[Араба-ізраільская вайна (1947—1949)|Араба-ізраільская вайна 1948—1949]] * [[Араба-лацінаамерыканскі банк]] * [[Арабацкая Стрэлка]] * [[Лідзія Львоўна Арабей|Арабей Лідзія Львоўна]] * [[Іван Сяргеевіч Арабейка|Арабейка Іван Сяргеевіч]] * [[Арабеск]] * [[Арабеска]] * [[Арабескі]] * [[Арабізм]] * [[Арабі-паша]] * [[Арабістыка]] * [[Гусейн Мамед аглы Араблінскі|Араблінскі Гусейн Мамед аглы]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія]] * [[Арабскі алфавіт|Арабскае пісьмо]] * [[Арабская культура]] ** [[Ісламская філасофія|Арабская філасофія]] ** [[Арабская гістарыяграфія]] ** [[Арабская літаратура]] ** [[Арабская архітэктура]] ** [[Арабская музыка]] * [[Ліга арабскіх дзяржаў|Арабская ліга]] * [[Арабская мова]] * [[Арабская парода]] * [[Егіпет|Арабская Рэспубліка Егіпет]] * [[Арабскі валютны фонд]] * [[Арабскі фонд эканамічнага і сацыяльнага развіцця]] * [[Арабскі халіфат]] * [[Арабскія заваяванні]] * [[Арабскія лічбы]] * [[Арабы]] * [[Арава]] * [[Аравакі]] * [[Аравійска-афрыканская фасфарытаносная правінцыя]] * [[Аравійскае мора]] * [[Аравійская катлавіна]] * [[Аравійская пустыня]] * [[Аравійскі артэзіянскі басейн]] * [[Аравійскі паўвостраў]] * [[Аравійскі шчыт]] * [[Араганіт]] * [[Араген]] * [[Арамарфоз|Арагенез]] * [[Гараўтварэнне|Арагенез]] * [[Дамінік Франсуа Араго|Араго Дамінік Франсуа]] * [[Арагон]] * [[Луі Арагон|Арагон Луі]] * [[Арагонская раўніна]] * [[Араграфія]] * [[Арагуая]] * [[Арад (Румынія)|Арад]] * [[Арадзя]] * [[Арадур-сюр-Глан]] * [[Аракажу]] * [[Араканскія горы]] * [[Садаа Аракі|Аракі Садао]] * [[Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч]] * [[Аракс]] * [[Аляксей Андрэевіч Аракчэеў|Аракчэеў Аляксей Андрэевіч]] * [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Аракчэеў Барыс Уладзіміравіч]] * [[Аракчэеўшчына]] * [[Аралія]] * [[Арал-Пайгамбар]] * [[Аралсор]] * [[Аральскае мора]] * [[Арам]] * [[Арамазд]] * [[Арамарфоз]] * [[Араматызацыя]] ** [[Араматызацыя (хімія)]] * [[Араматычныя злучэнні]] * [[Арамеі]] * [[Арамейскае пісьмо]] * [[Арамейскія мовы|Арамейская мова]] * [[Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|АРАМКА]] * [[Каўказская Албанія|Аран]] * [[Аран]] * [[Арангутаны|Арангутан]] * [[Аранжавая]] * [[Аранжавая правінцыя]] * [[Аранжавая Свабодная Дзяржава]] * [[Аранжарэя]] * [[Аранжыроўка]] * [[Аранская культура]] * [[Аранчыцы]] * [[Лазар Навумавіч Аранштам|Аранштам Лазар Навумавіч]] * [[Араньестад (Аруба)|Араньестад]] * [[Арарат]] * [[Арарацкая раўніна]] * [[Араская унія|Араская унія 1579]] * [[Арат з Сікіёна]] * [[Араталт]] * [[Аратарская проза]] * [[Араторыя]] * [[Аратрон]] * [[Араты]] * [[Лойпа Араўха|Араўха Лойпа]] * [[Мапучэ|Араўканы]] * [[Араўкарыя]] * [[Ясір Арафат|Арафат Ясір]] * [[Арафурскае мора]] * [[Арахідонавая кіслата]] * [[Арахіс]] * [[Арахісавы алей]] * [[Арахна]] * [[Арахнаідыт]] * [[Арахналогія]] * [[Арахнозы]] * [[Мікалай Аляксандравіч Арахоўскі|Арахоўскі Мікола]] * [[Арацыі]] * [[Арашальнае земляробства]] * [[Арашальная сістэма]] * [[Ганна Уладзіміраўна Арашонкава|Арашонкава Ганна Уладзіміраўна]] * [[Арашэнне]] * [[Арба]] * [[Арбавірусы]] * [[Арбалет]] * [[Арбаліт]] * [[Арбарыцыды]] * [[Іосіф Абгаравіч Арбелі|Арбелі Іосіф Абгаравіч]] * [[Лявон Абгаравіч Арбелі|Арбелі Лявон Абгаравіч]] * [[Канстанцін Агапаронавіч Арбелян|Арбелян Канстанцін Агапаронавіч]] * [[Хакоба Арбенс Гусман|Арбенс Гусман Хакоба]] * [[Агнес Арбер|Арбер Агнес]] * [[Вернер Арбер|Абер Вернер]] * [[Маўра Арбіні|Арбіні Маўра]] * [[Арбіта]] * [[Арбіта (ТВ-сетка)|Арбіта]] * [[Арбітальная станцыя]] * [[Арбітальны момант]] * [[Арбітр]] * [[Трацейскі суд|Арбітраж]] * [[Міжнародны арбітраж|Арбітраж міжнародны]] * [[Аляксандр Ермінінгельдавіч Арбузаў|Арбузаў Аляксандр Ермінінгельдавіч]] * [[Аляксей Мікалаевіч Арбузаў|Арбузаў Аляксей Мікалаевіч]] * [[Арвад]] * [[Аргазм]] * [[Аргалі]] * [[Арган]] * [[Арган (зброя)|Арган]] * [[Арганагенез]] * [[Арганагенныя горныя пароды]] * [[Арганагенныя пабудовы]] * [[Арганагены]] * [[Арганалогія]] * [[Аргана-мінеральныя ўгнаенні]] * [[Арганатэрапія]] * [[Арганаўты]] * [[Арганоіды|Арганелы]] * [[Арганізаваная злачыннасць]] * [[Арганізаваны набор рабочых]] * [[Арганізацыйная структура]] * [[Арганізацыйная тэхніка]] * [[Арганізацыя]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[ЮНІДА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці]] * [[ЮНЕСКА|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый па пытаннях адукацыі, навукі і культуры]] * [[Азіяцка-Ціхаакіянскае эканамічнае супрацоўніцтва|Арганізацыя азіяцка-ціхаакіянскага эканамічнага супрацоўніцтва]] * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі|Арганізацыя беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Варшаўскі дагавор|Арганізацыя Варшаўскага дагавору]] * [[Арганізацыя вызвалення Палесціны]] * [[Арганізацыя вытворчасці]] * [[Арганізацыя дагавору Паўднёва-Усходняй Азіі]] * [[Арганізацыя ісламскага супрацоўніцтва|Арганізацыя Ісламская канферэнцыя]] * [[АПЕК|Арганізацыя краін-экспарцёраў нафты]] * [[Міжнародная арганізацыя цывільнай авіяцыі|Арганізацыя міжнароднай грамадзянскай авіяцыі]] * [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] * [[НАТА|Арганізацыя Паўночнаатлантычнага дагавору]] * [[Арганізацыя працы]] * [[Арганізацыя Тота]] * [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнаамерыканскіх дзяржаў]] * [[Арганізацыя цэнтральнага дагавору]] * [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]] * [[Арганіцызм]] * [[Арганічнае выветрыванне]] * [[Арганічнае шкло]] * [[Арганічная архітэктура]] * [[Арганічная будова капіталу]] * [[Арганічная хімія]] * [[Арганічная школа]] * [[Арганічны статут Каралеўства Польскага]] * [[Арганічныя рэчывы|Арганічныя злучэнні]] * [[Арганічныя ўгнаенні]] * [[Арганоіды]] * [[Аргас (волат)|Аргас]] * [[Аргас (горад)|Аргас]] * [[Аргатызм]] * [[Хасэ Марыя Аргедас|Аргедас Хасэ Марыя]] * [[Тудор Аргезі|Аргезі Тудор]] * [[Аргентыт]] * [[Аргенціна]] ** [[Дзяржаўны лад і палітыка Аргенціны]] ** [[Геаграфія Аргенціны]] ** [[Насельніцтва Аргенціны]] ** [[Ахова здароўя ў Аргенціне]] ** [[Гісторыя Аргенціны]] ** [[Палітыка Аргенціны]] ** [[Эканоміка Аргенціны]] *** [[Прамысловасць Аргенціны]] *** [[Сельская гаспадарка Аргенціны]] *** [[Транспарт у Аргенціне]] ** [[Узброеныя сілы Аргенціны]] * [[Адукацыя ў Аргенціне]] ** [[СМІ ў Аргенціне]] ** [[Літаратура Аргенціны]] ** [[Архітэктура Аргенціны]] ** [[Выяўленчае мастацтва Аргенціны]] ** [[Музыка Аргенціны]] ** [[Тэатр Аргенціны]] ** [[Кінематограф Аргенціны]] ** [[Беларусы ў Аргенціне]] * [[Аргенцінская катлавіна]] * [[Аргенцінцы]] * [[Аргіліт]] * [[Аргінін]] * [[Аргішці I]] * [[Аргішціхінілі]] * [[Арго]] * [[Аргон]] * [[Аргсувязь]] * [[Аргтэхніка]] * [[Аргулёз]] * [[Аргумент]] * [[Аргумент]] * [[Аргументы і факты]] * [[Аргуновы]] ** [[Іван Пятровіч Аргуноў|Аргуноў Іван Пятровіч]] ** [[Мікалай Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Мікалай Іванавіч]] * [[Аргуновы]] ** [[Фёдар Сямёнавіч Аргуноў|Аргуноў Фёдар Сямёнавіч]] ** [[Павел Іванавіч Аргуноў|Аргуноў Павел Іванавіч]] * [[Аргунь]] * [[Аргусы]] * [[Арда]] ** [[Арда (арганізацыя)]] * [[Павел Мікалаевіч Ардашаў|Ардашаў Павел Мікалаевіч]] * [[Ардашня]] * [[Ардашы]] * [[Ардашыр I]] * [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзе]] * [[Арджуна]] * [[Ардовікская сістэма]] * [[Мамед Саід Ардубады|Ардубады Мамед Саід]] * [[Жуль Ардуэн-Мансар|Ардуэн-Мансар Жуль]] * [[Ардынарац]] * [[Ардынацкі суд]] * [[Ардынат|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя (геабатаніка)|Ардынацыя]] * [[Ардынацыя Войска Запарожскага|Ардынацыя 1638]] * [[Ардынацыя каралеўскіх пушчаў у лясніцтвах былога Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Афанасій Лаўрэнцьевіч Ардын-Нашчокін|Ардын-Нашчокін Афанасій Лаўрэнцьевіч]] * [[Ардынскі выхад]] * [[Ардыншчына]] * [[Ардышэва]] * [[Ардэнская аперацыя (1944—1945)|Ардэнская аперацыя, 1944—1945]] * [[Ардэны]] * [[Ар’ергард]] * [[Аржаніца]] * [[Таццяна Пятроўна Аржаннікава|Аржаннікава Таццяна Пятроўна]] * [[Рэне Луі Аржансон|Аржансон Рэне Луі]] * [[Ігар Вацлававіч Аржахоўскі|Аржахоўскі Ігар Вацлававіч]] * [[Арзамас]] * [[Арзамас (літаратурнае таварыства)|Арзамас]] * [[Іван Цімафеевіч Арзамасаў|Арзамасаў Іван Цімафеевіч]] * [[Арзні]] * [[Арка]] * [[Трыумфальная арка|Арка трыумфальная]] * [[Аркада (архітэктура)|Аркада]] * [[Аркадзія (курорт)|Аркадзія]] * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзьеў Аркадзь Станіслававіч]] * [[Аркадыя (вобласць Старажытнай Грэцыі)|Аркадыя]] * [[Аркадыя (Брэст)|Аркадыя]] * [[Сесар Муньёс Арканада|Арканада Сесар Муньёс]] * [[Арканзас (рака)|Арканзас]] * [[Арканзас]] * [[Архар|Аркар]] * [[Аркатаг]] * [[Аркатура]] * [[Аркашон]] * [[Аркбутан]] * [[Аркебуза]] * [[Аркестр]] * [[Аркестр народных інструментаў]] * [[Аркестроўка]] * [[Аркнейскія астравы]] * [[Аркозы]] * [[Аркона]] * [[Арктагея]] * [[Арктатрацічная флора]] * [[Арктур]] * [[Арктыка]] * [[Арктычнае паветра]] * [[Арктычная нізіна]] * [[Арктычны антыцыклон]] * [[Арктычны клімат]] * [[Арктычны пояс]] * [[Арктычны фронт]] * [[Арктычная пустыня|Арктычных пустыняў зона]] * [[Аркуш]] ** [[Аўтарскі аркуш]] ** [[Улікова-выдавецкі аркуш]] ** [[Папяровы аркуш]] ** [[Друкаваны аркуш]] ** [[Умоўны друкаваны аркуш]] * [[Алесь Аркуш|Аркуш Алесь]] * [[Арлан-белахвост]] * [[Арлеан]] * [[Эш-Шэліф|Арлеанвіль]] * [[Арлеаністы]] * [[Жанна д’Арк|Арлеанская дзева]] * [[Арлеанскі дом]] * [[Арлеанэ]] * [[Арлейка]] * [[Арлекін]] * [[Павел Мікалаевіч Арленеў|Арленеў Павел Мікалаевіч]] * [[Арлея]] * [[Арлі]] * [[Галіна Аляксандраўна Арлова|Арлова Галіна Аляксандраўна]] * [[Любоў Пятроўна Арлова|Арлова Любоў Пятроўна]] * [[Таццяна Дзмітрыеўна Арлова|Арлова Таццяна Дзмітрыеўна]] * [[Валянцін Антонавіч Арловіч|Арловіч Валянцін Антонавіч]] * [[Арловічы (Дубровенскі раён)|Арловічы]] * [[Алег Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Алег Рыгоравіч]] * [[Аляксандр Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Аляксандр Мікалаевіч]] * [[Аляксей Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Аляксей Рыгоравіч]] * [[Георгій Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Георгій Міхайлавіч]] * [[Дзмітрый Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Аляксеевіч]] * [[Дзмітрый Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Дзмітрый Мікалаевіч]] * [[Іван Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Іван Аляксеевіч]] * [[Леў Мікалаевіч Арлоў|Арлоў Леў Мікалаевіч]] * [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Арлоў Рыгор Рыгоравіч]] * [[Сяргей Міхайлавіч Арлоў|Арлоў Сяргей Міхайлавіч]] * [[Сяргей Сяргеевіч Арлоў|Арлоў Сяргей Сяргеевіч]] * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў Уладзімір Аляксеевіч]] * [[Юрый Аляксандравіч Арлоў|Арлоў Юрый Аляксандравіч]] * [[Арлоўская вобласць]] ** [[Геаграфія Арлоўскай вобласці]] ** [[Эканоміка Арлоўскай вобласці]] * [[Арлоўская рысістая парода]] * [[Аляксандр Восіпавіч Арлоўскі|Арлоўскі Аляксандр Восіпавіч]] * [[Барыс Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Барыс Іванавіч]] * [[Восіп Данілавіч Арлоўскі|Арлоўскі Восіп Данілавіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арлоўскі|Арлоўскі Канстанцін Іванавіч]] * [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|Арлоўскі Кірыла Пракопавіч]] * [[Уладзімір Данатавіч Арлоўскі|Арлоўскі Уладзімір Данатавіч]] * [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Арлоўскі Яўстафій Філарэтавіч]] * [[Арлы]] * [[Арляк]] * [[Арлянка (прыток Друці)|Арлянка]] * [[Армавір (старажытны)|Армавір]] * [[Армавір (Расія)|Армавір]] * [[Армагедон]] * [[Армада]] * [[Армакаменныя канструкцыі]] * [[Армата]] * [[Арматура]] ** [[Арматура жалеза-бетонных канструкцый]] ** [[Арматура трубаправодная]] ** [[Арматура электратэхнічная]] ** [[Арматура святлотэхнічная]] ** [[Арматура пячная]] * [[Арматура|Арматурныя работы]] * [[Армацэментавыя канструкцыі]] * [[Армейскія камітэты]] * [[Арменія]] ** [[Дзяржаўны лад Арменіі]] ** [[Геаграфія Арменіі]] ** [[Насельніцтва Арменіі]] ** [[Эканоміка Арменіі]] ** [[Сельская гаспадарка Арменіі]] ** [[Гісторыя Арменіі]] ** [[Палітыка Арменіі]] ** [[Адукацыя ў Арменіі]] ** [[СМІ ў Арменіі]] ** [[Армянская літаратура|Літаратура Арменіі]] ** [[Армянская архітэктура|Архітэктура Арменіі]] ** [[Выяўленчае мастацтва Арменіі]] ** [[Армянская музыка|Музыка Арменіі]] ** [[Тэатр Арменіі]] ** [[Кінематограф Арменіі]] * [[Вялікая Арменія|Арменія Вялікая]] * [[Малая Арменія|Арменія Малая]] * [[Канстанцін Арменопул|Арменопул Канстанцін]] * [[Армерыя]] * [[Армілярная сфера]] * [[Арміній]] * [[Арміраванае шкло]] * [[Арміраванне]] * [[Арміраваныя матэрыялы]] * [[Армія]] * [[Армія выратавання]] * [[Армія Краёва]] * [[Армія Людова]] * [[АРМКА-Жалеза]] * [[Армрэстлінг]] * [[Генры Эдуард Армстранг|Армстранг Генры Эдуард]] * [[Луі Даніэл Армстранг|Армстранг Луі Даніэл]] * [[Ніл Армстранг|Армстранг Ніл]] * [[Армузскі праліў]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армяна-грыгарыянская царква]] * [[Армяне]] * [[Армянскае нагор’е]] * [[Армянскі алфавіт|Армянскае пісьмо]] * [[Армянская Апостальская Царква|Армянская апостальская царква]] * [[Армянская мова]] * [[Армянскі таўр]] * [[Арна]] * [[Клас Арнальдсан|Арнальдсан Клас]] * [[Арнамент]] * [[Арнаментыка (музыка)|Арнаментыка]] * [[Арнем]] * [[Арнем-Ленд]] * [[Купальнік|Арніка]] * [[Арніта-]] * [[Арніталагічны заказнік]] * [[Арніталогія]] * [[Арнітафаўна|Арнітафауна]] * [[Арнітахарыя]] * [[Арнітоз]] * [[Арніцін]] * [[Арніцінавы цыкл]] * [[Арнольд Брэшыянскі]] * [[Арнольфа дзі Камбіа|Арнольфа ды Камбіо]] * [[Мадэрн|Ар нуво]] * [[Арлы|Арол]] * [[Арол (горад)|Арол]] * [[Арол]] * [[М. Арол|Арол М. Сцяпан Язэпавіч]] * [[Арол-карлік]] * [[Арол-магільнік]] * [[Рэймон Арон|Арон Рэймон]] * [[Ароннік]] * [[Юдзіф Самойлаўна Арончык|Арончык Юдзіф Самойлаўна]] * [[Хасе Клементэ Ароска|Ароска Хасе Клементэ]] * [[Аротавая кіслата]] * [[Мікалай Мікалаевіч Арочка|Арочка Мікола]] * [[Арпа (прыток Аракса)|Арпа]] * [[Арпады]] * [[Ars nova|Арс нова]] * [[Арсен Адзелашвілі]] * [[Арсенал]] * [[Арсенапірыт]] * [[Арсенаты]] * [[Арсеніды]] * [[Арсеній]] * [[Мыш’як|Арсенік]] * [[Арсеніты (хімія)|Арсеніты]] * [[Арсеній Дзіянісавіч Арсенка|Арсенка Арсен Дзіянісавіч]] * [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Арсеннева Наталля Аляксееўна]] * [[Віктар Васілевіч Арсеньеў|Арсеньеў Віктар Васілевіч]] * [[Канстанцін Іванавіч Арсеньеў|Арсеньеў Канстанцін Іванавіч]] * [[Уладзімір Клаўдзіевіч Арсеньеў|Арсеньеў Уладзімір Клаўдзіевіч]] * [[Ташпулат Арсланкулаў|Арсланкулаў Ташпулат]] * [[Ута Арсакідзэ|Арсукісдзе]] * [[Іван Іванавіч Артабалеўскі|Артабалеўскі Іван Іванавіч]] * [[Артавазд II]] * [[Артаганальнае пераўтварэнне]] * [[Артаганальнасць]] * [[Артаганальная праекцыя]] * [[Артаганальная сістэма]] * [[Артадантыя]] * [[Артадоксія]] * [[Артазіды]] * [[Артаклаз]] * [[Артаксеркс I Лангіман|Артаксеркс I]] * [[Артаксеркс II]] * [[Артаксеркс III]] * [[Інга Рыгораўна Артамонава]] * [[Артанія]] * [[Артапедыя]] * [[Арташат]] * [[Арташэс I]] * [[Вія Артманэ|Артмане Вія]] * [[Маргерыт Жазефін Дэзірэ Арто|Арто Маргерыт Жазефін Дэзірэ]] * [[Артотрыхум]] * [[Артрадыры]] * [[Артрапластыка]] * [[Артраспоры]] * [[Артроз]] * [[Артрыт]] * [[Арт-сесія]] * [[Артуа]] * [[Артукі]] * [[Хасэ Хервасіа Артыгас|Артыгас Хасе Хервасіо]] * [[Артыкль]] * [[Артыкон]] * [[Артыкул]] * [[Артыкул воінскі]] * [[Артыкулы Гетманскія|Артыкулы вайсковыя]] * [[Артыкулы Канфедэрацыі]] * [[Артыкуляцыйная база мовы]] * [[Артыкуляцыя]] ** [[Артыкуляцыя (мовазнаўства)]] ** [[Артыкуляцыя (музыка)]] * [[Артылерыя]] * [[Артыт]] * [[Артышок]] * [[Даніэль Артэга Сааведра|Сааведра Даніэль Артэга]] * [[Артэзіянскі басейн]] * [[Артэзіянскі калодзеж]] * [[Артэзіянскія воды]] * [[Абрахам Артэлій|Артэлій Абрахам]] * [[Артэміда]] * [[Артэмія]] * [[Артэрыя|Артэрыі]] * [[Артэрыіт]] * [[Крывяны ціск|Артэрыяльны ціск]] * [[Артэфакт (археалогія)|Артэфакт]] * [[Аруба]] * [[Арувімі]] * [[Аружэйная палата]] * [[Арум]] * [[Аруна]] * [[Сімпсан|Арунта]] * [[Арура]] * [[Міхаіл Аветавіч Арутчан|Арутчан Міхаіл Аветавіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Аруцюнян|Аруцюнян Аляксандр Рыгоравіч]] * [[Арфа]] * [[Арфаграфічны слоўнік]] * [[Арфаграфія]] * [[Арфаэпія]] * [[Арфведсаніт]] * [[Арфей]] * [[Архазаўры]] * [[Архаізм]] * [[Архаіка]] * [[Архалаксіс]] * [[Арханёл|Архангелы]] * [[Архангельск]] * [[Архангельскае (сядзіба)|Архангельскае]] * [[Архангельская вобласць]] ** [[Геаграфія Архангельскай вобласці]] ** [[Эканоміка Архангельскай вобласці]] * [[Аляксандр Андрэевіч Архангельскі|Архагельскі Аляксандр Андрэевіч]] * [[Аляксандр Сямёнавіч Архангельскі|Архангельскі Аляксандр Сямёнавіч]] * [[Архангельскі цэлюлозна-папяровы камбінат]] * [[Архантрапы]] * [[Архар]] * [[Архараўцы]] * [[Архат]] * [[Архе Афінская]] * [[Археа-]] * [[Археаграфічная камісія]] * [[Археаграфічная экспедыцыя]] * [[Археаграфічны зборнік дакументаў]] * [[Археаграфія]] * [[Археалагічнае датаванне]] * [[Археалагічная культура]] * [[Археалагічная разведка]] * [[Бярэсце (музей)|Археалагічны музей «Бярэсце»]] * [[Археалагічныя помнікі]] * [[Археалагічныя раскопкі]] * [[Археалогія]] * [[Археалогія і нумізматыка Беларусі]] * [[Музычная археалогія|Археалогія музычная]] * [[Археалогія помнікаў архітэктуры]] * [[Царкоўная археалогія|Археалогія царкоўная]] * [[Археамагнетызм]] * [[Праптушка|Археаптэрыкс]] * [[Археаптэрыксавая флора]] * [[Археацыяты]] * [[Археі|Архебактэрыі]] * [[Архегоній]] * [[Архей]] * [[Праптушка|Археорніс]] * [[Архетып]] * [[Архі-]] * [[Архівазнаўства]] * [[Архіварыус]] * [[Архивное дело]] * [[Архівольт]] * [[Архідам II]] * [[Архіепіскап]] * [[Архікарп]] * [[Архілох]] * [[Архімандрыт]] * [[Архімед]] * [[Аксіёма Архімеда|Архімеда аксіёма]] * [[Закон Архімеда|Архімеда закон]] * [[Целы Архімеда|Архімеда целы]] * [[Архімедава спіраль]] * [[Архімедаў вінт]] * [[Ірына Канстанцінаўна Архіпава|Архіпава Ірына Канстанцінаўна]] * [[Архіпастыр]] * [[Абрам Яфімавіч Архіпаў|Архіпаў Абрам Яфімавіч]] * [[Архіпелаг]] * [[Архіпелагскія экспедыцыі рускага флоту]] * [[Аляксандр Парфір’евіч Архіпенка|Архіпенка Аляксандр Парфір’евіч]] * [[Валерый Іванавіч Архіпенка|Архіпенка Валерый Іванавіч]] * [[Фёдар Фёдаравіч Архіпенка|Архіпенка Фёдар Фёдаравіч]] * [[Епіскап|Архірэй]] * [[Архірэйскія школы]] * [[Архіт]] * [[Архитектура и строительство Беларуси]] * [[Архітраў]] * [[Архітэктоніка]] * [[Архітэктоніка (літаратура)]] * [[Архітэктура]] * [[Архітэктура Беларусі]] * [[Архітэктура малых формаў]] * [[Архітэктурная акустыка]] * [[Архітэктурны музей|Архітэктурныя музеі]] * [[Архітэктурны часопіс|Архітэктурныя часопісы]] * [[Архітэўцыс]] * [[Архіў]] * [[Архіў гістарычнай камісіі]] * [[Архіў дому Радзівілаў]] * [[Архіў дому Сапегаў]] * [[Архіў князёў Любартовічаў-Сангушкаў у Славуце]] * [[Архіў па гісторыі літаратуры і асветы ў Польшчы]] * [[Архіў Паўднёва-Заходняй Расіі]] * [[Архіў рускай рэвалюцыі]] * [[Archiv für slavische Philologie|Архіў фюр славішэ Філалагі]] * [[Архіў Яна Замойскага]] * [[Архіўныя камісіі]] * [[-архія]] * [[Архонскія надпісы|Архона-Енісейскія надпісы]] * [[Архонт]] * [[Аляксандр Сяргеевіч Арцем’еў|Арцем’еў Аляксандр Сяргеевіч]] * [[Эдуард Мікалаевіч Арцем’еў|Арцем’еў Эдуард Мікалаевіч]] * [[Арцемій (Троіцкі)]] * [[Аляксандр Радзівонавіч Арцём|Арцём Аляксандр Радзівонавіч]] * [[Павел Якаўлевіч Арцёмаў|Арцёмаў Павел Якаўлевіч]] * [[Пётр Сяргеевіч Арцёмаў|Арцёмаў Пётр Сяргеевіч]] * [[Іван Іванавіч Арцёменка|Арцёменка Іван Іванавіч]] * [[Кацярына Гаўрылаўна Арцёменка|Арцёменка Кацярына Гаўрылаўна]] * [[Сцяпан Елізаравіч Арцёменка|Арцёменка Сцяпан Елізаравіч]] * [[Валянцін Міхайлавіч Арцём’еў|Арцём’еў Валянцін Міхайлавіч]] * [[Савін Арцём’еў|Арцём’еў Савін]] * [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Арцімовіч Анатоль Яфімавіч]] * [[Нэлі Іванаўна Арцішэўская|Арцішэўская Нэлі Іванаўна]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Арцішэўскі|Арцішэўскі Аляксандр Аляксандравіч]] * [[Міхаіл Пятровіч Арцыбашаў|Арцыбашаў Міхаіл Пятровіч]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Арцымовіч Леў Андрэевіч]] * [[Уладзімір Мартынавіч Арцыхоўскі|Арцыхоўскі Уладзімір Мартынавіч]] * [[Людміла Іванаўна Арчакова|Арчакова Людміла Іванаўна]] * [[Арчыл II]] * [[Джузэпэ Арчымбольда|Арчымбольда Джузепе]] * [[Аршакуні|Аршакіды армянскія]] * [[Аршанскае Евангелле]] * [[Аршанскае падполле|Аршанскае патрыятычнае падполле]] * [[Аршанскае паўстанне|Аршанскае паўстанне 1918]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанскае ўзвышша]] * [[Аршанска-Магілёўская раўніна]] * [[Аршанская акруга]] * [[Бітва пад Оршай (1514)|Аршанская бітва 1514]] * [[Бітва пад Оршай (1564)|Аршанская бітва 1564]] * [[Аршанская жаночая гімназія]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Аршанская ільінская царква]] * [[Аршанская канферэнцыя сялян|Аршанская канферэнцыя сялян 1906]] * [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]] * [[Аршанская правінцыя]] * [[Аршанская ўпадзіна]] * [[Эдуард Львовіч Аршанскі|Аршанскі Эдуард Львовіч]] * [[Аршанскі гідрагеалагічны басейн]] * [[Аршанскі езуіцкі калегіум]] * [[Аршанскі замак]] * [[Аршанскі інструментальны завод]] * [[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Аршанскі кляштар бернардзінцаў]] * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар дамініканцаў]] * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Аршанскі кляштар трынітарыяў]] * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Аршанскі кляштар францысканцаў]] * [[Аршанскі кодэкс]] * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Аршанскі Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]] * [[Успенскі манастыр (Орша)|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр]] * [[Аршанскі льнокамбінат]] * [[Аршанскі маладняк]] * [[Манастыр базыльян (Орша)|Аршанскі манастыр базыльян]] * [[Аршанскі мясакансервавы камбінат]] * [[Аршанскі настаўніцкі інстытут]] * [[Аршанскі павет]] * [[Аршанскі раён]] * [[Аршанскі стадыял]] * [[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»|Аршанскі станкабудаўнічы завод]] * [[Аршын]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН]] 12bfnn2bpjhvp6zfjn0v2u4mcsbnnmv 0 195829 5201014 5189438 2026-09-16T20:36:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201014 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Збірагі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52 | lat_min = 9| lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 23 | lon_min = 52 | lon_sec = 19 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Чэрнінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,75 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =141 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =156 |насельніцтва =368 |год перапісу =2026 |шчыльнасць =491 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225002 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Збі́рагі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zbirahi}}, {{lang-ru|Збироги}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]. Размешчаны за 19 км на паўночны ўсход ад [[Брэст]]а, за 10 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Маладая гвардыя» (цэнтр — аг. [[Чэрні]]). == Гісторыя == Вядомы з XVI ст. як велікакняжацкая ўласнасць у Берасцейскім старостве [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1502 годзе тут вядома праваслаўная царква. Пад 1564 годам пазначана ў метрыцы{{Удакладніць|камент=што за метрыка Жыгімонта Аўгуста?}} караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. У 1566 годзе сяло — цэнтр Збіражскага войтаўства ў [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскім ваяводстве]] Вялікага Княства Літоўскага. У 1568 годзе ўласнасць пана Рушчыца, потым [[Пацы|Пацаў]]. У 1610 годзе ў вёсцы па фундацыі княгіні Агаты Пац з [[Сапегі|Сапегаў]] пабудавана драўляная ўніяцкая [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Параскева-Пятніцкая царква]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. У 1862 годзе адкрыта [[народнае вучылішча]], у якім у 1866 годзе вучыліся 45 хлопчыкаў. Уніяцкая царква была ператворана ў праваслаўную. Маёнтак належаў графу [[Грабоўскія|Грабоўскаму]]. У 1886 годзе сяло, цэнтр Збіражскай воласці, у якую ўваходзілі 29 сёл (310 двароў). У 1897 годзе былі 2 царквы, працавалі карчма, валасное праўленне, народнае вучылішча. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр Збіражскай гміны Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1921 годзе дзейнічаў касцёл. У 1938 годзе працавала пачатковая школа. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У 1940 годзе пачала працаваць 7-гадовая школа. З 12 кастрычніка 1940 года цэнтр [[Збірагскі сельсавет|Збірагскага сельсавета]]. У студзені 1949 года арганізаваны першы калгас «Шлях Леніна», з 27 двароў у яго ўступілі 25. Меў 110 га раллі і 30 га сенакосу, 17 коней. 16 ліпеня 1954 года [[Збірагскі сельсавет]] скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 мая 1970 года ''вёска'' ''Збірагі'' з [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] перададзена ў склад [[Чэрнінскі сельсавет|Чэрнінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года да вёскі далучана вёска [[Максімы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Інфраструктура == * Базавая школа * Фельчарска-акушэрскі пункт * Аддзяленне сувязі * Бібліятэка * Клуб * Спартыўная пляцоўка == Насельніцтва == * 89 жыхароў (1566) * 4 двары, 26 жыхароў (1897) * 22 жыхары (1905) * 11 двароў, 30 жыхароў (1921) * 26 двароў, 213 жыхароў (1940) * 116 жыхароў (1959) * 166 жыхароў (1970) * 67 гаспадарак, 154 жыхароў (1997) * 63 гаспадаркі, 141 жыхар (2005) * 157 жыхароў (2009) * 237 жыхароў (2019) * 156 гаспадаркі, 368 жыхароў (2026)<ref>[https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 Пашпарт Чэрнінскага сельскага Савета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260825192020/https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/2018-09-07-08-37-24-1365-ru/view/2018-10-31-12-56-33-2000001747 |date=25 жніўня 2026 }} (руск.).</ref> == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Мікалай Акімавіч Пісканоўскі]] == Славутасці == [[Файл:Збірагі. Свята-Параскева-Пятніцкая царква (03).jpg|thumb|Свята-Параскева-Пятніцкая царква са званіцай]] * [[Свята-Параскева-Пятніцкая царква (Збірагі)|Свята-Параскева-Пятніцкая царква]] са званіцай (1610) — {{ГККРБ 4|112Г000089}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{Radzima2|zbiragi|Вёска Збірагі}} * {{ГБ|http://globustut.by/zbirogi/index.htm}} {{Чэрнінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Чэрнінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збірагі| ]] oe6d4oswkjyer0667gkhxku7v20swfr 0 207810 5201417 5200347 2026-09-17T11:57:12Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201417 wikitext text/x-wiki '''Шкодная праграма''' ({{lang-en|malware}}, {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|malicious software}} — «зламыснае праграмнае забеспячэнне») — любое [[праграмнае забеспячэнне]], прызначанае для атрымання несанкцыянаванага доступу да вылічальных рэсурсаў самой ЭВМ або да інфармацыі, захоўваемай на ЭВМ, з мэтай несанкцыянаванага выкарыстання рэсурсаў ЭВМ або прычынення шкоды (нанясення шкоды) уладальніку інфармацыі, і/або ўладальніку ЭВМ, і/або ўладальніку сеткі ЭВМ, шляхам капіявання, скажэння, выдалення ці падмены інфармацыі. Амаль усе антывірусы лічаць шкоднымі праграмамі кракі, кейгены і іншыя праграмы узлому. == Сінонімы == * '''badware''' (''bad'' — дрэннае і (soft)''ware'' — праграмнае забеспячэнне) — дрэннае праграмнае забеспячэнне. * '''computer contaminant''' (''computer'' — камп'ютар і ''contaminant'' — забруджальнік) — тэрмін для абазначэння шкоднага праграмнага забеспячэння, які выкарыстоўваецца ў заканадаўстве некаторых штатаў ЗША, напрыклад Каліфорніі і Заходняй Віргініі. * '''crimeware''' (''crime'' — злачыннасць і (soft''ware'' — праграмнае забеспячэнне) — клас шкодных праграм, спецыяльна створаны для аўтаматызацыі фінансавых злачынстваў. Гэта не сінонім тэрміна malware (значэнне тэрміна malware шырэй), і не ўсе праграмы, якія адносяцца да crimeware, з’яўляюцца шкоднымі, паколькі паняцце злачынства суб'ектыўна і залежыць ад законодательсва канкрэтнай краіны, а шкода, якая наносіцца ўладальніку і/або карыстачу камп'тара — аб'ектыўная. {{Шкоднае праграмнае забеспячэнне}} {{Ботнэты}} {{Формы распаўсюджвання ПЗ}} {{Інтэрнэт}} [[Катэгорыя:Шкоднае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Кіберзлачыннасць]] nbd33dkeuyynzi2ur04motxup68mucb 0 211678 5200937 4419070 2026-09-16T15:06:30Z Voūk12 159072 5200937 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |абарот = |імя = Вільгельм Брандэнбургскі |арыгінал імя = {{lang-de|Wilhelm von Brandenburg-Ansbach-Kulmbach}} |імя пры нараджэнні = Вільгельм Брандэнбург-Ансбахскі |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = Wilhelm von Brandenburg-Ansbach.jpg |шырыня = 200px |апісанне выявы = апошні князь-біскуп Рыгі |тытул = [[Архібіскуп рыжскі]] |парадак = 21 |сцяг = Rigasiebmacher.JPG |царква = Рымская каталіцкая |абшчына = |абранне = |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1539 |перыядканец = 1563 |папярэднік = [[Томас Шонінг]] |пераемнік = архібіскупства скасавана |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = |сан = |хіратонія = |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Вільгельм Брандэнбургскі''' ({{Дата нараджэння|30|06|1498}}, {{Месца нараджэння|Ансбах}} — {{Дата смерці|4|02|1563}}, {{Месца смерці|Рыга}}) — [[Рыжскае архібіскупства|архібіскуп рыжскі]] з 1539 па 1561 год. Яго бацькам быў [[Фрыдрых I, маркграф Брандэнбург-Ансбаха|Фрыдрых I]] [[Гогенцолерны|Гогенцолерн]], а дзядамі — [[Альбрэхт III, курфюрст Брандэнбурга]] і польскі кароль [[Казімір IV]]. == Біяграфія == Як і яго брату [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхту]], Вільгельму сям’я вызначыла шлях манаха, і з 1516 года ён навучаўся ва [[Інгальштацкі ўніверсітэт|ўніверсітэце Інгальштата]]. У 1529 годзе тагачасны архібіскуп рыжскі [[Томас Шонінг]] прызначыў Вільгельма на пасаду [[каад'ютар]]а. Пасля смерці Шонінга ў 1539 ён стаў новым архібіскупам нягледзячы на процідзеянне [[Рыжская дума|Рыжскай думы]] і [[Лівонскі ордэн|Ордэна]], якія баючыся секулярызацыі і маёмаснага перадзелу на якой настойваў [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхт]] і [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]], не жадалі прымаць на гэту кафедру [[Гогенцолерны|Гогенцолерна]]. У выніку канфліктаў з Папам і мяшчанамі, у 1530-я ен заняў і вызваліў [[Эзель-Вікскае біскупства|Эзэль-віксае]] біскупства, перанес сваю рэзідэнцыю з Рыгі у Раненбург (лат. [[Раўна]]), але здолеў афіцыйна стаць [[Архібіскупы рыжскія|архібіскупам рыжскім]] ў 1539 г. і, раздаючы маёмасць касцёла прыватным асобам<ref>{{Кніга|загаловак=Тарвел, Э. Фольварок, пан и подданый: аграрные отношения в польских владениях на территории южной Эстонии в конце XVI – начале XVII вв. – Таллин, 1964. – c. 31}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с.38}}</ref>, пратрымацца на пасадзе да сваёй смерці. У 1555 году яму ўдалося прызначыць сваім коадз'юктарам лютэраніна біскупа Ратцебургскага Крыштофа Мекленбурскага. Адным з вынікаў [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] стала скасаванне ўлады [[князь-біскуп|князя-біскупа]] і атрыманне Рыгай статусу [[вольны імперскі горад|вольнага імперскага горада]]. Вільгельм памёр праз два гады, і пахаваны ў [[Рыжскі Домскі сабор|Домскім саборы Рыгі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Joseph Girgensohn: Wilhelm von Brandenburg. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 43, Duncker & Humblot, Leipzig 1898, S. 177—180. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:архібіскупы рыжскія]] m9zjo3ik9ss2c3g4ctom0vnk5ildkuq 0 220645 5200765 4426523 2026-09-16T12:05:06Z Autumndancer 168015 /* Казахстан */ 5200765 wikitext text/x-wiki Назву '''Зарэ́чнае''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Мінская вобласць]]: ** [[Зарэчнае (Мядзельскі раён)|Зарэчнае]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] ** [[Зарэчнае (Дзяржынскі раён)|Зарэчнае]] — вёска ў [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]] ** [[Зарэчнае (Старадарожскі раён)|Зарэчнае]] — вёска ў [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёне]] === [[Казахстан]] === * [[Зарэчнае (Бухар-Жыраўскі раён)]] — з 2018 года — Сарыарка * [[Зарэчнае (Зерэндзінскі раён)]] * [[Зарэчнае (Нурынскі раён)]] * [[Зарэчнае (Шэманаіхінскі раён)]] * [[Зарэчнае (Ясільскі раён)]] === [[Расія]] === * [[Зарэчнае (Аларскі раён)]] == Гл. таксама == * [[Зарычнэ]] * [[Зарэчка]] * [[Зарэчкі]] * [[Зарэчная]] * [[Зарэчча]] {{Неадназначнасць}} bbv44nok8791brgjo5tud31qpud08eg 0 226767 5201409 5200466 2026-09-17T11:56:40Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201409 wikitext text/x-wiki {{Горная сістэма |Тып = нагор’е |Назва = Калымскае нагор’е |Нацыянальная назва = |Выява = |Подпіс = |Краіна = Расія |Перыяд утварэння = |Плошча = |Даўжыня = 500 |Шырыня = |Найвышэйшая вяршыня = |Вышыня = |Пазіцыйная карта = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Калымскае нагор’е''', '''Гыдан''' — нагор’е на паўночным усходзе Расіі, пераважна [[Магаданская вобласць|Магаданскай вобласці]]. Даўжыня каля 1300 км ад хрыбта Сунтар-Хаята на ўсход і паўночны ўсход да даліны р. Малы Анюй і вытокаў р. Анадыр. Аддзяляе басейн ракі Калымы ад рэк басейна Ціхага акіяна. Складаецца з плато, сярэднегорных хрыбтоў і масіваў. Вышыня да 1962 м. На заходнім схіле клімат рэзка кантынентальны. Сярэднія тэмпературы ліпеня 8—10&nbsp;°C, студзеня −40&nbsp;°C. Лета сухое. Усходні схіл наветраны, вільготны. Сярэдняя тэмпература ліпеня 4&nbsp;°C, студзеня да −20&nbsp;°C. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|7|Калымскае нагор’е}} {{Горныя сістэмы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Горныя сістэмы Азіі]] [[Катэгорыя:Горы Расіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Магаданскай вобласці]] 8uikt4rk5hkvgo1mmc6vwvt7c0y7ep3 0 227061 5201343 4966726 2026-09-17T10:36:57Z Autumndancer 168015 5201343 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шуша''' ({{lang-az|Şuşa}}) — горад у [[Азербайджан]]е, адміністрацыйны цэнтр Шушынскага раёна. Размешчаны ў перадгор’ях [[Карабахскі хрыбет|Карабахскага хрыбта]], на вышыні 1368 м над узроўнем мора, на аўтадарозе [[Ханкэнды]] — [[Гарыс]], за 11 км на поўдзень ад Ханкэнды. == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Арутчан]], армянскі тэатральны мастак * [[Рубэн Іванавіч Аванесаў]], савецкі мовазнавец * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян]], савецкі мастак * [[Аракел Рыгоравіч Бабаханян]], армянскі гісторык, пісьменнік, публіцыст * [[Мірза Джамал Джэвашыр]], азербайджанскі гісторык * [[Мікалай Мікалаевіч Зінін]], расійскі хімік * [[Мурацан]], армянскі пісьменнік * [[Армен Лявонавіч Тахтаджан]], армянскі біёлаг-эвалюцыяніст * [[Юсіф Везір Чэменземінлі]], азербайджанскі пісьменнік {{Гарады Азербайджана}} {{Шушынскі раён}} [[Катэгорыя:Гарады Азербайджана]] [[Катэгорыя:Шуша| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1752 годзе]] sitem92s2yf0s5dyala1uc30zipbt6z 5201344 5201343 2026-09-17T10:37:44Z Autumndancer 168015 5201344 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шуша''' ({{lang-az|Şuşa}}) — горад у [[Азербайджан]]е, адміністрацыйны цэнтр Шушынскага раёна. Размешчаны ў перадгор’ях [[Карабахскі хрыбет|Карабахскага хрыбта]], на вышыні 1368 м над узроўнем мора, на аўтадарозе [[Ханкэнды]] — [[Гарыс]], за 11 км на поўдзень ад Ханкэнды. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Арутчан]], армянскі тэатральны мастак * [[Рубэн Іванавіч Аванесаў]], савецкі мовазнавец * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян]], савецкі мастак * [[Аракел Рыгоравіч Бабаханян]], армянскі гісторык, пісьменнік, публіцыст * [[Мірза Джамал Джэвашыр]], азербайджанскі гісторык * [[Мікалай Мікалаевіч Зінін]], расійскі хімік * [[Мурацан]], армянскі пісьменнік * [[Армен Лявонавіч Тахтаджан]], армянскі біёлаг-эвалюцыяніст * [[Юсіф Везір Чэменземінлі]], азербайджанскі пісьменнік {{Гарады Азербайджана}} {{Шушынскі раён}} [[Катэгорыя:Гарады Азербайджана]] [[Катэгорыя:Шуша| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1752 годзе]] 8rkrhwulo5492fhln4bianw8ncmdhe1 5201346 5201344 2026-09-17T10:38:03Z Autumndancer 168015 5201346 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Шуша''' ({{lang-az|Şuşa}}) — горад у [[Азербайджан]]е, адміністрацыйны цэнтр Шушынскага раёна. Размешчаны ў перадгор’ях [[Карабахскі хрыбет|Карабахскага хрыбта]], на вышыні 1368 м над узроўнем мора, на аўтадарозе [[Ханкэнды]] — [[Гарыс]], за 11 км на поўдзень ад Ханкэнды. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Арутчан]], армянскі тэатральны мастак * [[Рубэн Іванавіч Аванесаў]], савецкі мовазнавец * [[Сцяпан Меліксетавіч Агаджанян]], савецкі мастак * [[Аракел Рыгоравіч Бабаханян]], армянскі гісторык, пісьменнік, публіцыст * [[Мірза Джамал Джэвашыр]], азербайджанскі гісторык * [[Мікалай Мікалаевіч Зінін]], расійскі хімік * [[Мурацан]], армянскі пісьменнік * [[Армен Лявонавіч Тахтаджан]], армянскі біёлаг-эвалюцыяніст * [[Юсіф Везір Чэменземінлі]], азербайджанскі пісьменнік == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Азербайджана}} {{Шушынскі раён}} [[Катэгорыя:Гарады Азербайджана]] [[Катэгорыя:Шуша| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1752 годзе]] 7a5dhqxdsnlvoqzi1pdd1x840t7cza7 0 227150 5201308 4696002 2026-09-17T09:42:30Z Dr. Thomas Liptak 160056 photo updated (2026) 5201308 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Выява:Frankfurt am Main, Skyline mit Flößerbrücke 3.jpg|right|thumb|400px|<center>Від на Франкфурт з усходу]] [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] – адзін з нямногіх гарадоў Еўропы, якія маюць [[скайлайн]] ці панараму, якую дамінуюць [[небаскроб]]ы. Таму гэты горад часта называюць Mainhattan - намёк на [[Манхэтан]] у Нью-Ёрку. Асабліва шмат вышынных будынкаў знаходзяцца ў так званым Фінансавым квартале. Найбольш старымі вышыннымі будынкамі ў Франкфурце лічацца пабудаваныя паміж 1923 і 1926 Mousonturm і адміністрацыйны будынак I.G. Farben, сёння галоўны будынак [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|універсітэта]]. Першыя будынкі вышынёй больш за 50 метраў існуюць з 50-х гадоў 20-га стагоддзя; небаскробы вышэй за 150 метраў пачалі будаваць у сярэдзіне 70-х гадоў. У 21 стагоддзі з’явіліся такія будынкі як [[Tower 185]], [[Opernturm]], [[Skyper]], [[Gallileo]], [[Nextower]] і [[Westhafen Tower]]. Зараз у Франкфурце ёсць 14 будынкаў вышэй за 150 метраў, з іх 10 вышэйшых будынкаў Германіі. Будынак [[The Squaire]] над чыгуначным вакзалам франкфурцкага аэрапорта мае даўжыню 660 метраў, шырыню 65 метраў і вышыню 45 метраў. З плошчай каля 140 000 кв. метраў гэта самы вялікі офісны будынак у Германіі. Найвышэйшым збудаваннем Франкфурта з’яўляецца з 1978 года тэлевежа [[Europaturm]] (337,5 метраў). У Europaturm ёсць памяшканні для наведвальнікаў, але з-за недастатковай рэнтабельнасці яны былі зачынены ў 1999. Час ад часу (дагэтуль у 1996, 1998, 2001, 2007 і 2013 гг.) у Франкфурце паводзіцца Фестываль небаскробаў. Падчас фестывалю каля пятнаццаці будынкаў, якія як правіла не з'яўляюцца агульнадаступнымі, адчыняюць для наведвальнікаў. {{Панарама|Panorama Frankfurt vom Maintower edit.jpg|1025px|<center>Панарама Франкфурта з [[Майнтаўэр|Main Tower]]</center>}} == Самыя высокія будынкі == Гэты спіс утрымлівае ўсе будынкі Франкфурта, вышыня якіх дасягае 100 метраў без надбудоў. Вышыня будынкаў узята пераважна з базы дадзеных Council on Tall Buildings and Urban Habitat <ref>[http://www.skyscrapercenter.com/create.php?search=yes&page=0&type_building=on&status_COM=on&status_DEM=on&list_continent=&list_country=DE&list_city=&list_height=&list_company=&completionsthrough=on&list_year= Спіс самых высокіх будынкаў Германіі]{{Недаступная спасылка}}</ref> і Emporis <ref>[http://www.emporis.de/statistics/tallest-buildings/city/100563/frankfurt-am-main-germany Самыя высокія будынкі у Франкфурце-на-Майне]</ref>. Усе будынкі сартаваны ў адпаведнасці з афіцыйнай вышынёй. Яна ўключае ў сябе шпілі, калі яны з'яўляюцца часткай архітэктуры будынка, але не ўключае радыёантэны. Таксама пералічаны будынкі, якія яшчэ знаходзяцца ў стадыі будаўніцтва, але ўжо дасягнулі сваёй вышыні. Дадаткова пазначаны збудаванні, якія не класіфікуюцца як вышынныя будынкі, таму што менш за 50 працэнтаў ад іх агульнай плошчы можа выкарыстоўвацца як карысная плошча <ref>[http://www.ctbuh.org/HighRiseInfo/TallestDatabase/Criteria/tabid/446/language/en-US/Default.aspx Крытэрыі вышынных будынкаў]</ref> (напрыклад тэлевізійныя вежы, царквы, стадыёны). {| class="standard sortable" ! № ! Назва будынка ! class="unsortable"|Выява ! Вышыня, м ! Паверхавасць ! Год пабудовы ! class="unsortable"|Заўвагі |- | | [[Europaturm]] | [[Выява:Frankfurt_Am_Main-Europaturm-Ansicht_vom_Messeturm-20130525.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 337,5 | | 1979 | Тэлевежа. Другое па вышыні збудаванне у Германіі пасля [[Берлінская тэлевежа|Берлінскай тэлевежы]]. |- | 1 | [[Commerzbank Tower]] | [[Выява:Frankfurt_Am_Main-Commerzbank_Tower_vom_Rathenauplatz-20100808.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 259,9 | 56 | 1997 | 1997–2003 вышэйшы будынак Еўропы. 1997–2012 вышэйшы будынак Еўрапейскага саюза. З 1997 вышэйшы будынак Германіі. Вышыня з антэнай 300 метраў. Штаб-кватэра [[Commerzbank]]. |- | 2 | [[Мэсэтурм|Messeturm]] | [[Выява:Messeturm_ffm.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 256,5 | 55 | 1990 | 1990–1997 вышэйшы будынак Еўропы. 1990–1997 вышэйшы будынак Еўрапейскага саюза. 1990–1997 вышэйшы будынак Германіі. |- | 3 | [[Westend Tower]] | [[Выява:Frankfurt_Westend_Tower.Süd.20130616.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 208,0 | 53 | 1993 | Штаб-кватэра [[DZ Bank]]. |- | 4 | [[Майнтаўэр|Main Tower]] | [[Выява:Maintower_Frankfurt.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 200,0 | 55 | 1999 | Вышыня з антэнай 240 метраў. Штаб-кватэра [[Landesbank Hessen-Thüringen]]. У верхніх паверхах знаходзіцца радыё і тэлебачанне студыі Hessischer Rundfunk, рэстаран, кафэ і назіральная пляцоўка. |- | 5 | [[Tower 185]] | [[Выява:Frankfurt_Am_Main-Tower_185-Ansicht_vom_Deutsche-Bank-Hochhaus-20130525.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 200,0 | 55 | 2011 | Штаб-кватэра [[PricewaterhouseCoopers]] у Германіі. |- | 6 | [[Trianon]] | [[Выява:Frankfurt_Trianon.Süd.20130618.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 186,0 | 45 | 1993 | Штаб-кватэра [[DekaBank]]. |- | 7 | [[Новы будынак Еўрапейскага цэнтральнага банка]] | [[Выява:Frankfurt_EZB-Neubau.Osten.20140209.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 185,0 | 45 | 2014 | Паўночная вежа мае з антэнай вышыню 201 метраў. |- | 8 | [[Opernturm]] | [[Выява:Frankfurter-Opernturm-2012-Ffm-916.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 170,0 | 42 | 2009 | Штаб-кватэра [[UBS]] у Германіі. |- | 8 | [[Taunusturm]] | [[Выява:Frankfurt_Taunusturm.20140417.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 170,0 | 40 | 2014 | |- | 10 | [[Silver Tower]] | [[Выява:Silver_Tower.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 166,3 | 32 | 1978 | 1978–1990 вышэйшы будынак Германіі. Былая штаб-кватэра [[Dresdner Bank]]. |- | 11 | [[Westend Gate]] | [[Выява:Westend_Gate_Frankfurt_2011-07.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 159,3 | 47 | 1976 | 1976–1978 вышэйшы будынак Германіі. У будынку размешчаны гатэль Marriott. |- | 12 | [[Deutsche Bank I]] | [[Выява:Frankfurt_Deutsche_Bank_Headquarters.20140221.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 166,3 | 40 | 1984 | Штаб-кватэра [[Deutsche Bank]]. |- | 12 | [[Deutsche Bank II]] | [[Выява:Deutsche_Bank_Taunusanlage.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 166,3 | 38 | 1984 | Штаб-кватэра [[Deutsche Bank]]. |- | 14 | [[Skyper]] | [[Выява:Frankfurt_Am_Main-Skyper_von_Suedosten-20120309.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 153,8 | 38 | 2004 | Асноўны арандатар [[DekaBank]]. |- | 15 | [[Eurotower]] | [[Выява:Frankfurt_Eurotower.20130603.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 148,0 | 39 | 1977 | З 1994 штаб-кватэра [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]]. |- | 16 | [[Frankfurter Büro Center]] | [[Выява:Frankfurt_FBC.20121012.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 142,4 | 40 | 1980 | Асноўны арандатар [[Clifford Chance]]. |- | 17 | [[City-Haus I]] | [[Выява:City-Haus-2008.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 142,1 | 42 | 1974 | Асноўны арандатар [[DZ Bank]]. |- | 18 | [[Gallileo]] | [[Выява:Gallileo-2012-Ffm-517-9.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 136,0 | 38 | 2003 | Асноўны арандатар [[Commerzbank]]. На першым паверсе знаходзіцца The English Theatre. |- | 18 | [[Nextower]] | [[Выява:Frankfurt_Nextower.20130514.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 136,0 | 32 | 2009 | |- | 20 | [[Pollux]] | [[Выява:Pollux_Frankfurt.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 130,0 | 33 | 1997 | Асноўны арандатар [[Commerzbank]]. Частка архітэктурнага ансамбля ''Kastor und Pollux''. |- | 21 | [[Garden Tower]] | [[Выява:Frankfurt_Am_Main-Garden_Towers_von_Sueden-20120312.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 127,0 | 25 | 1976 | Асноўны арандатар [[Société Générale]] (Deutschland). |- | 22 | [[Messe Torhaus]] | [[Выява:Messe-Torhaus,_Frankfurt.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 117,0 | 30 | 1984 | Асноўны арандатар [[Messe Frankfurt]]. |- | 23 | [[Japan Center]] | [[Выява:Japan-Center_Ffm.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 115,0 | 28 | 1996 | Асноўны арандатар [[McKinsey & Company]]. |- | 23 | [[Park Tower]] | [[Выява:Frankfurt_Park_Tower.20131019.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 115,0 | 29 | 1997 | Асноўны арандатар адвакатская кампанія [[Freshfields Bruckhaus Deringer]]. |- | 25 | [[Westhafen Tower]] | [[Выява:Frankfurt_Westhafen_Tower.Ost.20130618.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 112,3 | 30 | 2003 | Асноўны арандатар Еўрапейскі нагляд за страхаваннем і пенсійным забеспячэннем. |- | 26 | [[IBC]] | [[Выява:Frankfurt_IBC.20130423.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 112,0 | 30 | 2003 | |- | 27 | [[Büro Center Nibelungenplatz]] | [[Выява:Frankfurt_Nibelungenplatz_3.Shell-Hochhaus.20130811.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 110,0 | 27 | 1996 | |- | 28 | [[Eurotheum]] | [[Выява:Eurotheum-1.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 110,0 | 31 | 1999 | Асноўны арандатар [[Еўрапейскі цэнтральны банк]]. |- | 29 | [[Neue Mainzer Straße 32–36]] | [[Выява:Frankfurt_Neue_Mainzer_Straße_32-36.20120525.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 108,6 | 28 | 1973 | Асноўны арандатар [[Еўрапейскі цэнтральны банк]]. |- | 30 | [[Holiday Inn Frankfurt City-South]] | [[Выява:Leonardo Royal Hotel Frankfurt.20130901.jpg|120px]] | <span style="display:none">01.0</span> 100,0 | 25 | 1972 | Асноўны арандатар [[InterContinental Hotels Group]]. |} == Будуюцца == {| class="standard sortable" ! № ! Назва будынка ! Вышыня, м ! Паверхавасць ! Запланаванае адкрыццё ! class="unsortable"|Заўвагі |- | 1 | [[Henninger-Turm (новы будынак)]] | <span style="display:none">01.0</span> 140,0 | 40 | 2016 | Henninger-Turm быў 120-метровым элеватарам, які належаў піваварнаму заводу Henninger і стаяў пусты з 2002 года. Замест элеватару будзе пабудаваны вышынны жылы дом падобны на знесены элеватар. |- | 2 | [[WinX]] | <span style="display:none">01.0</span> 110,0 | 30 | 2016 | |} == Знесеныя == {| class="standard sortable" ! № ! Назва будынка ! Вышыня, м ! Год пабудовы ! class="unsortable"|Заўвагі |- | 1 | [[Henninger-Turm]] | <span style="display:none">01.0</span> 120,0 | 1961 | Элеватар, які належаў піваварнаму заводу Henninger. Знесены ў 2013 г. |- | 2 | [[AfE-Turm]] | <span style="display:none">01.0</span> 116,0 | 1972 | У быдынку былі размешчаны факультэты грамадскіх навук і гуманітарных навук [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|універсітэта]]. Знесены (падарваны) ў 2014 г. |} == Зноскі == {{Reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне]] [[Катэгорыя:Спісы будынкаў і збудаванняў паводле гарадоў]] h1862weu85fj3fkmp4uufwno2ndhjb5 0 230551 5200938 5150644 2026-09-16T15:07:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200938 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Жнівеньскі путч |частка = [[Распад СССР]] |выява = |загаловак = |дата = з 18 па 21 жніўня 1991 г |месца = [[Выява:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] [[СССР]], [[Выява:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg|25px]] [[Расійская СФСР|РСФСР]], [[Масква]] |прычына = * спыніць [[распад СССР]]<ref name="souz.info">[http://souz.info/library/other/gkchp/gkchpobr.htm Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы ў СССР Зварот да савецкага народа]</ref>, * не дапусціць стварэння замест яго [[Саюз Суверэнных Дзяржаў|Саюза Суверэнных Дзяржаў]]'',<ref name="echo2001">[http://www.echo.msk.ru/guests/3569/ 10-я годовщина событий августа 1991 года] // [[Эхо Москвы]], 19.08.2001</ref><ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=f26817b0-26af-4abf-8797-232afa188409&docsid=279018 Ъ-Власть — Государственный недоворот<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. |вынік = * правал і самароспуск [[ДКНС]], * перамога Барыса Ельцына, * зрыў падпісання новага Саюзнага дагавора, * роспуск Кабінета міністраў СССР, * ліквідацыя пасады віцэ-прэзідэнта СССР, * утварэнне [[Дзяржаўны савет СССР|Дзяржсавета]], * самароспуск [[З’езд народных дэпутатаў СССР|З’езда народных дэпутатаў СССР]], * скасаванне Вярхоўнага Савета СССР як адзінага органа ўлады (падзел саюзнага парламента на дзве самастойныя палаты: [[Савет Рэспублік Вярхоўнага Савета СССР|Савет Рэспублік]] і Савет Саюза), * страта КПСС статусу кіруючай партыі і [[Справа КПСС|яе забарона]]. |змены = [[Белавежскія пагадненні|Ліквідацыя СССР]] <br /> ''(з 8 па 26 снежня 1991 г)'' |праціўнік1 = {{Сцяг СССР|22px}} [[СССР|Савецкі Саюз]] <br /> * [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы]] * [[КДБ СССР]] * [[МУС СССР]] * [[Міністэрства абароны СССР]] * [[Кабінет міністраў СССР]] * [[ЦК КПСС]] |праціўнік2 = {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Расійская СФСР|Расія]] <br /> * [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Прэзідэнт РСФСР]] * [[Вярхоўны Савет РСФСР]] * [[Савет міністраў РСФСР]] * [[Адміністрацыя прэзідэнта Расіі]] * [[КДБ РСФСР]] * [[МУС РСФСР]] * [[Массавет]] * [[Ленсавет]] |камандзір1 = * {{Сцяг СССР|25px}} [[Генадзь Іванавіч Янаеў|Янаеў Г.І.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Валянцін Сяргеевіч Паўлаў|Паўлаў В.С.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Анатоль Іванавіч Лук’янаў|Лук'янаў А.І.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|Кручкоў У.А.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Дзмітрый Цімафеевіч Язаў|Язаў Д.Ц.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Барыс Карлавіч Пуга|Пуга Б.К.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Ахрамееў С.Ф.]] * {{s| {{Сцяг СССР|25px}} [[Валянцін Іванавіч Варэннікаў|Варэннікаў В.І.]] }} * {{Сцяг СССР|25px}} [[Альберт Міхайлавіч Макашоў|Макашоў А.М.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Мікалай Васільевіч Калінін, 1937—2008|Калінін М.В.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Алег Сямёнавіч Шэнін|Шэнін А.С.]] * {{Сцяг СССР|25px}} [[Віктар Мікалаевіч Самсонаў|Самсонаў В.М.]] |камандзір2 = * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Ельцын Б.Н.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Аляксандр Уладзіміравіч Руцкой|Руцкой А.У.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Іван Сцяпанавіч Сілаеў|Сілаеў І.С.]] * {{s| {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Хасбулатаў Р.І.]] }} * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Канстанцін Іванавіч Кобец|Кобец К.І.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Віктар Валянцінавіч Іваненка|Іваненка В.В.]] * {{s| {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Віктар Паўлавіч Бараннікаў|Бараннікаў В.П.]] }} * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Павел Сяргеевіч Грачоў|Грачоў П.С.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Гаўрыіл Харытонавіч Папоў|Папоў Г.Х.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Анатоль Аляксандравіч Сабчак|Сабчак А.А.]] * {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} [[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс|Бурбуліс Г.Э.]] |сілы1 = {{Сцяг СССР|25px}} {{сцяг|Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|армія}} [[Савецкая армія]] *[[Таманская мотастралковая дывізія]] *[[Кантэміраўская дывізія|Кантэміраўская танкавая дывізія]] *[[106-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія|106-я (Тульская) паветрана-дэсантная дывізія]] [[Выява:Emblema KGB.svg|25px]] [[КДБ СССР]] *[[Альфа, спецпадраздзяленне|Альфа]] *[[Вымпел, спецпадраздзяленне|Вымпел]] [[МУС СССР]] *[[АМАП]] *[[Дывізія імя Дзяржынскага]] |сілы2 = {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} * [[Мітынг|Дэманстранты]] — абаронцы [[Вярхоўны Савет РСФСР|Вярхоўнага Савета РСФСР]] * Танкавая рота пад камандаваннем Сяргея Еўдакімава, якая перайшла на бок Ельцына |страты1 = {{Сцяг СССР|25px}} няма страт |страты2 = {{сцяг Расіі (1991-1993)|25px}} трое абаронцаў |агульныя страты = |заўвага = супрацьстаянне дзвюх палітычных сістэм [[сацыялізм]]у на чале з [[ДКНС]] і [[капіталізм]]у на чале з Урадам Расіі. }} '''Жнівеньскі путч''' ({{lang-ru|Августовский путч}}) — палітычныя падзеі, якія разгортваліся [[18 жніўня|18]] — [[21 жніўня]] [[1991]] года ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і атрымалі афіцыйную ацэнку з боку ўладаў СССР (у асобе [[Прэзідэнт СССР|Прэзідэнта СССР]]<ref>{{cite web|url=http://www.bestpravo.com/sssr/eh-normy/i6o.htm|title=Указ Прэзідэнта СССР ад 22.08.1991 г. № УП-2444 «Аб адмене антыканстытуцыйных актаў арганізатараў дзяржаўнага перавароту»|quote=У ноч на 19 жніўня група змоўшчыкаў захапіла ўладу з намерам здзейсніць дзяржаўны пераварот.|publisher=bestpravo.com|accessdate=2013-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821231754/http://www.bestpravo.com/sssr/eh-normy/i6o.htm|archivedate=21 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>, [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]]<ref>Пастановы Вярхоўнага Савета СССР ад 29 жніўня 1991 года «[http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html Аб сітуацыі, якая ўзнікла ў краіне ў сувязі з дзяржаўным пераваротам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131207002848/http://www.ruspravo.org/list/89358/1.html |date=7 снежня 2013 }}» і ад 30 жніўня 1991 года «[http://bazazakonov.ru/doc/?ID=768316 Аб першачарговых мерах па прадухіленні спроб ажыццяўлення дзяржаўнага перавароту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131207035323/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=768316 |date=7 снежня 2013 }}».</ref> і [[З’езд народных дэпутатаў СССР|З’езда народных дэпутатаў СССР]]<ref>{{cite web|url=http://www.bestpravo.com/sssr/eh-zakony/v3o.htm|title=Пастанова СНД СССР ад 05.09.1991 г. № 2391-1 «Аб мерах, якія вынікаюць з сумеснай Заявы Прэзідэнта СССР і вышэйшых кіраўнікоў саюзных рэспублік і рашэнняў пазачарговай сесіі Вярхоўнага Савета СССР»|quote=У выніку дзяржаўнага перавароту, здзейсненага 19—21 жніўня 1991 года, быў пастаўлены пад пагрозу працэс фарміравання новых саюзных адносін паміж суверэннымі дзяржавамі.|publisher=bestpravo.com|accessdate=2013-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160821235537/http://www.bestpravo.com/sssr/eh-zakony/v3o.htm|archivedate=21 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref>) і [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] (у асобе [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнта РСФСР]]<ref>{{cite web|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_19.08.1991_%E2%84%96_59|title=Указ Прэзідэнта РСФСР ад 19.08.1991 № 59|quote=Лічыць абвяшчэнне камітэта антыканстытуцыйным і кваліфікаваць дзеянні яго арганізатараў як дзяржаўны пераварот, які з'яўляецца нічым іншым, як дзяржаўнае злачынства.|accessdate=2013-12-12}}</ref>, [[Савет міністраў РСФСР|Савета міністраў РСФСР]]<ref>{{cite web|url=http://www.bestpravo.com/rossijskoje/ar-zakony/y2a.htm|title=Пастанова Саўміна РСФСР ад 19.08.1991 г. № 435 «Аб незаконным увядзенні надзвычайнага становішча»|quote=Савет Міністраў РСФСР, разгледзеўшы існую сітуацыю, выкліканую адхіленнем ад кіраўніцтва краінай законна выбранага Прэзідэнта СССР і ўвядзеннем на тэрыторыі краіны надзвычайнага становішча, адзначае неканстытуцыйнасць і незаконнасць гэтых дзеянняў, роўна як і стварэнне Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы ў СССР|publisher=bestpravo.com|accessdate=2013-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160822003757/http://www.bestpravo.com/rossijskoje/ar-zakony/y2a.htm|archivedate=22 жніўня 2016|url-status=dead}}</ref> і [[Вярхоўны Савет РСФСР|Вярхоўнага Савета РСФСР]]<ref>{{cite web|url=http://www.gorby.ru/userfiles/rsfsr_22_1.pdf|title=Пастанова ВС РСФСР ад 22.08.1991 г. № 1627-1 «Аб палітычнай сітуацыі ў рэспубліцы, якая склалася ў выніку антыканстытуцыйнага дзяржаўнага перавароту ў СССР» |quote=У ноч з 18 на 19 жніўня быў здзейснены дзяржаўны пераварот у СССР. Быў адхілены ад пасады Прэзідэнт СССР.|publisher=gorby.ru|accessdate=2013-12-15}}</ref>), а таксама органаў улады некаторых саюзных рэспублік<ref>{{cite web|url=http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1922_avgusta_1991_goda_reakciya_soyuznyh_respublik/|title=19-22 жніўня 1991 года. Рэакцыя Саюзных рэспублік|publisher=Гуманітарны і паліталагічны цэнтр "СТРАТЭГІЯ"|accessdate=2013-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141103215025/http://hpc-strategy.ru/biblioteka/1922_avgusta_1991_goda_reakciya_soyuznyh_respublik/|archivedate=3 лістапада 2014|url-status=dead}}</ref>, як [[змова]], [[дзяржаўны пераварот]] і антыканстытуцыйны захоп улады ([[путч]]). Падзеі праявіліся ў стварэнні [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы]] (ДКНС), які абвясціў сябе органам «для кіравання краінай і эфектыўнага ажыццяўлення рэжыму надзвычайнага становішча», рашэнні якога агульнаабавязковыя<ref>{{cite web|url=http://www.souz.info/library/other/gkchp/gkchpzaiav.htm|title= Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы ў СССР. ЗАЯВА САВЕЦКАГА КІРАЎНІЦТВА|publisher=СаюзІнфа|accessdate=2013-12-12}}</ref> да выканання на ўсёй тэрыторыі СССР, а таксама ў абвяшчэнні [[Генадзь Іванавіч Янаеў|Генадзя Янаева]] выконваючым абавязкі прэзідэнта СССР «у сувязі з немагчымасцю па стане здароўя выканання [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]] сваіх абавязкаў». У склад ДКНС увайшлі віцэ-прэзідэнт СССР [[Генадзь Іванавіч Янаеў|Генадзь Янаеў]], шэраг кіраўнікоў [[ЦК КПСС]], урада [[СССР]], [[Савецкая армія|арміі]] і [[КДБ СССР]]. Спроба групы партыйных і дзяржаўных кіраўнікоў увесці надзвычайнае становішча ў шэрагу рэгіёнаў СССР выклікала адмоўную рэакцыю ў кіраўніцтве Расійскай Федэрацыі і іншых рэспублік. Жнівеньскі путч пацярпеў паражэнне. == Мэты == Асноўнай мэтай стварэння ДКНС, паводле слоў аднаго з яго вядучых удзельнікаў Генадзя Янаева — было недапушчэнне падпісання [[Саюз Суверэнных Дзяржаў|дагавора аб Саюзе Суверэнных Дзяржаў]], які, паводле меркавання ўдзельнікаў ДКНС, ліквідаваў бы СССР<ref>[http://file-rf.ru/analitics/263 Последнее интервью. Геннадий Янаев: «У нас не было выбора, надо было что-то экстренно предпринимать…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150717120227/http://file-rf.ru/analitics/263 |date=17 ліпеня 2015 }}</ref> «ДКНС — відавочнае і ў нейкай меры непазбежнае следства, а прычына — прызначанае на 20 жніўня 1991 года падпісанне рэспублікамі разбуральнага, антыканстытуцыйнага дагавора аб стварэнні Саюза Суверэнных Дзяржаў. Мы імкнуліся гэта антыдзяржаўнае і антынароднае дзеянне прадухіліць…»<ref>[http://www.x-libri.ru/elib/janav000/00000022.htm Частка 22 з 106 — Янаеў Генадзь Іванавіч. Апошні бой за СССР]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Іншы вядучы ўдзельнік камітэта, старшыня [[КДБ СССР]] [[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|Уладзімір Кручкоў]] у дзень арышту 22 жніўня 1991 года заявіў, што члены ДКНС не ставілі задачу пазбавіць Міхаіла Гарбачова пасады прэзідэнта СССР<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=Nz4oVzdJNbc Допыт членаў ДКНС 22-30 жніўня 1991 // Spiegel TV] допыт Кручкова на 11:16</ref>. == Падзеі ў Расіі == 19 жніўня [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]] фактычна быў незаконна адхілены ад пасады ў рэзідэнцыі «Фарос» у [[Крым]]е, у яго была адключаная як спецыяльная ўрадавая, гэтак і звычайная тэлефонная сувязь. Асноўнае супрацьстаянне непасрэдна адбывалася паміж ДКНС і вышэйшымі органамі ўлады РСФСР<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/279032|title=Война указов|date=21.08.2001|publisher=[[Коммерсантъ-Власть]]|accessdate=2013-12-12}}</ref>. Дзеянні ДКНС суправаджаліся абвяшчэннем 19 жніўня [[надзвычайнае становішча|надзвычайнага становішча]] ў [[Масква|Маскве]], прыпыненнем дзейнасці палітычных партый, грамадскіх арганізацый і масавых рухаў, якія перашкаджалі нармалізацыі становішча; забаронай правядзення мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый, а таксама страйкаў; усталяваннем кантролю над СМІ, часовым спыненнем выпускаў некаторых цэнтральных выданняў<ref name="agitclub.ru">[http://www.agitclub.ru/gorby/putch/gkcpdocument.htm Пастановы ДКНС № 1 і № 2]</ref>. У Маскву былі ўведзены войскі. Лідарам супраціўлення путчыстам стаў кіраўнік Вярхоўнага Савета РСФСР [[Барыс Ельцын]], які, знаходзячыся ў Доме Саветаў РСФСР («Белы дом»), выдаў указ, згодна з якім усе выканаўчыя органы ўлады мусяць перайсці пад ягоны кантроль. Каля Белага дома сабраліся тысячы чалавек, сярод якіх былі прадстаўнікі самых розных сацыяльных груп. Цягам двух дзён натоўп павялічваўся, да яго далучаліся некаторыя баявыя часткі. Сам будынак абрастаў барыкадамі. Звонку на прылеглых вуліцах прыказа аб штурме чакалі вайсковыя часткі, падпарадкаваныя ДКНС. Ля Белага дому ў Маскве, дзе месціўся Вярхоўны Савет РСФСР і знаходзіўся Барыс Ельцын, засталіся на ноч некалькі дзясяткаў тысяч чалавек. Уначы загінулі 22-гадовы Дзмітрый Комар, 28-гадовы Ілья Крычэўскі і 37-гадовы Дзмітрый Вусаў, якія на ўездзе ў тунэль на Калінінскім праспекце спрабавалі спыніць калону бранятэхнікі. Камандзір падраздзялення КДБ «Альфа» атрымаў загад вывучыць магчымасць штурму будынка Вярхоўнага Савета РСФСР, дзе знаходзіўся штаб прэзідэнта Расіі Барыса Ельцына, і ягонага арышту. Камандаванне «Альфы», правёўшы рэкагнасцыроўку, прыйшло да высновы, што штурм будынка зойме каля 15 хвілін, аднак давядзецца прарывацца праз натоўп і колькасць ахвяр можа дасягнуць некалькіх тысяч чалавек. Пад раніцу, даведаўшыся пра гібель людзей, міністр абароны СССР [[Дзмітрый Язаў]] аддаў загад аб вывадзе войск з Масквы. Фактычна, адмова ад штурму Белага дома і загад вывесці войскі з Масквы перадвызначылі паразу путчыстаў<ref>[https://svaboda.azureedge.net/a/31420760.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210821090136/https://svaboda.azureedge.net/a/31420760.html |date=21 жніўня 2021 }}</ref>. Некалькі членаў ДКНС, у тым ліку і старшыня КДБ [[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|Уладзімір Кручкоў]], вылецелі ў [[Крым]] для перамоў з Прэзідэнтам СССР [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаілам Гарбачовым]], аднак той адмовіўся іх прыняць. 20 жніўня Барыс Ельцын і яго ўрад здолелі пераламіць ход путча і ўзяць ход падзей пад свой кантроль. 21 жніўня Прэзідэнт СССР Міхаіл Гарбачоў аднавіў сувязь з вонкавым светам, адмяніў усе пастановы ДКНС і прызначыў новых кіраўнікоў сілавых ведамстваў. У ноч з 21 на 22 жніўня Міхаіл Гарбачоў вярнуўся ў Маскву. Шмат пазней ён заявіў, што загадзя ведаў пра планаваныя дзеянні будучых членаў ДКНС<ref name="Гарбачоў пра ДКНС">[http://www.ria.ru/politics/20110817/418879844.html Гарбачоў ведаў пра планы ДКНС, але палічыў важнейшым не дапусціць бойні]</ref><ref name="1tv.ru">[http://www.1tv.ru/news/social/183111 У Расіі ўспамінаюць падзеі жніўня 1991 года, якія адбыліся ў гэты дзень 20 гадоў назад]</ref>. Аднак у верасні 1991 года на следстве па справе ДКНС ён гаварыў процілеглае<ref name="сведчанні Гарбачова">[http://www.x-libri.ru/elib/janav000/00000020.htm Частка 20 з 106 — Янаеў Генадзь Іванавіч. Апошні бой за СССР]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 22 па 29 жніўня [[1991]] года члены ДКНС і шэраг асоб, якія фармальна ў камітэт не ўваходзілі, але спрыялі яму, быў арыштаваны<ref>[http://lenta.ru/articles/2004/08/18/coup/ Тринадцать лет спустя, или Три дня ГКЧП] // [[Лента.ру]]</ref> Аднак з чэрвеня 1992 года па студзень 1993 года ўсе яны былі адпушчаны пад падпіску аб нявыяздзе<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/5308 Ъ-Власть — Стародубцев на воле. С Лениным в башке и подпиской в руке]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/28697 Ъ-Газета — Олег Шенин отпущен до суда домой]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/33373 Ъ-Газета — В Прокуратуре России]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/36887 Ъ-Газета — Пресс-конференция по делу ГКЧП]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/00000040.htm |title=Частка 40 з 104 — Лук’янаў Анатоль Іванавіч. Жнівень 91-га. Ці была змова? |access-date=13 мая 2015 |archive-date=3 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803212920/http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/00000040.htm |url-status=dead }}</ref>. У красавіку 1993 года пачаўся судовы разгляд<ref>[http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/00000041.htm Частка 41 з 104 — Лук’янаў Анатоль Іванавіч. Жнівень 91-га. Ці была змова?]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000015.htm |title=Частка 15 з 175 — Варэннікаў Валянцін Іванавіч. Справа ДКНС |access-date=13 мая 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193650/http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000015.htm |url-status=dead }}</ref>. 23 лютага [[1994]] года падсудныя па справе ДКНС былі [[Амністыя|амніставаны]] Дзяржаўнай Думай Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі<ref>[http://www.km.ru/front-projects/gkchp/chleny-gkchp-posle-putcha Члены ДКНС пасля «путчу»]</ref><ref>Пастанова Дзяржаўнай Думы Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі ад 23 лютага 1994 г. № 65-1 ДД «Аб абвяшчэнні палітычнай і эканамічнай амністыі»</ref>, нягледзячы на пярэчанне Барыса Ельцына<ref>[http://www.1tv.ru/documentary/fi=6941# Барыс Ельцын. Першы]</ref>. Адзін з падсудных, Валянцін Варэннікаў, адмовіўся прыняць амністыю<ref>[http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000039.htm Частка 39 з 175 — Варэннікаў Валянцін Іванавіч. Справа ДКНС]{{Недаступная спасылка}}</ref> і над ім працягнуўся суд<ref>{{Cite web |url=http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000040.htm |title=Частка 40 з 175 — Варэннікаў Валянцін Іванавіч. Справа ДКНС |access-date=13 мая 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030130/http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000040.htm |url-status=dead }}</ref>. 11 жніўня 1994 года Ваенная калегія Вярхоўнага Суда Расіі вынесла апраўдальны прысуд Варэннікаву<ref>[http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000156.htm Частка 156 з 175 — Варэннікаў Валянцін Іванавіч. Справа ДКНС]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000164.htm |title=Частка 164 з 175 — Варэннікаў Валянцін Іванавіч. Справа ДКНС |access-date=13 мая 2015 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193609/http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/00000164.htm |url-status=dead }}</ref>. == Падзеі ў Беларусі == Камуністычнае кіраўніцтва Беларусі сустрэла путч з энтузіязмам — Бюро [[ЦК КПБ]] на чале з першым сакратаром [[Анатоль Малафееў|Анатолем Малафеевым]] падтрымала членаў ДКНС. Мясцовыя партыйныя структуры выказваліся ў прэсе ў падтрымку путча. «''Першыя ж дакументы Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы ў СССР, абнародаваныя 19 жніўня 1991 года, паказваюць, што абвешчаныя надзвычайныя меры па выхаду краіны з глыбокага ўсебаковага крызісу адпавядаюць інтарэсам людзей працы і не супярэчаць прынцыпам і бліжэйшым мэтам Камуністычнай партыі. Падтрымліваем дзеянні Дзяржаўнага камітэта па надзвычайным становішчы, накіраваныя на стабілізацыю абстаноўкі ў краіне, і заклікаем камуністаў, рабочых горада захоўваць вытрымку, спакой, узважанасць у закліках і дзеяннях, усямерна садзейнічаць аднаўленню дысцыпліны і парадку, стабільнасці ў рабоце рабочых калектываў''», — гаварылася ў заяве сакратароў пярвічных партыйных арганізацый кампартыі Магілёву, прынятай праз некалькі гадзін пасля абвяшчэння надзвычайнага становішча<ref name="дз">{{cite web|author=[[Сяргей Навумчык]]|title=Дземянцей: «Павесіце на вяроўцы бяз мыла?»|url=http://www.svaboda.mobi/a/24304500.html|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]]|date=22 жніўня 2011|accessdate=13 мая 2015}}</ref>. [[19 жніўня]] дэпутаты Апазіцыі [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] на чале з [[Зянон Пазняк|Зянонам Пазняком]] паспрабавалі ўпэўніць [[Старшыні Вярхоўнага Савета БССР|старшыню Вярхоўнага Савета]] [[Мікалай Дземянцей|Мікалая Дземянцея]] ў неабходнасці склікання пазачарговай сэсіі беларускага парламента. Між іншым, менавіта Дземянцей на наступы дзень павінен быў ехаць у Маскву на падпісанне з Гарбачовым «саюзнай дамовы», але гэтыя планы сарвалі путчысты. Пасля кароткай размовы ў кабінеце Дземянцея стала відавочна, што ён падтрымліваў путчыстаў. Тады ў БНФ абвясцілі ГКЧП дзяржаўнымі злачынцамі, звярнуліся да дзяржаўных служачых і кіраўнікоў прадпрыемстваў з заклікам не выконваць іх загады, быў прыняты зварот, у якім пазначылі, што «''дзеянні путчыстаў у СССР з’яўляюцца крымінальным злачынствам, а створаны імі самазваны „Камітэт па надзвычайным становішчы“ — антызаконным''». Сярод палітыкаў, што не падтрымалі дзеянні ДКНС, апынуліся першы намеснік старшыні Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь [[Станіслаў Шушкевіч (малодшы)|Станіслаў Шушкевіч]], старшыні камісій Вярхоўнага Савета па заканадаўстве ([[Дзмітрый Пятровіч Булахаў|Дзмітрый Булахаў]]), па навуцы і навукова-тэхнічным прагрэсе ([[Генадзь Карпенка]]), па справах моладзі ([[Валерый Мікалаевіч Курдзюкоў|Валерый Курдзюкоў]]), па пытаннях працы, цэн, занятасці і сацыяльнай абароны насельніцтва ([[Аляксандр Віктаравіч Сасноў|Аляксандар Сасноў]]), па нацыянальнай палітыцы і міжнацыянальных адносінах ([[Міхаіл Аляксандравіч Слямнёў|Міхаіл Слямнёў]])<ref name="svaboda.org">https://www.svaboda.org/a/29439224.html</ref> і іншыя. Увечары 19 жніўня БНФ сабраў на сустрэчу з дэпутатамі на плошчу перад [[Дом урада (Мінск)|Домам урада]] каля дзвюх соцен чалавек<ref name="svaboda.org"/> пры тым, што арганізатары мітынга не мелі доступу да тэлебачання і радыё (кіраўнік дзяржтэлерадыё Аляксандар Сталяроў у той дзень памяняў праграмную сетку, каб трансляваць распараджэнні ДКНС). У параўнанні з колькасцю, якую сабрала падвышэнне цэнаў у красавіку (тады штодня стаяла некалькі дзесяткаў тысяч) — прыйшло зусім не шмат. Але [[20 жніўня|20]]—[[21 жніўня]] на плошчы збіраліся ўжо тысячы. У ноч на 20 жніўня там было абвешчана пра стварэнне [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускага згуртавання вайскоўцаў]] на чале з падпалкоўнікам [[Мікалай Статкевіч|Мікалаем Статкевічам]]. Раніцай [[20 жніўня]] па [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]] прагучала інтэрв’ю намесніка старшыні Вярхоўнага Савета [[Васіль Шаладонаў|Васіля Шаладонава]], у якім ён сказаў, што верыць «''тым людзям, якія заяўляюць, што прэзідэнт хворы, і хацеў бы нагадаць адно, што сёння дзейнічае Канстытуцыя Саюза ССР. Мы не падпісалі новы саюзны Дагавор, а таму няма новай прававой базы. Застаўся дагавор 1922 года…''»<ref name="дз" />. У той дзень быў забаронены выхад газеты «[[Знамя юности]]» — у нумары меліся з’явіцца меркаванні тых, хто не падтрымаў путч. Газета «[[Звязда (газета)|Звязда]]» на першай паласе двухсэнсоўна надрукавала: «''Краіна ў шоку. І мы анямелі…''», а 20 і 21 жніўня на яе першай паласе друкаваліся распараджэнні ДКНС — і ні радка пра заклікі не падтрымліваць путч. [[20 жніўня]] адбылося пасяджэнне Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларусі. Дэпутаты ад апазіцыі спрабавалі на ім пераканаць Прэзідыум асудзіць ГКЧП — але безвынікова. Праз некалькі дзён створаная Вярхоўным Саветам адмысловая камісія на чале з [[Ігар Іванавіч Пырх|Ігарам Пырхам]] выявіла, што падтрымка путчыстаў камуністычнымі кіраўнікамі ў рэгіёнах была масавай. Напрыклад у Мазыры старшыня гарвыканкама Іван Замулка 20 жніўня выступіў па кабэльным тэлебачанні і абвясціў пра стварэнне «мясцовай камісіі па надзвычайным становішчы». У Рэчыцы старшыня гарвыканкама [[Іван Бамбіза]] сказаў на нарадзе, што падзяляе кожны пункт заявы путчыстаў. На гэтай нарадзе дэпутат Вярхоўнага Савета [[Анатоль Мікалаевіч Турак|Анатоль Турак]] спрабаваў пераканаць асудзіць хунту, але безвынікова. У Лагойску бюро райкама КПБ сумесна з кіраўніцтва райсавета таксама выказаліся ў падтрымку путча. У Бабруйску першы сакратар райкаму КПБ сумесна з камандуючым 5-ай арміяй сабраў сход у Доме афіцэраў і агітаваў прысутных падтрымаць ДКНС. Генэральны дырэктар [[Мінскі гадзіннікавы завод|Мінскага гадзіннікавага завода]] Абрамчык 19 жніўня выдаў загад № 489, у якім абавязваў «строга і рашуча спыняць якія заўгодна парушэнні працоўнай дысцыпліны і ўнутрызаводзкага распарадку… Увесці на пэрыяд надзвычайнага становішча дзяжурствы на прадпрыемстве адказных работнікаў». Аднак у [[Пінск]]у гарсавет быў падзелены на дзве дэпутацкія групы. Тая, што падтрымала путчыстаў складалася пераважна з кіраўнікоў прадпрыемстваў і мела назоў «За грамадзянскую згоду». Другая група складалася з прыхільнікаў дэмакратычных рэформ. Менавіта яны 19 жніўня сабралі патрэбную колькасць подпісаў і прымусілі старшыню гарсавета склікаць сесію 20 жніўня. На сесіі ім удалося сабраць належную для прыняцця адпаведнай заявы колькасць прыхільнікаў. Пасля паражэння ДКНС у [[Масква|Маскве]] [[22 жніўня]] да патрабавання дэпутатаў Апазіцыі БНФ аб скліканні сесіі далучыліся іншыя дэмакратычныя дэпутаты і сесія была прызначана на [[24 жніўня]]. За 23 жніўня дэпутаты ад БНФ паспелі падрыхтаваць два дзесяткі законапраектаў — пастановы аб наданні Дэкларацыі аб суверэнітэце статусу канстытуцыйнай сілы, аб забароне дзейнасці КПБ-КПСС і нацыяналізацыі маёмасці, аб дэпартызацыі, аб падпарадкаванні МУС, КДБ і пракуратуры Вярхоўнаму Савету і Саўміну Беларусі — усяго на 22 аркушах<ref name="дні">{{cite web|author=Сяргей Навумчык|title=Дні, якія стварылі краіну|url=http://www.svaboda.mobi/a/24321324.html|publisher=Радыё «Свабода»|date=8 верасня 2011|accessdate=13 мая 2015}}</ref>. Тады ж увечары [[Зянон Пазняк]], [[Уладзімір Заблоцкі]], [[Валянцін Голубеў]] і [[Сяргей Навумчык]] паехалі ў тэлецэнтр на Макаёнка і ў жывым эфіры заклікалі людзей прыйсці да Дому ўраду з самага пачатку сесіі, каб падтрымаць дэпутатаў БНФ. Ужо пасля правалу путчу [[22 жніўня]] газета «Звязда» выйшла з загадамі ГКЧП, маючы ўнізе паласы зноску: «''Матэрыялы гэтага нумару былі падрыхтаваны да таго, як наступіла развязка: замыслы экстрэмістаў праваліліся, антыканстытуцыйны пераварот не ўдаўся. Каб не зрываць выхад газеты, а магчыма, і дзеля гісторыі, мы пакідаем усё як ёсць''»<ref name="дз"/>. [[24 жніўня]], на пачатку сесіі [[Галіна Сямдзянава]] ўнесла ў Авальную залю [[бела-чырвона-белы сцяг]], замацавала яго за трыбунай разам з [[Валянцін Голубеў|Валянцінам Голубевым]], а Зянон Пазняк зрабіў прапанову, каб нацыянальны сцяг заставаўся ў залі. [[Мікалай Дземянцей]] паставіў гэта на галасаванне. Але «за» выказалася толькі 107 дэпутатаў. Пазняк сказаў — «Мы пачакаем», і Валянцін Голубеў прыбраў сцяг са сцэны і паставіў яго ў «менскім сектары» — усю сесію сцяг быў у залі<ref name="дні"/>. [[25 жніўня]] 1991 года Вярхоўны Савет пасля доўгіх дэбатаў і спрэчак прыняў прапановы дэпутатаў БНФ і абвясціў незалежнасць Беларусі, надаўшы [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] статус канстытуцыйнага закону. Дзейнасць КПБ-КПСС і [[ЛКСМБ]] была спынена<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24681542.html Праімперскі путч 19-21.08.1991: хроніка падзей] // [[Радыё Свабода]]</ref>. Будынкі гаркама і райкамаў КПБ і [[Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Беларусі|будынак КДБ]] былі апячатаны актывістамі БНФ разам з міліцыяй. У гэты ж час першы сакратар ЦК А. Малафееў, сакратар ЦК [[Анатоль Антонавіч Зеляноўскі|А. Зеляноўскі]], загадчык ідэалагічным аддзелам А. Савосценка і работнік ЦК А. Кухарчук спрабавалі напісаць зварот да камуністаў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24326111.html Смак перамогі, альбо Як Славу хавалі] [[Сяргей Навумчык]] [[Радыё Свабода]]</ref>. == Гл. таксама == * [[Распад СССР]] * [[Падзеі верасня — кастрычніка 1993 года ў Маскве]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''М. С. Горбачев'' «Августовский путч. Причины и следствия» (1991) * [http://www.e-reading.by/bookreader.php/1012902/Stepankov_-_Kremlevskiy_zagovor.html Кремлевский заговор: Версия следствия / В. Степанков, Е. Лисов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150602160145/http://www.e-reading.by/bookreader.php/1012902/Stepankov_-_Kremlevskiy_zagovor.html |date=2 чэрвеня 2015 }} — М.: Журн. «Огонек», 1992. — 319 с. ISBN 5-88274-002-9 (переиздана в Перми: … — Пермь: Урал-пресс, Б. г. (1993). — 318,[1] с. ISBN 5-86610-034-7) * {{кніга |аўтар= [[Барыс Ільіч Алейнік|Борис Олейник]], [[Валянцін Сяргеевіч Паўлаў|Валентин Павлов]], [[Мікалай Іванавіч Рыжкоў|Николай Рыжков]] |загаловак = [http://www.x-libri.ru/elib/oljnk000/00000001.htm#a1 Иуда. Анатомия предательства Горбачева] |месца = M. |выдавецтва = [[Эксмо]] |год = 2010 |isbn = 978-5-699-38828-8 |серыя = Суд истории |старонак = 240 |тыраж = 3500 }} * {{кніга |аўтар = [[Сяргей Георгіевіч Кара-Мурза|Кара-Мурза С.Г.]] |частка = [http://www.kara-murza.ru/books/sc_b/sc_b62.htm#hdr_80 События 19-21 августа 1991 г. и ликвидация СССР] |загаловак = [[Советская цивилизация]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = [[Алгоритм, выдавецтва|Алгоритм]] |год = 2001 |том = 2 |старонкі = |старонак = 688 |серыя = Классика русской мысли |isbn = 5-9265-0046-2 |тыраж = 5000 }} * [http://www.toyota-club.net/files/lib/sgkm_man/glava26.html Блестящие операции по манипуляция сознанием. «Государственный переворот» августа 1991 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928170648/http://www.toyota-club.net/files/lib/sgkm_man/glava26.html |date=28 верасня 2007 }} // ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|С. Г. Кара-Мурза]]''. «Манипуляция сознанием», глава 26. * [http://scepsis.ru/library/id_893.html Глава XI. Развал СССР] из книги [[Джузэпэ Бофа|Джузеппе Боффа]] [http://scepsis.ru/library/id_809.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994»] * [http://www.ej.ru/experts/entry/4629/ Глава из книги Е. М. Альбац «Мина замедленного действия. Политический портрет КГБ»] * ''[[Юрый Міхайлавіч Варонін|Ю. М. Воронин]]'' [http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/Voronin_YuM/Voronin_YuM_00.htm Стреноженная Россия. Политико-экономический портрет ельцинизма] ISBN 5-250-01871-8 М. «Республика», 2003 * ''Варенников В. И.'' [http://www.x-libri.ru/elib/vrnkv000/index.htm «Дело ГКЧП»] — М. Эксмо. Алгоритм, 2010 * {{кніга|аўтар=Янаев Г. И.|загаловак=Последний бой за СССР|спасылка=http://www.x-libri.ru/elib/janav000/index.htm|месца=М.|выдавецтва=[[Эксмо]]|год=2010|серыя=Суд истории|старонак=237|isbn=9785699438600|archive-date=8 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308074831/http://x-libri.ru/elib/janav000/index.htm}} * ''А. И. Лукьянов'' [http://www.x-libri.ru/elib/lukjn000/index.htm «Август 91-го. Был ли заговор?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308074935/http://x-libri.ru/elib/lukjn000/index.htm |date=8 сакавіка 2016 }} (2010; издательства: [[Эксмо]], [[Алгоритм, выдавецтва|Алгоритм]]). * ''Р. И. Хасбулатов'' [http://survincity.ru.xsph.ru/category/knigi/istoriya-knigi/poluraspad-sssr/ Полураспад СССР. Как развалили сверхдержаву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826191243/http://survincity.ru.xsph.ru/category/knigi/istoriya-knigi/poluraspad-sssr/ |date=26 жніўня 2014 }} — Яуза-Пресс, 2011. ISBN 978-5-9955-0302-6 * {{кніга|аўтар=В. Степанков|загаловак=ГКЧП: 73 часа, которые изменили мир|месца=М.|выдавецтва=Время|год=2011|серыя=Диалог|старонак=352|isbn=978-5-9691-0703-8|тыраж=2000}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://old.russ.ru/antolog/1991/index.html Путч. Хроніка трывожных дзён] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110609234256/http://old.russ.ru/antolog/1991/index.html |date=9 чэрвеня 2011 }} * [http://www.1tv.ru/news/about/183097 Рэканструкцыя падзей жніўня 1991 года ў фільме «Заўтра ўсё будзе па-іншаму»] * [http://www.gorby.ru/putsch_main/ Жнівеньскі путч. Летапіс падзей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610203756/http://www.gorby.ru/putsch_main/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * [http://naviny.by/rubrics/politic/2006/08/19/ic_articles_112_147668/ Што было ў Беларусі 19 жніўня 1991 года?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120910015306/http://naviny.by/rubrics/politic/2006/08/19/ic_articles_112_147668 |date=10 верасня 2012 }} {{Распад СССР}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перабудова]] [[Катэгорыя:Жнівеньскі путч| ]] [[Катэгорыя:Жнівень 1991 года]] [[Катэгорыя:1991 год у Маскве]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1991 года]] 0znoy9160h7fo975nx2qw1lxq42voh2 0 231566 5201030 4393310 2026-09-16T21:50:13Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5201030 wikitext text/x-wiki [[Выява:Вечер на озере Нарочь, 1951.jpg|міні|320 пкс|[[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Павел Гаўрыленка]] «Вечар на возеры Нарач», 1951]] '''[[1951]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == == З’явіліся == == Нарадзіліся == * [[23 студзеня]] — [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]], [[Беларусь|беларускі]] [[мастак]], педагог. [[Прафесар]] (2005). Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] (1982). * [[28 лютага]] — [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай|Аляксандр Баглай]], беларускі мастак дэкаратыўна–прыкладнога мастацтва (мастацкая апрацоўка металу). * [[30 красавіка]] — [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]], беларускі мастак, дызайнер. * [[21 мая]] — [[Аляксандр Яфімавіч Грэсь|Аляксандр Грэсь]], беларускі [[мастак]] [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (саломка, пляценне з лазы) і [[жывапісец]]. Сябра Беларускага саюза мастакоў з 1989. * 5 жніўня — [[Уладзімір Іванавіч Сытчанка|Уладзімір Сытчанка]]<ref>[https://gdb.rferl.org/00ab0000-0a00-0242-8051-08d9993e2b75_cx0_cy32_cw0_w1023_r1_s.jpg Уладзімір Сытчанка : Фота]</ref> (пам. 26.10.[[2021 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2021]]), беларускі [[мастак]] – [[Графіка (мастацтва)|графік]] і [[жывапісец]], сябра Беларускага саюза мастакоў з 1988. * [[28 жніўня]] — [[Віктар Францавіч Александровіч|Віктар Александровіч]], беларускі [[Графіка (мастацтва)|графік]] і [[жывапісец]]. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага Саюза мастакоў]] (1987). == Памерлі == * [[3 студзеня]] — [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|Іосіф Лангбард]] (нар. 1882), беларускі савецкі архітэктар, педагог == Галерэя твораў == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява: Выява: </gallery></center> {{зноскі}} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:1951 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:1951 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] 9o5timch9wgcf57esdskjjp5qipch8v 0 243552 5201022 4236680 2026-09-16T21:07:28Z Siliyiw 169172 5201022 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Рэчкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 01|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 13|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Пашкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043456 }} {{значэнні|Спасылка=Рэчкі}} '''Рэ́чкі'''<ref>{{maps.by|viewate/25752}}</ref> ({{lang-be-trans|Rečki}}, {{lang-ru|Речки}}), да 2010 года '''Рэ́чкі 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> — [[аграгарадок]] у [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пашкаўскі сельсавет|Пашкаўскага сельсавета]]. У 2010 годзе вёска Рэчкі 1 атрымала статус аграгарадка і змяніла назву на Рэчкі<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-95/2011_95_9_43234.pdf Решение Могилёвского районного Совета депутатов от 29 июня 2010 г. № 2-6 О внесении изменений в решение Могилевского районного Совета депутатов от 28 июля 2008 г. № 13-5 и преобразовании сельского населенного пункта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210526155543/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-95%2F2011_95_9_43234.pdf |date=26 мая 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1744 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ, ф. 1817, воп. 1, спр. 84, с. 126v.</ref>. == Славутасць == * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку [[Васіль Васілевіч Карпечанка|В. В. Карпечанку]] на будынку сярэдняй школы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пашкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пашкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] 2vf386wpv97pjlq53hzyhfrchqn9y55 5201026 5201022 2026-09-16T21:17:57Z Siliyiw 169172 5201026 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Рэчкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 01|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 13|lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Магілёўскі |сельсавет = Пашкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043456 }} {{значэнні|Спасылка=Рэчкі}} '''Рэ́чкі'''<ref>{{maps.by|viewate/25752}}</ref> ({{lang-be-trans|Rečki}}, {{lang-ru|Речки}}), да 2010 года '''Рэ́чкі 1'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> — [[аграгарадок]]<ref name=":1" /> у [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пашкаўскі сельсавет|Пашкаўскага сельсавета]]. У 2010 годзе вёска Рэчкі 1 атрымала статус аграгарадка і змяніла назву на Рэчкі<ref name=":1">[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-95/2011_95_9_43234.pdf Решение Могилёвского районного Совета депутатов от 29 июня 2010 г. № 2-6 О внесении изменений в решение Могилевского районного Совета депутатов от 28 июля 2008 г. № 13-5 и преобразовании сельского населенного пункта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210526155543/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-95%2F2011_95_9_43234.pdf |date=26 мая 2021 }}</ref>. == Гісторыя == У 1744 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ, ф. 1817, воп. 1, спр. 84, с. 126v.</ref>. == Славутасць == * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку [[Васіль Васілевіч Карпечанка|В. В. Карпечанку]] на будынку сярэдняй школы (2006). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пашкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пашкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Магілёўскага раёна]] oftmgszwll9vdrpxkmbe2bhs4qkhiyw 0 247348 5201139 5065475 2026-09-17T05:14:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201139 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Калінічы |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Нараўлянскі |першае згадванне = канец XVIII ст. |ранейшыя імёны = '''[[Кныроўка]]''' }} '''Калі́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кныро́ўка, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Kaliničy}}, {{lang-ru|Калиничи}}) — [[вёска]] ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 4 км на захад ад [[Нароўля|Нароўлі]] (на аўтадарозе Нароўля — Ельск), за 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск]] (на лініі [[Калінкавічы]] — [[Оўруч]]), за 182 км ад [[Гомель|Гомеля]]<ref name="ReferenceA">Гарады і вёскі Беларусі. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — С. 144.</ref>. На захадзе і поўначы ад вёскі маюцца густыя лясы і [[меліярацыя|меліярацыйныя каналы]], злучаныя з ракой [[Прыпяць]]<ref name="ReferenceA"/>. У паўднёва-заходнім кірунку ад вёскі знаходзіцца ўрочышча [[Смалегаўскае Гало]]<ref name="ReferenceA"/>. <gallery perrow="5"> File:Naroŭlia forest - 2 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Лес паміж Калінічамі і [[Нароўля]]й, фота 2014 г. File:Naroŭlia forest - 1 - May 5 - 2014 AD.jpg|thumb|Лес паміж Калінічамі і [[Нароўля]]й, фота 2014 г. </gallery> == Назва == Пачаткова вёска-слабада з сялянамі, вядомая з канца XVIII ст., мела назву «Кныроўка». Паводле аповедаў жыхароў, новаствораная вёска-слабада атрымала такую назву па волі мясцовага пана-землеўласніка, якому ў гэтым месцы [[дзікі|дзік]] (ці як кажуць па-мясцоваму «кныр») перабег дарогу. У XIX—XX стст. у рускамоўных афіцыйных дакументах назва вёскі часта пісалася як «Кнуровка» (замест «Кныровка»). 30 ліпеня 1964 г. вёска Кныроўка была перайменавана ў Калінічы. == Гісторыя == У канцы XVIII ст. вёска ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Нароўля]], які належаў [[Аскеркі|Аскеркам]]. У 1794 г. маёнтак Нароўля быў канфіскаваны расійскай уладай у [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] і перададзены [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Сіверсу]], пры якім цэнтрам маёнтка стаў [[Барбароў]]<ref>''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>. У 1808 г. [[Андрэй Мацвеевіч Гольст|Андрэй Мацвеевіч фон Гольст]] купіў маёнтак Барбароў (разам з Кныроўкай) у нашчадкаў Сіверса<ref>''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 115.</ref>. [[File:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Вёска-слабада «Кнуровка» на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] У 1826 г. маёнтак Барбароў (разам з вёскай Кныроўка) паводле куплі перайшоў ад удавы Андрэя фон Гольста і яго дзяцей ва ўласнасць дваран [[Горваты|Горватаў]]. Пры падзеле сямейнай спадчыны паміж чатырма сынамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764 — каля 1826), вёска Кныроўка стала ўваходзіць у склад буйнога маёнтка [[Нароўля]], які атрымаў [[Даніэль Ігнатавіч Горват]] (1810—1868). [[File:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Вёска «Кнуровка» на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] Паводле сялянскай рэформы 1861 г. у Расійскай імперыі, сяляне атрымалі вызваленне ад прыгонніцтва і права на частку зямель маянткоўца [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэля Ігнатавіча Горвата]] (1810—1868)<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 51.</ref>. Па Устаўной грамаце 1862 г. маянткоўца Даніэля Горвата маёнтак Нароўля складаўся з пяці сельскіх таварыстваў: Нараўлянскага (мястэчка [[Нароўля]] і вёска Кныроўка), Вяжышчанскага (вёска [[Вяжышча (Нараўлянскі раён)|Вяжышча]]), Карпавіцкага (вёска [[Карпавічы (Нараўлянскі раён)|Карпавічы]]), Цешкаўскага (вёска [[Цешкаў]]) і Кажушкоўскага (вёскі [[Кажушкі (Хойніцкі раён)|Кажушкі]] і [[Ламачы|Ломачы (Ламачы)]])<ref name="ReferenceB"/>. 31 ліпеня 1866 г. быў падпісаны выкупны акт за зямлю паміж маянткоўцам [[Даніэль Ігнатавіч Горват|Даніэлем Ігнатавічам Горватам]] (1810—1868) і былымі прыгоннымі сялянамі з Нараўлянскага сельскага таварыства (мястэчка Нароўля, вёскі Кныроўка і Ласка)<ref>''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 118.</ref>, а 17 сакавіка 1870 г. паміж маянткоўцам і сялянамі з Нараўлянскага сельскага таварыства падпісаны ўводны ліст на зямлю — атрыманай сялянамі ад маянткоўца: 2 298 дзесяцін 1959 сажняў прыдатнай і непрыдатнай зямлі — за 24 518 рублёў 44 капеек, якія сяляне атрымалі ў пазыку ад дзяржавы<ref>''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }}… С. 118.</ref>. У 1901 г. прадстаўнікі Паўднёвага рускага лесапільнага таварыства атрымалі дазвол ад мінскага губернатара на адкрыццё Нараўлянскай калегіяльнай кампаніі па распрацоўцы лесу, якую ўзначаліў яўрэй Ілья Кушалевіч Пайкін<ref name="narovlya.by">{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |title=Как Горватт и Пайкин железную дорогу в Наровле строили |access-date=28 верасня 2023 |archive-date=28 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928091203/https://narovlya.by/novosti/kak-gorvatt-i-pajkin-zheleznuyu-dorogu-v-narovle-stroili/ |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceD">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 53.</ref>. Па замове кампаніі і [[Эдвард Артуравіч Горват|Эдварда Горвата]], ад [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|вёскі Красноўка]] да мястэчка Нароўлі фірма «Альшэрн і Керн» праз вялікія лясныя масівы ў 1902 г. праклала вузкакалейную чыгунку ([[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўка]]-[[Лубень (Нараўлянскі раён)|Лубень]]-[[Дзямідаў (Нараўлянскі раён)|Дзямідаў]]-[[Будкі (Нараўлянскі раён)|Будкі]]-Кныроўка(Калінічы)-[[Нароўля]]), па якой лесаматэрыялы перавозілі да [[Прыпяць|Прыпяці]], куды таксама гналі драўніну па рэчках [[Жалонь]] і [[Славечна (рака)|Славечна]]<ref name="narovlya.by"/><ref name="ReferenceD"/>. Драўніну вязалі ў плыты і пасля гналі па Прыпяці на Украіну. [[Горваты]] атрымалі дазвол і адкрылі свой лесапільны завод у [[Красноўка (Нараўлянскі раён)|Красноўцы]]<ref name="ReferenceD"/>. Жыхары Кныроўкі і мястэчка Нароўлі ў 1902 г. скардзіліся расійскім уладам, што чыгунка адрэзала ім падыход да месцаў выгану жывёлы<ref name="narovlya.by"/>. Скардзіліся і [[яўрэі]]-нараўлянцы, якія непакоіліся аб пагрозе [[пажар]]аў. Улады пастанавілі, што неабходна пабудаваць перагон для жывёлы шырынёй 6 [[сажань|сажаняў]] каля Максімава балота<ref name="narovlya.by"/>. [[File:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Вёска «Кнуровка» на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] У 1931 г. жыхары вёскі ўступілі ў мясцовы [[калгас]]<ref name="ReferenceC">Гарады і вёскі Беларусі. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — С. 145.</ref>. Падчас Другой сусветнай вайны мужчынскае насельніцтва мабілізавалася ў 1941—1944 гг. у Чырвоную армію. Вёска была акупавана нацыстамі ў жніўні 1941 г., а вызвалена ад нямецкіх акупантаў 29 лістапада 1943 г. у ходзе [[Нараўлянская аперацыя|Нараўлянскай аперацыі]] часцямі 415-й стралковай дывізіі Чырвонай арміі<ref name="ReferenceC"/>. 16 мабілізаваных у 1941—1944 гг. жыхароў-чырвонаармейцаў загінулі на франтах вайны<ref name="ReferenceC"/>. У 1940—1950-ыя гг. у вёсцы існавала сельскагаспадарчая арцель ([[калгас]]) «Чырвоная змена»<ref>[https://fk.archives.gov.by/fond/128594/ Малообъемные фонды колхозов Наровлянского (с 25.12.1962 - Ельского, с 06.01.1965 - Наровлянского) района Полесской (с 08.01.1954 - Гомельской) области.]</ref>. Паводле перапісу 1959 года вёска ў складзе калгаса «Чырвоны Баец» (цэнтрам якога была вёска [[Завайць]])<ref name="ReferenceC"/>. Да 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад [[Завайцянскі сельсавет|Завайцянскага сельсавета]]<ref name="ReferenceA"/><ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |date=29 кастрычніка 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>, а стала ўваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 1834 год — 9 двароў<ref name="ReferenceA"/>. * 1897 год — 79 жыхароў, 20 двароў (паводле перапісу)<ref name="ReferenceA"/>. * 1908 год — 187 жыхароў, 25 двароў<ref name="ReferenceA"/>. * 1924 год — 200 жыхароў, 29 двароў<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 год]</ref>. * 1959 год — 254 жыхары (паводле перапісу)<ref name="ReferenceC"/>. * 1999 год — 68 жыхароў. * 2004 год — 55 жыхароў, 31 гаспадарка<ref name="ReferenceA"/>. * 2010 год — 28 жыхароў. == Планіроўка і забудова == Планіровачна вёска складаецца з прамой шыротнай вуліцы Карла Маркса, да якой з паўднёва-заходняга кірунку далучаецца просталінейная вуліца Леніна з завулкам Леніна<ref name="ReferenceC"/>. Забудова вёскі няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу<ref name="ReferenceC"/>. == Вядомыя асобы == * Міхаіл Рыгоравіч Беразоўскі (1900—пасля 1945), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, гвардыі [[яфрэйтар]], узнагароджаны двума медалямі «За адвагу», медалямі [[Медаль «За вызваленне Варшавы»|«За вызваленне Варшавы»]], [[Медаль «За ўзяцце Берліна»|«За ўзяцце Берліна»]], «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», ордэнам Славы III ступені<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero81959671/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26last_name%3DБерезовский%26first_name%3DМихаил%26middle_name%3DГригорьевич%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=memorialchelovek_dopolnitelnoe_donesenie65105715 Березовский Михаил Григорьевич]</ref>. * Адам Андрэевіч Кажадуб (1903—пасля 1985), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, старшы сяржант, узнагароджаны медалямі «За баявыя заслугі» і «За адвагу»<ref>{{Cite web |url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6488482/ |title=Кожедуб Адам Андреевич |access-date=30 студзеня 2023 |archive-date=30 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130151752/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero6488482/ |url-status=dead }}</ref>, ордэнам «Айчыннай вайны II ступені»<ref>[https://www.moypolk.ru/soldier/kozhedub-adam-andreevich Кожедуб Адам Андреевич]</ref>. * Аляксей Міхайлавіч Кажадуб (1923—каля 1953), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, [[старшы сяржант]], узнагароджаны медалямі «За баявыя заслугі», «За адвагу», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», кавалер ордэнаў Славы III ступені, Славы II ступені, двух ордэнаў «Чырвонай Зоркі»<ref>[http://history.by/en/nashi_geroi_-_kavalery_ordenov_slavy/ Лёсы землякоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221223131249/http://history.by/en/nashi_geroi_-_kavalery_ordenov_slavy/ |date=23 снежня 2022 }}; [http://fm.bseu.by/archives/9274 Храбрый артиллерист Алексей Михайлович Кожедуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221223154435/http://fm.bseu.by/archives/9274 |date=23 снежня 2022 }}; [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36667625/ Кожедуб Алексей Михайлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221223133950/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie36667625/ |date=23 снежня 2022 }}</ref>. * Рыгор Іларыёнавіч Кажадуб (1921—пасля 1985), удзельнік [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвонаармеец]] і [[Савецкі партызанскі рух (1941—1944)|партызан]] [[27-я Нараўлянская партызанская брыгада імя С. М. Кірава|27-й Нараўлянскай партызанскай брыгады імя С.М. Кірава]], [[старшы лейтэнант]], узнагароджаны медалямі «За адвагу», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», кавалер ордэнаў «Чырвонай Зоркі», «Айчыннай вайны II ступені»<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91792963/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D7352f459e69de54a3442e9b91341e9cfv1%26last_name%3DКожедуб%26first_name%3DГригорий%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26middle_name%3DЛарионович&search_view_id=smperson_guk1065748923 Кожедуб Григорий Илларионович]</ref><ref>[https://1418museum.ru/heroes/43038168/ Кожедуб Григорий Илларионович]</ref>. * Рыгор Фёдаравіч Кажадуб (1926—2005-?), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, малодшы сяржант, узнагароджаны ордэнамі Славы III ступені і «Айчыннай вайны II ступені»<ref>[https://poisk.re/awards/23065355 Награда Григория Кожедуба]</ref><ref>[https://poisk.re/awards/anniversaries/1523249108 Юбилейная награда Григория Кожедуба]</ref>. * Пётр Анісімавіч Крыкун (1904/1907—1945), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, [[радавы]], узнагароджаны медалём «За баявыя заслугі»<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero21278851/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26last_name%3DКрикун%26first_name%3DПетр%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D3%26grouppersons%3D1&search_view_id=memorialchelovek_donesenie56521864 Крикун Петр Анисимович]</ref><ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 302.</ref>. * Аляксандр Васілевіч Крыкуноў (1908—пасля 1985), ваентэхнік 1 рангу ([[маёр]] тэхнічнай службы), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, узнагароджаны медалямі «За баявыя заслугі», «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», [[Юбілейны медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»|юбілейным медалём «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»]], кавалер ордэнаў «Чырвонага сцяга», «Чырвонай Зоркі», «Айчыннай вайны I ступені»<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero83345256/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26last_name%3DКрикунов%26first_name%3DАлександр%26middle_name%3DВасильевич%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=smperson_rvk1092761478 Крикунов Александр Васильевич]</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero123846267/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26last_name%3DКрикунов%26first_name%3DАлександр%26middle_name%3DВасильевич%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie1560911599 Крикунов Александр Васильевич]</ref><ref name="Крикунов Александр Васильевич">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero20626266/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fstatic_hash%3D9a10e6d1e64ec1496a098b55b20173c8v1%26last_name%3DКрикунов%26first_name%3DАлександр%26middle_name%3DВасильевич%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=podvigchelovek_nagrazhdenie1534877935 Крикунов Александр Васильевич]</ref><ref name="Крикунов Александр Васильевич"/>. * Уладзімір Філіпавіч Ломач (1914—1945-?), удзельнік Другой сусветнай вайны, чырвонаармеец, гвардыі старшы лейтэнант, кавалер ордэна Чырвонага сцяга, кавалер ордэна Аляксандра Неўскага<ref>{{Cite web |url=https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vladimir-lomach-iz-narovli-proshel-put-ot-leningrada-do-berlina/ |title=Владимир Ломач из Наровли прошел путь от Ленинграда до Берлина |access-date=11 сакавіка 2025 |archive-date=30 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430052719/https://narovlya.by/novosti/obschestvo/vladimir-lomach-iz-narovli-proshel-put-ot-leningrada-do-berlina/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://poisk.re/person/officers/11994324 Владимир Филиппович Ломач]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Т. 2 : Гомельская вобласть, кн. 2. — 2005. — 517 с. * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — Мозырь : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — Гомель : редакция газеты «Гомельская правда», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — Мінск : БЕЛТА, 1998. — 445 с. * ''Раюк, А.Р.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/Раюк_НТ_24_Ч2_И-113-121.pdf Нараўлянскі маёнтак дваран Горватаў: ад латыфундыі да фабрычнага цэнтру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250916122156/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/324338/1/%D0%A0%D0%B0%D1%8E%D0%BA_%D0%9D%D0%A2_24_%D0%A72_%D0%98-113-121.pdf |date=16 верасня 2025 }} / А.Р. Раюк // Научные труды Респ. ин-та высш. школы. Истор. и псих.-пед. науки : сб. науч. ст.: в 4 ч. / РИВШ ; редкол. : В.А. Гайсёнок [и др.]. — Минск : РИВШ, 2024. — Вып. 24. — Ч. 2. — С. 113—121. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://history.by/en/nashi_geroi_-_kavalery_ordenov_slavy/ Лёсы землякоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221223131249/http://history.by/en/nashi_geroi_-_kavalery_ordenov_slavy/ |date=23 снежня 2022 }} * [http://fm.bseu.by/archives/9274 Храбрый артиллерист Алексей Михайлович Кожедуб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221223154435/http://fm.bseu.by/archives/9274 |date=23 снежня 2022 }} * [https://narovlya.by/novosti/avtolavka-pribyvala-strogo-po-raspisaniyu/ Автолавка прибывала строго по расписанию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305202830/https://narovlya.by/novosti/avtolavka-pribyvala-strogo-po-raspisaniyu/ |date=5 сакавіка 2023 }} * [http://www.yelsk.by/2019/03/rady-byli-korochke-xleba/#respond Рады были корочке хлеба, рассказывает Мария Черная из д. Санюки Ельского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305202831/http://www.yelsk.by/2019/03/rady-byli-korochke-xleba/#respond |date=5 сакавіка 2023 }} * [https://narovlya.by/novosti/na-sluzhbe-u-korichnevoj-chumy/ На службе у «коричневой чумы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230305202831/https://narovlya.by/novosti/na-sluzhbe-u-korichnevoj-chumy/ |date=5 сакавіка 2023 }} {{Нараўлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] [[Катэгорыя:Горваты]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] sy69oasvkvk39hfwt43pu5xbwfvosxf 0 270102 5201017 5200388 2026-09-16T20:57:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201017 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grumman TBF-1 Avengers of VGS-29 in flight over Norfolk, Virginia (USA), on 1 September 1942 (80-G-427475).jpg|right|300px|thumb|Звяно з пяці тарпеданосцаў ТВМ-3 «[[Grumman TBF Avenger|Эвенджар]]» здзяйсняе палёт строем пеленга.]] '''Звяно 19''' ({{lang-en|Flight 19}}) — звяно з пяці тарпеданосцаў-бамбардзіроўшчыкаў «Эвенджар», якія здзяйснялі 5 снежня 1945 года вучэбна-трэніровачны палёт, які завяршыўся стратай пры нявысветленых абставінах усіх пяці машын, а таксама адпраўленага на іх пошукі выратавальнага [[Martin PBM Mariner|гідрасамалёта PBM-5 Марцін «Марынер»]]. Гэта лётнае здарэнне лічыцца адным з самых дзіўных і незвычайных не толькі ў гісторыі авіяцыі флоту ЗША, але і ў гісторыі ўсёй сусветнай авіяцыі. Дадзены інцыдэнт часта згадваецца ў сувязі з феноменам [[Бермудскі трохвугольнік|Бермудскага трохвугольніка]]. == Падрыхтоўка да палёту == 5 снежня 1945 года ў рамках вылету № 19 звяно з чатырох тарпеданосцаў «Эвенджар» пад кіраўніцтвам пілотаў корпуса марской пяхоты ЗША і авіяцыі флоту, якія праходзілі праграму перападрыхтоўкі на гэты тып самалёта, пад камандаваннем пятага тарпеданосца, які пілатаваў лётчык-інструктар корпуса марской пяхоты лейтэнант Тэйлар, павінна было выканаць звычайнае практыкаванне з курсу праграмы перападрыхтоўкі. Тыпавое «навігацыйнае практыкаванне № 1» меркавала палёт над акіянам па маршруце з двума паваротамі і навучальнае бамбакіданне. === Палётнае заданне === Звяно, вылецеўшы з базы марской авіяцыі [[Форт-Лодэрдэйл]] ({{lang-en|Fort Lauderdale}}, {{coord|26|03|N|80|07|W}}), павінна было прытрымлівацца курса 91 (практычна строга на ўсход) на 56 [[Міля|міль]], дзе ў раёне групы [[Востраў|астраўкоў]] (рыфаў) Хен энд Чыкенс Шоўлз вырабіць практычнае бамбакіданне, пасля чаго прытрымлівацца тым жа курсам яшчэ 67 міль, затым легчы на курс 346 і перасекчы [[востраў Вялікая Багама]], праляцеўшы гэтым курсам 73 мілі, легчы на зваротны курс 241 і вярнуцца на базу, якая знаходзіцца ў 120 мілях ад апошняга навігацыйнага пункту. Гэты маршрут быў зусім стандартным, тыпавым, усе яго пункты мелі характэрныя візуальныя навігацыйныя арыенціры, якія зводзілі да мінімуму імавернасць памылкі. Гэты і яму падобныя маршруты ў раёне Багамскіх астравоў сістэматычна выкарыстоўваліся для навучальных палётаў пілотаў марской авіяцыі на працягу ўсёй [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Разліковая працягласць палёту па маршруце складала 2 гадзіны, пры гэтым навігацыйны запас паліва на тарпеданосца быў стандартным — на 5½ гадзін палёту<ref name="muromov" />. Метэапрагноз па ўсім маршруце на ўвесь час палёту быў спрыяльным<ref name="muromov" />. === Асаблівасці экіпажаў === Вядучы звяна лейтэнант Тэйлар быў досыць дасведчаным пілотам, налятаюць на гэтым тыпе тарпеданосцаў каля 2500 гадзін, яго курсантаў таксама складана было назваць пачаткоўцамі — яны мелі агульны налёт ад 350 да 400 гадзін, з іх не менш як 55 гадзін на «Эвенджары» дадзенага тыпу. Двое з чатырох камандзіраў машын былі капітанамі корпуса марской пяхоты, прычым капітан Паўэрс быў адкамандзіраваны на перападрыхтоўку з галоўнага штаба корпуса. Да ліку магчымых недахопаў лейтэнанта Тэйлара як лідара гурта ўсе крыніцы аднагалосна адносяць толькі адносна невялікі досвед палётаў менавіта ў гэтым канкрэтным раёне (хоць пры гэтым звычайна замоўчваюць, што ён быў пераведзены ў Форт-Лодэрдэйл з авіябазы Маямі, гэта значыць у прынцыпе з таго ж рэгіёна). Адсутнасць такога досведу пры палёце над морам у адсутнасць візуальных арыенціраў мала ўплывае на выніковасць навігацыі. Аднак пры страце арыенціроўкі веданне раёна палётаў магло б дапамагчы вызначыць сваё становішча. Акрамя таго, штурманскі склад звяна быў слабым — тры штурманы-бамбардзіры<ref>Паводле кіраўніцтва па лётнай эксплуатацыі TBM-3 Avenger (гл. вытрымкі на сайце [http://www.amazon.com/gp/reader/1411693876/ref=sib_dp_bod_toc/103-1033578-6088653?ie=UTF8&p=S005#reader-link amazon.com]), экіпаж машыны афіцыйна складаўся з пілота, бамбардзіра-аператара, які выконваў таксама функцыі аператара радара, і стрэлка-радыста, але некаторыя іншыя крыніцы (гл. напрыклад, шэраг даведнікаў [https://web.archive.org/web/20030509103522/http://www.xs4all.nl/~fbonne/warbirds/ww2htmls/grumtbf.html], [http://www.wingsovergillespie.org/aircraft/aircraftbios/tbm.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927092523/http://www.wingsovergillespie.org/aircraft/aircraftbios/tbm.htm |date=27 верасня 2007 }} і публікацый [https://web.archive.org/web/20080209175723/http://homepage.mac.com/aorr/harrierair/tellurideairshow.html], [http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Runway/9601/pressadams.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412023303/http://www.geocities.com/CapeCanaveral/Runway/9601/pressadams.html |date=12 красавіка 2008 }} а таксама фільм з серыі [http://www.pacificwrecks.com/reviews/roaring_tbm.html Roaring Glory Warbird]) называюць другога члена экіпажа штурманам або штурманам-бамбардзірам. У рэальных умовах «Эвенджар» часцяком выконвалі вылеты (асабліва на малую далёкасць) без штурмана, з-за чаго ў пярэдняй кабіне былі прадугледжаны дадатковыя прыстасаванні для зручнасці выканання пілотам навігацыйнай працы. Пра Эвенджар гл. таксама [http://www.nasm.si.edu/research/aero/aircraft/grumman_tbf.htm даведнік Смітсанаўскага нацыянальнага аэракасмічнага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070430235827/http://www.nasm.si.edu/research/aero/aircraft/grumman_tbf.htm |date=30 красавіка 2007 }}, [http://www.vc-81.net/Avenger.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703085831/http://www.vc-81.net/Avenger.htm |date=3 ліпеня 2007 }}</ref> былі кадэтамі і праходзілі першапачатковую падрыхтоўку, яшчэ адзін — сяржантам, які паводле дадзеных некаторых крыніц рыхтаваўся да здачы кваліфікацыйнага экзамену на штурмана марской авіяцыі. Адзін з стралкоў-радыстаў да вылету не з’явіўся, астатнія чацвёра былі дастаткова дасведчанымі спецыялістамі сваёй справы. === Асаблівасці машын === Тарпеданосцы мадыфікацыі TBM-3, на якіх выконваўся трэніравальны палёт, мелі досыць дасканалае па тых часах абсталяванне, якое дазваляла выконваць палёты ў любых умовах надвор'я і ноччу. У прыватнасці, машыны акрамя звычайных компасаў у дзвюх кабінах (у лётчыка і штурмана) былі абсталяваны гіракомпасамі і радыёпаўкомпасамі AN/ARR-2, а таксама мелі дастаткова магутныя радыёстанцыі з функцыяй радыёмаяка (AN/ART-13, прыёмнік AN/ARC-5, перадатчык УКХ AN/ARC-1), радыёальтыметр AN/APN-1 і нават навінку тых гадоў — радары AN/APS-4 для выяўлення надводных мэт. Акрамя таго, яны былі абсталяваны [[аўтапілот]]ам тыпу G4 з высокай ступенню аўтаматызацыі кіравання (аўтапілот быў напрамую звязаны з прыборным абсталяваннем). Выратавальнае абсталяванне ўключала ў сябе, акрамя аўтаматычных выратавальных камізэлек экіпажа, таксама аўтаматычныя надзіманыя выратавальныя лодкі Mark 4 type D, укамплектаваныя запасам прадуктаў, сігнальнымі ракетамі, інвентаром для выжывання і аварыйнымі радыёстанцыямі, акрамя таго, на самалётах былі ўсталяваныя аўтаматычныя аварыйныя радыёмаякі. Усе машыны перад вылетам былі падрыхтаваныя згодна з рэгламентам, наземныя службы і экіпажы пацвердзілі працаздольнасць усіх сістэм. Аднак пасля здарэння адзін з механікаў заявіў, што на прыборных панэлях усіх самалётаў не было гадзінніка<ref name="histcenter">[http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-2.htm Lost Patrol.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060414012253/http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-2.htm |date=14 красавіка 2006 }} Michael McDonell. Naval Aviation News June 1973, 8-16</ref>. == Палёт «Эвенджераў» == Самалёты вылецелі з базы ВМС ў Форт-Лодэрдэйл у 14:10. Звяно вёў адзін з пілотаў, якія праходзілі навучанне; лейтэнант Тэйлар заняў месца ззаду і назіраў за правільнасцю выканання навігацыйнага задання<ref name="histcenter" /><ref>[http://www.bermuda-triangle.org/html/bad_navigation_.html Bad navigation?] (Критика версии Куше)</ref>. Для таго, каб высветліць, што адбывалася з самалётамі пасля гэтага, следчая камісія вывучыла часопісы радыёсувязі і апытала радыстаў, што чулі паведамленні з самалётаў звяна і перамовы пілотаў паміж сабой. Звесткі пра змест гэтых запісаў супярэчлівыя. Тут прыведзена храналогія паводле публікацыі Марскога гістарычнага цэнтра<ref name="histcenter" />, напісанай, паводле сцвярджэнні аўтара, на аснове афіцыйных дакументаў, і кнізе І. А. Мурамава «100 вялікіх авіякатастроф»<ref name="muromov">[http://www.erlib.com/Игорь_Муромов/100_великих_авиакатастроф/13/ 100 великих авиакатастроф] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190615114105/http://www.erlib.com/%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2/100_%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84/13/ |date=15 чэрвеня 2019 }} И. А. Муромов</ref>. У крыніцах не прыводзіцца дадзеных аб якіх-небудзь дакладах Тэйлара аб ходзе палёту да ўзнікнення праблем або аб праходжанні навігацыйных пунктаў маршруту, але сцвярджаецца, што з перамоў паміж пілотамі можна зрабіць выснову, што бамбакіданне было выканана паспяхова<ref name="histcenter" />. У 15:40 (паводле іншых дадзеных<ref name="findings">[http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/rep/Flight19/index.html Partial transcript of the official Navy investigation, dated 7 Dec, 1945.] (Список фактов, установленных следствием)</ref> — прыкладна ў 16:00) старшы інструктар лейтэнант Роберт Ф. Фокс<ref name="findings" />, які выконваў палёт над Форт-Лодэрдэйлам, пачуў, як хтосьці выклікае па радыё «Паўэрса» (без пазыўных). Невядомы некалькі разоў спытаў Паўэрса пра сведчанні яго компасаў, праз некаторы час ён (паводле іншых дадзеных, Паўэрс) сказаў: «Я не ведаю, дзе мы. Павінна быць, мы заблукалі пасля апошняга павароту». Пасля таго, як Фокс усталяваў з імі сувязь, высветлілася, што Паўэрса выклікаў лейтэнант Тэйлар. Тэйлар паведаміў Фоксу, што ён знаходзіцца «над Кіс» («I am sure I'm in the Keys») і спрабуе знайсці Форт-Лодэрдэйл, але ў яго выйшлі з ладу абодва компасы. Сувязь вялася на частаце 4805 кГц і была няўстойлівай<ref name="findings" />. Фокс, вырашыўшы, што Тэйлар мае на ўвазе [[Фларыда-Кіс]], параіў разгарнуць самалёты так, каб сонца аказалася злева, і ляцець у гэтым кірунку. У 16:10 аб узніклых праблемах стала вядома базе ў Форт-Лодэрдэйле і, прыкладна ў той жа час, базе ў Порт-Эверглейдс (падраздзяленне выратавальных аперацый)<ref name="findings" />. У 16:25 з самалётамі звяна ўдалося выйсці на сувязь выратавальнаму падраздзяленню ў Порт-Эверглейдс. Тэйлар кажа, што яны толькі што праляцелі над невялікім востравам і не бачаць ніякай іншай сушы, затым паведамляе, што ён уключыў аварыйны радыёмаяк і пытаецца, ці не бачыць яго хто-небудзь на лакатары. Порт-Эверглейдс прапануе Тэйлару перадаць камандаванне пілоту самалёта са спраўнымі прыборамі. У 16:31 Порт-Эверглейдс чуе паведамленне Тэйлара: «Адзін з пілотаў лічыць, што калі мы будзем ісці курсам 270, то дасягнём берага». У 16:45 Тэйлар паведамляе базе: «Мы будзем трымаць курс 030 на працягу 45 хвілін, затым павернем на поўнач, каб пераканацца, што мы не над Мексіканскім залівам». Шырокавяшчальныя радыёстанцыі на Кубе ствараюць перашкоды для сувязі на частаце 4805 кГц, таму Тэйлара просяць перайсці на аварыйную частату 3000 кГц. Тэйлар адказвае, што не можа гэтага зрабіць, так як павінен падтрымліваць сувязь з астатнімі самалётамі ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|«I must keep my planes intact»}})<ref name="histcenter" />. У 17:00 Тэйлар аддае каманду самалётам звяна павярнуць на курс 090 (на ўсход) на 10 хвілін. Прыкладна ў гэты час на беразе чуюць воклічы, як мяркуецца, двух лётчыкаў звяна: «Калі б мы паляцелі на захад, былі б ужо дома», «Чорт пабяры, курс на захад». У 17:15 Тэйлар паведамляе ў Порт-Эверглейдс: «Чую вас вельмі слаба. Зараз ляцім курсам дзвесце семдзесят градусаў». Затым паведамляе, што яны маюць намер ляцець гэтым курсам «пакуль не скончыцца гаручае або пакуль не дасягнуты берагі». Сувязь з самалётамі няўстойлівае. У 17:30 Тэйлар заўважыў нешта злева і спытаў пра гэта пілотаў. Іх адказ разабраць немагчыма. У 17:50 з дапамогай радыёпеленгацыі вызначана прыкладнае палажэнне самалётаў — у радыусе 100 міль ад пункту з каардынатамі{{coord|29|15|N|79|00|W|scale=5000000}}<ref name="findings" />. У 17:54 Тэйлара зноў просяць перайсці на частату 3000 кГц, ён адказвае, што не можа гэтага зрабіць, каб не губляць сувязі з астатнімі самалётамі звяна<ref name="muromov" />. У 18:04 Тэйлар перадае: «курс 270 градусаў, мы недастаткова доўга ішлі на ўсход ({{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|Holding course 270 degrees we didn't go far enough east}})… можам, таксама, разгарнуцца і ляцець на ўсход»<ref name="histcenter" />. У 18:20 Тэйлар камандуе: «Усім самалётам трымацца побач… калі не падасца бераг, нам прыйдзецца прывадніцца… Калі ў каго-небудзь застанецца менш 10 галонаў, усе разам зніжаецца». У 19:04 на беразе ў цэнтры кіравання палётамі ў Маямі ў апошні раз чуюць, як адзін з пілотаў звяна выклікае лейтэнанта Тэйлара па яго пазыўному<ref name="muromov" />. Каля 20:00 паліва канчаецца, самалёты вымушаныя прывадняцца, пасля чаго сувязь знікае і больш пра лёс пілотаў ніхто нічога не чуў. == Палёт «Марынераў» == [[Файл:Martin PBM-3S Mariner of VP-50 in flight, in April 1956.jpg|right|300px|thumb|Марцін «Марынер» PBM-5.]] Вылецелі выратавальныя самалёты мелі наступныя заданні: борт № 32 (камандзір малодшы лейтэнант Бэмерлін) павінен быў ляцець прама да цэнтра трохвугольніка памылак, а затым весці стандартны пошук па квадрат, борт № 49 (камандзір малодшы лейтэнант Джэферы) павінен быў праляцець уздоўж узбярэжжа да шыраты 29 N, затым на ўсход да цэнтра трохвугольніка памылак, дзе сустрэцца з бортам № 32, а потым таксама перайсці да пошуку па квадратам. Борт № 49 перадаў па радыё некалькі стандартных паведамленняў, з якіх вынікала, што ён набліжаецца да месца пеленгацыі «Эвенджараў», аднак пакуль яшчэ нічога не выявіў. Неўзабаве пасля таго, як ён далажыў аб тым, што лёг на курс 90 і заняў эшалон 1800, сувязь з ім перапынілася. У 21:20 у штаб берагавой аховы паступіла паведамленне з танкера «Gaines Mills», капітан якога Ш. Стэнлі далажыў, што ў 19:50 яны назіралі выбух у паветры ў пункце з каардынатамі 28 градусаў 59 хвілін N, 80 градусаў 25 хвілін W выбух выглядаў як слуп агню вышынёй 120 футаў, які трымаўся на працягу дзесяці хвілін, на вадзе засталося масляністая пляма, з танкера агледзелі месца выбуху, але нікога не знайшлі. Пазней капітан даў некалькі іншыя паказанні: каманда назірала самалёт, які загарэўся ў паветры, паваліўся ў акіян і выбухнуў, акрамя алейнай плямы было шмат абломкаў. У раён выбуху былі накіраваны борт № 32 (прыбыў да месца выбуху толькі ў 22:45 з-за складаных метэаўмоў) і караблі берагавой аховы з базы Нью-Смірна, але пошукі (у тым ліку з выкарыстаннем радараў) нічога не далі — ні плямы на вадзе, ні масы абломкаў яны не выявілі. == Пошукава-выратавальная аперацыя == [[Файл:Martin PBM-3 Mariner of VP-74 in flight, in 1942 (fsa.8b08013).jpg|right|300px|thumb|Марцін «Марынер» PBM-3 у палёце над морам. Ад PBM-5 адрозніваўся адсутнасцю радара, а таксама менш магутнымі маторамі.]] Шматгадзінны палёт борта № 32, які працягнуў ноччу з 5 на 6 снежня пошук у адзіночку, вынікаў не даў. З надыходам светлага часу сутак была пачата адна з самых маштабных аперацый па пошуку зніклых самалётаў, у ёй было задзейнічана трыста самалётаў арміі і флоту і дваццаць адно судна. Сфармаваныя з частак нацыянальнай гвардыі і валанцёраў пошукавыя партыі на сушы сістэматычна крыжавана абшуквалі ўзбярэжжы Фларыды, астравоў Фларыда-Кіс і Багамскіх астравоў. Аперацыя была спыненая безвынікова праз некалькі тыдняў, але актыўная фаза пошукаў скончылася досыць хутка — 10 снежня 1945 года, пасля чаго было прынята рашэнне афіцыйна лічыць усё экіпажы зніклымі без вестак. == Версіі здарэння == === Афіцыйная — чалавечы фактар === Следчае ўпраўленне ВМС ЗША правяло расследаванне. 7 снежня былі апублікаваны асноўныя факты, сабраныя да гэтага часу і зробленыя на іх падставе высновы, зводзіцца да наступнага: * Лейтэнант Тэйлар памылкова вырашыў, што самалёты звяна знаходзяцца над Мексіканскім залівам; гэтая памылка была следствам яго ўпэўненасці, што астравы, над якімі яны праляталі, з’яўляліся архіпелагам Фларыда-Кіс, і палёт на паўночны ўсход павінен вывесці іх да паўвострава Фларыда. Кіраванне палічыла, што Тэйлар у разліковы час мінуў Багамы і, у рэчаіснасці, вёў звяно на паўночны ўсход, знаходзячыся над Атлантычным акіянам. * Лейтэнант Тэйлар, хоць і з’яўляўся цудоўным баявым пілотам і не меў спагнанняў ад камандавання ВМС, быў схільны пілатаваць самалёт, належачы на інтуіцыю і некалькі разоў губляў арыентоўку. Двойчы з-за гэтага ён вымушаны быў саджаць самалёт на ваду. * Адказнасць за страту самалётаў і экіпажаў была ўскладзена на лейтэнанта Тэйлара. * Знікненне трэніровачнага самалёта № 49 (Марцін Марынер) тлумачылася яго выбухам у паветры. На працягу года гэты даклад дапаўняўся, яго аб'ём дасягнуў 500 старонак. Пад ціскам маці Тэйлара, якая сцвярджала, што ваенна-марское ведамства абвінавачвае яе сына ў страты пяці самалётаў і гібелі 14 чалавек, не маючы дастатковых падстаў, выснова аб віне лейтэнанта Тэйлара была заменена фармулёўкай «прычына невядомая». У наступныя гады прапаноўваліся розныя варыянты, заснаваныя на афіцыйнай версіі, для тлумачэння прычын і канкрэтных абставін страты арыентоўкі. Гэтыя версіі належаць розным аўтарам, у тым ліку і не звязаных з флотам. Агульныя для гэтых версій высновы заключаюцца ў наступным. Калі б звяно знаходзілася над Фларыда-Кіс, то, трымаючыся курсам на поўнач-захад, яно выйшла б да Фларыды на працягу 10-20 хвілін. Такім чынам, на самай справе, яно знаходзілася над Атлантыкай, прыкладна ў тым раёне, дзе і павінна было па плане палёту і Тэйлар пераблытаў з Фларыда-Кіс нейкія іншыя астравы. Так, паводле адной версіі, пад уздзеяннем нейкіх невядомых фактараў звяно праз некаторы час пасля праходжання першага навігацыйнага пункту маршруту выканала разварот направа прыкладна на курс 90 градусаў, перасекла востраў Вялікі Абака, які Тэйлар прыняў за Вялікую Багаму (іх канфігурацыі ў гэтым месцы сапраўды падобныя), пасля чаго, здзейсніўшы памылку ў вызначэнні другога навігацыйнага пункту, звяно паляцела на поўнач, а не на захад, як планавалася, пры гэтым Тэйлар убачыў граду рыфаў на ўсход ад Вялікага Абакі, якія ён прыняў за астравы Фларыда-Кіс. Аднак гэтая версія мае свае слабыя месцы. Так, звяно павінна было выканаць паварот такім чынам, што сонца замест таго, каб свяціць ім у хвост, стала б свяціць ў правы борт, што не магло не прыцягнуць увагу хаця б аднаго з чатырнаццаці членаў экіпажаў. Далей, нават у адсутнасць сонца прыкметна, што перад Вялікім Абака знаходзіцца велізарная банка з вельмі характэрным колерам вады над ёй, а непасрэдна перад берагам вострава знаходзіцца цэлы лабірынт дробных багністых астраўкоў вельмі характэрнага выгляду. Нічога падобнага на падлёце да Вялікай Багамы з поўдня няма, бераг адкрываецца непасрэдна з боку акіяна. Паводле іншай версіі, лейтэнант Тэйлар «проста запанікаваў», убачыўшы пад сабой паўночны ўскраек Вялікай Багамы і, памылкова прыняўшы яе і навакольныя астравы за астравы Фларыда-Кіс, зрабіў няслушныя высновы адносна няспраўнасці сваіх компасаў. Але пераблытаць менавіта дадзены ўчастак Вялікай Багамы з астравамі Фларыда-Кіс праблематычна з-за наяўнасці вельмі характэрных візуальных арыенціраў, самым значным з якіх з’яўляецца аэрадром марской авіяцыі, які эксплуатаваўся ў той час авіяцыяй флоту Вялікабрытаніі. У цэлым шэрагу крыніц, уключаючы афіцыйныя, згадвалася аб тым, што ў ходзе ўдзелу ў баявых дзеяннях на Ціхім акіяне Тэйлар двойчы здзяйсняў вымушаныя пасадкі на ваду з-за поўнай выпрацоўкі паліва, што, магчыма, сведчыла пра яго «прафесійную непрыдатнасць». Аднак, як вядома з тых жа дакументаў, за дзесяць месяцаў удзелу ў кампаніі толькі на «Эвенджары» ён налётаў каля 2500 гадзін, гэта значыць прыкладна па 250 гадзін у месяц. Гэта вельмі вялікая лётная нагрузка, пры якой з аднаго боку ўсе дзеянні пілота адпрацоўваюцца да аўтаматызму, а з другога — непазбежныя памылкі ад стомы і проста фатальныя выпадковасці. У карысць цалкам дастатковай кваліфікацыі Тэйлара кажа той факт, што ў абодвух выпадках аварыйнага прываднення ўвесь экіпаж заставаўся жывы, а наступнае расследаванне не бачыла віны Тэйлара ў гібелі машыны і ён не адхіляўся ад лётнай працы. Улічваючы масавую дэмабілізацыю пілотаў пасля вайны і магчымасць кадравага падбору, наўрад ці на пасаду інструктара ў школу павышэння кваліфікацыі лётнага складу ўзялі б «прафесійна непрыдатнага» лётчыка марской авіяцыі, які нібыта сістэматычна губляў арыентоўку і тапіў з-за гэтага самалёты. Незразумелая рэакцыя яго кіраваных: сцвярджаецца, што некаторыя з іх прапаноўвалі ляцець на захад і выказвалі незадаволенасць тым, што лейтэнант Тэйлар не прымае такога рашэння, але ніхто не паспрабаваў самастойна вярнуцца на базу. Звычайна гэта тлумачаць строгай дысцыплінай, да якой прывыклі ваенныя лётчыкі, і высокім аўтарытэтам Тэйлара, які меў значна больш досведу. Калі машыны звяна спынілі манеўр на поўнач і ляглі на курс 270, яны мелі гаручага яшчэ прыкладна на 2½ гадзіны (гэта значыць, практычна, амаль на палову палётнага часу) і, пры самым неспрыяльным манеўраванні да гэтага, павінны былі дасягнуць берага. Ні адна з версій, якія прадугледжваюць страту арыентоўкі над Атлантыкай, не тлумачыць, чаму гэтага не здарылася. Паводле афіцыйных дадзеных, сувязь з самалётамі была страчана прыкладна ў гэты час і высветліць, што з імі адбывалася ў далейшым, следству не ўдалося. === Паранармальныя — Бермудскі трохвугольнік === Паводле шэрагу неафіцыйных версій, знікненне самалётаў звязана з анамальнымі з’явамі, якія адбываюцца ў Бермудскім трохвугольніку, дзейнасцю іншапланецян і г. д. У прыватнасці, згадваная ў справаздачы пра расследаванне бялёсая смуга, якая замінала пілотам вызначыць кірунак на сонца, трактуецца як адзін з вядомых уфалагічных феноменаў, звязаных з дэфармацыямі прасторы-часу. Нібыта ў такой смузе змяняюцца фізічныя адлегласці, а час можа мяняць свой тэмп. У рамках гэтай жа версіі ў публікацыях з’явілася мноства свайго роду «апакрыфічных» тэкстаў радыёпаведамленняў, якія нібыта перадаваліся лейтэнантам Тэйларам і кімсьці прынятых, у якіх фігуруюць «прышэльцы з іншых светаў», «акіян выглядае не так, як звычайна» і г. д. Часта згадваецца нібыта апошняя фраза Тэйлара: «Здаецца, што мы накшталт… мы апускаемся ў белыя воды… мы цалкам заблукалі…». Таксама згадваецца пра нейкі анамальныя атмасферныя з’явы, якія нібыта назіраліся экіпажам неназванага транспартнага самалёта ў раёне знікнення звяна тарпеданосцаў, якое ўяўляла сабой «агністы сноп» і г. д. Усе падобныя сведчанні ніяк не пацвярджаліся пры далейшай іх праверцы, альбо грунтаваліся асабліва на паказаннях зацікаўленых асоб — журналістаў, экстрасэнсаў, уфолагаў, «кантакцёраў» і т. п. === Канспіралагічныя === Існуе некалькі версій, згодна з якімі мэты палёту звяна прынцыпова адрозніваліся ад афіцыйна апублікаваных паводле вынікаў расследавання. Магчыма, палёт прадпрымае з мэтай выпрабаванні нейкага новага віду зброі (або назірання за такімі выпрабаваннямі), мяркуе выкарыстанне якіх-небудзь фізічных феноменаў і г. д. Гэта, у прыватнасці, можа растлумачыць наяўнасць у складзе звяна «курсантаў» двух капітанаў корпуса марской пяхоты , адзін з якіх да таго ж служыў у галоўным штабе корпуса. У гэтых жа мэтах магчыма быў схаваны рэальны маршрут палёту, што зрабіла пошукі заведама безвыніковымі. Некаторыя крыніцы звязваюць дадзены выпадак з інцыдэнтамі, якія маюць дачыненне да так званага Філадэльфійскі эксперыменту. Аўтары адной з версіі ўвязваюць разам знікненне 19-га звяна і зніклага ў той жа дзень у тым жа раёне бразільскага судна «Рамона». Судна «Рамона» ішло са Швецыі на Гаіці з грузам дынама-машын. Паводле версіі аўтараў тэорыі, на самай справе «Рамона» везла зброю гаіцянскім паўстанцам, а вылет «Эвенджараў» быў баявым. У сувязі з вялікай адлегласцю палёту звяно не магло вярнуцца на базу і зрабіла пасадку на ваду, дзе экіпажы былі падабраныя «зніклым» «Марынерам». Вядомыя ж усяму свету перамовы з згадваннем «белай вады» аўтары лічаць радыёгульнёй. == Спіс экіпажаў == === Экіпажы звяна === {| class="standard" align="center" |+ ! |Бартавы нумар ! |Пілот ! |Бамбардзір-аператар ! |Стралок-радыст |----- | '''FT. 28''' (вядучы) | Лейтэнант Чарлз Тэйлар ''(Charles C. Taylor)'' (рэзерв ВМС) (камандзір звяна) | Пэці-афіцэр-бамбардзір 3-га класа Джордж Дэўлін ''(George F. Devlin)'' (рэзерв ВМС) | Пэці-афіцэр-радыст 3-га класа Уолтар Парпарт ''(Walter R. Parpart)'' (рэзерв ВМС) |----- | '''FT. 36''' | Капітан Эдвард Паўэрс ''(Edward J. Powers)'' (штаб КМП) | Стаф-сержант Хоуэл Томпсан ''(Howell O. Thompson)'' (рэзерв КМП) | Сяржант Джордж Пэанеса ''(George R. Paonessa)'' (КМП) |----- | '''FT. 3''' | Энсін Джозеф Боси ''(Joseph T. Bossi)'' (рэзерв ВМС) | Матрос 1-га класа Герман Тэландэр ''(Herman A. Thelander)'' (рэзерв ВМС) | Матрос 1-га класа Барт Балюк-мал. ''(Burt E. Baluk, JR.)'' (рэзерв ВМС) |----- | '''FT. 117''' | Капітан Джордж Стыверс ''(George W. Stivers)'' (КМП) | Радавы Роберт Грубель ''(Robert P. Gruebel)'' (рэзерв КМП) | Сяржант Роберт Гэлівэн ''(Robert F. Gallivan)'' (КМП) |----- | '''FT. 81''' | 2-гі лейтэнант Роберт Гербер ''(Robert J. Gerber)'' (рэзерв КМП) | Радавы 1-га класа Уільям Лайтфут ''(William E. Lightfoot)'' (рэзерв КМП) | Капрал Элан Коснар<ref>[http://www.x-libri.ru/elib/plesh000/00000005.htm Плешаков Сергей Александрович. Тайны «бермудских треугольников»]{{Недаступная спасылка}}</ref> (к вылету не явился) |+ |} === Экіпаж лятаючага чоўна «Марынер» === '''Рэг. нумар 59-225''' * Малодшы лейтэнант флоту Уолтар Джэферы ''(Walter G. Jeffery)'' (ВМС) (камандзір карабля) * Малодшы лейтэнант флоту Гары Коўн ''(Harrie G. Cone)'' (ВМС) * Энсін Роджар М. Ален ''(Roger M. Allen)'' (ВМС) * Энсін Лойд Эліясан ''(Lloyd A. Eliason)'' (ВМС) * Энсін Чарлз Арсена ''(Charles D. Arceneaux)'' (ВМС) * Тэхнік-радыст 3-га класа Роберт Кэмеран ''(Robert C. Cameron)'' (ВМС) * Матрос 1-га класа Уілі Каргіл-ст. ''(Wiley D. Cargill, Sr.)'' (ВМС) * Старшына-радыст 3-го класа Джэймс Джордан ''(James F. Jordan)'' (ВМС) * Старшына-бамбардзір 3-го класа Джон Менендэз ''(John T. Menendez)'' (ВМС) * Матрос 1-га класа Філіп Німэн ''(Philip B. Neeman)'' (ВМС) * Старшына-бамбардзір 3-га класа Джэймс Остэрхелд ''(James F. Osterheld)'' (ВМС) * Старшына-механік 1-га класа Дональд Пітэрсан ''(Donald E. Peterson)'' (ВМС) * Матрос 1-га класа Альфрэд Жывіцкі ''(Alfred J. Zywicki)'' (ВМС) {{зноскі}} == Спасылкі == === Афіцыйная версія === * [http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/rep/Flight19/index.html Partial transcript of the official Navy investigation, dated 7 Dec, 1945. Список фактов, установленных следствием] * [http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-2.htm Naval Historical Center. Lost patrol.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060414012253/http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-2.htm |date=14 красавіка 2006 }} Статья, основанная на материалах официального расследования * [http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-1.htm Naval Historical Center. The Loss Of Flight 19] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090413074152/http://www.history.navy.mil/faqs/faq15-1.htm |date=13 красавіка 2009 }} * [http://www.erlib.com/%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2/100_%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84/13/ И. А. Муромов «100 великих авиакатастроф». М., 2003] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190615114105/http://www.erlib.com/%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2/100_%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84/13/ |date=15 чэрвеня 2019 }} * [http://www.militaryairshows.co.uk/unex13.htm Flight 19 and Bermuda Triangle] * [http://www.airsceneuk.org.uk/oldstuff/flight19/flight19.htm The loss of Flight 19] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070406030945/http://www.airsceneuk.org.uk/oldstuff/flight19/flight19.htm |date=6 красавіка 2007 }} * [http://www.ufodigest.com/flight19.html Elisabeth Goodridge. Crew of Flight 19 Honored] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070403173902/http://www.ufodigest.com/flight19.html |date=3 красавіка 2007 }} <!-- * [http://video.google.com/videoplay?docid=7069428480869151168 BBC Documentary on Flight 19] --><!-- недоступно --> === Бермудскі трохвугольнік === * [http://www.physics.smu.edu/~pseudo/BermudaTriangle/vincentgaddis.txt «The Deadly Bermuda Triangle». Vincent Gaddis. Argosy February 1964 p. 28-29, 116—118] * [http://lighthouse.nsys.by/anomal/texts/bermud.htm Вадим Черноборов. Бермудский треугольник: Время Становится Видимым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070329050233/http://lighthouse.nsys.by/anomal/texts/bermud.htm |date=29 сакавіка 2007 }} * [http://www.4ygeca.com/bermud.html Вадим Чернобров. «Энциклопедия загадочных мест мира»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180406155002/http://www.4ygeca.com/bermud.html |date=6 красавіка 2018 }} * [http://www.x-libri.ru/elib/chern009/index.htm В. А. Чернобров. Время и земля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160409153949/http://www.x-libri.ru/elib/chern009/index.htm |date=9 красавіка 2016 }} * [http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1121023169&p=10 Царев Игорь. Энциклопедия аномальных явлений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191832/http://biblioteka.org.ua/book.php?id=1121023169&p=10 |date=4 сакавіка 2016 }} === Іншыя версіі === * [http://www.bermuda-triangle.org/html/flight_19.html Disappearences in the Bermuda Triangle and Flight 19] === Рознае === * [http://www.hpo-online.de/themen/bermudadreieck/bermudadreieck/flight19.html Flight 19 — ein Mysterium] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070310195631/http://www.hpo-online.de/themen/bermudadreieck/bermudadreieck/flight19.html |date=10 сакавіка 2007 }}{{ref-de}} * [http://www.check-six.com/lib/Famous_Missing/Flight_19.htm Famous Missing/Flight 19] * [http://www.visionandpsychosis.net/Flight19.htm Flight 19 — A new solution to the disappearance of five Avengers] * [http://video.google.com/videosearch?q=%22Flight+19%22 Список фильмов по теме на ''video.google'']{{Недаступная спасылка}} * [http://mag.org.ua/news/16.html В. Голицына. Про бессилие науки перед тайною Бермуд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405221355/http://mag.org.ua/news/16.html |date=5 красавіка 2015 }} * [http://www.nvkz.kuzbass.net/mystery/bermuda/bermuda.htm «Трагедия, которая принесла популярность бермудскому треугольнику, — 19-е звено» на сайте «Великие загадки и мифы Земли»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070329043531/http://www.nvkz.kuzbass.net/mystery/bermuda/bermuda.htm |date=29 сакавіка 2007 }} * [http://www.bermuda-triangle.org/html/bad_navigation_.html Bad navigation?] (Критика версии Куше) [[Катэгорыя:Атлантычны акіян]] p6ia3hbz6qrrlf2e9qv5vu83jeiam87 0 270536 5201233 5179427 2026-09-17T07:30:42Z Цімох 101134 /* Прынцып і манера грання */ дапаўненне 5201233 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуда (значэнні)}} [[Файл:Беларускі дудар.jpg|міні|«Беларускі дудар». Майстар Алесь Шаціла. Бронза, камень. 2022 г.]] [[Файл:Duda lepelskaga typa.jpg|thumb|Традыцыйная аднабурдонная беларуская дуда (2009 год)]] '''Дуда́''', народныя назвы ''перагудніца, сопль,'' ''дудуха<ref>[[:s:Таўтолёгія|''Вацлаў Ластоўскі''. Слоўнік таўталёгіяў]]</ref>, дудынька, дудулька, дудуська, дудуленька, дудусенька'', ''весялуха'', ''ігруння'', ''гудуха'' — беларускі традыцыйны архаічны [[духавы музычны інструмент]], быў распаўсюджаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у першую чаргу на [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’і]], датрываў да XX стагоддзя. Падобны канструкцыйны тып дуды вядомы на тэрыторыі цяперашніх Літвы і Латвіі, Польшчы і Расеі, на даўнейшых этнаграфічных тэрыторыях рассялення беларусаў. Сёння дударская традыцыя адноўлена і развіваецца. У традыцыйнай культуры беларусаў дуда — [[Касмалогія|касмалагічны]], [[рытуал]]ьны, актыўны, мужчынскі інструмент<ref name="DRUVIS">[https://ethno.by/artykuly/2337861035 Літоўская дуда. Інструмент-міф] / [[Тодар Кашкурэвіч]] // [[DRUVIS]] : альманах Цэнтра этнакасмалогіі KRYŬJA. – 2008. – № 2. – С. 101–112.</ref>. У траўні 2023 года культура беларускай дуды прызнана аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны і ўнесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Рэспублікі Беларусь]]. == Арэал дуды ў свеце == Дуда як музычны інструмент быў адзін з найбольш папулярных на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Афрыкі. Дуда вядомая ў Індыі, Іране, сярод арабскіх народаў у паўднёва-заходняй Азіі, у Тунісе, па ўсёй Еўропе, сярод каўказскіх народаў і на Паволжы (у фінскамоўных народаў мары, мардва, чувашы). У пісаных крыніцах упершыню з дакладнасцю гэты інструмент згадваецца ў І ст. н.э. у рымскага гісторыка [[Светоній|Светонія]]. Рымляне або арабы пазней прынеслі гэты інструмент у Паўночную Афрыку. У раннім Сярэднявеччы дуда пашырылася па Паўднёвай, Заходняй і Сярэдняй Еўропе, а пазней дайшла і да поўначы і ўсходу Еўропы. Ад Сярэднявечча найчасцей дуда выкарыстоўвалася як народны і вайсковы музычны інструмент. Ад ХІІІ стагоддзя дуда робіцца інструментам падарожных трубадураў і мінезінгераў, пазней пранікае ў каралеўскія двары і ў свабодныя гарады Еўропы. У XVII ст. дуда замацоўваецца і ў прафесійнай музыцы, калі французскія арыстакраты палюбляюць вясковы стыль. Тады ж дуда ўдасканальваецца: каб у мех не трэба было праз «соску» дзьмуць увесь час, прыдумляюцца прылады, з дапамогай якіх мех напампоўваўся паветрам не ротавым спосабам. Як вайсковы інструмент дуда найдаўжэй, бадай ажно да цяпер, выкарыстоўвалася ў Ірлындыі і Шатландыі<ref>Rūta Žarskienė. Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva // Tautosakos darbai XLII, 2011 194—222. C. 194—196.</ref>. == Дуда ва Усходняй Еўропе == [[Файл:Stamp of Belarus - 2019 - Colnect 889325 - Duda Bagpipe.jpeg|thumb|Дуда на паштовай марцы Беларусі.]] У Паўночнай Еўропе дуда засведчаная з XIV стагоддзя, у Швецыі ўпершыню падрабязна апісаная ў [[1555]] годзе. На тэрыторыі Латвіі і Эстоніі дуды дакладна вядомыя з XVI стагоддзя, а ў пазнейшых этнаграфічных крыніцах называюцца пашыранымі народнымі інструментамі латышоў і эстонцаў. Паводле Збігнева-Ежы Пшэрэмбскага, у XVI—XVII стагоддзях дуда была папулярная ў Польшчы і «Літве». Аднак у тагачасных крыніцах назва «Літва» магла абазначаць усю тэрыторыю [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а не толькі землі этнічных літоўцаў. На тэрыторыі цяперашняй Беларусі найбольшая колькасць этнаграфічных звестак пра дуду паходзіць з Віцебскай, Мінскай, Віленскай і Гродзенскай губерняў. Асабліва шчыльная канцэнтрацыя сведчанняў назіраецца ў Паазер’і і Падзвінні — на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты звязны этнаграфічны арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму сучасная дзяржаўная прыналежнасць мясцовасці або цяперашняе месца захоўвання музейнага інструмента не могуць аўтаматычна вызначаць яго этнічную атрыбуцыю ў XIX — пачатку XX стагоддзя. == Тыпы дуды на тэрыторыі Беларусі == [[Файл:Музычны музей. Дуда.JPG|thumb|Дуда ў [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным музеі гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]]] На тэрыторыі Беларусі вядомыя чатыры тыпы гэтага інструмента:<ref name="DRUVIS" /> :* Дуда — дуда з адным «гукам». Найбольш пашыраны тып беларускіх дудаў. :* Мацянка (муцянка) — так званая «дасканалая» дуда (з некалькімі «гукамі»). Захаваўся толькі адзін інструмент. Дуда была пашыраная сярод каталіцкага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |title=Архіўная копія |access-date=14 лістапада 2020 |archive-date=17 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817012208/http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/805/ASABL%20VASC%20%20BELARUSKAY%20DUDYI-MACYANK%20.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref>. :* Двухбурдонная дуда з гукамі-самародкамі. :* Дуда з вялікім цэльным мехам-панчохай. Сцвярджаецца пра існаванне дуды на этнаграфічнай тэрыторыі беларусаў, а таксама літоўцаў і латышоў, з глыбокай старажытнасці, але гістарычныя сведчанні паказваюць час не раней за XIV стагоддзе. Уключанасць дуды ў архаічныя касмалагічныя схемы дазваляе адсунуць час узнікнення дуды ў Беларусі ў самую раннюю эпоху.<ref name="DRUVIS"/> Больш за ўсё інфармацыі і матэрыялаў захавалася пра аднагукавую канструкцыю дуды і пра канструкцыю дуды-мацянкі. Дудары сустракаюцца ў шматлікіх народных паданнях, творах беларускіх аўтараў XIX і XX стагоддзяў, такіх як [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], [[Адам Міцкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] і інш. Дуду даследвалі [[Мікалай Анімеле]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Мікалай Прывалаў]], [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]], [[Ніна Назіна]], [[Зміцер Сасноўскі]], Вячаслаў Калацэй, Аляксандр Сурба<ref name="Воранаў">«''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў</ref>. [[Файл:Карта культуры беларускай дуды.jpg|міні|Культура беларускай дуды ў межах этнаграфічнага рассялення беларусаў на пачатку 20 ст. на карце Карскага<ref name="Воранаў"/>.]] == Дуда ў народнай культуры == [[Файл:Biarezań. Бярэзань (1919).jpg|250px|міні|Дудар з [[Беразіно|Беразіна]]. 1919]] Да канца XIX стагоддзя дуда была адным з асноўных інструментаў народнага музычнага побыту [[Беларусы|беларусаў]]. Згодна з Т. Кашкурэвічам, дуда мела найвышэйшы сакральны статус як рэч, зробленая з ахвярнай жывёлы. Як у беларусаў, так і ў суседніх літоўцаў, дуда выкарыстоўвалася ў абрадах, звязаных з асноўнымі момантамі жыцця чалавека. Абавязковым была прысутнасць дудара на хрэсьбінах (рытуальнае нараджэнне), на вяселлі (рытуальнае пераўвасабленне ў статус дарослага, сталага чалавека) і, магчыма, на пахаванні (рытуале пераходу чалавека ў іншы свет). Пра сакральны статус інструмента сведчаць касмаганічныя дударскія тэксты, у якіх у пэўных сімвалах апісваецца пабудова свету, як яе разумелі тагачасныя беларусы. І дуда, і дудар там прысутнічаюць і займаюць істотнае месца. Гэта ўнікальная з’ява ў Еўропе, бо ні ў воднай традыцыі дуда так не міфалагізаваная, як у Беларусі<ref>[http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html Беларускія архетыпы — дуда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100413075542/http://kryuja.org/artykuly/interviju/bielaruskija_archietypy_duda.html |date=13 красавіка 2010 }} // Размова Анатоля Мяльгуя з Тодарам Кашкурэвічам — Kryuja centar etnakasmalogiji, [[2008]].</ref>. Дуда-«весялуха» мела шырокае выкарыстанне пры танцах, песнях, прыпеўках на сямейных і каляндарных святах, ігрышчах, кірмашах, а таксама ў ансамблі са скрыпкай ды цымбаламі. Апошнім зафіксаваным публічным выступам дудара лічыцца канцэрт на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Менску. Адбывалася гэта ўжо пасля вайны (1951 г.), а выступіў на ім 85-гадовы Язэп Гвозд з вёскі Турасполле на Вушаччыне. Зараз дуда зноў становіцца абявязковым інструментам народных ансамбляў. Над адраджэннем дуды з 1970-х гадоў і да нашага часу працавалі такія майстры, як [[Іван Іосіфавіч Лычкоўскі|Іван Лычкоўскі]], Аляксандр Жукоўскі, Уладзімір Гром, [[Вячаслаў Сцяпанавіч Пратасевіч|Вячаслаў Пратасевіч]], [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]], Алесь Лось, Тодар Кашкурэвіч, [[Мар’ян Антонавіч Скрамблевіч|Мар’ян Скрамблевіч]], Віктар Кульпін, Аляксандр Сарнаўскі, Сяржук Вінаградаў, Алесь Жура, Уладзімір Бярбераў, Славамір Казак, Юрась Панкевіч, Дзяніс Сухі, Аляксандр Сурба, Сяргей Чубрык, [[Алесь Чумакоў]], Андрэй Шклёда і інш<ref name="Воранаў" />. == Гістарычныя сведчанні == [[Файл:Селянін грае на дудзе.jpg|thumb|150px|Дудар з вёскі Лынгмяны Свянцянскага павета Віленскай губерні.]] Найранейшым гістарычным сведчаннем існавання дудаў на тэрыторыі Беларусі можна было б лічыць выяву дудара ў складзе скамарохаў з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]] XII стагоддзя, які грае на безбурдоннай дудзе, кшталту польскай ''siersienki'', тыпе дуды, пашыраным па ўсёй сярэдневяковай [[Еўропа|Еўропе]] — аднак згаданая мініяцюра не можа быць цалкам імаверным сведчаннем праз адсутнасць інфармацыі аб паходжанні самога мастака (ён мог паходзіць і не з Беларусі), адсутнасць этнаграфічных фактаў пазнейшых [[час]]оў<ref name="DRUVIS" />. Літоўская этнакультуролаг Пране Дундулене (''Pranė Dundulienė''), спасылаючыся на пісьмовыя крыніцы, сцвярджае, што дудамі і песнямі народ сустракаў пераможныя войскі князя [[Альгерд]]а ў XIV—XV стагоддзях<ref name="DRUVIS"/>. У XVI—XVII стагоддзях А. Бецэнберг пісаў пра літоўскія дуды, якія мясцовы люд называў ''дудрагіне'' (''dūdraginė'').<ref name="DRUVIS"/> Пісьмовыя крыніцы XV—XVI стагоддзяў упершыню згадваюць [[музычны інструмент]], які называецца ''дуда'' («Аповесці пра трох каралёў-вешчуноў» у XV стагоддзі і «Аповесці пра Трыстана і Ізольду» XVI стагоддзя), у якіх мясцовыя перакладчыкі скарысталіся назвай ''дуда'' для перакладу на мясцовую мову назваў нейкіх музычных інструментаў, што адпавядаюць этнаграфічным рэаліям Блізкага Усходу і Заходняй Еўропы, з якімі перакладчыкі, хутчэй за ўсё, не былі знаёмы<ref name="DRUVIS"/>. У кнізе «Праўдзівы і грунтоўны аповед пра веру русаў, іх шлюбныя і пахавальныя абрады, побыт і адзенне…», выдадзенай у 1582 годзе ў Ростаку, лютэранскі пастыр [[Паўль Одэрборн]], апісваючы жыхароў з ваколіц Дзісенскага Паазер’я, піша:<blockquote>«У вытанчанай музыцы яны не дасведчаныя, зусім не граюць на струнных інструментах, дзеля забавы ў іх звычайна выкарыстоўваецца толькі дуда з мехам. На вяселлях і іншых пачостках вельмі часта водзяць карагоды пад гучнае плясканне ў далоні.» Апісваючы шлюбны абрад русінаў Падзвіння даследчык сцвярджае: «Сумеснае жыццё ў іх не прынята весці да таго часу, пакуль маладыя не будуць злучаны пад час публічнай урачыстасці. Для гэтага каля адзінаццатай гадзіны ночы маладых пад гукі лютняў і дудаў, пад святлом паходняў прыводзяць у храм<ref>http://www.belhistory.eu/pa%D1%9El-oderborn-pra%D1%9Edzivy-i-grunto%D1%9Eny-apoved-pra-veru-rusa%D1%9E/#ftn14</ref>.»</blockquote>У ''Слоўніку старажытнарускай мовы'' [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. Сразнеўскага]] ''дуда'' — знак крукавога пісьма, выява якога схематычна адпавядае тыпу аднабурдоннай дуды, накшталт польскай siersienki<ref name="DRUVIS"/>. Дакументы XVII стагоддзя (указ Віленскага сойму ад 1656 года) згадваюць:<blockquote>''Люди людные, которые службы не мають, и теж медведъники, '''''дудъники''''', скрипъки, трубачи и иншие в местех будучие музыки, и хто колвекъ не маючи певной службы…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Ой, повесю я дуду на зялёному на дубу,''<br /> ''Ніхай дуда грае, да ніхай маці чуе,''<br /> ''Да ніхай маці чуе мне вячэру готуе,''<br /> ''Вячэру з галушкамі, посцельку с подушкамі''.<br /> |- | style="text-align: left;" | Жніўная беларуская народная песня з Палесся (в.[[Вялікая Гаць]] Івацэвіцкі раён)<ref>''Беларуская народная песня'' [https://soundcloud.com/tsimafei-avilin/flsggz5jk8fr Ой, повешу я дуду], ''soundcloud.com''.</ref> |} У тагачасных судовых кнігах — у актавай кнізе полацкага [[гродскі суд|гродскага суда]] — гаворыцца:<blockquote>''…пан Бутько, выскочивши с пекарни свое зъ секирою, учинивши окрик, преречоного Алексанъдра Лешонъка обухом в руку левою понижей локтя подвакроть шкодливее ударыл… а другого Ивана Совостеенка, '''''Дудара''''', тою жъ секирою в хрибет оберучъ ударилъ, и кгды тотъ преречоный Иванъ от него уходил, а пан Бутько оного догонить не мог, тою жъ секирою за ним кинул, и кгды бы долетела, снать бы его и на смерть забил…''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>У актавай кнізе пінскага гродскага суда ад 1699 года (скарга дудара на пінскага гандляра за тое, што ён зачараваў яго дуду):<blockquote>''…na…Chwedora dowodzili, ze iest takowey ze nauki oycowskiey, ktory przed wielo ludzmi w miasteczku Janowie, pod czas iarmarku, graiacemu na '''''dudzie dude''''' zamovił, ze grac przestała, az go tamten prosił y na głos kazdo rzecz zamawia''<ref name="DRUVIS" /></blockquote>Адзінай даўняй ілюстрацыяй, дзе выяўленая дуда, між іншым, у якасці ваеннага інструмента ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] у XVI стагоддзі, ёсць малюнак [[Пруская хроніка|Прускай хронікі]], які паказвае ўезд караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў [[Гданьск|Данцыг]] (тып дуды, прадстаўлены на малюнку, верагодны для тутэйшай традыцыі, ён уяўляе сабой двухбурдонную дуду з бурдонамі, якія тырчаць угару і маюць рагаўні, жалейка, на жаль, заслоненая постаццю каня).<ref name="DRUVIS" /> [[Файл:Трупа Ігната Буйніцкага ў Спорцінг-Палацы ў Пецярбурзе, у 1912 годзе..jpg|міні|Трупа Ігната Буйніцкага пасля выступлення ў Спорцінг-Палацы ў 1912 годзе.]] З XVIII стагоддзя вядома пакуль адна фіксацыя дудаў, якая даецца ў тэксце камедыі 1787 года пад аўтарствам ксяндза К. Марашэўскага (легенда, падобная на камедыю, была зафіксавана на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] ў больш познія часы недалёка ад [[Касцёл Святога Юрыя і кляштар дамініканцаў (Валынцы)|кляштара ў Забелах]]<ref name="DRUVIS" />. У пачатку XX стагоддзя [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнат Буйніцкі]] з Палівачоў на Глыбоччыне ўпершыню ў гісторыі вывеў беларускую дуду на тэатральную сцэну і зрабіў яе візітоўкай свайго тэатру. Пра скокі пад дуду пісалі на плакатах-анонсах трупы. Дудар [[Адам Шульга]] прымаў актыўны ўдзел у гастролях тэатра ў Вільні, Варшаве і Пецярбургу. Тады дуду ўпершыню пабачылі многія прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі. Для Буйніцкага дуда не была проста адным з трох інструментаў у традыцыйнай капэлі, але сімвалам беларускай культуры ў цэлым, сінонімам беларускай даўніны і народнасці. У публікацыі «Нашай Нівы» з 1910 года (3 снежня, № 49) чытаем, што пасля заканчэння сімфанічнага канцэрта кампазітара і дырыжора Людаміра Міхала Рагоўскага ў Вільні (12 лістапада) у знак падзякі «яму былі дадзены на ўспамін…. ад арганізатараў беларускага тэатру — беларуская дуда»<ref>https://www.svaboda.org/a/27937897.html</ref>. Па словах даследчыцы Ірыны Шумскай, калі ў 1911 годзе Міхал Рагоўскі пераяжджаў з Вільні ў Парыж, то пакінуў падораныя інструменты ў фондзе калекцыі Івана Луцкевіча, якія ў 1921 годзе сталіся часткай [[Беларускі музей у Вільні|Беларускага музею ў Вільні]]. Пасля ліквідацыі музея ў 1944 годзе дуда трапіла ў фонд літоўскага музея, дзе захоўваецца па сённяшні дзень. Паходжанне дуды з беларускага музея пацвярджае надпіс на мяху дуды. Ігнат Буйніцкі зрабіў важкі ўнёсак у захаванне і развіццё традыцыі беларускай дуды<ref name="Воранаў"/>. У 1960-я гады быў створаны беларускі сцэнічны танец «Дударыкі», пры выкананні якога праяўляліся вынаходлівасць, дасціпнасць, здольнасць абудзіць у чалавечай душы ўзнёслыя пачуцці. Раней узору «Дударыкаў» быў створаны традыцыйны танец «Дудачка». == Канструкцыя дуды == '''Канструкцыя традыцыйнай дуды:''' :* Скураны [[мех]] (''пузыр'') — выкарыстоўваецца для ўтрымання пэўнага ціску, робяць са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі. :* Маленькая драўляная трубка (''соска'' , сапель) — выкарыстоўваецца для напаўнення паветрам меха. :* Ігравая трубка (перабор, ''[[жалейка]]'') — ігравая трубка з 7 адтулінамі для перабірання пальцамі і пішчыкам з адзінарным язычком, для выконвання найгрышаў і [[мелодыя|мелодый]]. :* Гук ([[бурдон]]ы, або некалькі бурдонаў) — трубка, або трубкі, якія маюць пішчык з адзінарным язычком з чароту, або гусінага, індычага, ці цяцерынага пяра. :* Рагавень (ражок) — дзве закручаныя пад градусам 180 драўляныя часткі, якія замацоўваюцца на пераборы і гуку для надання адмысловага тэмбру. Гэты элемент з’яўляецца распазнавальнай часткай беларускай, аднагукавай дуды. Толькі ў беларускай дудзе ражкі зробленыя выключна з дрэва і закручаныя пад адмысловым вуглом. Для вырабу ''меха'' выкарыстоўваюць скуру [[Каза|казы]], целяці, [[барсук]]а, [[сабака|сабакі]].<ref name="DRUVIS"/> Для вырабу ўсіх драўляных трубак выкарыстоўваюць клён, ясень, вярбу.<ref name="DRUVIS"/> <gallery perrow="5"> Файл:Sacharau z dudoju.jpeg|Беларускі этнограф С. Сахараў дэманструе беларускую дуду. Фота 1938 г. Файл:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Паштоўка «Дудар беларускі» (Расійская імперыя, [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фота Міхала Кусцінскага да 1904 года.<ref>[http://pawet.net/ns/2020/48/%E2%84%96_48_(1511).html]</ref> </gallery> === Значэнне дуды ў беларускай традыцыі паводле этнографаў === У этнаграфічных апісаннях XIX стагоддзя дуда неаднаразова вылучалася як адзін з найбольш характэрных музычных інструментаў беларусаў. Ужо К. Фалютынскі, апісваючы ў 1828 годзе беларускія вячоркі, адзначаў, што жанчыны спявалі і танцавалі пад дуду.<ref>Фалютыньский К. Народные праздники, увеселения, поверия и суеверные обряды жителей Белоруссии // Вестник Европы. — 1828. — № 5—8. — С. 75—76.</ref> Аляксандр Рыпінскі ў кнізе «Białoruś» (Парыж, 1840) называў дуду і скрыпку найбольш улюбёнымі музычнымі інструментамі беларускага селяніна, адначасова заўважаючы, што дудар быў не ў кожнай вёсцы.<ref>Rypiński A. Białoruś: kilka słów o poezji prostego ludu téj naszéj polskiéj prowincii; o jego muzyce, śpiéwie, tańcach, etc. — Paryż, 1840. — S. 217.</ref> Шырокае бытаванне дуды пацвярджаюць і матэрыялы, сабраныя Адамам Кіркорам. У працы «Этнографический взгляд на Виленскую губернию» (1858) ён неаднаразова згадваў дуду ў апісаннях беларускага побыту, абрадаў і народных забаў.<ref>Киркор А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию // Этнографический сборник. — Санкт-Петербург, 1858. — Вып. 3. — С. 162, 170, 172.</ref> Гэтыя звесткі разам з матэрыяламі іншых карэспандэнтаў [[Рускае геаграфічнае таварыства|Рускага геаграфічнага таварыства]] сведчаць пра асаблівую папулярнасць інструмента на паўночных беларускіх землях. Найбольш выразную характарыстыку пакінуў у 1850 годзе карэспандэнт Рускага геаграфічнага таварыства І. Іваноўскі, які вывучаў побыт жыхароў маёнтка Сволна Дрысенскага павета: {{цытата|Дуда есть главное и повсеместное музыкальное орудие белорусское. <…> Скрипка тоже часто употребляется, других же музыкальных инструментов почти у них не имеется.}} Іваноўскі таксама паведамляў, што на святы сяляне збіраліся ў карчме, дзе танцавалі і спявалі беларускія песні часцей пад дуду, чым пад скрыпку.<ref>Ивановский И. Этнографические сведения о жителях имения Сволна Дризенского уезда. 1850 г. // Архіў Рускага геаграфічнага таварыства. — Разрад V. — Воп. 1. — № 3. — Арк. 6; цыт. паводле: Внуковіч Ю. І. Характарыстычныя прыкметы беларусаў і літоўцаў у народаапісаннях XIX — пачатку XX стагоддзя // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2024. — Вып. 11. — С. 39—41. — DOI: [https://doi.org/10.29235/2411-2763-2024-11-28-61 10.29235/2411-2763-2024-11-28-61].</ref> Значэнне дуды як пазнавальнага беларускага інструмента замацоўваў і публіцыстычна-этнаграфічны нарыс Паўла Шпілеўскага «Дударь», надрукаваны ў 1859 годзе ў пецярбургскім выданні «Иллюстрация».<ref>Шпилевский П. Западнорусские очерки. IV. Дударь // Иллюстрация. — 1859. — № 55. — С. 73—75.</ref> У пазнейшай этнаграфічнай літаратуры дуда ўжо непасрэдна называлася народным інструментам беларусаў. М. Мастоўскі ў 1874 годзе пісаў: «Только загудит дуда, Белорусс забывает все и предается самому искреннему веселью».<ref>Мостовский М. Этнографические очерки России. — Москва, 1874. — С. 16.</ref> І. Гарба́чэўскі ў апісанні Лепельскага павета таксама адзначаў: «Дуда, как и у древних предков, у белоруссов является любимым музыкальным инструментом».<ref>Горбачевский И. Д. Лепельский уезд Витебской губернии. — Витебск, 1895. — С. 23.</ref> У канцы XIX стагоддзя значнае месца дуды ў беларускай народнай культуры засведчыў Мікалай Нікіфароўскі ў асобным этнаграфічным нарысе «Дударь и Музыка» (1892). Даследчык падрабязна апісаў дудароў Віцебшчыны, іх навучанне, рэпертуар, удзел у святах і абрадах. Сам факт існавання асобнага разгалінаванага нарыса сведчыць, што дудар быў прыкметнай постаццю беларускай вясковай супольнасці, а дуда — шырока вядомым і грамадска значным інструментам.<ref>Никифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. II. Дударь и Музыка // Этнографическое обозрение. — 1892. — № 2—3. — С. 170—202.</ref> На пачатку XX стагоддзя падобнае значэнне дуды падкрэсліваў Еўдакім Раманаў. Паводле яго сведчання, яшчэ незадоўга да таго інструмент быў неад’емнай часткай сямейных абрадаў, народных свят і грамадскіх забаў: {{цытата|Еще недавно дуда составляла необходимое добавление к ритуалу крестинному и свадебному, была необходимою принадлежностью всех вечеринок, игрищ, кирмашей.}} Такім чынам, дуда суправаджала беларусаў як у важнейшыя моманты сямейнага жыцця, так і падчас вячорак, ігрышчаў і кірмашоў. Раманаў ужо назіраў заняпад гэтай традыцыі, аднак яго апісанне адначасова сведчыць пра ранейшую шырокую пашыранасць і істотнае месца інструмента ў беларускай народнай культуры.<ref>Романов Е. Вымирающий инструмент // Виленский календарь на 1910 простой год. — Вильна, 1909 [1910]. — С. 123—131.</ref> == Тыпы беларускіх дудаў == [[Файл:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|thumb|250px|злева|Дуда-муцянка, сучасная рэканструкцыя]] * Асноўны, найбольш пашыраны тып на абшарах былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (паводле матэрыялаў XIX—XX стагоддзяў) — '''аднабурдонная дуда''', арэал якой абмяжоўваецца Віцебшчынай, поўначчу Міншчыны і Гродзеншчыны, захадам Смаленшчыны, Віленшчынай, а таксама Латгаліяй. Гэты тып інструменту складаецца з ''меху'', скроенага са скуры казы, цяляці, барсука, сабакі ў форме, што нагадвае [[Гусі|гусь]] з доўгай шыйкай, у якую спераду ўстаўленая меладычная трубка з рагаўнём (''жалейка''), ззаду ў мех замацавана бурдонная трубка з рагаўнём (''гук''), у верхняй частцы меху замацаваная трубка для ўдзімання паветра (''сапель''). Усе трубкі — драўляныя, стружаныя ці точаныя на кружале з клёну, ясеню, вярбы і ўстаўленыя альбо непасрэдна ў мех, альбо праз умацаваныя ў мех драўляныя перахаднікі вальцовай ці шарападобнай формы. Часта трубкі і рагаўні аздабляліся літым у дрэва алавяным, алюмініевым або тыражным срэбным арнаментам, а таксама тыражнымі колцамі з медзі, алюмінію, жалеза. Пішчык звычайна рабіўся з чароту або з расшчэпленага гусінага ці йндычынага пяра<ref name="DRUVIS"/>. * '''Дуда'''-'''''муцянка''''' (мацянка, мыцьянка)<ref>[http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html Ліцвінская дуда Мацянка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304034643/http://belduda.com/18-duda-licvinskaja-macjankamycjanka.html |date=4 сакавіка 2016 }}, ''belduda.com''</ref> (генетычна звязаным з папярэднім тыпам), апісаная [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Раманавым]] і М. Анімеле — у цэлым захоўвае такую ж самую канструкцыю, за выняткам таго, што замест аднаго бурдона ў тое самае месца размяшчаюцца тры, якія не маюць рагаўнёў. Гэты тып дудаў (паводле М. Анімеле) быў больш пашыраны ў асяроддзі беларусаў-каталікоў — а адзіны інструмент, які захаваўся да нашага часу, паходзіць з тэрыторыі Латгаліі (былы Люцынскі павет Віцебскай губерні, зараз гэта Лудзенскі раён, Латвія). Паводле Е. Раманава, даўжэйшы бурдон настройваецца ў актаву да ніжэйшага гука перабору, меншыя ж даюць квінту папярэдніх. Тып дзвюхбурдоннай дуды вядомы ў шэрагу апісанняў і ілюстрацыйных матэрыялаў і ўяўляе сабой крыху іншы тып канструкцыйнай пабудовы. ''Мех'' тут мае выгляд бурдзюка з тонкай шыйкай, куды мацуецца ''жалейка'', але, у адрозненне ад папярэдняга тыпу, не мае шыйкі ў задняй частцы для ўмацавання ''бурдонаў'' і ў цэлым нагадвае форму заходнееўрапейскіх, галандскіх ці нямецкіх інструментаў. Бурдоны звісаюць унізе і замацоўваюцца: * у адзін перахаднік, умацаваны ў дольнай частцы меху; * з аднаго месца, крыху вышэй ад ніжняй часткі меху; * у пярэднія ножкі жывёлы, бліжэй да жалейкі; * па абодва бакі меху, трохі вышэй ад яго ніжняй часткі. Такая дуда трымаецца пераважна перад сабой. Ёсць варыянты такіх дудаў як з рагаўнямі, гэтак і без іх. У дудах, якія не маюць рагаўнёў, канцы бурдонных і меладычных трубак маюць варонкападобныя пашырэнні.<ref name="DRUVIS"/> == Лепельская дуда з вёскі Верабкі == Беларуская дуда 1877 года захоўваецца ў [[Лепельскі раённы краязнаўчы музей|Лепельскім краязнаўчым музеі]]. Адзначаюць выбітнае эстэтычнае аздабленне яе рагаўнёш, жалейкі, бурдонаў. Лепельская дуда канструкцыйна мае ''скураны мех'', ''жалейку з рагаўнём'' (з 7-ю адтулінамі на жалейцы і 2-мя адтулянамі на рагаўні жалейцы), ''соску'', ''адзін бурдон з рагаўнём''<ref>Старыя інструменты Беларусі // Дакументальная кінастужка. — ТАА «Реплимастер», Расійская Федэрацыя. — 2007.</ref>. == Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі == [[Файл:Глыбоцкая дуда.jpg|міні|Глыбоцкая дуда з вёскі Верацеі.]] [[Глыбоцкая дуда]] з вёскі [[Верацеі (Глыбоцкі раён)|Верацеі]] (гміна Празарокі) захоўваецца ў фондзе Нацыянальнага музея Літвы і датуецца 1849 годам (на 28 гадоў старэй за лепельскую). Дакладная копія Глыбоцкай дуды зробленая майстрам Сяргеем Чубрыкам захоўваецца ў [[Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей|Глыбоцкім гісторыка-этнаграфічным музеі]]. У глыбоцкай дуды мех пашыты са скуры барсука, поўсцю навонкі<ref>Глыбоцкі гісторыка-краязнаўчы музей: <nowiki>http://spadchyna.glubmusej.by/be/nasha-spadchyna/znakamityya-zemlyaki</nowiki></ref>. Глыбоцкая дуда лягла ў аснову міфу пра "Лабанорскую дуду" у Літве і на працягу гадоў выступала як адзіная ілюстрацыя такой дуды. Першы раз «Глыбоцкая дуда» выступае ў якасці «Лабанора дуда» у «[[Вялікая Савецкая энцыклапедыя|Вялікай Савецкай энцыклапедыі]]», дзе выдуманы тэрмін праілюстраваны глыбоцкай дудой. У 1974 годзе амерыканскі даследчык Тэадор Г. Поднас змясціў выяву гэтага ўнікальнага інструмента ў сваім акадэмічным выданні ''"Bagpipes and Tunings"''. Гэта, верагодна, адзін з нямногіх выпадкаў, калі беларуская дуда была прадстаўленая ў заходняй навуковай публікацыі. Глыбоцкая дуда таксама пададзеная як літоўская ў другім выданні «Атласа музыкальных инструментов народов СССР» (1975) пад рэдакцыяй К. Вярткова. Першае выданне выйшла ў 1964. Глыбоцкая дуда была прадстаўленая як літоўская ў серыі "Музычныя інструменты народаў СССР" на пачцы запалак, з 1983 году (агулам 21 этыкетак, якія друкаваліся на пяці запалкавых фабрыках). == Этнавясковыя дудары == * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігната Буйніцкага]] з [[Празарокі|Празарокаў]] (Глыбоцкі раён). Уваходзіў у склад традыцыйнай капэлы пры тэатры Ігната Буйніцкага у якой былі дудар, скрыпак і цымбаліст. * [[Пётр Бурэц]] — знакаміты дудар<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |title=Архіўная копія |access-date=9 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023659/http://pdf.kamunikat.org/21583-1.pdf |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref> з в. [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)]] * Мікола Караткевіч (1932 г.н.) — вучань Пятра Бурца і захавальнік памяці пра знакамітага дудара з вёскі [[Асінаўка (Глыбоцкі раён)|Асінаўка]] ([[Глыбоцкі раён]]). Магчыма апошні вясковы дудар. * Уладзімір Паўлавіч Забела (1928 г.н.) — дудар<ref>https://www.graj.by/35350/</ref> і арганізатар традыцыйных святаў з вёскі [[Шо (вёска)|Шо]] ([[Глыбоцкі раён]]). * Гаўрыла Слаўчык — дудар з Гарадоцкага раёна. У 1931 годзе, ва ўзросце 95 гадоў, Гаўрыла Слаўчык быў быў запісаны на фанограф Яўгенам Гіпіусам і Зінаідай Эваль (Ленінград). Частка запісаў была апублікаваная Яўгенам Гіпіусам у 1941 годзе<ref>{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |title=Архіўная копія |access-date=5 снежня 2020 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412063741/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=14100&mode=print |url-status=dead }}</ref>. * Фёдар Іванавіч Стэсь (Хведар Квецька) — 1869 г.н., в. Церасполле (Полацкі раён) * Мікола Усцінаў — 1871 г.н., в. Бараўцы (Полацкі раён). * Сымон Шыхавец — в. [[Хаўхоліца]] (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|маладнякоўцамі]] — [[Ілары Барашка|Іларыем Барашкам]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзімірам Дубоўкам]] і [[Язэп Пушча|Язэпам Пушчам]]<ref>«[[Малады Араты (часопіс)|Малады Араты]]», 1925, № 7</ref>. * Нічыпар Шыхавец — в. Хаўхоліца (Барысаўскі раён). Дудар з фатаздымка 1925 г., з маладнякоўцамі — Іларыем Барашкам, Уладзімірам Дубоўкам і Язэпам Пушчам. * Фёдар Ціханавец (Хвёдар Ціхановіч) — в. Домжарыцы (Бягомльскі раён). * Падгорны - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Макарэенка - калгаснік з бабруйскага раёна, якія выступаў на сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, прадстаўляючы Беларусь. * Міхаіл Іванавіч Пугач — в. Старынкі (Ушацкі раён). * Язэп Гвозд — 85-гадовы Язэп Гвозд з Ушаччыны (вёска [[Турасполле]]) выступіў на рэспубліканскім аглядзе мастацкай самадзейнасці ў Мінску у 1951 годзе. Гэты выступ лічыцца апошнім публічным выкананнем на беларускай дудзе<ref>https://www.sb.by/articles/vozvrashchenie-zabytogo-simvola.html</ref> даадраджэнскага перыяду. * Максім Сурма — 1866 г.н. (паводле газеты Покліч, 1926 г.) або 1876 г.н. (паводле часопіса Маладняк, 1926) дудар вёскі Бацьвінікі. На дудзе граў з маленства. Удзельнік трупы [[Уладзіслаў Галубок|Уладзіслава Галубка]], сустрэты заснавальнікам тэатра падчас гастроляў на Барысаўшчыне, хутчэй за ўсё ў 1926 годзе. Дудару на час удзелу ў трупе было 70 гадоў<ref>[https://www.facebook.com/DudarskiRej/posts/2894805990804135 «''Дудары Глыбоцкага краю''» В. Воранаў]</ref>. * І. Гвоздзеў — вёска Старое Сяло (каля Вучаш), калгаснік сельгасарцелі імя Красіна. І. Гвоздзеў ва ўзросце 88 гадоў выступаў разам або ў межах адной праграмы з 5-гадовым цымбалістам Юрам Мураўёвым з Віцебска, 6-гадовым Дзімам Казанскім з Суражскага раёна і 85-гадовым А. Мураўёвым флейцістам з Суражчыны. Перыяд імавернай дзейнасці 1944—1956<ref>А. У. Русецкага і Ю. А. Русецкага «Мастацкая культура Віцебшчыны (Паазер’е, Падзвінне, Верхняе Падняпроў’е): на шляху да новых творчых здабыткаў (1944—1991)»</ref>. == Прынцып і манера грання == [[Файл:Дудар на Купальлі ў Бабры..jpg|200px|thumb|[[Купалле]] ў беларускай вёсцы]]Падчас грання дудар трымаў дуду альбо гарызантальна пад пахай, альбо вертыкальна перад сабой. Паветра ў мех удзімалася праз сапель, які таксама называўся соскай. На ўнутраным канцы гэтай трубкі мог знаходзіцца аднабаковы скураны клапан, які не дазваляў паветру выходзіць з меха назад. Калі клапан адсутнічаў, дудар перакрываў адтуліну трубкі языком або перагінаў сапель, каб захаваць ціск паветра ў мяху. Падчас ігры дудар націскаў левым локцем на мех. Паветра паступала ў жалейку і бурдонную трубку або некалькі бурдонаў, прымушаючы вібрыраваць размешчаныя ўнутры трубак язычкі. У выніку ўзнікала моцнае і рэзкае гучанне. У Беларусі вылучаюцца дзве манеры грання, звязаныя з аплікатурай: * ''закрытая манера (традыцыйная);'' * ''адкрытая манера (агульнасярэднявечная).'' == Гіпотэза пра «стадыі развіцця» і праблема атрыбуцыі == У літоўскай этнамузыкалагічнай літаратуры паходжанне дуды часам тлумачыцца праз агульную эвалюцыйную схему: ад дудачкі, злучанай з жывёльным пухіром, праз інструмент са скураным мехам без асобнага бурдона да класічнай дуды з адным або некалькімі бурдонамі. Такая схема грунтуецца пераважна на параўнанні інструментаў розных народаў Еўропы, Азіі і Паволжа, але сама па сабе не пацвярджае існавання бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў.<ref name="Zarskiene">Rūta Žarskienė. [https://www.llti.lt/failai/14_Zarskienes%281%29.pdf Užmirštieji muzikos instrumentai: dūdmaišis ir Lietuva] // Tautosakos darbai. T. XLII. Vilnius, 2011. P. 194—222.</ref> У якасці найбольш архаічнага літоўскага прыкладу прыводзіцца адзінкавая этнаграфічная згадка з ваколіц Дусетаў на поўначы Аўкштайціі пра дудачку, злучаную з пухіром. Аднак такі інструмент не тоесны класічнай дудзе са скураным мехам і бурдонам. Падобныя канструкцыі маглі незалежна ўзнікаць у розных народаў як спосаб назапашвання паветра для дудачкі. Іх параўнанне з інструментамі марыйцаў, мардвы, чувашаў або водзі не даказвае ані паходжання ад іх літоўскай дуды, ані існавання ў Літве асобнай мясцовай лініі яе развіцця. Не з’яўляецца доказам дударскай традыцыі і распаўсюджанне ў Аўкштайціі іншых архаічных музычных з’яў — шматгалосых спеваў [[сутарцінес]] і ансамбляў дудачак [[скудучай]]. Сумесная геаграфічная лакалізацыя розных музычных архаізмаў не сведчыць пра іх генетычную сувязь з дудой. Пераход ад дудачкі з пухіром да класічнай дуды ў літоўскім матэрыяле дакументальна не прасочваецца. Сцвярджэнні пра пашырэнне дуды «па ўсёй Літве» часта грунтуюцца на пісьмовых крыніцах, у якіх назва «Літва» абазначала не этнічную літоўскую тэрыторыю, а землі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], пазнейшыя адміністрацыйныя адзінкі або шырокую гістарычную вобласць. Таму згадка дуды «ў Літве» не можа аўтаматычна лічыцца сведчаннем яе бытавання менавіта сярод літоўскамоўнага насельніцтва. Важнае размежаванне пакінуў літоўскі і жмудскі этнограф [[Людвік Адам Юцэвіч]]. У кнізе «Літва з пункту погляду рэштак старажытнасці, звычаяў і нораваў» ([[1846]]) ён падзяліў інструменты літоўскіх сялян на перанятыя ад іншых народаў і ўласна народныя. Дуды няма ні ў адным з гэтых пералікаў. Яна з’яўляецца толькі ў наступным абзацы, які пачынаецца словамі «''Zbliżając się ku granicom Białorusi''» («Набліжаючыся да межаў Беларусі»). Названую ім «''Ruska Duda''» Юцэвіч лакалізаваў у Завілейскім (Свянцянскім) і Ашмянскім паветах ды Гродзенскай губерні, а яе напеў звязаў з песняй, вядомай у Мінскай губерні.<ref name="Jucewicz">Ludwik z Pokiewia [Ludwik Adam Jucewicz]. [https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/redo/resources/49325/file/scans/DEFAULT/OCR_rezultaty/100000300067_A_v1_200dpi_q60.pdf Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwyczajów skreślona]. Wilno: nakładem Rubena Rafałowicza Księgarza Wileńskiego, w Drukarni M. Romma, 1846. S. 199—201.</ref> Сведчанне Юцэвіча асабліва істотнае, бо паходзіць з сярэдзіны XIX стагоддзя — часу жывога бытавання дударскай культуры. Аўтар быў знаўцам літоўскай мовы, збіральнікам літоўскага фальклору і адным з піянераў літоўскага нацыянальнага адраджэння, таму не быў зацікаўлены ў штучным памяншэнні абсягу літоўскай народнай культуры. Тым не менш ён не лічыў дуду літоўскім народным інструментам і звязваў яе з беларускім этнаграфічным памежжам. Асноўная канцэнтрацыя позніх сведчанняў пра дудароў і захаваных інструментаў знаходзіцца ў Паазер’і і Падзвінні: на Дзісеншчыне, Глыбоччыне, у ваколіцах Празарок і возера Шо, на Барысаўшчыне, Гарадоччыне і Свянцяншчыне. Гэты арэал быў пазней падзелены дзяржаўнымі межамі Беларусі, Літвы, Латвіі і Расіі. Таму знаходжанне асобных інструментаў на тэрыторыі сучаснай Літвы не вызначае іх этнічнай прыналежнасці ў XIX — пачатку XX стагоддзя. Такім чынам, параўнальная схема «стадый развіцця» не дае падстаў выводзіць класічную дуду з літоўскай музычнай архаікі. Наяўныя этнаграфічныя звесткі не пацвярджаюць існавання асобнай бесперапыннай дударскай традыцыі ў этнічных літоўцаў. Наадварот, найбольш дакладнае сведчанне сярэдзіны XIX стагоддзя адносіць дуду да беларускага этнаграфічнага арэала. Таму назвы «літоўская дуда» і «беларуска-літоўская дуда» патрабуюць асобнага навуковага абгрунтавання і не могуць выводзіцца толькі з сучаснай дзяржаўнай прыналежнасці тэрыторый, на якіх былі знойдзены інструменты. У літоўскай літаратуры і музейнай практыцы для дуды ўсходнееўрапейскага тыпу ўжываецца назва ''Labanoro dūda'' («лабанорская дуда»), утвораная ад назвы [[Лабанорская пушча|Лабанорскай пушчы]]. Аднак надзейных гістарычных крыніц, якія пацвярджалі б існаванне ў ваколіцах Лабанора асобнага мясцовага тыпу дуды або бесперапыннай дударскай традыцыі, не выяўлена. Не вядомыя ні захаваныя старадаўнія дуды з дакументальна пацверджаным лабанорскім паходжаннем, ні імёны мясцовых майстроў і дудароў, ні характэрны для гэтай мясцовасці рэпертуар. Агульныя згадкі пра дуды ў гістарычнай Літве або на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага не могуць самі па сабе служыць доказам існавання менавіта лабанорскай традыцыі. Паняцце «Літва» ў такіх крыніцах часта мела дзяржаўна-палітычнае, а не сучаснае этнічнае значэнне. Таму гэтыя сведчанні неабходна суадносіць з канкрэтнай геаграфіяй, паходжаннем інструментаў і этнаграфічным складам насельніцтва. Назва ''Labanoro dūda'' замацавалася ў літоўскай інструментазнаўчай літаратуры адносна позна. У класіфікацыі літоўскіх народных інструментаў [[Юозас Жылявіч|Юозаса Жылявіча]] 1927 года яна яшчэ не фігуравала, але з’явілася ў пазнейшых працах даследчыка. У савецкіх даведачных і ілюстраваных выданнях назву пачалі прадстаўляць як абазначэнне літоўскага народнага інструмента, не заўсёды адрозніваючы месца музейнага захоўвання ад сапраўднага месца паходжання экспаната.<ref>Romualdas Apanavičius. [https://www.llti.lt/failai/20_Sukaktys_Apanaviciaus.pdf Profesorius Juozas Žilevičius ir lietuvių etninė instrumentologija].</ref> Найбольш паказальны прыклад такой атрыбуцыі — [[Глыбоцкая дуда]] 1849 года з вёскі Верацеі Дзісенскага павета. Нягледзячы на дакладны надпіс з месцам яе паходжання, у савецкіх і літоўскіх выданнях гэты беларускі інструмент падаваўся як ''Labanoro dūda'' і выкарыстоўваўся для ілюстравання нібыта літоўскага тыпу дуды.<ref>Атлас музыкальных инструментов народов СССР / К. А. Вертков, Г. И. Благодатов, Э. Э. Язовицкая. 2-е изд. Москва: Музыка, 1975.</ref> Падрабязней гісторыя і паходжанне інструмента разгледжаны ў асобным артыкуле. Сучаснае адраджэнне дуды ў Літве таксама не з’яўляецца непасрэдным працягам дакументальна засведчанай лабанорскай традыцыі. Адзін з яго ўдзельнікаў Гвідас Ковера паведамляў, што сваю першую дуду набыў у 1999 годзе ў беларускага майстра [[Тодар Кашкурэвіч|Тодара Кашкурэвіча]], а цікавасць да назвы ''Labanoro dūda'' узнікла, між іншым, на падставе вуснага аповеду пра святара, які нібыта граў на дудзе каля Лабанора ў 1970-я гады.<ref>Gvidas Kovera. [https://www.bagpipesociety.org.uk/articles/2018/chanter/autumn/bagpipes-in-lithuania/ Bagpipes in Lithuania] // Chanter. The Bagpipe Society, 2018.</ref> Гэтыя звесткі сведчаць пра сучасную рэканструкцыю і папулярызацыю інструмента, але не пацвярджаюць існавання асобнага гістарычнага лабанорскага тыпу. Такім чынам, ''Labanoro dūda'' карэктней разглядаць як познюю рэгіянальную і рэканструктарскую назву, а не як навукова даказаны старажытны тып літоўскай дуды. Яе выкарыстанне ў дачыненні да інструментаў беларускага паходжання, у тым ліку да дуды з Верацеяў, не змяняе іх дакументальна засведчанай этнаграфічнай і геаграфічнай атрыбуцыі. == Беларуская дуда ў мастацтве і літаратуры == Беларускай дудзе прысвечаны шэраг мастацкіх твораў. Беларускія мастакі, пісьменнікі, разбяры, і іншыя майстры бачылі ў дудзе моцны мастацкі вобраз. Постаць беларускага дудара сустракаецца практычна ва ўсіх відах прыкладнога мастацтва: маляваныя дываны, саломка, разьба па дрэву, і многія іншыя. Найстарэйшымі прыкладамі выкарыстання вобразу дудара з’яўляюцца працы мастака Міхася Філіповіча, з 1930-ых гадоў. == Сучасны стан == У XXI стагоддзі дударскі рух у Беларусі карыстаецца надзвычайнай папулярнасцю, паступова з’яўляюцца новыя музычныя гурты, якія выкарыстоўваюць дуды ў сваёй творчасці. Некаторыя беларускія гурты і артысты, якія выкарыстоўваюць у сваёй творчасці дуды (у тым ліку і замежнай традыцыі): <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Ceilidh Ceol]] * [[Cornu Copia]] * [[Dzivasil]] * [[Essa|ESSA]] * [[Galiarda]] * [[Irdorath]]<ref>[http://irdorath.by/ Афіцыйная старонка гурту Irdorath] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120807084546/http://irdorath.by/ |date=7 жніўня 2012 }}.</ref> * [[Litvintroll]]<ref>[http://litvintroll.com/index.cgi?pg=index&ln=by/ Афіцыйная старонка гурту Litvintroll]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Osimira]]<ref>[https://myspace.com/osimira/ Афіцыйная старонка гурту Osimira].</ref> * [[RR]] * [[Aqua Profunda]] * [[Testamentum Terrae]]<ref>[http://www.testamentum.net/ Афіцыйная старонка гурту Testamentum Terrae] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722002917/http://testamentum.net/ |date=22 ліпеня 2013 }}.</ref> * [[Tylos Labanoro]] * [[Pawa|PAWA]]<ref>[http://www.PAWA.by/ Афіцыйная старонка гурту PAWA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160430210335/http://pawa.by/ |date=30 красавіка 2016 }}.</ref> * [[Znich]]<ref>[https://myspace.com/znich/ Афіцыйная старонка гурту Znich].</ref> * [[Ветах, гурт|Ветах]]<ref>[http://vietah.narod.ru/ Афіцыйная старонка гурту Ветах].</ref> * [[Віталь Воранаў]]<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|title=Віталь Воранаў - папулярызатар беларускай дуды|last=Комінч|first=Ганна|date=2019-07-30|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200719142411/https://www.racyja.com/kultura/vital-voranau-papulyaryzatar-belaru/|archivedate=2020-07-19|url-status=live|accessdate=2020-07-19}}</ref> * Капэла Рэй<ref>https://kapelarej.bandcamp.com/album/poudzien-i-pounacz</ref> * [[Кашлаты Вох]]<ref>[http://kashlatyvoh.ucoz.net/ Афіцыйная старонка гурту Кашлаты Вох].</ref> * [[Келіх Кола]] * [[Кудмень]] * [[Ліцвінскі хмель]] * [[Літы Талер]][[Lity Taler]] * [[Млын Сонца]] * [[Молат, гурт|Молат]] * [[Рада]] * [[Рарог]] * [[Расалія]] * [[СтараЛітва]] * [[Стары Ольса]]<ref>[http://staryolsa.com/ Афіцыйная старонка гурту Стары Ольса]{{Недаступная спасылка}}.</ref> * [[Тутэйшая шляхта]] * [[Тутэйшыя, гурт|Тутэйшыя]] * [[Яварына]] * [[Ягорава гара]] * [[Dzieciuki]] * [[Osterweg]] * [[Dzivia]] * [[Wartha]] </div> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://community.livejournal.com/dudarstva «Усё пра дуды і дудароў тутэйшых» — Беларуская дударская суполка] * [http://dudar.info Дударскі фестываль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160804175842/http://dudar.info/ |date=4 жніўня 2016 }} * [https://www.facebook.com/DudarskiRej Суполка «Дударская Глыбоччына»] * [http://www.youtube.com/view_play_list?p=39EA98188F3BAA3D Беларускія дуды і дудары на YouTube] * [http://www.belduda.com Старонка Майстра Юрася Панкевіча] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Беларускія народныя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Духавыя музычныя інструменты]] [[Катэгорыя:Беларускія дуды| ]] p49rrqmffb3kaqg82oa8lrk8tbkwifx 0 280298 5201135 4851931 2026-09-17T04:29:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201135 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Калодніца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 32|lat_sec = 59 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 11|lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Крупскі |сельсавет2 = Акцябрскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243027496 }} '''Кало́дніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kalodnica}}, {{lang-ru|Колодница}}) — [[аграгарадок]] у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Акцябрскі сельсавет (Крупскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 36{{sfn|БелЭн|1998}} км у напрамку на поўнач ад горада [[Крупкі]], за 157{{sfn|БелЭн|1998}} км ад [[Мінск]]а, за 37 км ад чыгуначнай станцыі [[Бобр (станцыя)|Бобр]]{{sfn|БелЭн|1998}}, на ўсход ад возера [[Сялява (возера)|Сялява]] каля ракі [[Ракітаўка]]. == Гісторыя == Упершыню згадваецца ў летапісе ў 1562 годзе як уладанне князя Друцкага-Азярэцкага, які перадаў яе ва ўласнасць пасынкам князя Рыгора Сенскага<ref name="hist">[http://radzima.org/be/miesca/kalodnica.html Гісторыя Калодніцы]</ref>. Да 14 верасня 1972 года вёска ўваходзіла ў склад [[Вялікахальнявіцкі сельсавет|Вялікахальнявіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369)</ref>. 9 красавіка 2013 года цэнтр Акцябрскага сельсавета перанесены ў Калодніцу<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058140&p1=1&p5=0 Решение Крупского районного Совета депутатов от 9 апреля 2013 г. № 143 О переносе административного центра Октябрьского сельсовета в агрогородок Колодница]</ref>, 31 снежня 2013 года — вернуты ў вёску [[Прошыка]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914n0063273&p1=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 31 декабря 2013 г. № 164 О признании утратившим силу решения Крупского районного Совета депутатов от 9 апреля 2013 г. № 143]</ref>. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 376 жыхароў, 109 двароў{{sfn|БелЭн|1998}}. == Гістарычныя мясціны == [[Файл:Калодніца. Царква (01).jpg|міні|Рэшткі царквы]] * Рэшкі драўлянай царквы (архітэктар [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Г. Камбураў]]<ref name="ЮССС">[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=148 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 139]</ref>; канец XIX ст.)<ref name="baero">[http://www.belaerogis.by/projects/crupsk/ Крупский район // Государственное предприятие «БелПСХАГИ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180220114043/http://belaerogis.by/projects/crupsk/ |date=20 лютага 2018 }}{{ref-ru}}</ref> * Каля аграгарадка знаходзіцца курганны [[могільнік]]{{sfn|БелЭн|1998}}. == Вядомыя асобы == * [[Дзмітрый Філімонавіч Прышчэпаў]] (1896—1940) — беларускі дзяржаўны і грамадскі дзеяч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кало́дніца||478}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=15, 45|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=11|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-59. Выданне 1986 года. Стан мясцовасці на 1984 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.radzima.org/ru/object-photo/2890.html Фатаграфіі царквы на сайце Radzima.org] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Акцябрскі сельсавет, Крупскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Крупскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крупскага раёна]] m5pwmrngf6sjhtlhvved23apnvnz8ux 0 307654 5201383 4415703 2026-09-17T11:19:58Z Voūk12 159072 5201383 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slaget vid Wallhof 1628 SP230.jpg|міні|Бітва пад Вальхофам. Гравюра.]] '''Бітва пад Вальгофам, Бітва пад Вальмойжай''' — вырашальная бітва [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|літоўска-шведскай вайны 1621—1625 гадоў]], у якім шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой баталіі атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася [[7 студзеня]] ([[17 студзеня]]) [[1626]] каля інфлянцкага замка Вальхоф ([[латышская мова|лат.]] Valles, пол. Walmojza, бел. Вальмойжа). Удала выбраўшы час, [[Густаў II Адольф|Густаў Адоль]]<nowiki/>ф, употай сабраў пад [[Кокнэсэ|Какенгаўзена]]<nowiki/>м пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска ВКЛ набранае на грошы [[Леў Сапега|Льва Сапегі]], якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі [[Ян Станіслаў Сапега]]. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, дадзеныя моцна перабольшаныя і ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] і польнага гетмана літоўскага [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]])<ref>{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, "Rapier i koncerz", Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, pp. 142–144}}</ref>. Шведы атакавалі літоўскі лагер на світанні, хаця прысапежынскія прыдворныя колы сцвярджалі што ім не далі пашыхтавацца, іншыя не толькі шведскія але з у тл. з ВКЛ казалі што адбылася рэгулярная бітва. Аднак, паколькі лагер знаходзіўся паміж двума лясамі, літоўская кавалерыя не магла абысці шведаў з флангу. Замест гэтага шведы выкарыстоўвалі лес і рэль'еф, каб абстрэльваць атакі літоўскай кавалерыі і прымусіць яе уцякаць.<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, R.I., 2000, The Northern Wars, 1558-1721, Harlow: Pearson Education Limited, ISBN 9780582064294 с.106}}</ref> Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў [[Біржы]] і [[Баўска|Баўску]]. [[Ян Станіслаў Сапега]] атрымаў раненні. Пазней магчыма па гэтай прычыне ў яго сталі праяўляцца прыкметы псіхічнай хваробы. У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі арміі Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі). Разгром ліквідаваў асноўны назапашаны вайсковы патэнцыял ВКЛ у Інфлянтах, сарваў планы па дэакупацыі правінцыі і прымусіў ВКЛ заключыць сепаратнае перамір'е са Швецыяй. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1626 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1626 года]] dfnluhzbs68qzjlqjmky3zdjo2uoz93 5201384 5201383 2026-09-17T11:22:00Z Voūk12 159072 5201384 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slaget vid Wallhof 1628 SP230.jpg|міні|Бітва пад Вальхофам. Гравюра.]] '''Бітва пад Вальгофам, Бітва пад Вальмойжай''' — вырашальная бітва [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|літоўска-шведскай вайны 1621—1625 гадоў]], у якім шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой баталіі атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася [[7 студзеня]] ([[17 студзеня]]) [[1626]] каля земгальскага Вальхофа ([[латышская мова|лат.]] [[:lv:Valle|Valle]], пол. Walmojza, бел. Вальмойжа). Удала выбраўшы час, [[Густаў II Адольф|Густаў Адоль]]<nowiki/>ф, употай сабраў пад [[Кокнэсэ|Какенгаўзена]]<nowiki/>м пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска ВКЛ набранае на грошы [[Леў Сапега|Льва Сапегі]], якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі [[Ян Станіслаў Сапега]]. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, дадзеныя моцна перабольшаныя і ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] і польнага гетмана літоўскага [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]])<ref>{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, "Rapier i koncerz", Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, pp. 142–144}}</ref>. Шведы атакавалі літоўскі лагер на світанні, хаця прысапежынскія прыдворныя колы сцвярджалі што ім не далі пашыхтавацца, іншыя не толькі шведскія але з у тл. з ВКЛ казалі што адбылася рэгулярная бітва. Аднак, паколькі лагер знаходзіўся паміж двума лясамі, літоўская кавалерыя не магла абысці шведаў з флангу. Замест гэтага шведы выкарыстоўвалі лес і рэль'еф, каб абстрэльваць атакі літоўскай кавалерыі і прымусіць яе уцякаць.<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, R.I., 2000, The Northern Wars, 1558-1721, Harlow: Pearson Education Limited, ISBN 9780582064294 с.106}}</ref> Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў [[Біржы]] і [[Баўска|Баўску]]. [[Ян Станіслаў Сапега]] атрымаў раненні. Пазней магчыма па гэтай прычыне ў яго сталі праяўляцца прыкметы псіхічнай хваробы. У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі арміі Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі). Разгром ліквідаваў асноўны назапашаны вайсковы патэнцыял ВКЛ у Інфлянтах, сарваў планы па дэакупацыі правінцыі і прымусіў ВКЛ заключыць сепаратнае перамір'е са Швецыяй. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1626 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1626 года]] 6e7wcp2v7dvpt84livgp8lom86utpy5 5201385 5201384 2026-09-17T11:22:49Z Voūk12 159072 5201385 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slaget vid Wallhof 1628 SP230.jpg|міні|Бітва пад Вальхофам. Гравюра.]] '''Бітва пад Вальгофам, Бітва пад Вальмойжай''' — вырашальная бітва [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|літоўска-шведскай вайны 1621—1625 гадоў]], у якім шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой баталіі атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася [[7 студзеня]] ([[17 студзеня]]) [[1626]] каля земгальскага Вальхофа ([[латышская мова|лат.]] [[:lv:Valle|Valle]], пол. Walmojza, бел. Вальмойжа). Удала выбраўшы час - Каляды, [[Густаў II Адольф|Густаў Адоль]]<nowiki/>ф, употай сабраў пад [[Кокнэсэ|Какенгаўзена]]<nowiki/>м пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска ВКЛ набранае на грошы [[Леў Сапега|Льва Сапегі]], якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі [[Ян Станіслаў Сапега]]. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, дадзеныя моцна перабольшаныя і ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] і польнага гетмана літоўскага [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]])<ref>{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, "Rapier i koncerz", Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, pp. 142–144}}</ref>. Шведы атакавалі літоўскі лагер на світанні, хаця прысапежынскія прыдворныя колы сцвярджалі што ім не далі пашыхтавацца, іншыя не толькі шведскія але з у тл. з ВКЛ казалі што адбылася рэгулярная бітва. Аднак, паколькі лагер знаходзіўся паміж двума лясамі, літоўская кавалерыя не магла абысці шведаў з флангу. Замест гэтага шведы выкарыстоўвалі лес і рэль'еф, каб абстрэльваць атакі літоўскай кавалерыі і прымусіць яе уцякаць.<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, R.I., 2000, The Northern Wars, 1558-1721, Harlow: Pearson Education Limited, ISBN 9780582064294 с.106}}</ref> Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў [[Біржы]] і [[Баўска|Баўску]]. [[Ян Станіслаў Сапега]] атрымаў раненні. Пазней магчыма па гэтай прычыне ў яго сталі праяўляцца прыкметы псіхічнай хваробы. У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі арміі Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі). Разгром ліквідаваў асноўны назапашаны вайсковы патэнцыял ВКЛ у Інфлянтах, сарваў планы па дэакупацыі правінцыі і прымусіў ВКЛ заключыць сепаратнае перамір'е са Швецыяй. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1626 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1626 года]] 7ogtz2tcfp6qpg70rdtfhqq6mrbikb5 5201392 5201385 2026-09-17T11:28:54Z Voūk12 159072 5201392 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slaget vid Wallhof 1628 SP230.jpg|міні|Бітва пад Вальхофам. Гравюра.]] '''Бітва пад Вальхофам, Бітва пад Вальмойжай''' — вырашальная бітва [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|літоўска-шведскай вайны 1621—1625 гадоў]], у якім шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой баталіі атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася [[7 студзеня]] ([[17 студзеня]]) [[1626]] каля земгальскага Вальхофа ([[латышская мова|лат.]] [[:lv:Valle|Valle]], пол. Walmojza, бел. Вальмойжа). Удала выбраўшы час - Каляды, [[Густаў II Адольф|Густаў Адоль]]<nowiki/>ф, употай сабраў пад [[Кокнэсэ|Какенгаўзена]]<nowiki/>м пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска ВКЛ набранае на грошы [[Леў Сапега|Льва Сапегі]], якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі [[Ян Станіслаў Сапега]]. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, дадзеныя моцна перабольшаныя і ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] і польнага гетмана літоўскага [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]])<ref>{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, "Rapier i koncerz", Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, pp. 142–144}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://runeberg.org/nfck/0270.html|title=Wallhof у: Nordisk familjebok, ss. 503-504 (шв.)}}</ref>. Шведы атакавалі літоўскі лагер на світанні, хаця прысапежынскія прыдворныя колы сцвярджалі што ім не далі пашыхтавацца, іншыя не толькі шведскія але з у тл. з ВКЛ казалі што адбылася рэгулярная бітва. Аднак, паколькі лагер знаходзіўся паміж двума лясамі, літоўская кавалерыя не магла абысці шведаў з флангу. Замест гэтага шведы выкарыстоўвалі лес і рэль'еф, каб абстрэляць атаку літоўскай кавалерыі, прымусіць яе ўцякаць, Малады Сапега не справіўся з камандаваннем, што і прывяло да катастрофы.<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, R.I., 2000, The Northern Wars, 1558-1721, Harlow: Pearson Education Limited, ISBN 9780582064294 с.106}}</ref> Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў [[Біржы]] і [[Баўска|Баўску]]. [[Ян Станіслаў Сапега]] атрымаў раненні. Пазней магчыма па гэтай прычыне ў яго сталі праяўляцца прыкметы псіхічнай хваробы. У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі арміі Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі). Разгром ліквідаваў асноўны назапашаны вайсковы патэнцыял ВКЛ у Інфлянтах, сарваў планы па дэакупацыі правінцыі і прымусіў ВКЛ заключыць сепаратнае перамір'е са Швецыяй. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1626 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1626 года]] 0t6ytqsqio6xr0entin84lapibwqomx 5201393 5201392 2026-09-17T11:29:50Z Voūk12 159072 5201393 wikitext text/x-wiki [[Файл:Slaget vid Wallhof 1628 SP230.jpg|міні|Бітва пад Вальхофам. Гравюра.]] '''Бітва пад Вальхофам, Бітва пад Вальмойжай''' — вырашальная бітва [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|літоўска-шведскай вайны 1621—1625 гадоў]], у якім шведскае войска на чале з каралём [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам Вазаю]] ўпершыню ў сваёй гісторыі ў палявой баталіі атрымала перамогу над літоўска-польскім войскам. Адбылася [[7 студзеня]] ([[17 студзеня]]) [[1626]] каля земгальскага маёнтка (мойжы) Вальхофа ([[латышская мова|лат.]] [[:lv:Valle|Valle]], пол. Walmojza, бел. Вальмойжа). Удала выбраўшы час - Каляды, [[Густаў II Адольф|Густаў Адоль]]<nowiki/>ф, употай сабраў пад [[Кокнэсэ|Какенгаўзена]]<nowiki/>м пяцітысячнае адборнае войска з 3 тысяч пяхоты і 2 тысяч кавалерыі, перайшоў Дзвіну і на досвітку раптам атакаваў войска ВКЛ набранае на грошы [[Леў Сапега|Льва Сапегі]], якім камандаваў яго сын — маршалак літоўскі [[Ян Станіслаў Сапега]]. Войска Сапегі стаяла лагерам і налічвала каля 1500 гусар, казакоў і нямецкіх рэйтараў (паводле шведскіх дадзеных вынікае, што войска налічвала 700 гусар, 600 казакоў, 500 нямецкіх рэйтараў і драгунаў, 700 пяцігорцаў, 600 нямецкіх мушкецёраў, 300 літоўскіх гайдукоў. Хутчэй за ўсё, дадзеныя моцна перабольшаныя і ўлічвалася колькасць раз’яднаных войскаў вялікага гетмана літоўскага [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] і польнага гетмана літоўскага [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафа Радзівіла]])<ref>{{Кніга|загаловак=Leszek Podhorodecki, "Rapier i koncerz", Warszawa 1985, ISBN 83-05-11452-X, pp. 142–144}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://runeberg.org/nfck/0270.html|title=Wallhof у: Nordisk familjebok, ss. 503-504 (шв.)}}</ref>. Шведы атакавалі літоўскі лагер на світанні, хаця прысапежынскія прыдворныя колы сцвярджалі што ім не далі пашыхтавацца, іншыя не толькі шведскія але з у тл. з ВКЛ казалі што адбылася рэгулярная бітва. Аднак, паколькі лагер знаходзіўся паміж двума лясамі, літоўская кавалерыя не магла абысці шведаў з флангу. Замест гэтага шведы выкарыстоўвалі лес і рэль'еф, каб абстрэляць атаку літоўскай кавалерыі, прымусіць яе ўцякаць, Малады Сапега не справіўся з камандаваннем, што і прывяло да катастрофы.<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, R.I., 2000, The Northern Wars, 1558-1721, Harlow: Pearson Education Limited, ISBN 9780582064294 с.106}}</ref> Паводле шведскіх дадзеных, страты Сапегі склалі ад 700 да 1200 чалавек, яшчэ 200 трапілі ў палон, а шведы нібыта не страцілі забітымі ні салдата. Густаў Адольф захапіў вялізны абоз з правіянтам і дэблакаваў [[Біржы]] і [[Баўска|Баўску]]. [[Ян Станіслаў Сапега]] атрымаў раненні. Пазней магчыма па гэтай прычыне ў яго сталі праяўляцца прыкметы псіхічнай хваробы. У 35 км ад месца бітвы стаяла войска Крыштафа Радзівіла, прычыны неаказання дапамогі арміі Яна Станіслава Сапегі да канца невядомыя (існуюць версіі, што Радзівіл не паспеў аказаць дапамогу, па іншых версіях — не захацеў з-за варожасці з Сапегамі). Разгром ліквідаваў асноўны назапашаны вайсковы патэнцыял ВКЛ у Інфлянтах, сарваў планы па дэакупацыі правінцыі і прымусіў ВКЛ заключыць сепаратнае перамір'е са Швецыяй. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Бітвы Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Бітвы Швецыі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1626 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1626 года]] 89ns7gguz94c39qxrjdzllihz15evh4 0 310437 5201376 5177821 2026-09-17T11:11:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201376 wikitext text/x-wiki [[Файл:Karnak Temples.jpg|thumb|310px|Від Карнакскага храма з паветра]] '''Карна́кскі храм''', ці '''Карна́к''' ([[старажытнаегіпецкая мова|стараж.-егіп.]] '''Іпет-Ісут''') — буйнейшы храмавы комплекс [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], галоўнае дзяржаўнае свяцілішча [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Знаходзіцца ў сучасным [[Карнак]]у, невялікім паселішчы на ўсходнім беразе [[Ніл]]а ў 2,5 км ад [[Луксор]]а. З 1979 года гэты храм, разам з [[Луксорскі храм|Луксорскім храмам]] і [[Фіванскі некропаль|фіванскімі некропалямі]] уключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Гісторыя == [[Выява:LuxorMuseumColumnIntef2.jpg|thumb|злева|170px|Васьмігранная калона [[Ініятэф II|Ініятэфа II]]. [[Луксорскі музей]].]] [[Файл:Karnak Temple Map.jpg|thumb|План храмавага комплекса ў Карнаку]] Першае сведчанне аб існаванні культа бога [[Амон-Ра|Амона-Ра]] ў старажытнаегіпетскіх [[Фівы (Егіпет)|Фівах]] адносіцца да эпохі [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]]. Гэта васьмівугольная калона, створаная пры фараоне {{нп5|XI дынастыя|XI дынастыі|ru|XI династия}} {{нп5|Ініятэф II|Ініятэфе II|ru|Иниотеф II}} і якая цяпер знаходзіцца ў {{нп5|Луксорскі музей|Луксорскім музеі|ru|Луксорский музей}}. Найбольш старажытны з захаваўшыхся будынкаў быў пабудаваны ў часы [[XII дынастыя|XII дынастыі]], пры фараоне [[Сенусерт I|Сенусерце I]]. Асаблівага размаху будаўнічыя работы дасягнулі ў часы [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]]. Храмы Карнака перабудоўваліся аж да часоў імператарскага [[Старажытны Рым|Рым]]. Егіпцяне называлі яго чыкумбара, што значыць «Вялікі». == Архітэктура == [[Файл:KarnakTempel.JPG|thumb|Галоўны храм Амона-Ра]] [[Файл:Ägypten Tempel von Karnak01.jpg|thumb|Свяшчэннае возера]] [[Файл:Karnak Khonsou 080507.jpg|thumb|Пілон храма Хансу]] [[Файл:KarnakTemple@LuxorEgypt 2007feb9-05 byDanielCsorfoly.JPG|thumb|Зал карыяцід]] [[Файл:Ägypten Tempel von Karnak.jpg|thumb|Малая алея баранагаловых сфінксаў перад храмам]] Найбольш значным будынкам усяго комплекса з’яўляецца ''храм Амона-Ра'' з яго 10 пілонамі, буйнейшы з якіх мае даўжыню 113 метраў, шырыню 15 метраў і вышыню каля 45 метраў. Агульная плошча храма складае каля 30 гектараў (чатырохвугольнік з бакамі ў 530, 515, 530 і 610 метраў). Акрамя пілонаў, велічна выглядае калонная зала, пачатая пры [[Харэмхеб]]е і закончаная ў гады праўлення фараонаў [[Сеці I]] і [[Рамзес II|Рамзеса II]]. Храмавыя памяшканні складаюцца з трох абкружаных сценамі частак: прысвечанай богу Амону (''Іпет-сут''), прысвечанай богу [[Монту]] (плошчай у 2,34 га) і прысвечанай багіне [[Мут]] (плошчай у 9,2 га). Акрамя гэтых трох, тут быў пабудаваны фараонам [[Эхнатон]]ам на шосты год праўлення, {{нп5|Гем-па-Атон||de|Gem-pa-Aton (Karnak)}} — храм [[Атон (бажаство)|Атона]]. У частцы, прысвечанай Амону, знаходзяцца: * вялікі храм Амона-Ра * храм бога [[Хансу]] (памеры 80 на 30 метраў). Будаўніцтва пачалося пры Рамзэсе ІІІ, працягнута пры [[Рамзес IV|Рамзесе IV]], [[Рамзес XI|Рамзесе XI]], скончана пры [[Херыхор]]ы. * «свяшчэнная барка» Рамзэса ІІ * храм [[Іпет]] (пабудаваны ў часы праўлення [[Пталемей VIII|Пталемея VIII]]) * невялікі храм бога [[Птах]]а * храм [[Аменхатэп II|Аменхатэпа II]] Тут таксама знаходзіцца так званая ''Белая капэла'' (найбольш старажытны будынак комплексу, пастаўлены у часы Сенусерта І); ''Чырвоная капэла'' (пастаўлены пры царыцы [[Хатшэпсут]] будынак, з насценнымі выявамі яе каранацыі, сэнамі ахвярапрынашэнняў і фіванскімі рэлігійнымі ўрачыстасцямі); ''Алебастравая капэла'' (пастаўленая пры фараоне [[Тутмос IV|Тутмосе IV]]); храм [[Рамзес III|Рамзеса III]]. На поўдні ад цэнтральнага храмавага будынка ляжыць свяшчэннае возерв памерам 120 на 77 метраў. Узровень возера падтрымліваўся выключна за кошт грунтовых вод. Побач з ім знаходзілась невялікае памяшканне, дзе жылі гусі — свяшчэнныя птушкі Амона. Вада з возера выкарыстоўвалася жрацамі для свяшчэннага амывання статуй багоў. Частка, прысвечаная багіне Мут, ляжыць прыкладна ў 350 метрах на поўдзень ад цэнтральнага храма Амона-Ра, з якім звязана малой алеяй з 66 баранагаловых сфінксаў, і мае памеры 250 на 350 метраў. Тут знаходзіцца абкружаны з трох бакоў Свяшчэнным возерам храм Мут, а таксама храм і «радзільны дом» Рамзэса ІІІ. Уваходны партал у храм багіні Мут быў створаны пры фараоне [[Сеці I]]. Побач знаходзіўся ''храм Камутэф''. У 1840 годзе гэтыя храмы былі разбураны дзеля таго, каб выкарыстаць іх як будаўнічыя матэрыялы пры ўзвядзенні фабрыкі. На ўсход, ад часткі, прысвечанай Амону-Ра, фараонам [[Эхнатон]]ам быў пастаўлены храм богу Атону (''Гем-па-Атон''), якога ён зрабіў галоўным і адзіным богам Старажытнага Егіпта. Памеры яго былі 120 на 120 метраў, што было больш за плошчу храма Амона-Ра. Па ўказанню Эхнатона, усе іншыя храмы, акрамя тых, якія належалі Атону, былі закрыты. Пасля яго смерці, у праўленне Харэмхеба, храмы старых багоў былі адкрыты, а свяцілішча Атона было поўнасцю разбурана. Каменныя блокі, з якіх ён быў пабудаваны, выкарыстоўваліся для іншых храмаў і будынкаў. Асобныя з гэтых блокаў, аб’яднаных у выглядзе будынка, можна ўбачыць у Луксорскім музеі. У [[Антычнасць|антычную]] Карнакскі храм звязалі з [[Луксорскі храм|Луксорскім]] алеяй, з бакоў якой былі ўсталяваны [[сфінкс]]ы. У Карнаку гэтая дарога заканчваецца каля дзясятага храмавага пілона. Гэта 2-кіламетровая вялікая Алея сфінксаў цяпер рэстаўруецца і ў значнай ступені ўжо адноўлена. == Рэлігійнае служэнне == Пасля таго, як старажытнаегіпетскі культ Амона-Ра паступова пераўтвараўся спачатку ў рэгіянальны, а потым і ў дзяржаўны, фараоны эпохі ранняга Сярэдняга царства пачынаюць будаўніцтва храмавага комплекса (якое працягвалася больш за тысячу гадоў), у якім жрацы бога Амона маглі б з адпаведнай ім пышнасцю адпраўляць свае штодзённыя служэнні. Як і для Амона, былі пастаўлены храмы для яго жонкі, багіні [[Мут]], і для іх сына, луннага бога [[Хансу]]. Разам яны ўтваралі так званую фіванскую Трыяду. Акрамя іх, у Карнаку таксама быў пастаўлены храм бога Монту, які стаў яшчэ пры [[XI дынастыя (Старажытны Егіпет)|XI дынастыі]] галоўным богам горада Фівы. У старажытнаегіпетскай рэлігійнай сістэме адным з найважнейшых прынцыпаў было паняцце аб касмаганічным сусветным ладзе, які абазначаўся тэрмінам [[маат]]. Паколькі ''маат'' не з’яўляецца нечым вечным і нязменным, і можа ў выніку ганебных чалавечых паводзін быць выведзены са спрыяльнай раўнавагі, найважнейшай задачай з’яўляецца патрыманне яго ў стабільным стане з тым, каб пазбегнуць хаоса і знішчэння звыклага чалавеку света. Вышэйшым абавязкам фараона з’яўлялася падтрыманне ''маат'' у стане раўнавагі. Таму кожны старажытнаегіпетскі храм з’яўляецца пэўнай мадэллю гэтага свету, у якім адбываюцца сакральныя дзеі, якія праводзяцца фараонам ці замяшчаючым яго вярхоўным жрацом для захавання ''маат'' нязменным — прынясення ахвяр багам, маленні і свяшчэнныя песнапенні. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8к|Карнак}} С. 80. * {{ВТ-ЭСБЕ|Карнак, храм}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына|87}} {{Commonscat-inline|Karnak temple complex}} * [http://www.egyptology.ru/sites/Karnak.htm Карнак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180519165420/http://www.egyptology.ru/sites/Karnak.htm |date=19 мая 2018 }} // [http://www.egyptology.ru Египтологический Изборник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=12 сакавіка 2005 }} * [http://vegypt.ru/site/Карнакский храм/аўдыёгід па Карнакскаму храму]{{Недаступная спасылка}} {{double image|center|Karnakpanorama.jpg|800|Statua_di_Pinudjem_I_-_Karnak.jpg|200|Цэнтральная каланада храма|стауя Рамзэса II з яго дочкай Мерыт-Амон}} {{Стобрамныя Фівы}} {{Сусветная спадчына ў Егіпце}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Храмы Старажытнага Егіпта]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Егіпце]] [[Катэгорыя:Луксор]] a2xkxe4eyte73hswmp15w7x8j1e1vlq 0 318339 5201270 5200488 2026-09-17T08:19:23Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1374471896|Horseshoe]]» 5201270 wikitext text/x-wiki [[File:Horseshoe.jpg|міні| Падковы звычайна вырабляюцца са [[Сталь|сталі]] і прыбіваюцца да ніжняга боку капыта.]] [[File:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні| Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]] .]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе <nowiki>{{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}}</nowiki> ад <nowiki>{{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}</nowiki>. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}}Спачатку [[Падкоўванне|падкоўваннем]] коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з'яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з <nowiki>{{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}</nowiki>, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як <nowiki>{{нп3|пола||ru|Поло}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|канкур||ru|Конкур}}</nowiki> і спаборніцтвы па <nowiki>{{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}</nowiki>. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў <nowiki>{{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}</nowiki>, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне <nowiki>{{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}</nowiki><ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «<nowiki>{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}</nowiki>»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае <nowiki>{{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}</nowiki>, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|310x310пкс|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[Талісман|талісманам]].]] Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне <nowiki>{{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}</nowiki>. == Гісторыя == [[File:Hipposandal-ermont.jpg|міні|<nowiki> {{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} - папярэдніца падковы</nowiki>]] З самага пачатку <nowiki>{{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}}</nowiki> <nowiki>{{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}}</nowiki> падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў <nowiki>{{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}</nowiki>, дзе капыты коней абкручвалі <nowiki>{{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}}</nowiki> або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «<nowiki>{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}</nowiki>» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя <nowiki>{{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}</nowiki><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[File:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні| Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[File:Horseshoemaker.jpg|міні| Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[File:Easyboot.jpg|міні|<nowiki> {{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}</nowiki>]] [[File:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні| Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] <nowiki>{{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}</nowiki><ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «<nowiki>{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}</nowiki>» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля <nowiki>{{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}}</nowiki> ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з'явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з'яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[Бронза|бронзавыя]] падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з'явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096–1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271–1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да <nowiki>{{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}}</nowiki> (476–221 гг. да н.э.), калі <nowiki>{{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}}</nowiki> <nowiki>{{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}}</nowiki> абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «<nowiki>{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}</nowiki>» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро|Кагуро,]] 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, <nowiki>{{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}</nowiki>. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў <nowiki>{{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}</nowiki>, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер <nowiki>{{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}</nowiki>) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[Як|яка]] для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. <nowiki>{{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}}</nowiki> піша ў сваёй кнізе ''«<nowiki>{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}</nowiki>»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў <nowiki>{{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}</nowiki>. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя <nowiki>{{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}</nowiki>, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[Стэп|стэпавым]] клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з'яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або <nowiki>{{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}</nowiki><ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. <nowiki>{{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}}</nowiki> могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у <nowiki>{{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|пола||ru|Поло}}</nowiki> і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), <nowiki>{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}</nowiki> для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як <nowiki>{{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}</nowiki>, <nowiki>{{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}}</nowiki> і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «<nowiki>{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}</nowiki>» капыт, прынамсі, частку года, з'яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == <nowiki>{{main|Падкоўванне}}</nowiki> [[File:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні| ''<nowiki>{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}</nowiki>'' [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і <nowiki>{{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}}</nowiki>капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. <nowiki>{{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}}</nowiki> унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў <nowiki>{{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}</nowiki>. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[Горан|горана]]; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />.<gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|alt=A hot horseshoe in a forge| Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|alt=Farrier tools| Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|alt=Nailing on the shoe| Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|alt=The nails driven through the hoof, but not yet bent downwards| Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[File:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні| Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[Талісман|талісманам]].]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям'ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан|Дунстана]], які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д'ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д'ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д'ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з'яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: Ён не пойдзе праз Гранаду,Бо там ён ведае падковападобную аркуКаля кожных варот яго чакае. Нават курапатак ён не можа пераварыць,З таго часу, як на грудзях з'явілася жудасная падкова,Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[File:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці <nowiki>{{нп3|Галосны герб||ru|Гласный герб}}</nowiki>галосных сімвалаў, напрыклад, у гербах сем'яў з такімі прозвішчамі, як Фэр'ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з'яўляецца на гербах лонданскага бора <nowiki>{{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}</nowiki><ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[File:Rutland_County_Flag.svg|міні|<nowiki> {{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}</nowiki>]] Сцяг [[Ратленд|Ратленда]], найменшага <nowiki>{{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}}</nowiki> Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае <nowiki>{{нп3|Окем||ru|Окем}}</nowiki>, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны <nowiki>{{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}</nowiki>. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як <nowiki>[[Герб Дрыбіна|Дрыбін]]</nowiki>, <nowiki>[[Герб Жалудка|Жалудок]]</nowiki>, <nowiki>[[Герб Іванава|Іванава]]</nowiki>, <nowiki>[[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]]</nowiki>, <nowiki>[[Герб Клічава|Клічаў]]</nowiki>, <nowiki>[[Герб Любчы|Любча]]</nowiki>, а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах (<nowiki>[[Даленга (герб)|Далэнга]]</nowiki>, <nowiki>[[Дамброва (герб)|Дамброва]]</nowiki>, <nowiki>[[Крыўда (герб)|Крыўда]]</nowiki>, <nowiki>[[Лада (герб)|Лада]]</nowiki>, <nowiki>[[Побуг (герб)|Побуг]]</nowiki>, <nowiki>[[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]]</nowiki> і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі <nowiki>{{нп3|Тууры|||Tuuri}}</nowiki> ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У <nowiki>{{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}}</nowiki> падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == * "[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]"—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dmlei5jx5np0p8zfjfse6maogncw4d5 5201275 5201270 2026-09-17T08:31:13Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201275 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Horseshoe.jpg|міні|250px|Падковы звычайна вырабляюцца са [[Сталь|сталі]] і прыбіваюцца да ніжняга боку капыта.]] [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|пола||ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250пкс|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|пола||ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] 5dt1i5uy83ii2avlclztxp0279g99n5 5201276 5201275 2026-09-17T08:31:50Z Ciepiersia 162280 /* Апісанне */ вікіфікацыя 5201276 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Horseshoe.jpg|міні|250px|Падковы звычайна вырабляюцца са [[Сталь|сталі]] і прыбіваюцца да ніжняга боку капыта.]] [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250пкс|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|пола||ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] f56to6irjqkrsyjguifijly99ij1jq8 5201277 5201276 2026-09-17T08:32:37Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5201277 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250пкс|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|пола||ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] eljpqbza1dty009tfunk10hk7yyif81 5201278 5201277 2026-09-17T08:33:10Z Ciepiersia 162280 /* Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў */ вікіфікацыя 5201278 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250пкс|У некаторых культурах падкова на дзвярах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] qogbf3ognmxch4iwv2sn9ax2qn2393j 5201279 5201278 2026-09-17T08:33:46Z Ciepiersia 162280 /* Апісанне */ афармленне 5201279 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] m8883p4hm04ovy3z9oz08r4smu426sc 5201280 5201279 2026-09-17T08:35:03Z Ciepiersia 162280 /* Спасылкі */ дапаўненне 5201280 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне|||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] jrmtcyhwa8b43suq8cyg8i2vsavkz1t 5201282 5201280 2026-09-17T08:37:40Z Ciepiersia 162280 /* Працэс падкоўвання */ вікіфікацыя 5201282 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне (карціна)|Падкоўванне||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net:80/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] 833skw2i5qtd237nnb3xv0oi5by3gtq 0 325671 5201186 4037139 2026-09-17T06:47:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201186 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Канатжан Байзакавіч Алібекаў''' (у [[ЗША]] вядомы як '''Кен Алібек''' ці '''Кенет Алібек''', {{lang-kk|Әлібеков Қанатжан Байзақұлы}}, нар. {{ДН|||1950}}, п. Каўчук, [[Казахская ССР]]) — навуковы мікрабіёлаг, спецыяліст у вобласці інфекцыйных захворванняў і імуналогіі, доктар біялагічных навук, палкоўнік Савецкай Арміі ў адстаўцы. == Біяграфія == У [[1975]] годзе скончыў ваенны факультэт [[Томскі медыцынскі інстытут|Томскага медыыцынскага інстытута]] па спецыяльнасці «інфекцыйныя захворванні і эпідэміялогія». З [[1975]] года працаваў у «[[Біяпрэпарат]]е» пры [[Савет Міністраў СССР|Савеце Міністраў СССР]], які займаўся распрацоўкай і выпрабаваннямі [[біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]<ref>[http://www.seu.ru/cci/lib/books/bioweapon/2/03.htm Л. А. Федоров. Советское биологическое оружие: Раздел 2.3. Биологи в штатском («БИОПРЕПАРАТ»)]</ref>,<ref>[http://www.himbat.ru/forum/viewtopic.php?t=222 Форум военных химиков. Завод «Биопрепарат», Степногорск, Казахстан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140202170053/http://www.himbat.ru/forum/viewtopic.php?t=222 |date=2 лютага 2014 }}</ref>. З [[1988]] па [[1992]] гг. займаў пасаду першага намесніка начальніка Галоўнага кіравання «Біяпрэпарат». З’яўляўся навуковым кіраўніком праграм па распрацоўцы біялагічнай зброі і біяаховы. Спецыяліст у вобласці імуналогіі, біятэхналогіі, біяхімічнага сінтэзу, а таксама вострых і хранічных інфекцыйных захворванняў. У 1990 годзе падрыхтаваў і скіраваў Прэзідэнту [[СССР]] М. Гарбачову запіску з прапановай закрыцця праграмы біялагічнай зброі ў СССР. Пасля атрымання згоды кіраваў ліквідацыяй гэтай праграмы ў [[СССР]] (1990—1991 гг.). У канцы 1991 года з’яўляўся адным з кіраўнікоў камісіі, што інспектавала біялагічныя аб’екты ЗША. Інспекцыя паказала, што Злучаныя Штаты спынілі ваенныя біялагічныя распрацоўкі ў пачатку 70-х гадоў. Напачатку 1992 года звольніўся з кіравання ў звязку з нязгодай працягваць ваенна-біялагічныя распрацоўкі (распрацоўка і ўжыванне біялагічнай зброі забаронены ва ўсім свеце як самая амаральная зброя). У канцы 1992 года, пасля працы ў маскоўскім камерцыйным банку, эміграваў у [[ЗША]]. У 1999 годзе апублікаваў кнігу пад назвай «Biohazard» (суаўтар — шырока вядомы ў Паўночнай Амерыцы журналіст [[Стывен Хендэльман]]). Вакол асобы Кена Алібека працягваюцца сталыя споры: у [[ЗША]] і ў Еўропе яго лічаць адным з самых выбітных людзей, якія спынілі гонку біялагічных узбраенняў (з 2000 па 2006 гады ён быў у спісе выбітных гістарычных асоб па версіі ВВС). З’яўляецца адным з самых актыўных праціўнікаў выкарыстання мікраарганізмаў як спосабаў вядзення войн. Кен Алібек з’яўляўся адным з распрацоўнікаў канцэпцыі абароны [[ЗША]] ад біялагічнай зброі і біялагічнага тэрарызму. Апублікаваў у [[ЗША]] некалькі кніг і кіраўніцтваў для лекараў па медычнай абароне ад біялагічнай зброі і прыродных эпідэмій. Кансультуе Кангрэс [[ЗША]] па пытаннях медычнай і тэхнічнай абароны ад натуральных і «рукатворных» эпідэмій. За змяншэнне пагрозы біялагічнай вайны і біялагічнага тэрарызму ў свеце ўзнагароджаны медалём Кангрэса [[ЗША]] «За выбітны ўнёсак у дасягненне міру». Распрацаваў і апублікаваў у [[ЗША]] канцэпцыю неспецыфічнай імуннай абароны падчас эпідэмій, а таксама прынцыпы «зваротнай вакцына-логіі» для стварэння сінтэтычных вакцын з выкарыстаннем камп’ютарнага мадэлявання. Прэзідэнт і суўласнік AFG Biosolutions Inc., амерыканскай кампаніі, распрацоўвальнай сістэмы абароны ад біялагічнай зброі, прафесар Універсітэта Джорджа Мэйсана (George Mason University), кіраўнік Нацыянальнага Цэнтра Біялагічнай Абароны ЗША\National Center for Biodefense<ref>[http://www.agentura.ru/terrorism/bio/ Век биологического терроризма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721181326/http://www.agentura.ru/terrorism/bio/ |date=21 ліпеня 2015 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://allrussiandc.com/extraordinarypeople.html |title=Наиболее влиятельные в США выходцы из бывшего СССР |access-date=27 красавіка 2016 |archive-date=29 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129114810/http://allrussiandc.com/extraordinarypeople.html |url-status=dead }}</ref>. Апроч таго, займаецца распрацоўкай метадаў лячэння позных стадый анкалагічных захворванняў і выкладніцкай дзейнасцю. Апублікаваў серыю канцэптуальных артыкулаў пра ролю хранічных інфекцый у развіцці анкалагічных захворванняў і іншых хранічных паталогій. У [[2005]] годзе прапанаваў сваю дапамогу ўраду [[Казахстан]]а, як спецыяліст па біятэхналогіі і фармакалогіі<ref>[http://informburo.kz/politika/armiya/ken-alibek-ya-sdelal-vse-chtoby-lyudi-uznali-pravdu-o-biologicheskom-oruzhii-2084.html Кен Алибек: «я сделал все, чтобы люди узнали правду о биологическом оружии»]</ref>. У [[2010]] годзе пераехаў у [[Астана|Астану]], сталіцу [[Казахстан]]а. У наш час узначальвае кафедру хіміі і біялогіі ў Школе навук і тэхналогій «[[Назарбаеў Універсітэт|Назарбаеў універсітэта]]», дзе, у тым ліку, заняты распрацоўкамі супрацьракавых прэпаратаў і лекаў па падаўжэнні жыцця, а таксама з’яўляецца старшынёй управы Рэспубліканскага навуковага цэнтра неадкладнай медычнай дапамогі. Захаваў грамадзянства ЗША. {{зноскі}} == Літаратура == * David Willman. [http://articles.latimes.com/2007/jul/01/nation/na-alibek1/5 Selling the threat of bioterrorism]. // Лос Анджэлес Таймс, 01 ліпеня 2007 года. {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Алібекаў Канатжан Байзакавіч}} [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі ЗША]] [[Катэгорыя:Біялагічная зброя]] [[Катэгорыя:Дактары біялагічных навук]] kzeeta6a27y6z6rem0a0fs3m6c96ju5 0 335800 5201032 4427017 2026-09-16T21:52:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201032 wikitext text/x-wiki [[Файл:1994. Stamp of Belarus 0082-0083.jpg|thumb|{{small|Традыцыйны знак паштовай аплаты — [[паштовая марка]] ([[Беларусь]], [[1994]] г.)}}.]] '''Знак пашто́вай апла́ты''', або '''пашто́вы знак''' — матэрыяльнае сведчанне аплаты паслуг [[пошта|паштовай сувязі]], якія ажыццяўляюцца ўстановамі сувязі ([[Пошта|поштай]]) па зацверджаных [[Тарыф|тарыфах]] на ўнутранай і міжнароднай паштовай карэспандэнцыі. З'яўляюцца прадметамі асаблівай галіны [[Калекцыяніраванне|калекцыяніравання]] — [[філатэлія|філатэліі]]. == Азначэнне == Да знакаў паштовай аплаты адносяцца: [[Паштовая марка|паштовыя маркі]], [[Паштовы блок|блокі]], [[паштовы штэмпель|штэмпелі]], [[Франкатып|франкатыпы]], [[Маркіраваны канверт|маркіраваныя канверты]], [[Паштовая картка|карткі]], [[паштоўка|паштоўкі]] і іншае. Знакі паштовай аплаты выпускаюцца ў зварот і вымаюцца са звароту, як правіла, [[Дзяржава|дзяржавай]] і павінны адпавядаць Статуту [[Сусветны паштовы саюз|Сусветнага паштовага саюза]] і рашэнням, прынятым яго органамі. == Віды знакаў паштовай аплаты == [[Файл:US franking mark35.jpg|thumb|{{small|[[Франкатып]] — адзін з найбольш шырока ўжываемых паштовых знакаў, які прастаўляецца на паштовай карэспандэнцыі з дапамогай [[франкіравальная машына|франкіравальных машын]]. Акрамя велічыні аплачанага [[паштовы збор|паштовага збору]], можа змяшчаць назву арганізацыі, дату [[франкіраванне|франкіроўкі]], [[паштовы індэкс]], малюнкі і тэксты [[рэклама|рэкламнага]] і [[агітацыя|агітацыйнага]] характару ([[ЗША]], [[2007]] г.).}}]] Паштовыя знакі выпускаюцца [[Паштовае ведамства|паштовым ведамствам]] і служаць для спрашчэння выплаты збораў за перасылку прадметаў па пошце. Для аплаты перасылкі лістоў найчасцей выкарыстоўваюцца паштовыя маркі. Акрамя марак, для перасылкі простых [[Пісьмо (паведамленне)|лістоў]] у некаторых краінах існуюць спецыяльныя маркі: * [[Газетная марка|газетныя маркі]] — для перасылкі друкаваных твораў, пераважна [[Газета|газет]]; * [[Службовая марка|службовыя маркі]] — для [[Службовая пошта|службовых пакетаў]]; * [[Порта-марка|порта-маркі]] — для спагнання платы па нефранкіраваных або недастаткова аплачаных лістах; * [[Заказная марка|заказныя маркі]] — для [[Заказны ліст|заказных лістоў]]; * [[Пасылачная марка|пакетныя (пасылачныя) маркі]] — для [[Дробны пакет|пакетаў]] ([[Пасылка|пасылак]]) і г. д. Знакамі паштовай аплаты таксама могуць быць: * [[Этыкетка|этыкеткі]]; * [[Ярлык|ярлыкі]]; * [[Каляндарны штэмпель|каляндарныя]] і [[Спецыяльнае гашэнне|спецыяльныя гашэнні]] (штэмпелі); * [[Штамп|штампы]] і інш. Не ўсе пералічаныя паштовыя знакі аплаты існуюць ва ўсіх дзяржавах, а некаторыя з іх у сучаснасці ўжо не знаходзяць ужытку. == Гісторыя == З'яўленне [[Дамарачныя знакі паштовай аплаты|першага знака паштовай аплаты]] адносіцца да [[1653]] г., калі [[парыжская гарадская пошта]] была перададзена [[Рэнуар дэ Вілае|Рэнуару дэ Вілае]], імаверна, у арэнду. Ён рупліва пачаў уводзіць новыя парадкі ў паштовым кіраванні і выпусціў, так званыя, ''«billet de port payé» —'' гэта быў шматок паперы, кшталту бандэролей, на якім быў надрукаваны асаблівы штэмпель Рэнуара дэ Вілае са словамі ''«port payé, le… jour de l’an 1653 (1654)».'' Цана такога «''білета''» была 1 [[су]], але невядома, ці была яна пазначана на марцы «''білета''», бо яго асобнікаў не захавалася. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] былі ўведзеныя [[Паштовы штэмпель|штэмпелі]] аб паштовым зборы [[Генры Бішап|Генры Бішапам]] ([[1605]]—[[1691]]), а потым [[Уільям Докрэй|Уільямам Докрэем]] ([[1635]]—[[1716]]). [[Файл:British forces in Egypt.jpg|thumb|{{small|[[Ваенная марка]], якая выкарыстоўвалася [[Вялікабрытанія|брытанскай]] [[армія]]й на тэрыторыі [[Егіпет|Егіпта]] для аплаты [[Пісьмо (паведамленне)|лістоў]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].}}]] Затым толькі ў [[1819]] г. у [[Сардынскае каралеўства|каралеўстве Сардыніі]] сталі выкарыстоўваць штэмпельныя абалонкі для лістоў, якія называліся «''Carta postala bolata»'' (штэмпельная паштовая папера) і пазначала, зрэшты, плату не за паштовую перасылку, а за дазвол даслаць ліст не па пошце; праіснавалі яны да [[1836]] г. У [[1820]] г. гандляром паперы Брэверам у [[Брайтан і Хоўв|Брайтане]] быў вынайдзены [[канверт]]. У [[1840]] г. у Англіі былі выпушчаныя першыя паштовыя маркі і штэмпельныя канверты; з'яўленне іх было абумоўлена ўвядзеннем аднастайнага таннага тарыфу на лісты. Акрамя паштовых знакаў, у некаторых месцаў існавалі яшчэ [[Тэлеграфная марка|тэлеграфныя]], [[Падатковая марка|падатковыя]], [[Штэмпельная марка|штэмпельныя]] маркі; але для гэтых мэт часта ўжывалі і паштовыя маркі. Так, у [[Англія|Англіі]] дваістая мэта маркі пазначалася надпісам ''«Postage & revenue»'' (паштовы і [[Гербавы збор|гербавы зборы]]), у [[Іспанія|Іспаніі]] — ''«Correos y Telégrafos»'' (пошта і тэлеграф) і г. д. == Гл. таксама == * [[Дамарачныя знакі паштовай аплаты]] * [[Пошта]] * [[Паштовая марка]] * [[Філатэлія]] * [[Франкатып]] * [[Цэльная рэч]] == Літаратура == * [http://www.philately.h14.ru/BS/Z.html Большой филателистический словарь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930153958/http://www.philately.h14.ru/BS/Z.html |date=30 верасня 2007 }} / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. ''Знаки почтовой оплаты''.] * {{кніга|аўтар=Гросс О., Грыжевский К.|частка=I. Бурное начало истории|загаловак=Путешествия в мир марок|спасылка=http://www.fmus.ru/article02/gross.html|адказны=О. Гросс, К. Грыжевский; Пер. с польск. Ю. М. Соколова с сокр|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1977|тыраж=50000}}{{v|23|6|2016}} * ''Обухов Е.'' Популярный филателистический словарь: справочник. Т. 1. Классификация знаков почтовой оплаты. Подготовка оригиналов и печатание марок / Авт.-сост. Е. А. Обухов. — {{М.}}: [[Издательско-торговый центр «Марка»|ИТЦ «Марка»]], 2009. — 79 с. — (Прил. к журн. «Филателия», № 4, 2009). * {{ВТ-ЭСБЕ|Почтовые знаки}} * [http://www.philately.h14.ru/FS/D.html Филателистический словарь] / Сост. О. Я. Басин. — {{М.}}: Связь, 1968. — 164 с. [См. ''Домарочные знаки почтовой оплаты''.] * ''Якобс В.'' [http://www.marka-art.ru/pechprod/prilozhfil/position/20858.aspx Знаки почтовой оплаты на цельных вещах СССР 1923—1983 гг.: каталог-справочник.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022237/http://www.marka-art.ru/pechprod/prilozhfil/position/20858.aspx |date=5 сакавіка 2016 }} — {{М.}}: ИТЦ «Марка», 2008. — 79 с. — (Прил. к журн. «Филателия», № 7, 2008).{{v|5|5|2011}} * ''Якобс В.'' [http://www.marka-art.ru/pechprod/prilozhfil/position/20440.aspx Знаки почтовой оплаты на цельных вещах СССР 1984—1992 гг.: каталог-справочник.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305074810/http://www.marka-art.ru/pechprod/prilozhfil/position/20440.aspx |date=5 сакавіка 2016 }} — {{М.}}: ИТЦ «Марка», 2009. — 80 с. — (Прил. к журн. «Филателия», № 5, 2009).{{v|5|5|2011}} {{Філатэлія}} {{Пошта}} [[Катэгорыя:Знакі паштовай аплаты]] [[Катэгорыя:Філатэлістычныя тэрміны]] lnqne1mhsaadc5qc2r64aehv66d9dob 0 347895 5201126 4427321 2026-09-17T02:37:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201126 wikitext text/x-wiki '''Кабрыялет''' ({{Lang-fr|cabriolet}}) — у першапачатковым значэнні лёгкая аднавосная конная фурманка са складваючымся дахам, у якую запрагаўся адзін конь<ref>[http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-31737/ Калі з'явіліся назвы кузаваў сучасных аўтамабіляў?]</ref>. У сучасным значэнні — легкавы [[аўтамабіль]] з адкідваючымся верхам і колькасцю месцаў два ці больш. == Гісторыя == Першыя кабрыялеты з'явіліся ў [[Францыя|Францыі]] ў пачатку [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Неўзабаве гэты выгляд наёмнага пасажырскага [[Транспарт|транспарту]] выцесніў з ужытку больш цяжкія фурманкі і стаў вельмі папулярным у [[Парыж|Парыжы]], [[Лондан|Лондане]] і іншых гарадах. Сучасныя аўтамабілі-кабрыялеты аснашчаюць складваючымся мяккім (з вінілу або палатна) альбо жорсткім верхам. Яны, як правіла, выкананы на базе ўзмоцненых кузаваў звычайных дарожных [[Седан|седанаў]], [[Хэтчбэк|хэтчбэкаў]] і аснашчаны толькі двума дзвярамі. У розных краінах гэты тып кузава называецца па-рознаму. У кантынентальнай Еўропе распаўсюджаны вытворныя ад французскага слова '''«Cabriolet»''' ''(«кабрыяле»)''. У Вялікабрытаніі такія аўтамабілі гістарычна называлі '''«Drop-head coupé»''' ''(«купэ з апускаючымся верхам»)'', а ў цяперашні час у англійскай мове, у асаблівасці, у ЗША і Аўстраліі, распаўсюджаны тэрмін '''«Convertible»''' ''(«трансфарміруемы»)''. Таксама, існавалі і існуюць блізкія тыпы кузаваў: * [[Родстэр]] * [[Фаэтон, кузаў|Фаэтон]] * [[Тарга]] У пачатку 60-х у сувязі з павелічэннем патрабаванняў да бяспекі вытворцы сталі выпускаць кабрыялеты ў кузаве [[Тарга, кузаў|тарга]]. Асноўнае яго адрозненне - гэта наяўнасць дугі бяспекі і задняга шкла. Гэта дазволіла павысіць бяспеку ў выпадку перакульвання. Першай такой мадэллю стаў [[Triumph Motor Company|Triumph]] TR4 1961 года выпуску, і ў далейшым яго сталі выкарыстоўваць многія еўрапейскія і амерыканскія вытворцаў.<ref>{{Cite web |url=http://autokost.kz/site/articles/?id=371 |title=Гісторыя і разнавіднасці кузава кабрыялет |access-date=3 кастрычніка 2016 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215959/http://autokost.kz/site/articles/?id=371 |url-status=dead }}</ref> * [[Спідстэр]] Гэта спартыўны, менш практычны для штодзённай эксплуатацыі, варыянт родстэра, які бывае адно - або двухмесным. Кузаў, як і ў родстэра адкрытага тыпу, бакавых дзвярэй, як правіла, дзве. Лабавое, задняе і (або) бакавыя шкла, часта нізкія па вышыні, альбо адсутнічаюць зусім. Часта няма магчымасці ўстаноўкі складнога або жорсткага даху, з-за нізкага лабавога шкла (пры наяўнасці магчымасці ўстаноўкі, дах усталёўваецца цалкам ўручную, як на класічных мадэлях). Усё гэта адбіваецца на эксплуатацыйных якасцях машыны (напрыклад, дыскамфорт пры зімовай яздзе, неабходнасць апранаць шлем пры адсутным лабавым шкле), таму сёння вытворцы практычна не выпускаюць падобныя масавыя серыйныя мадэлі, хоць у першай палове [[20 стагоддзе|20 стагоддзя]] дадзены тып кузава быў вельмі папулярны. Але буйныя вытворцы часам выпускаюць дробнай серыяй спідстеры, якія з'яўляюцца мадыфікацыямі серыйных мадэляў, напрыклад [[Mercedes-Benz SLR McLaren Stirling Moss]] афіцыйна паказанага ў [[2008|2008 годзе]] або Porsche 911 Speedster ([[Porsche 997|997]]) афіцыйна паказанага ў [[2010|2010 годзе]]. Акрамя таго існуюць шэраг дробных фірмаў, якія робяць аўтамабілі з рэтра дызайнам або якія ствараюць рэплікі класічных мадэляў з такім тыпам кузава. Таксама дадзены тып кузава сустракаецца на гоначных мадэлях, напрыклад, на Ле-Манаўскіх прататыпах. == Галерэя родстэраў і кабрыялетаў == <center class=""> <gallery perrow="5"> File:Late model Ford Model T.jpg|Ford Model T File:Bentley 4,5 Litre Sporting Four Seater 1929.jpg|Bentley 4½ Litre 1929 File:1934 ford model 40 750 De Luxe Phaeton.jpg|Ford Phaeton 1934 File:1953.mg.td.arp.jpg|[[MG T-type|MG TD]] File:Lancia D23 Spyder 1953.jpg|Lancia D23 Spyder 1953 File:1955 Porsche 550 Spyder interior.jpg|1955 Porsche 550 Spyder File:Audi R8 Spyder -- 2010 DC.jpg|Audi R8 Spyder File:Mini Cooper Convertible Heck.jpg|[[Mini Cooper Convertible]] File:Renault Megane Cabrio 2006.jpg|[[Renault Megane CC]] File:2008 Chrysler 300 white convertible in Florida-inter.JPG|Chrysler 300C Convertible </gallery> </center> {{зноскі}} {{Тыпы аўтамабільных кузаваў}} [[Катэгорыя:Кабрыялеты]] [[Катэгорыя:Тыпы аўтамабільных кузаваў]] j4paitw88cmkizvu03oquvgd1pz4xva 0 352542 5201025 4426947 2026-09-16T21:17:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201025 wikitext text/x-wiki {{Вадасховішча |Назва = Земснарад |Нацыянальная назва = |Выява = TEC-5.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 37|lat_sec = 05.2 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 56|lon_sec = 08.5 |region = |CoordScale = |Размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Мінская вобласць]], [[Пухавіцкі раён]] |Вышыня над узроўнем мора = |Даўжыня = 1,2 |Шырыня = 0,9 |Плошча = 1,0 |Аб'ём = 4 |Даўжыня берагавой лініі = |Найбольшая глыбіня = 5 |Сярэдняя глыбіня = |Празрыстасць = |Плошча вадазбору = |Упадаюць = |Выцякаюць = |Год напаўнення = |Вышыня плаціны = |Пазіцыйная карта 1 = Беларусь |Шырыня ПазКарты 1 = |crosses180 = |Пазіцыйная карта 2 = Беларусь Мінская вобласць |Шырыня ПазКарты 2 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Земснарад''' — штучнае возера ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], створанае для тэхнічнага забеспячэння [[Мінская ЦЭЦ-5|Мінскай ЦЭЦ-5]]. [[Файл:Мінская ЦЭЦ-5.jpg|міні|злева|Мінская ЦЭЦ-5 і канал з в. Земснарад]] Знаходзiцца ў басейне ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], 18 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар'інай Горкi]], 2 км на поўдзень ад п. [[Свіслач (Пухавіцкі раён)|Свіслач]] і 2,5 км на поўдзенёвы-усход ад п. [[Дружны (Пухавіцкі раён)|Дружны]]. Каля вадасховішча размешчаны сажалкі і каналы, створаныя для тэхнічнага забеспячэння Мінскай ЦЭЦ-5, некаторыя з ніх не замярзаюць нават узімку. Паўночней знаходзіцца [[Мацярынскае|Мацярынскае возера]]. Вадасховішча акружана лесапаласой з лісцяных дрэў. Бераг пясчаны, вада не празрыстая, тэхнічная. Поруч возера асфальтаваная дарога, а да самага возера добрая грунтавая дарога. Памеры: * Плошча 1 км.кв. * Даўжыня 1,2 км. * Максімальная шырыня 0,9 км. * Глыбіня 5 м. == Цікавыя факты == * Пры стварэнні вадасховішча намыты пясок з дна выкарыстоўваўся пры будаванні пасёлка Дружны<ref>https://citydog.by/long/druzhny/</ref>. == Спасылкі == * [http://www.panoramio.com/photo/122952675 Panoramio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161031004618/http://www.panoramio.com/photo/122952675 |date=31 кастрычніка 2016 }} * [http://pike.by/rybalka-v-belarusi/materinskoe.html ТЭЦ-5 — открытая вода круглый год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919061134/http://pike.by/rybalka-v-belarusi/materinskoe.html |date=19 верасня 2016 }} {{DEFAULTSORT:Вадасховішча Земснарад}} [[Катэгорыя:Вадасховішчы Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Свіслач (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Дружны (Пухавіцкі раён)]] lnhdurrnwkasi8h0z38fel71t5gwgbe 0 467099 5200991 5113252 2026-09-16T18:40:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200991 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Замак Пелеш |Арыгінальная назва = Castelul Peleș |Выява = Peles-2007-bgiu.jpg |Подпіс выявы = Замак Пелеш узімку |Шырыня выявы = 300 |Сучасны статус = |Краіна = Румынія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Сіная]] |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 21|lat_sec = 35 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 32|lon_sec = 34 |region = |CoordScale = |Заснавальнік = [[Караль I]] |Першае згадванне = |Аноўныя даты = |Пачатак будаўніцтва = 1873 |Заканчэнне будаўніцтва = 1914 |Стан = |Сайт = http://www.peles.ro }} [[Файл:Peleş_Castle_flickr.jpg|міні|300x300пкс|Замак Пелеш летам]] [[Файл:Peles_Castle_courtyard.jpg|міні|300x300пкс|Унутраны дворык замка]] '''Замак Пелеш''' (''Castelul Peleş'') размешчаны на сярэднявечным шляху, які звязваў [[Трансільванія|Трансільванію]] і [[Валахія|Валахію]], у [[Карпаты|Карпатах]] паблізу горада [[Сіная]] ў [[Румынія|Румыніі]]. Пабудаваны ў стылі [[Неарэнесанс|неарэнесанса]] ў 1873-1914 гадах, выкарыстоўваўся з 1883 годзе. Названы ад горная ракі, якая цячэ паблізу. Станам на 2026 года прызнаны гістарычным помнікам. == Гісторыя == Кароль [[Караль I]] (1839-1914) упершыню пабываў у гэтых месцах у 1866 годзе, яны нагадалі яму родную [[Германія|Германію]], і ён назаўсёды быў зачараваны імі. У 1872 годзе гэтыя землі (прыблізна 5,3 кв.км) былі набытыя каралём, і сталі называцца ''Каралеўскім даменам Сіная'', прызначаныя таго, каб стаць каралеўскімі паляўнічымі ўгоддзямі і летняй рэзідэнцыяй манарха. Першыя тры архітэктурныя праекты замка фактычна капіявалі іншыя ўсходне-еўрапейскія палацы, і Караль I адкінуў іх, таму што яны былі занадта дарагімі і недастаткова арыгінальнымі. Архітэктар Ёган Шульц прадставіў больш цікавы праект, які спадабаўся каралю: невялікі палац або, хутчэй, прасторны асабняк у альпійскім стылі, які спалучае італьянскую элегантнасць з эстэтыкай нямецкага [[Неарэнесанс|неаренесанса]]. Кошт будаўніцтва (за перыяд паміж 1875 і 1914 гадамі) ацэньваўся прыкладна ў 16 мільёнаў залатых румынскіх [[Румынскі лей|лееў]] (прыблізна 120 мільёнаў сучасных даляраў ЗША). Замак быў закладзены 22 жніўня 1873 года. Адначасова будаваліся іншыя будынкі, звязаныя з замкам: домік аховы, паляўнічы домік, каралеўскія стайні і інш. Акрамя таго была пабудавана электрастанцыя, і Пелеш стаў першым электрыфікаваным замкам у свеце. Тры ці чатыры сотні чалавек пастаянна працавалі на будаўніцтве замка. Каралева {{нп3|Лізавета Нойвідская, каралева Румыніі|Лізавета|ru|Елізавета Нойвідская(Королева Румыніі)}} падчас будаўніцтва пісала ў сваім дзённіку: ''Мулярамі былі італьянцы, румыны будавалі тэрасы, цыганы былі чорнарабочым. Албанцы і грэкі працавалі па каменю, немцы і венгры былі цеслярамі. Туркі абпальвалі цэглу. Інжынерамі былі палякі, а чэхі — разьбярамі па камені. Французы малявалі, англічане вымяралі — тут былі сотні людзей у нацыянальных касцюмах, якія размаўлялі, спявалі, лаяліся і балакалі на чатырнаццаці мовах...'' Будаўніцтва некалькі прыпынілася падчас румынскай вайны за незалежнасць 1877-78 года, але затым вельмі паскорылася. Баль з нагоды інаўгурацыі замка адбыўся 7-га кастрычніка 1883 года. У 1893 годзе ў замку Пелеш нарадзіўся [[Караль II]], напоўніўшы сэнсам імя, наданае замку каралём Каралем I — «калыска дынастыі, калыска нацыі». У 1947 годзе пасля вымушанага адрачэння караля [[Міхай I|Міхая]] камуністы канфіскавалі ўсю каралеўскую ўласнасць, уключаючы маёнтак і замак Пелеш. Некаторы час замак быў адкрыты для турыстаў, а ў 1953 годзе абвешчаны музеем. Маёнтак служыў таксама для адпачынку румынскіх дзеячаў культуры. У апошнія гады камуністычнага праўлення, паміж 1975-1990, [[Нікалае Чаўшэску|Мікалае Чаўшэску]] зачыніў гэтую тэрыторыю для наведванняў, сюды былі дапушчаныя толькі абслугоўваючы персанал і служба аховы. Цікава, што Чаўшэску не любіў замак і рэдка наведваў яго. Кажуць, работнікі музея, ведаючы, што пара Чаўшэску пакутуе {{нп3|Фобія|фобіямі|ru|Фобия}}, звязанымі са здароўем, абвясцілі, што будынак заражаны небяспечным грыбком {{нп3|Serpula lacrymans||ru|Serpula lacrymans}}, які ў 1980-х гадах быў сапраўды вельмі распаўсюджаны, але шкодзіў толькі драўніне. Пасля [[Румынская рэвалюцыя 1989 года|румынскай рэвалюцыі 1989 года]], замкі Пелеш і {{нп3|Замак Пелішор|Пелішор|ru|Замок Пелишор}} зноў былі адкрыты для турыстаў. У 2006 годзе румынскі ўрад абвясціў аб вяртанні замка былому каралю [[Міхай I|Михаю I]]. Неўзабаве пасля здабыцця каралём сваёй уласнасці перамовы паміж ім і ўрадам аднавіліся, і Пелеш зноў стаў нацыянальным здабыткам, адкрытым для публікі як гістарычны помнік і музей. Наўзамен румынскае ўрад перадало каралеўскаму дому Румыніі 30 мільёнаў еўра. З моманту свайго адкрыцця замак Пелеш прымае штогод амаль паўмільёна наведвальнікаў. У 2008 годзе замак выкарыстоўваўся на здымках фільма «{{нп3|Браты Блюм||ru|Братья Блюм}}» — наваколлі замка ігралі ролю вялікага маёнтка у Нью-Джэрсі, жытла эксцэнтрычнай мільянершы Пенелопы (у гэтай ролі здымалася [[Рэйчэл Вайс]]).<ref>[http://m.mediafax.ro/engleza/romanian-landmark-peles-castle-blown-up-in-brothers-bloom-movie.html?6966;4457399 Romanian Landmark Peles Castle Blown Up In «Brothers Bloom» Movie]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Апісанне == [[Файл:Peleş Castle (inside).jpg|злева|міні|200x200пкс|Калекцыя зброі і даспехаў налічвае больш за 4000 прадметаў.]] Першым архітэктарам замка быў немец Ёган Шульц (1876-1883), яго пераемнікам стаў чэшскі архітэктар Карэл Ліман. Па сваёй будове і функцыям Пелеш гэта [[палац]], але называюць яго [[Замак|замкам]]. Асноўным архітэктурным стылем з'яўляецца [[неарэнесанс]], але ў [[Прускі мур|фахверкавых]] фасадах унутранага двара з іх раскошна распісанымі сценамі адчуваецца саксонскі ўплыў, а ў інтэр'ерах, упрыгожаных багатай разьбой па дрэве і вытанчанымі тканінамі, прыкметна ўплыў [[барока]]. Замак Пелеш мае 3200 кв. метраў плошчы, больш за 160 пакояў, 30 ванных, раскошна абстаўленых і вытанчана дэкараваных. Ён валодае адной з лепшых калекцый твораў мастацтваўсходняйй і цэнтральнай Еўропы, якая ўключае скульптуру, жывапіс, мэблю, зброю і даспехі, залатыя і срэбраныя вырабы, вырабы з слановай косці, фарфор, дываны і габелены. Калекцыя зброі і даспехаў налічвае больш за 4000 прадметаў. Усходнія дываны зроблены ў лепшых майстэрнях [[Бухара|Бухары]], [[Масул|Масула]], [[Ыспарта|Ыспарты]] і [[Ізмір|Смірны]]. Уражвае калекцыя [[Сеўр|сеўрскага]] і [[Майсен|майсенскага]] фарфору, скуры з [[Кордава (Іспанія)|Кардовы]], але самае ўражальнае — гэта распісаныя ўручную вітражы з [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. == Паркавы ансамбль == {| style="margin-bottom: 46px;" |[[Файл:Peles_Carol_02.jpg|міні|219x219пкс|Помнік Каралю I]] |[[Файл:Peleş_Castle_Garden.jpg|міні|216x216пкс|Італьянскія тэрасы]] Ля галоўнага ўваходу узвышаецца статуя караля Караля I працы італьянскага скульптара Рафаэла Раманэлі, яму ж належаць статуі з [[Карарскі мармур|карарскага мармуру]], размешчаныя на сямі цудоўных італьянскіх тэрасах, якія атачаюць замак і выкананы у стылі [[Неарэнесанс|нэарэнэсанса]]. У парку знаходзіцца і помнік каралеве Лізавеце, які паказвае жонку Караля I за [[Вышыўка|вышываннем]] — традыцыйным румынскім мастацтвам. Сады і тэрасы ўпрыгожаны фантанамі, урнамі, лесвіцамі, львамі, выдатнымі статуямі і іншымі дэкаратыўнымі дэталямі. |[[Файл:Peleş_-_gardens1.jpg|міні|215x215пкс|Скульптуры ў парку]] |} == Музей == [[Файл:Peleş Castle (inside3).jpg|міні|263x263пкс|У замку Пелеш]] Музей адкрыты з 9 да 17 гадзін з серады па нядзелю. У лістападзе замак зачынены для наведванняў. Са 168 пакояў замка адкрыты для наведванняў 35. Наведванне толькі з экскурсаводам ў складзе груп, якія набіраюцца па мовах. Кошт квітка залежыць ад аб'ёму экскурсіі: * 30 [[Румынскі лей|RON]] каштуе наведванне першага паверха, працягласць экскурсіі — 45 хвілін, * 50 RON — наведванне першага і другога паверхаў, * 70 RON — найбольш поўная экскурсія, якая ўключае наведванне трох паверхаў, працягласцю 2,5 гадзіны. Дадаткова можна заплаціць 35 RON за фота - і 50 RON за відэа-здымку. == Месцазнаходжанне == Замак размешчаны на паўночным захадзе горада [[Сіная]], у 60 км ад горада [[Брашоў]] і ў 135&#x20;км ад [[Бухарэст|Бухарэста]], сталіцы [[Румынія|Румыніі]]. З Брашова ў Сінай ходзяць аўтобусы з інтэрвалам у паўгадзіны-гадзіну, з Бухарэсцкага вакзала Gara de Nord рэгулярна ходзяць цягнікі на Брашоў, якія спыняюцца ў Сінаі, час у дарозе — каля 2-х гадзін. У турыстычны комплекс Сінай ўваходзіць таксама {{нп3|Замак пелішор|замак Пелішор|ru|Замок Пелишор}}, размешчаны побач з замкам Пелеш. == Гл. таксама == * {{нп3|Замак Пелішор||ru|Замок Пелишор}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.peles.ro Афіцыйны сайт замка Пелеш] * [http://lifeglobe.net/blogs/details?id=116 Апавяданне аб замку з выдатнымі фатаграфіямі на сайце «Увесь свет як на далоні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505110930/http://lifeglobe.net/blogs/details?id=116 |date=5 мая 2017 }} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Славутасці Брашова]] [[Катэгорыя:Замкі Румыніі]] [[Катэгорыя:Сіная]] [[Катэгорыя:Архітэктура неарэнесанса]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні, закладзеныя ў 1873 годзе]] a1lku8v8rc5jb7v5qqazzu2kni9clut 0 469306 5201023 4760256 2026-09-16T21:11:56Z Aliaksei Lastouski 75892 5201023 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя=Ахіла Банольдзі |арыгінал імя= |партрэт= |шырыня= |подпіс= |апісанне= |імя пры нараджэнні=Джузэпэ Ахіла Эльміра Банольдзі |род дзейнасці=Спявак, фатограф, рэвалюцыянер |дата нараджэння=1821 |месца нараджэння={{МН|Барселона||Горад Барселона}} |грамадзянства= |падданства= |дата смерці=1871 |месца смерці={{МС|Парыж||Горад Парыж}} |бацька= |маці= |муж= |жонка= |дзеці= |узнагароды і прэміі= |сайт= |Commons= |Rodovid= }} '''Джузэпэ Ахіла Эльміра Банольдзі''' ([[1821]]—[[1871]]) — спявак, танцмайстар, фатограф, удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху. == Біяграфія == [[Файл:Džiuzepė Achilas Bonoldis.jpg|міні|злева|Джузэпэ Ахіла Банольдзі]] Італьянец па паходжанні, нарадзіўся ў іспанскай [[Барселона|Барселоне]] ў тэатральнай сям’і. Разам з бацькамі, якія з опернымі трупамі вандравалі па ўсёй Еўропе, Ахіла ў дзяцінстве і юнацтве аб’ехаў Францыю, Германію, Швейцарыю ды іншыя краіны. Вучыўся ў Лазанскім універсітэце. З [[1842]] года — у [[Вільнюс|Вільні]]. Выкладаў спевы ў Дваранскім інстытуце, сам выступаў як спявак. Блізка сябраваў са [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], часта бываў у яго ў [[Мінск]]у, выконваў творы вядомага кампазітара, браў удзел у першай пастаноўцы ягонай оперы «Галька» ў [[1848 год у гісторыі музыкі|1848]] годзе. Джузэпэ Ахіла Эльміра нават пераклаў лібрэта оперы на італьянскую, і менавіта паводле гэтага перакладу «Гальку» ў [[1905 год у гісторыі музыкі|1905]] годзе паставіць [[La Scala|Ла-Скала]]. У рэпертуары Банольдзі быў таксама шэраг песень на словы [[Ян Чачот|Яна Чачота]]. == [[Паўстанне 1863—1864 гадоў]] == [[Файл:Kostuś_Kalinowski.PNG|міні|311x311пкс|Фотаздымак [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], створаны ў віленскай майстэрні Банольдзі]] У [[1862]] годзе Банольдзі разам з [[Кастусь Каліноўскі|Каліноўскім]] увайшоў у склад [[Літоўскі правінцыйны камітэт|ЛПК]]. У віленскай фотамайстэрні італьянца рыхтаваліся падпольныя выданні патрыётаў. Менавіта тут быў зроблены адзіны вядомы фотаздымак Кастуся Каліноўскага ў поўны рост. Неўзабаве пасля выбуху паўстання ўлады выслалі Банольдзі з краіны. Ёсць і другая версія, паводле якой Ахіла ў лютым [[1863]] года быў зняволены ў сутарэннях старажытнага замка ў [[Тракай|Троках]], але сябры дапамаглі яму, зладзіўшы ўцёкі. Гэтак ці іначай, але ён стаў прадстаўніком віленскага паўстанцкага цэнтру за мяжой, бо меў там шырокія сувязі. Яму былі давераны так званыя «літоўскія сумы» — замежныя фінансавыя сродкі паўстанцаў, на якія мелася закупляцца зброя і амуніцыя. [[11 лістапада]] [[1863]] года перадаў свае абавязкі [[Баляслаў Длускі|Баляславу Длускаму-Ябланоўскаму]]. Распаўсюджваў інфармацыю аб развіцці паўстання на [[Беларусь|Літве]] (Беларусі) і [[Жамойць|Жамойці]]. Длускі-Ябланоўскі, даючы справаздачу аб атрыманні справаў, у сувязі з нараканнямі з Радзімы аб дрэнна наладжанай працы ў замежжы і арганізацыяй дапамогі паўстанню і закупкі зброі, адкідваў усе абвінавачванні ад Банольдзі, паважаючы «шчырасць яго высілкаў». Стэля — псеўданім Банольдзі, таксама ў лістах яго згадваюць як «італьянца» або «агента за мяжою». == Эміграцыя == Пасля паразы паўстання Банольдзі займаўся фатаграфіяй у [[Парыж]]ы, але па-ранейшаму заставаўся верным сваім перакананням. Падчас [[Парыжская камуна|Парыжскай камуны 1871 года]] ён служыў капітанам у злучэннях [[Валерый Антонавіч Урублеўскі|В. Урублеўскага]]. Сканаў ад ран. == Спасылкі == * {{cite web|url=http://arkushy.narod.ru/kalinouski/|title=Спіс паўстанцаў 1863—64 гг.|archivedate=10 мая 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120510192616/http://arkushy.narod.ru/kalinouski/|accessdate=4 чэрвеня 2017|url-status=live}} * [http://knihi.com/Uladzimir_Arlou/Paustancy_mp3.zip.html Уладзімір Арлоў. Галерэя Кліо — Банольдзі Джузэпэ Ахіла Эльміра] / Перадача на [[Радыё Свабода]] {{DEFAULTSORT:Банольдзі Джузэпэ Ахіла Эльміра}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Францыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Польшчы]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баі]] aer8r5zn20xi8v1m70xy1s65dthtte2 14 471062 5200986 5187262 2026-09-16T18:28:27Z Ілля Касакоў 21245 выдалена [[Катэгорыя:Ідыш]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200986 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратура паводле моў|Ідыш]] [[Катэгорыя:Яўрэйская літаратура|Ідыш]] e5sspvrr7wa1brq1b0p2wdswa7eq30d 5200987 5200986 2026-09-16T18:28:59Z Ілля Касакоў 21245 дададзена [[Катэгорыя:Ідыш]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200987 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Літаратура паводле моў|Ідыш]] [[Катэгорыя:Яўрэйская літаратура|Ідыш]] [[Катэгорыя:Ідыш]] mo71ddz5x0nt5r0x78hlxagswbpa5l5 0 471677 5200985 4743376 2026-09-16T18:15:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200985 wikitext text/x-wiki [[Файл:A_fully_extended_flap.jpg|справа|міні|250x250пкс|Выпушчаныя шчылінныя закрылкі самалёта [[Boeing 737|Боінг 737]]]] [[Файл:Undercarriage.b747.arp.jpg|справа|міні|250x250пкс|Выпушчаная механізацыя крыла Боінг 747]] '''Закрылак''' — прафіляваная адхіляемая паверхня, сіметрычна размешчаная на заднім канцы крыла, элемент механізацыі крыла. Закрылкі ў прыбраным стане з'яўляюцца працягам паверхні крыла, тады як у выпушчаным стане могуць адыходзіць ад яго з утварэннем шчылін. Выкарыстоўваюцца для паляпшэння апорнай здольнасці крыла падчас узлету, набору вышыні, зніжэння і пасадкі, а таксама пры палёце на малых хуткасцях. Існуе вялікая колькасць тыпаў канструкцыі закрылкаў. Першыя самалёты з механізацыяй задняга краю крыла былі пабудаваныя ў 1920-х гадах. Больш шырока закрылкі сталі прымяняцца з [[1930|1930-х гадоў]], калі атрымала распаўсюджанне схема свабоднанясучага [[манаплан]]а. == Прынцып дзеяння == Прынцып дзеяння закрылак заключаецца ў тым, што пры іх выпуску павялічваецца крывізна (Су) профілю і (у выпадку высоўных закрылак<ref>{{cite web|url=http://www.aviaport.ru/directory/dict/?id=1158&char=250&type=Term&page=2|title=Словарь терминов: ЗАКРЫЛОК ВЫДВИЖНОЙ|access-date=2010-06-01|archive-url=https://www.webcitation.org/65LhF5XTo?url=http://www.aviaport.ru/directory/dict/?id=1158|archive-date=10 лютага 2012|url-status=live}}</ref>, якія таксама называюцца закрылкамі Фаўлера<ref>{{cite web|url=http://miraviacii.ru/print:page,1,20-zakrylki-faulera.html|title=Закрылки Фаулера|access-date=2010-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902231600/http://miraviacii.ru/print:page,1,20-zakrylki-faulera.html|archive-date=2 верасня 2009|url-status=live}}</ref>) плошча паверхні крыла (S), такім чынам, павялічваецца і апорная здольнасць крыла. Увазрослая апорная здольнасць крыла дазваляе лятальным апаратам ляцець без звальвання пры меншай хуткасці. Такім чынам, выпуск закрылаў з'яўляецца эфектыўным спосабам знізіць узлётную і пасадачную хуткасці. Другое следства выпуску закрылкаў — гэта павелічэнне [[Лабавое супраціўленне|аэрадынамічнага супору]]. Калі пры [[Пасадка (авіяцыя)|пасадцы]] ўвазрослае лабавое супраціўленне спрыяе тармажэнню самалёта, то пры ўзлёце дадатковы лабавы супор аднімае частку [[Цяга|цягі]] рухавікоў. Таму на ўзлёце закрылкі звычайна выпускаюцца на меншы вугал, чым пры пасадцы. Трэцяе следства выпуску закрылкаў — падоўжная перабалансіроўка самалёта з-за ўзнікнення дадатковага падоўжнага моманту. Гэта ўскладняе кіраванне самалётам (на многіх сучасных самалётах пікіруючага момант пры выпуску закрылкі кампенсуецца перастаноўкай стабілізатара на некаторы адмоўны вугал, альбо адхіленнем цэльнапаваротнага стабілізатара). Закрылкі, якія ўтвараюць пры выпуску прафіляваныя шчыліны, называюць шчыліннымі. Закрылкі могуць складацца з некалькіх секцый, утвараючы некалькі шчылін (звычайна, ад адной да трох). Да прыкладу, на [[Ту-154|Ту-154М]] прымяняюцца двухшчылінныя закрылкі, а на [[Ту-154|Ту-154Б]] — трохшчылінныя. Наяўнасць шчыліны дазваляе патоку перацякаць з вобласці павышанага ціску (ніжняя паверхня крыла) ў вобласць паніжанага ціску (верхняя паверхня крыла). Шчыліны прафіляваныя так, каб струмень, які вынікае з іх, быў накіраваны па датычнай да верхняй паверхні, а перасек шчыліны павінен плаўна звужацца для павелічэння хуткасці патоку. Прайшоўшы праз шчыліну, струмень з высокай энергіяй узаемадзейнічае з «млявым» памежным пластом і перашкаджае ўтварэнню завіхрэнняў і адрыву струменя. Гэта мерапрыемства і дазваляе «адсунуць» зрыў струменя на верхняй паверхні крыла на вялікія [[Вугал атакі|вуглы атакі]] і вялікія значэнні ўздымнай сілы. Выпуск і ўборка закрылкаў могуць рабіцца аўтаматычна або па камандзе з кабіны лётчыка з дапамогай гідра-, пнеўма- і электрапрывадаў. На сучасных самалётах прывад закрылкаў — гэта часта адзіны электра- або гідраматор, звычайна двухканальны (здубляваны), які з дапамогай валоў перадае круцільны момант на вінтавы механізм перамяшчэння закрылкаў, а самі закрылкі рухаюцца па падоўжных накіравальных (рэйках). У трансмісіі закрылкаў усталявана некалькі датчыкаў, якія адсочваюць вуглавое становішча правых і левых закрылкаў, а таксама іх разладжанне паміж сабой, пры перавышэнні парога якога аўтаматыка блакуе іх далейшае перамяшчэнне, а ў шэрагу выпадкаў і прымусова сінхранізуе ("дацягвае"). Датчыкі крайніх палажэнняў спыняюць закрылкі, не дазваляючы ім даходзіць да механічных упораў пры ўборцы і выпуску, што зніжае механічную нагрузку на трансмісію. Акрамя гэтага, могуць прымяняцца фрыкцыйныя муфты, якія спрацоўваюць пры перавышэнні зададзенага намагання (напрыклад, пры закліноўванні трансмісіі). Дадаткова паміж закрылкамі можа быць усталяваны вал сінхранізацыі. Ручкай кіравання закрылкамі ў кабіне звычайна дазваляе выпускаць закрылкі на любы вугал (прадугледжаны канструкцыяй), але часта ў механізме ручкі зробленыя механічныя фіксатары, для асноўных рабочых палажэнняў закрылкаў (звычайна для прыбранага палётнага становішча, прамежкавага ўзлетнага і поўнага пасадкавага). На некалькіх тыпах самалётаў з гідрапрывадам закрылкаў ужываецца ўніфікаваная сістэма СПЗ (у розных варыянтах), з двухканальным гідраматорам. == Тыпы закрылкаў == [[Файл:Airfoil_lift_improvement_devices_(flaps).png|справа|міні|718x718пкс|Схемы розных тыпаў закрылкаў.]] Па сваёй будове і маніпуляцыям закрылкі дзеляцца на: * '''Просты (паваротны) закрылак'''. Самы просты від закрылкаў. Павялічвае ўдзымную сілу за кошт павелічэння крывізны профілю. Гэта проста адхіляемы ўніз задні край крыла. Пры гэтым павялічваецца ціск на ніжняй паверхні крыла. Аднак вобласць нізкага ціску над крылом памяншаецца, таму простыя закрылкі менш эфектыўныя, чым шчытавыя. * '''Шчытавы закрылак'''. Можа быць простым і высоўным. Простыя шчыткі — гэта кіруемая паверхня, якая ў прыбраным становішчы шчыльна прылягае да задняй ніжняй паверхні крыла. Пры адхіленні такога шчытка паміж ім і верхняй паверхняй крыла ўтвараецца зона некаторага разрэджвання. Таму верхні памежны пласт у гэтую зону як бы адсмоктваецца. Гэта зацягвае яго адрыў на вялікіх вуглах. Пры гэтым павялічваецца хуткасць патоку над крылом. Акрамя таго пры адхіленні шчытка павялічваецца крывізна профілю. Знізу адбываецца дадатковае тармажэнне патоку і павелічэнне ціску. Агульная ўздымная сіла расце. Гэта дазваляе самалёту ляцець з малай хуткасцю. Высоўны шчыток не толькі адхіляецца ўніз, але яшчэ і вылучаецца таму. Эфектыўнасць такога шчытка вышэй, таму што зона павышанага ціску пад крылом павялічваецца, і ўмовы адсмоктвання памежнага пласта зверху паляпшаюцца. Пры выкарыстанні шчыткоў уздымная сіла на пасадачным рэжыме можа вырасці да 60 %. Шчыткі прымяняюцца ў асноўным на лёгкіх самалётах. * '''Шчылінны''' закрылак. Атрымаў сваю назву па прычыне ўтваранай ім шчыліны пасля адхілення. Гэтая шчыліна дазваляе праходзіць паветранаму струменю да вобласці нізкага ціску і накіравана такім чынам, каб прадухіляць зрыў патоку, надаючы яму дадатковую энергію. Шчыліна ў такім закрылку выканана звужанай і паветра, праходзячы праз яе, разганяецца. Далей яно, узаемадзейнічаючы з памежным пластом, разганяе яго, перашкаджаючы яго адрыву і павялічваючы ўздымную сілу. Такіх шчылін на закрылках сучасных самалётаў бывае ад адной да трох і агульнае павелічэнне ўздымнай сілы пры іх ужыванні дасягае 90 %. * '''Элерон-закрылак''' (інакш — завісаючыя элероны або '''флаперон'''). Рухомая паверхня на заднім канцы крыла, якая ў палёце выконвае ролю элерона і якая служыць для кіравання па нахіле, г. зн. элероны-закрылкі на левай і правай плоскасці адхіляюцца дыферэнцыяльна. Пры ўзлёце/пасадцы элероны-закрылкі на абодвух плоскасцях крыла адхіляюцца сінхронна ўніз, павялічваючы ўздымную сілу крыла. Канструктыўна адрозніваюць элерон-закрылкі, якія ў рэжыме закрылкаў адпрацоўваюць некаторы фіксаваны вугал, альбо элероны-закрылкі, якія пасля сінхроннага адхілення працягваюць працаваць дыферэнцыяльна для кіравання крэнам. У цэлым элероны-закрылкі менш эфектыўныя, чым шчылінныя, і прымяняюцца вымушана, з-за тэхнічнай немагчымасці ўстаноўкі самастойных закрылкаў (напрыклад, на лёгкіх самалётах) або недастатковага месца на крыле (Су-27). * '''Закрылак Фаўлера''' — высоўны закрылак. Высоўваецца назад і ўніз, чым павялічвае плошчу і крывізну крыла. Як правіла, ён сканструяваны такім чынам, каб пры яго высоўванні яшчэ і стваралася шчыліна, ці две, ці нават тры. Адпаведна ён выконвае сваю функцыю найбольш эфектыўна і можа даваць прырост ва ўздымнай сіле да 100 %. * '''Закрылак Юнкерсаў''' — разнавіднасць шчылінных закрылкаў, знешняя секцыя якіх выкарыстоўваецца ў якасці элеронаў для кіравання нахілам, а дзве ўнутраныя секцыі адыгрываюць ролю закрылкаў. Прымяняўся ў канструкцыі механізацыі крыла нямецкага штурмавіка [[Junkers Ju 87]]. * '''Закрылак Гоўджа'''. Служыць для паляпшэння характарыстык на пасадцы, у прыватнасці, для зніжэння пасадачнай хуткасці. У закрылках Гоўджа разам з павелічэннем увагнутасці павялічваецца плошча крыла. Гэта дае магчымасць паменшыць узлётную дыстанцыю і павялічыць уздымную сілу. Такі выгляд закрылкаў паспяхова ўжываўся на такіх самалётах, як Short Sunderland і Short Stirling. Вынайшаў закрылак ў 1936 годзе англійскі інжынер сэр Артур Гоудж з кампаніі Short Brothers. * '''Закрылак Юнгмана'''. Выкарыстоўваўся ў канструкцыі брытанскага палубнага знішчальніка «Firefly». У выпушчаным становішчы значна павялічвалі плошчу крыла і ўздымную сілу. Іх павінны былі выкарыстоўваць не толькі пры ўзлёце і пасадцы, але і ў палёце. * '''Закрылак са здувам памежнага пласта'''. Закрылак, абсталяваны сістэмай кіравання памежным пластом. Сістэма здува памежнага пласта з закрылка прызначана для паляпшэння пасадачных характарыстык самалёта. Сутнасць кіравання памежным пластом заключаецца ў забеспячэнні безатрыўнага абцякання крыла ў досыць вялікім дыяпазоне вуглоў атакі за кошт павелічэння энергіі памежнага пласта. Памежны пласт узнікае ў выніку глейкага трэння паветранага патоку на абцякальных паверхнях самалёта, прычым хуткасць патоку ля ашалёўкі рэзка падае да нуля. Уздзеянне на памежны пласт заклікана аслабіць або прадухіліць зрыў патоку на абцякальнай паверхні, захаваць ламінарнай плынь. * '''Рэактыўны закрылак'''. Уяўляе сабой плоскі струмень паветра, вынікаючага з вялікай хуткасцю праз заднюю кромку пад вуглом да ніжняй паверхні крыла. За кошт рэактыўнага закрылкі павялічваецца эфектыўная плошчу крыла, змяняецца характар абцякання профілю, за кошт імпульсу выцяканага струменя ствараецца вертыкальны складнік сілы, яки разгружае крыло. Прымяненне рэактыўных закрылкаў дазваляе атрымаць вялікае значэнне каэфіцыента ўздымнай сілы, аднак пры гэтым патрабуецца істотна большы каэфіцыент імпульсу выдзьмухаемага струменя, чым для кіравання памежным пластом. Эфектыўнасць рэактыўных закрылкаў моцна падае з памяншэннем падаўжэння крыла. Паблізу зямлі рэактыўны закрылак не забяспечвае атрымання разліковых значэнняў прырашчэння каэфіцыента ўздымнай сілы. Гэтым тлумачыцца той факт, што рэактыўны закрылак пакуль не атрымаў шырокага распаўсюджання і знаходзіцца ў стадыі эксперыментальных і тэарэтычных распрацовак. * '''Закрылак Герні'''. Закрылак, які стаіць у канцы крыла перпендыкулярна яго плоскасці. * '''Закрылак Каандэ'''. Закрылак, які захоўвае пастаянную крывіню верхняй паверхні пры яго адхіленні, і абдзьмухаемы струменем сціснутага паветра або рэактыўным струменем паветрана-рэактыўнага рухавіка. Прызначаны для павелічэння ўздымнай сілы крыла за кошт адхілення струменя з прычыны эфекту Каандэ (здольнасць струменя прыліпаць да цвёрдай паверхні, на якую ажыццяўляецца выдзіманне) і эфекту суперцыркуляцыі. == Галерэя == <gallery> Файл:Wing.slat.600pix.jpg|Цалкам выпушчаныя перадкрылки і закрылкі Airbus A310 Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-045.jpg|Крыло Boeing 737 Файл:ILA 2008 PD 750.JPG|Просты (паваротны) закрылак Файл:Avro Lancaster flap Flickr 4841178432.jpg|Шчытавы закрылак Avro Lancaster Файл:Wikitrip to MAI museum 2016-02-02 113.JPG|Закрылак і дзейнічаючыя на яго нагрузкі </gallery> == Гл. таксама == * [[Механізацыя крыла]] * [[Перадкрылак]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://avia-simply.ru/mehanizacija-krila/ Механізацыя крыла самалёта.] * [http://www.avsim.su/wiki/%C7%E0%EA%F0%FB%EB%EA%E8 Закрылкі (англ.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180502081546/http://www.avsim.su/wiki/%C7%E0%EA%F0%FB%EB%EA%E8 |date=2 мая 2018 }} [http://www.avsim.su/wiki/%C7%E0%EA%F0%FB%EB%EA%E8 Flaps)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180502081546/http://www.avsim.su/wiki/%C7%E0%EA%F0%FB%EB%EA%E8 |date=2 мая 2018 }} * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_tech/2220/Закрылок Энцыклапедыя тэхнікі] {{Кампаненты лятальнага апарата}} [[Катэгорыя:Канструкцыя лятальных апаратаў]] f7b8jqke8q7ypcq2yj5p4p33l5tzlqu 0 472794 5201235 5020891 2026-09-17T07:33:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201235 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Канстанцін Аляксандравіч Шу́ін''' ({{ДН|4|11|1913}} — {{ДС|13|06|1991}}) — [[вучоны]] ў галіне [[агародніцтва]]. [[Доктар сельскагаспадарчых навук]] (1964), [[прафесар]] (1964). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Барысаўскае ([[Растоўскі раён]] [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]). У 1940 годзе скончыў [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Маскоўскую сельскагаспадарчую акадэмію імя К. А. Ціміразева]]. Член [[КПСС]] з 1940 года. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. З 1954 года загадчык кафедры плодаагародніцтва Бурацкага сельскагаспадарчага інстытута. З 1961 года загадчык кафедры плодаагародніцтва ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]. == Навуковая дзейнасць == К. А. Шуіну належаць працы па аграбатаніцы і [[Арашэнне|арашэнню]] [[Агародніна|агароднінных]] культур, вырошчванню агародніны ў ахоўным грунце. Сярод апублікаванага: * Выращивание овощей под синтетической плёнкой — [[Мн.]], 1966. * Овощные культуры — Мн., 1974. * 70 видов овощей на огороде — Мн., 1979. * Овощеводство: учебное пособие — Мн., 1987. * Огород с весны до осени [Текст] / К. А. Шуин, Н. Я. Ипполитова, Н. К. Закревская. — 2-е изд. — Мн.: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1998. — 256 с.: ил. — ISBN 985-04-0297-0 == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17|Шу́ін Канстанцін Аляксандравіч||481}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Шу́ін Канстанцін Аляксандравіч||389}} * Константин Александрович Шуин: (к 100-летию со дня рождения) / В. В. Скорина // Вестник Белорусской государственной сельскохозяйственной академии : научно-методический журнал. — 2013. ― № 4. ― С. 155―156.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://baa.by/facultet/agronom/kafedra/plodoovoshchevodstva/ Кафедра плодоовощеводства / История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230311024136/https://baa.by/facultet/agronom/kafedra/plodoovoshchevodstva/ |date=11 сакавіка 2023 }} {{ref-ru}} // Сайт [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэмі]] * {{bis.nlb.by|140394|Шуін Канстанцін Аляксандравіч}} * {{bis.nlb.by|172311|Шуін Канстанцін Аляксандравіч, доктар сельскагаспадарчых навук, аграномія}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92127043/ Шуин Константин Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220327170617/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero92127043/ |date=27 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шуін Канстанцін Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Растоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Выпускнікі РДАУ-МСГА імя К. А. Ціміразева]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 05nznh8b7ixzu4cagdlsofzx3xloam9 0 472868 5201408 5200368 2026-09-17T11:56:26Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201408 wikitext text/x-wiki [[Файл:Blockchain.svg|thumb|right|125px|Асноўная паслядоўнасць блокаў (чорныя) з’яўляецца самай доўгай ад пачатковага (зялёны) да бягучага. Пабочныя галіны (фіялетавыя) адсякаюцца.]] '''Блокчэйн''' ({{lang-en|blockchain}} альбо {{Іншамоўны тэкст|англійская|мова=не|block chain}} — ланцужок блокаў) — пабудаваны па пэўных правілах бесперапынны паслядоўны ланцужок блокаў, якія змяшчаюць інфармацыю. Часцей за ўсё, гаворка ідзе пра транзакцыі ў розных [[крыптавалюта]]х, але блокі могуць утрымліваць і іншую інфармацыю. Упершыню тэрмін з’явіўся як назва размеркаванай базы дадзеных, рэалізаванай у сістэме «Біткойн». Асноўным і бясспрэчным плюсам блокчэйну з’яўляюцца дэцэнтралізаваныя тэхналогіі. Дэцэнтралізацыя дазваляе пазбегнуць многіх праблем, якімі валодалі базы-папярэднікі. Галоўнага цэнтра тут проста няма, а ўсе ўдзельнікі сеткі надзеленыя роўнымі правамі. Па сутнасці, кожны карыстальнік такой сеткі не толькі карыстаецца ёю для размяшчэння інфармацыі, але і сам з’яўляецца пастаўшчыком сэрвісу. Такім чынам, калі нейкі з элементаў такой сеткі выйдзе з ладу, гэта ніяк не адаб’ецца на працы астатніх удзельнікаў. Блокчэйн — сістэма размеркаванага рэестра даных, даступная кожнаму ўдзельніку гэтай сеткі. Напрыклад, лічбавая валюта, у аснове працы якой ляжыць блокчэйн, можа стварацца, перамяшчацца і захоўвацца па-за кампетэнцыяй любога ўрада, фінансавай установы або асабістага юрыста, але тым не менш кожная транзакцыя запісваецца ў блокчэйн і публічная. Блокчэйн патрэбны там, дзе важныя хуткасць і надзейнасць перадачы даных — значыць, практычна ў любой сферы жыцця: пры заключэнні смарт-кантрактаў на пастаўку тавараў, праверцы вынікаў электроннага галасавання або працы любой крыптавалюты, напрыклад біткоіна. Лічыцца, што тэхналогію размеркаванага рэестра вынайшаў Сатошы Накамота ў 2008 годзе як рэестр для першай сусветнай крыптавалюты — біткоіна. Аднак пэўна невядома, ці ёсць сапраўды чалавек з такім імем, або гэта псеўданім, за якім хаваецца група людзей. Шмат хто спрабуе даказаць, што яны і ёсць Сатошы. Адзін з самых вядомых — прадпрымальнік Крэйг Райт. Ён сцвярджае, што стварыў біткоін, а таму Bitcoin Core павінен вярнуць яму доступ да згубленага кашалька. == Перавагі і недахопы тэхналогіі Blockchain == ; Асноўныя плюсы тэхналогіі блокчэйн * Дэцэнтралізацыя захоўвання даных. Blockchain захоўваецца адразу ва ўсіх удзельнікаў сеткі, што зводзіць да нуля імавернасць узлому ці выкраданні. * Усе даныя празрыстыя, дзякуючы чаму кожны можа адсачыць інфармацыю пра перавод сродкаў, каб пераканацца, ці праўда яны адпраўлены. * Няма магчымасці вяртання транзакцыі. Плацельшчык не мае магчымасці замарозіць або адклікаць плацеж. * Няма пасрэднікаў і залішніх камісій за іх працу. ; Найбольш прыкметныя мінусы * Праблемы з маштабаванасцю. Калі база даных становіцца занадта вялікай, праверка інфармацыі займае шмат часу. Адпаведна, плацяжы праходзяць нашмат павольней. У Біткоіне цяпер сярэдні час перадачы плацяжу складае 4-5 гадзін, а максімальны — 2 сутак. Пры тым, што яшчэ нядаўна гэты час не перавышаў 10 хвілін.<ref>{{Артыкул|аўтар=Randhir Kumar, Rakesh Tripathi|загаловак=Implementation of Distributed File Storage and Access Framework using IPFS and Blockchain|год=2019-11|выданне=|выдавецтва=IEEE|старонкі=246–251|isbn=978-1-7281-0899-5|doi=10.1109/ICIIP47207.2019.8985677}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://dzengi.com/ru/skolko-vsego-bitkoinov|title=Сколько всего биткоинов существует в мире.|first=Иван|last=Гидаспов|website=Dzengi|date=2021-11-29}}</ref> * Статус «па-за законам» для большасці дзяржаў. Выкарыстоўваць тэхналогію даводзіцца на сваю рызыку. Хоць намячаецца відавочны прагрэс, шэраг краін ужо з цікавасцю паглядае на перспектывы блокчейна ў розных сферах. * Як і са смарт-кантрактам, высокі кошт укаранення. == Перспектывы і развіццё тэхналогіі Blockchain == Пры ацэнцы бягучага ўзроўню развіцця блокчэйн-тэхналогіі, звяртаюць увагу на тры фактары: * З’яўленне новых тэхнічных распрацовак, накіраваных на ўдасканаленне Blockchain; * З’яўленне новых праектаў, навізна іх ідэй; * Прызнанне грамадствам і ўрадам. Тэхналогія зусім новая, сутыкаецца з рознымі памылкамі, яшчэ шмат работы па стабілізацыі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.forbes.ru/mneniya/456381-cto-takoe-blokcejn-vse-cto-nuzno-znat-o-tehnologii Что такое блокчейн: все, что нужно знать о технологии]. ''Forbes'' {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] o92zljblevk37xdkfjq0j5ebmnwwo0k 0 485372 5200915 4971727 2026-09-16T13:49:58Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5200915 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Белапо́лле'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15}} — карта Сумскай вобласці</ref> ці '''Білапілля'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Білопілля}}) — [[горад]] у [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Насельніцтва каля 6 тыс. чал. (22 мая 2024). == Гісторыя == * XI ст.: дата заснавання. * 1672: першыя згадкі ў гістарычных крыніцах. * 1672: атрымаў статус горада. == Насельніцтва == {| align="center" border="0" cellspacing="2" cellpadding="5" style="border:1px solid #AAAAAA;" |-bgcolor="#AAAAAA;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Насельніцтва |-bgcolor="#EEEEEE" ! 1785 !! 1880 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2001 !! 2012 |- bgcolor="#FFFFFF" | align=center| 9087 | align=center| 12 256 | align=center| 17 256 | align=center| 19 352 | align=center| 19 806 | align=center| 19 746 | align=center| 18 384 | align=center| 16 873 |} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Максім Аляксеевіч Антановіч]] — расійскі філосаф * [[Антон Сямёнавіч Макаранка]] (1888—1939) — савецкі педагог і пісьменнік == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Білапільскага раёна}} {{Сумская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Сумскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Білапільскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1672 годзе]] l6efscpbnvewf15woccwzcp4rpnalz2 0 531386 5201215 5035525 2026-09-17T07:16:33Z Voūk12 159072 5201215 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ікшкілэ, Ікскюль''' ({{lang-lv|Ikšķile}}, ням. Uexküll) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ікшкільскі край|Ікшкільскага краю]]. Плошча 2,2 км². [[Файл:Ikšķiles katoļu baznīcas drupas 2001-08-19.jpg|міні|Руіны Іскульскага касцелу 2001 г. ]] Была першым паселішчам немцаў і першым цэнтрам каталіцкага місіянерства і Рыжскага біскупства з 1182 г. Сюды адбываліся паходы полацкага князя [[Уладзімір (князь полацкі)|Уладзіміра]] і няўдалыя аблогі мясцовага мураванага замка ў 1203, 1206 г. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ikšķile}} * [http://www.ikskile.lv/ Сайт Ікшкілэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070308165907/http://www.ikskile.lv/ |date=8 сакавіка 2007 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{Ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] rdtzsjj0ck2tasibu7mas36sa3iqjjo 0 539661 5201134 5188593 2026-09-17T04:10:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201134 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Мабільны браняваны транспартны сродак «Кайман»''' — [[Беларусь|беларуская]] браняваная разведвальна-дазорная машына. Выпускалася на [[140-ы рамонтны завод|140-м рамонтным заводзе]] (г. [[Барысаў]]). Пастаўлялася ва [[Узброеныя сілы Беларусі]] і на экспарт. == Гісторыя == Распрацавана на 140-м рамонтным заводзе пад кіраўніцтвам галоўнага канструктара завода — Вольгі Пятровай. Падмуркам для распрацоўкі паслужылі савецкія машыны [[БРДМ-2]] і [[БТР-60]]<ref name="belta-2015-07-22">{{cite web |url = https://www.belta.by/society/view/novinka-belorusskoj-oboronki-bronemashina-kajman-gotovitsja-k-ispytanijam-na-baze-odnoj-iz-voinskih-153648-2015/ |title = Новинка белорусской "оборонки" бронемашина "Кайман" готовится к испытаниям на базе одной из воинских частей |publisher = [[БелТА]] |date = 2015-07-22 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref>. Новаствораны аўтамабіль атрымаў пазначэнне МБТС — «мабільны браняваны транспартны сродак» і імя ўласнае — «Кайман». Прадстаўлены ў 2015 годзе<ref name="vsr">[http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/. подполковник запаса Николай Макаревич. Завод, умеющий всё // «Во славу Родины», № 133 от 21 июля 2015] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224071932/http://vsr.mil.by/2015/07/21/zavod-umeyushhij-vsyo/ |date=24 снежня 2018 }}</ref>. 2 мая 2017 года дырэктар 140-га рамонтнага завода А. Чуракоў паведаміў у інтэрв’ю, што заводам ўжо пабудаваныя пяць бронемашын, якія прайшлі выпрабаванні ў 38-й асобнай гвардзейскай дэсантна-штурмавой брыгадзе ў Брэсце і ў 103-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай брыгадзе ў Віцебску<ref name="belta-2017-05-02">{{cite web |url = https://www.belta.by/society/view/novinka-belorusskoj-oboronki-bronemashina-kajman-gotovitsja-k-ispytanijam-na-baze-odnoj-iz-voinskih-153648-2015/ |title = РЕПОРТАЖ: Машина, которой не нужны дороги. "Кайманы" поступают на вооружение белорусской армии |publisher = [[БелТА]] |date = 2017-05-02 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref>. У жніўні 2018 МБТС «Кайман» удзельнічаў у ваенным парадзе ў [[Кот-д’Івуар]]ы<ref name="defenceweb-2018-08-10">{{cite news |url = https://www.defenceweb.co.za/land/land-land/cayman-customer-identified-as-ivory-coast/ |title = Cayman customer identified as Ivory Coast |website= defenceweb.co.za |date = 2018-08-10 |access-date = 2021-12-15 |language = en }}</ref>. У снежні 2021 года паведамлялася, што з-за санкцый [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], накладзеных на 140-ы рамонтны завод, былі спыненыя пастаўкі бранявых лістоў з [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у выніку чаго вытворчасць «Кайманаў» спынілася<ref>{{cite web |author= |url=https://charter97.org/ru/news/2021/12/14/447565/ |title=Санкции в действии: ремонтный завод в Борисове не может выпускать броневики «Кайман» |lang= |website= |date=|access-date=2021-12-15}}</ref>. == Апісанне == === Рухомасць === Кайман мае [[Чатырохтактавы рухавік|чатырохтактавы]] з [[турбанаддзіманне|турбанаддзіманнем]], вадкаснага астуджэння, з вертыкальным, радным месцаваннем цыліндраў і [[Акумулятарная паліўная сістэма|наўпростым упырскам паліва]] [[дызельны рухавік]] [[ММЗ Д-245|Д-245]] вытворчасці [[Мінскі маторны завод|Мінскага маторнага завода]] з электроннай сістэмай кіравання падачай паліва і пяціступеньчатай трансмісіяй. Тарсіённая падвеска незалежная, масты і колавыя рэдуктары ўзятыя ад [[БТР-60]]. Каробка перадач — механічная пяціхуткасная<ref name="belta-2015-07-22"/>. Усталявана сістэма падпампоўкі шын. Машына здольная перавозіць 6 чалавек экіпажа. Запас ходу па шашы складае 1000 кіламетраў, хуткасць па шашы — да 110 км/г і 60 км/г па бездаражы. Водны рухавік дазваляе машыне разганяцца да 8 км/г на вадзе. Кайман здольны пераадольваць водныя перашкоды дзякуючы новым вадзяным рухавікам уласнай распрацоўкі з дзвюма вяслярнымі шрубамі па бартах. Вага складае 7 тон. === Узбраенне === [[Выява:Caiman combat vehicle (2).jpg|thumb|right|250px|Кайман з аўтаматычнай гарматай 2А42 30 мм]] На верхняй частцы корпуса размешчана турэль, прызначаная пад мантаж трох відаў узбраення: кулямёт Калашнікава або НСВ-12,7, або гранатамёт АГС-17. У залежнасці ад прызначэння можа быць усталяваны іншы баявы модуль<ref name="belta-2017-05-02"/>. === Абароненасць === Экіпаж абараняе браніраваны корпус, супрацьаскепкавая ахова, устаноўленая ўнутры баявога аддзялення на бартах корпуса, а таксама падвойнае браніраванне дна (браніравана непасрэдна само дно машыны, а таксама браніраваныя лісты падлогі пад сядзеннямі дэсанта, вадзіцеля і камандзіра). Браніраванне — дыферэнцыраванае. Па бартах і па задняй частцы корпуса адпавядае класу абароны «Бр 4», у лабавой частцы таўшчыня металу бранявой сталі на клас вышэй. Каб знізіць уздзеянне выбухной хвалі пры падрыве, форма дна часткова зроблена V-падобнай. Пад дэсантным адсекам дно мае вугал нахілу 30 градусаў. Шыбы — кулятрывалыя<ref name="belta-2017-05-02"/>. == Мадыфікацыі == === «Кайман-КАС» === [[Выява:Milex-2019 exhibition (Minsk, Belarus) — Выставка Milex-2019 (Минск, Беларусь) 00021.jpg|thumb|«Кайман-КАС»]] Комплекс сувязі на базе Кайман. Сумесна распрацаваны 140-м рамонтным заводам і ААТ «Агат». Упершыню паказаны на выставе MILEX-2019<ref>{{cite web |url = https://www.sb.by/articles/belorusskie-razrabotchiki-predstavyat-na-milex-2019-sredstva-svyazi-na-baze-broneavtomobiley.html |title = Белорусские разработчики представят на «MILEX-2019» средства связи на базе бронеавтомобилей |publisher = sb.by |date = 2019-05-03 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref>. Абсталяваны комплексам радыёстанцый «Клён» DMR, які прызначаны для арганізацыі радыёсувязі ў дыяпазоне частот 146-174 Мгц і 380-470 МГц<ref>{{cite web |url = https://news.21.by/other-news/2019/05/23/1801010.html |title = Самые интересные бронеавтомобили MILEX-2019 |publisher = 21.by |date = 2019-05-23 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref>. === 60.03 "Кайман-ОР" === У [[2020]] годзе быў створаны цывільны варыянт машыны «Кайман-ОР» ({{lang-ru|Охотник-рыбак}}). Галоўнае адрозненне ад баявой машыны — адсутнасць браніравання: корпус вырабляецца са звычайнай сталі<ref>{{cite web |url = https://www.abw.by/novosti/commercial/214899 |title = В Борисове на основе боевой машины "Кайман" создали гражданский вездеход для охоты и рыбалки |date = 2020-04-28 |publisher = abw.by |accessdate = 2020-04-30 |language = ru |archive-date = 8 мая 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200508040808/https://www.abw.by/novosti/commercial/214899 |url-status = dead }}</ref>. == На ўзбраенні == {{external media |topic = |subtopic = |width = |image1 = [https://t.me/iammilitary/6546 «Кайман», захоплены на рамонтным прадпрыемстве атрадамі САП падчас красавіцкіх сутыкненняў у Судане (2023).] |audio1 = |video1 = }} ;Беларусь * [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада]]<ref>{{cite web |url = https://www.belta.by/regions/view/novaja-tehnika-postupila-na-vooruzhenie-vitebskih-desantnikov-336734-2019/ |title = Новая техника поступила на вооружение витебских десантников |publisher = [[БелТА]] |date = 2019-02-15 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref> ;Кот-д’Івуар * [[Сухапутныя войскі Кот-д’Івуара|Сухапутныя войскі]]<ref name="defenceweb-2018-08-10"/> * [[Нацыянальная жандармерыя (Кот-д’Івуар)|Нацыянальная жандармерыя]]<ref name="defenceweb-2018-08-10"/> * Сілы спецыяльнага прызначэння<ref>{{cite web |url = https://www.armyrecognition.com/shieldafrica_2019_news_official_show_daily/shieldafrica_2019_belarus_caiman_4x4_armored_for_gendarmerie_and_special_forces_of_cote_d_ivoire.html |title = ShieldAfrica 2019: Belarus Caiman 4x4 armored for Gendarmerie and Special Forces of Côte d'Ivoire |publisher = armyrecognition.com |date = 2019-01-23 |accessdate = 2023-03-14 |language = en |archive-date = 14 сакавіка 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230314221415/https://www.armyrecognition.com/shieldafrica_2019_news_official_show_daily/shieldafrica_2019_belarus_caiman_4x4_armored_for_gendarmerie_and_special_forces_of_cote_d_ivoire.html |url-status = dead }}</ref> ;Судан * неўстаноўленае падраздзяленне<ref>{{cite web |url = https://rg.ru/2021/11/10/pohozhij-na-belorusskij-kajman-broneavtomobil-zamechen-v-sudane.html |title = Похожий на белорусский "Кайман" бронеавтомобиль замечен в Судане |publisher = rg.ru |date = 2021-11-10 |accessdate = 2023-03-14 |language = ru }}</ref> ;Ангола * неўстаноўленае падраздзяленне<ref>[https://t.me/c/1627666116/3878]</ref> ;Бенін * неўстаноўленае падраздзяленне<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/374646|title=Беларускія бронемашыны «Кайман» паказалі на парадзе ў Беніне|website=Наша Ніва|date=2025-08-14|access-date=2025-08-25}}</ref> {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Engesa EE-3 Jararaca]] * [[Fennek]] * [[Jackal (бронеаўтамабіль)|Jackal]] * [[VBL (бронеаўтамабіль)|VBL]] == Спасылкі == {{Commonscat|Kayman Armoured Cars}} * [https://140zavod.by/produktsiya/produktsiya-voennogo-naznacheniya/boevaya-mashina-kayman.html Баявая машына «Кайман» на сайце вытворцы ААТ «140 рамонтны завод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230208172201/https://140zavod.by/produktsiya/produktsiya-voennogo-naznacheniya/boevaya-mashina-kayman.html |date=8 лютага 2023 }} {{ref-ru}} {{Сучасныя колавыя БМП, БТР і БА}} [[Катэгорыя:Бранятэхніка Беларусі]] [[Катэгорыя:БРМ паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бронеаўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Плаваючыя бронеаўтамабілі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:Сярэднія бронеаўтамабілі]] 9uhgm29vav9dz3l7qloppf8mfoyzp9f 0 542506 5201127 4374778 2026-09-17T02:43:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201127 wikitext text/x-wiki {{Мінерал |Назва = Кавелін |Выява = Covellite-USA.jpg |Подпіс = |Формула = CuS |Колер = індыгава-сіні да сінявата-чорнага |Колер рысы = бліскучы металічна-шэры да чорнага |Бляск = паўметалічны цьмяны |Празрыстасць= непразрысты |Спайнасць = дасканалая па {0001} |Параметры рашоткі = |Цвёрдасць = 1,5—2 |Злом = |Прымесь = Fe, Se, Ag, Pb |Шчыльнасць = 4,6—4,76 |Паказчык пераламлення = |Сінгонія = гексаганальная }} {{Commonscat|Covellite}} '''Кавелі́н, меднае індыга, блакітная медзь''' — [[мінерал]] класа сульфідаў, [[сульфід]] [[Медзь|медзі]], CuS. Мінерал апісаны ў [[1832]]<ref name="KN">[http://kristallov.net/covellite.html Ковеллин // Кристаллов.net — Систематика и классификация минералов, горных пород, метеоритов, окаменелостей]{{ref-ru}}</ref> годзе. Названы ў гонар італьянскага [[Мінералогія|мінералога]] Н. Кавелі ({{lang-it|Niccolo Covelli}})<ref name="KN" />. У складзе кавеліну да 66,4 % медзі, дамешкі [[жалеза]], часам [[Свінец|свінцу]], [[селен]]у, [[Серабро|серабра]]. Крышталізуецца ў гексаганальнай сінгоніі. Утварае плямістыя сажыстыя агрэгаты, скарынкі, зрэдку — тонкія таблітчастыя [[Крышталь|крышталі]]. Колер індыгава-сіні да сінявата-чорнага. Бляск паўметалічны, цьмяны. Цвёрдасць 1,5—2 па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]. [[Шчыльнасць]] 4,6—4,76 г/см³. Крохкі. Кавелін утвараецца ў меднарудных радовішчах у зонах другаснага сульфіднага абагачэння пры замяшчэнні [[халькапірыт]]у, [[барніт]]у і [[хальказін]]у. Зрэдку мае гідратэрмальнае паходжанне. На паверхні няўстойлівы і ў выніку [[Акісленне|акіслення]] пераўтвараецца ў кіслародныя злучэнні медзі — [[купрыт]], [[азурыт]], [[малахіт]]<ref name="KN" />. Месцараджэнні кавеліну ў [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Сербія|Сербіі]], [[Італія|Італіі]], [[Марока]], [[Аргенціна|Аргенціне]], [[ЗША]]<ref name="KN" />. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Бардон У. Я.'' Кавелін // {{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 399. == Спасылкі == * [http://www.catalogmineralov.ru/mineral/covellite.html Ковеллин // Каталог Минералов]{{ref-ru}} * [http://webmineral.ru/minerals/item.php?id=2139 Ковеллин // Минералы и месторождения России и стран ближнего зарубежья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191209175222/https://webmineral.ru/minerals/item.php?id=2139 |date=9 снежня 2019 }}{{ref-ru}} * [http://kristallov.net/covellite.html Ковеллин // Кристаллов.net — Систематика и классификация минералов, горных пород, метеоритов, окаменелостей]{{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Сульфіды (мінералы)]] [[Катэгорыя:Мінералы медзі]] rd32gxqjothqhflss2x2rmmpb72eur4 0 545763 5201116 5065334 2026-09-17T02:19:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201116 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Зіновій Ісакавіч Гарбавец | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Garbavets.jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = [[партрэт]], [[пейзаж]] | вучоба =Чарнігаўскае рэальнае вучылішча, [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут|ВМАТЭІН]] | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў =[[Уладзімір Андрэевіч Фаворскі|У. А. Фаворскі]], {{нп3|Павел Якаўлевіч Паўлінаў|П. Я. Паўлінаў|ru|Павлинов, Павел Яковлевич}} | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Зіновій Ісакавіч Гарбавец''' ({{ДН|17|5|1881|5}}, [[Звэныгародка]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]] (цяпер [[Чаркаская вобласць]]), [[Расія]] — {{ДС|31|10|1979}}, [[Масква]]) — расійскі і беларускі графік, член [[:ru:Союз художников СССР|Саюза мастакоў СССР]], адзін са стваральнікаў беларускай абразной гравюры — ксілаграфіі ([[дрэварыт]]а). == Біяграфія == Нарадзіўся ў працоўнай сям’і. З [[1915 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1915]] года пераехаў у [[Чарнігаў]], дзе вучыўся ў рэальным вучылішчы. Там жа некаторы час займаўся ў народнай студыі выяўленчага мастацтва і прымаў актыўны ўдзел у мастацкім жыцці. Па заканчэнні заняткаў у студыі некаторы час выкладаў малюнак у чарнігаўскай сярэдняй школе. У [[1919 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1919]] годзе вярнуўся на радзіму, у Звянігародку, дзе стаў выкладаць малюнак дзецям-сіратам. У [[1923 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1923]] годзе пераехаў у Беларусь. У 1923—1924 выкладаў у паліграфічнай школе Мінскага паліграфічнага камбіната. У лістападзе [[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]] года атрымаў пасаду выкладчыка малюнка у [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскім мастацкім тэхнікуме]]. Сярод яго вучняў былі вядомыя ў будучыні мастакі [[Заір Азгур]], [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікола Гусеў]], [[Раман Мацвеевіч Семашкевіч|Раман Семашкевіч]], [[Валянцін Канстанцінавіч Дзежыц|Валянцін Дзежыц]], [[Андрэй Ануфрыевіч Бембель|Андрэй Бембель]], [[Мікалай Аляксандравіч Пашкевіч|Мікола Пашкевіч]]. Састаяў членам [[Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства|Віцебскага абласнога таварыства краязнаўства]]. У сярэдзіне [[1925 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1925]] года дырэктар тэхнікума [[Міхаіл Аркадзевіч Керзін|Міхаіл Керзін]] паведаміў мастаку аб тым, што, з прычыны закрыцця яго курсаў, з новага навучальнага года ён будзе звольнены са службы. Ні апеляцыя ў Трацейскі суд пры Віцебскім акруговым аддзеле працы, ні станоўчая экспертыза на прафпрыдатнасць з удзелам аўтарытэтнай камісіі, ні падтрымка з боку прафсаюза работнікаў мастацтва, пракуратуры, народнага суда не дапамаглі мастаку дамагчыся справядлівасці і аднавіцца на пасадзе выкладчыка тэхнікума. Таму ўжо восенню 1925 года ён быў вымушаны ўладкавацца настаўнікам у школе. А праз год стаў выкладчыкам [[Віцебскі педагагічны тэхнікум|Віцебскага педагагічнага тэхнікума]]<ref>[http://evitebsk.com/wiki/Горбовец,_Зиновий_Исаакович Витебская электронная энциклопедия. Горбовец, Зиновий Исаакович {{ref-ru}}]</ref>. У 1928 годзе пры [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|мастацкім тэхнікуме]] былі адкрыты курсы малюнка для рабочых і чырвонаармейцаў. Зіновія Гарбаўца ўзялі на пасаду кіраўніка гэтых курсаў, дзе займалася больш за паўсотні моладзі. Там ён прапрацаваў да свайго ад’езда ў Маскву ў 1929 годзе. Болей у Беларусь не вяртаўся. У [[1929 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1929]] — [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]] гг. вучыўся ў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут|ВМАТЭІН]], дзе яго настаўнікамі былі вядомыя расійскія мастакі [[Уладзімір Фаворскі]] і [[Павел Паўлінаў]]. З [[1931 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1931]] года выкладаў у Маскоўскім рэдакцыйна-выдавецкім тэхнікуме. == Творчасць == У 1926 годзе вядомы краязнаўца [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікола Каспяровіч]] прывёў Гарбаўца ў Віцебскае акружное таварыства краязнаўства, каб той прыняў удзел у выхадзе ў свет унікальнага выдання — кнігі нямецкага мастацтвазнаўцы [[Альберт Іпель|Альберта Іпеля]] «Беларускае мастацтва». Зіновій Гарбавец пераклаў кнігу на рускую мову, а Каспяровіч з рускай мовы — на беларускую. Гэтая кніга стала адным з першых выданняў пра беларускае мастацтва. Зіновій Гарбавец аформіў выданне малюнкамі для вокладкі і тытульнага аркуша. Таксама ўпрыгожыў графічнымі кампазіцыямі два выпускі краязнаўчага зборніка «Віцебшчына». У 1927 годзе ў выдавецтве «Камінтэрн» тыражом 75 асобнікаў выйшла ў свет 44-х старонкавая кніга «З. И. Горбовец. Гравюры на дереве»<ref>{{Cite web |url=https://img01litfund.ru/images/lots/72/cache/72-238-A86-48-V8084385_m_600x600.jpg |title=Вокладка кнігі «З. И. Горбовец. Гравюры на дереве». Віцебск. 1927 г. |access-date=13 снежня 2021 |archive-date=13 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213213358/https://img01litfund.ru/images/lots/72/cache/72-238-A86-48-V8084385_m_600x600.jpg |url-status=dead }}</ref>. Прадмову напісаў [[:ru:Воинов, Всеволод Владимирович|Усевалад Воінаў]], тэкст — [[Іван Фурман]]. У кнізе было прадстаўлена 10 гравюр Зіновія Гарбаўца. Як сведчыць [[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Барыс Крэпак]] (мастацтвазнаўца і даследчык творчасці Зіновія Гарбаўца): <blockquote>На сённяшні дзень захавалася некалькі асобнікаў, адзін з якіх — з аўтографам мастака на пярэднім форзацы: ''«'''Глубокоуважаемому Дмитрию Ермолаичу Блохину от автора гравюр Зиновия Горбовца. 12 августа 1929 г. Москва'''»''. Дарэчы, гэтае выданне да сённяшняга дня з’яўляецца ці не адзіным у нашай краіне альбомам абразных гравюр, створаных адным майстрам<ref name="ReferenceA">{{Cite web |url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=9685&mode=print |title=Барыс Крэпак. «Маэстра абразной гравюры» |access-date=18 студзеня 2018 |archive-date=6 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206014540/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=9685&mode=print |url-status=dead }}</ref>.</blockquote> У лістападзе [[1927 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1927]] года разам з [[Саламон Барысавіч Юдовін|Саламонам Юдовіным]], [[Меер Майсеевіч Аксельрод|Меерам Аксельродам]] і [[Акім Міхайлавіч Шаўчэнка|Акімам Шаўчэнкам]] браў удзел у выстаўке «Гравюра СССР за 10 гадоў», якая адбылася ў маскоўскім [[Дзяржаўны музей выяўленчых мастацтваў імя А. С. Пушкіна|Музеі прыгожых мастацтваў]]. У экспазіцыі былі прадстаўлены ксілаграфіі настаўніка Гарбаўца — [[:ru:Павлинов, Павел Яковлевич|Паўла Паўлінава]], а таксама творы вядучых савецкіх майстроў таго часу: [[:ru:Лентулов, Аристарх Васильевич|Арыстарха Лентулава]], [[:ru:Лансере, Евгений Евгеньевич|Яўгена Лансерэ]], [[:ru:Фальк, Роберт Рафаилович|Роберта Фалька]] і іншых. Па словах Барыса Крэпака, <blockquote>''у 1920-я Віцебск нароўні з Ленінградам і Масквой стаў адным з цэнтраў развіцця мастацтва савецкай ксілаграфіі, і ў гэтую «палітру» сваю ноту ўнёс і Зіновій Гарбавец''<ref name="ReferenceA"/></blockquote>. [[Выява:Зіновій Гарбавец. Партрэт І. Фурмана 1927.jpg|міні|Зіновій Гарбавец. Партрэт Івана Фурмана, 1927]] === Вядомыя творы === * [[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]] — лінагравюра «Партрэт паэта М. І. Готліба» * [[1926 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1926]] — архітэктурныя пейзажы «Віцебск», «Вадакачка ў Віцебску»; * [[1927 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1927]] — партрэты віцебскага мастацтвазнаўцы [[Іван Пятровіч Фурман|Івана Фурмана]], навукоўца-заатэхніка У. І. Авітоўскага, партрэт дзяўчынкі з кнігай; * [[1933 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1933]] — партрэты паэтаў [[:ru:Луговской, Владимир Александрович|Уладзіміра Лугаўскога]], [[Эдуард Георгіевіч Багрыцкі|Эдуарда Багрыцкага]], [[:ru:Смеляков, Ярослав Васильевич|Яраслава Смелякова]], [[Барыс Леанідавіч Пастарнак|Барыса Пастэрнака]], [[Мікалай Платонавіч Бажан|Міколы Бажана]]; * [[1965 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1965]] — лінагравюра «Выгляд з акна»; * [[1966 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1966]] — лінагравюра «Аўтапартрэт»; Таксама ілюстраваў шэраг літаратурных выданняў, у тым ліку паэмы «Маё жыццё» [[:ru:Луговской, Владимир Александрович|Уладзіміра Лугаўскога]] і «Застольную песню аб Ганне Дзянісаўне і яе сыне Паўле» [[:ru:Васильев, Сергей Александрович (поэт)|С. А. Васільева]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар =[[Іван Пятровіч Фурман|И. П. Фурман]] |частка = |загаловак =З. И. Горбовец. Гравюры на дереве |арыгінал = |спасылка =http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/art/ba14491/ba14491.pdf |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год =1927 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl =https://web.archive.org/web/20210116200412/http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/art/ba14491/ba14491.pdf |archivedate =16 студзеня 2021 }} == Спасылкі == * {{артыкул|аўтар=[[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Барыс Крэпак]].|загаловак=Маэстра абразной гравюры|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=9685|мова=|аўтар выдання=|выданне=[[Культура (газета)|Культура]] № 50 (1124) 14.12.2013 - 20.12.2013 г.|тып=|месца=|выдавецтва=|год=|том=|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-date=14 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200814025727/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=9685}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбавец Зіновій Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Украіны]] [[Катэгорыя:Графікі Украіны]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]] [[Катэгорыя:Экслібрысісты Беларусі]] mp75on58u332wrb5q0efvji2hgnfivw 0 559953 5200798 4977317 2026-09-16T12:15:09Z Autumndancer 168015 5200798 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 5166 чалавек (2402 мужчыны і 2764 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражываў 5351 чалавек (2519 мужчын і 2832 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] bqcv0x0b1jafvi9q1spoykd5p5j4cwe 5200799 5200798 2026-09-16T12:16:21Z Autumndancer 168015 5200799 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Бухар-Жыраўскага раёна, на правым беразе ракі Нура, на поўдзень ад аднайменнага возера, за 63 кіламетры (па аўтадарозе) на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Караганда]]. Суседнія населеныя пункты: Батакара ў 4,5 кіламетрах на поўдзень, Батакара за 5,8 км на паўночны захад, Жастылак за 13 км на поўнач. Транспартныя зносіны ажыццяўляецца аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння А-20 «Караганда—Аягоз—Тарбагатай—Бугаз» у бок Шэшэнкара. Вышыня цэнтра населенага пункта — 523 метраў над узроўнем мора. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 5166 чалавек (2402 мужчыны і 2764 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражываў 5351 чалавек (2519 мужчын і 2832 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] 58im46qnemwzgn7jxnhb654ofv572su 5200800 5200799 2026-09-16T12:17:05Z Autumndancer 168015 5200800 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Бухар-Жыраўскага раёна, на правым беразе ракі Нура, на поўдзень ад аднайменнага возера, за 63 кіламетры (па аўтадарозе) на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Караганда]]. Суседнія населеныя пункты: Батакара ў 4,5 кіламетрах на поўдзень, Батакара за 5,8 км на паўночны захад, Жастылак за 13 км на поўнач. Транспартныя зносіны ажыццяўляецца аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння А-20 «Караганда—Аягоз—Тарбагатай—Бугаз» у бок Шэшэнкара. Вышыня цэнтра населенага пункта — 523 метраў над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] tcv4upcmwlzdvtc6y7o9enwtlsod12h 5200802 5200800 2026-09-16T12:17:29Z Autumndancer 168015 5200802 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Бухар-Жыраўскага раёна, на правым беразе ракі Нура, на поўдзень ад аднайменнага возера, за 63 кіламетры (па аўтадарозе) на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Караганда]]. Суседнія населеныя пункты: Батакара за 4,5 км на поўдзень, Батакара за 5,8 км на паўночны захад, Жастылак за 13 км на поўнач. Транспартныя зносіны ажыццяўляецца аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння А-20 «Караганда—Аягоз—Тарбагатай—Бугаз» у бок Шэшэнкара. Вышыня цэнтра населенага пункта — 523 метраў над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] bea419noo23d0269peu8mzsid0b8wul 5200803 5200802 2026-09-16T12:18:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Батакара]] у [[Батакара (пасёлак)]] 5200802 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Бухар-Жыраўскага раёна, на правым беразе ракі Нура, на поўдзень ад аднайменнага возера, за 63 кіламетры (па аўтадарозе) на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Караганда]]. Суседнія населеныя пункты: Батакара за 4,5 км на поўдзень, Батакара за 5,8 км на паўночны захад, Жастылак за 13 км на поўнач. Транспартныя зносіны ажыццяўляецца аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння А-20 «Караганда—Аягоз—Тарбагатай—Бугаз» у бок Шэшэнкара. Вышыня цэнтра населенага пункта — 523 метраў над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] bea419noo23d0269peu8mzsid0b8wul 5200805 5200803 2026-09-16T12:19:22Z Autumndancer 168015 5200805 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Батакара}} {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Бухар-Жыраўскага раёна, на правым беразе ракі Нура, на поўдзень ад аднайменнага возера, за 63 кіламетры (па аўтадарозе) на паўночны ўсход ад абласнога цэнтра горада [[Караганда]]. Суседнія населеныя пункты: Батакара за 4,5 км на поўдзень, Батакара за 5,8 км на паўночны захад, Жастылак за 13 км на поўнач. Транспартныя зносіны ажыццяўляецца аўтамабільнай дарогай рэспубліканскага значэння А-20 «Караганда—Аягоз—Тарбагатай—Бугаз» у бок Шэшэнкара. Вышыня цэнтра населенага пункта — 523 метраў над узроўнем мора. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1901 годзе]] 8aauyts2kegoh7m2cmzx6va6ze86gk9 0 559955 5200785 4977561 2026-09-16T12:10:33Z Autumndancer 168015 5200785 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Даскей''' ({{lang-kz|Доскей ауылы}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Зялёнабалкаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354031100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4853 чалавекі (2351 мужчына і 2502 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4027 чалавек (1923 мужчыны і 2104 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] lwz2ou6emrkmc9kcg6iaea7nsrt9dhu 0 559957 5200833 4976912 2026-09-16T12:32:39Z Autumndancer 168015 5200833 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акарэ''' ({{lang-kz|Ақөре}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Акарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 354033100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1079 чалавек (579 мужчын і 500 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 519 чалавек (269 мужчын і 250 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] bvgthmv76qnt5p086613jyjhj3oao6u 0 559958 5200828 4976991 2026-09-16T12:31:05Z Autumndancer 168015 5200828 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Актабэ}} {{НП-Казахстан}} '''Актабэ''' ({{lang-kz|Ақтөбе}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Актабінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 95 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354035100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1004 чалавекі (508 мужчын і 496 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 764 чалавекі (391 мужчына і 373 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] c5cg4s45m7e48utv80gdkvw93mx16va 0 559967 5200795 4977456 2026-09-16T12:14:04Z Autumndancer 168015 5200795 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Бухар-Жырау''' ({{lang-kz|Бұқар жырау}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Бухар-Жырау. Знаходзіцца прыкладна за 78 км на ўсход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354043100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 501 чалавек (258 мужчын і 243 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 273 чалавекі (151 мужчына і 122 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] bsc4ovi880itr7i3su2skjb92ydwa73 0 559970 5200787 4977514 2026-09-16T12:11:44Z Autumndancer 168015 5200787 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Гагарынскае}} {{НП-Казахстан}} '''Гагарынскае''' ({{lang-kz|Гагаринское}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Гагарынскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 66 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354045100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 730 чалавек (363 мужчыны і 367 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 758 чалавек (378 мужчын і 380 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] aa34vsf5tb3rrqx156o6clgtv84evcx 0 559973 5200830 4976936 2026-09-16T12:31:36Z Autumndancer 168015 5200830 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Акжар}} {{НП-Казахстан}} '''Акжар''' ({{lang-kz|Ақжар}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карнееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354047200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 448 чалавек (241 мужчына і 207 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 338 чалавек (183 мужчыны і 155 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 602dnbxmmsqn2czgpknheh5rzh71tcj 0 559974 5200823 4977053 2026-09-16T12:29:29Z Autumndancer 168015 5200823 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алгабас}} {{НП-Казахстан}} '''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карнееўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354047300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 563 чалавекі (287 мужчын і 276 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 362 чалавекі (177 мужчын і 185 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 2kgfy29p2o3rfyq6xef1ciumtv9xefo 0 559975 5200778 4977588 2026-09-16T12:09:43Z Autumndancer 168015 5200778 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дубоўка}} {{НП-Казахстан}} '''Дубоўка''' ({{lang-kz|Дубовка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 68 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354049100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3843 чалавекі (1805 мужчын і 2038 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3993 чалавекі (1911 мужчын і 2082 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] sjwm8xs0yhwv7kvj868hz33ai7v9xlz 5200781 5200778 2026-09-16T12:09:54Z Autumndancer 168015 5200781 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Дубоўка}} {{НП-Казахстан}} '''Дубоўка''' ({{lang-kz|Дубовка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Дубоўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 68 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354049100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 3843 чалавекі (1805 мужчын і 2038 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 3993 чалавекі (1911 мужчын і 2082 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] n8zghu2z0q7d1lbi9x3m26kmxnisqif 0 559977 5200773 4977741 2026-09-16T12:08:24Z Autumndancer 168015 5200773 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Жанаталап}} {{НП-Казахстан}} '''Жанаталап''' ({{lang-kz|Жаңаталап}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Маладзецкай сельскай акругі. Код КАТА — 354051100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1184 чалавекі (589 мужчын і 595 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1140 чалавек (598 мужчын і 542 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] beyant449ltawwpsqoxxadykxtit36k 0 559979 5200812 4977242 2026-09-16T12:25:05Z Autumndancer 168015 5200812 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Байкадам}} {{НП-Казахстан}} '''Байкадам''' ({{lang-kz|Байқадам}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Какпекцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 24 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354053200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 661 чалавек (333 мужчыны і 328 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 815 чалавек (411 мужчын і 404 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] dh9q6bbt11t87z9hjlqrcfch0oobzee 5200813 5200812 2026-09-16T12:25:24Z Autumndancer 168015 /* Насельніцтва */ 5200813 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Байкадам}} {{НП-Казахстан}} '''Байкадам''' ({{lang-kz|Байқадам}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Какпекцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 24 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354053200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 661 чалавек (333 мужчыны і 328 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 815 чалавек (411 мужчын і 404 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] chi2bz6u8vnqx7n5wz2lgnx19khfht0 0 559984 5200821 4977168 2026-09-16T12:28:14Z Autumndancer 168015 5200821 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Асыл''' ({{lang-kz|Асыл}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каражарскай сельскай акругі. Код КАТА — 354057200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 373 чалавекі (186 мужчын і 187 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 341 чалавек (179 мужчын і 162 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 7g0qndxfgh9ctamew7r8khuqustpf3y 0 559985 5200792 4977504 2026-09-16T12:13:06Z Autumndancer 168015 5200792 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Волкаўскае}} {{НП-Казахстан}} '''Волкаўскае''' ({{lang-kz|Волковское}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каражарскай сельскай акругі. Код КАТА — 354057300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 238 чалавек (121 мужчына і 117 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 212 чалавек (105 мужчын і 107 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 0oki4l0v2kb0bz7r921q0r3cr2tv2o2 0 559986 5200786 4977523 2026-09-16T12:11:07Z Autumndancer 168015 5200786 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Геалагічаскае''' ({{lang-kz|Геологическое}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каражарскай сельскай акругі. Код КАТА — 354057400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=15 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 488 чалавек (248 мужчын і 240 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 341 чалавек (158 мужчын і 183 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] r5tw1am3n0tvb0jhins3d0o4jv02pxi 0 559996 5200776 4977731 2026-09-16T12:08:57Z Autumndancer 168015 5200776 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жанакала''' ({{lang-kz|Жаңақала}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Пятроўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354067200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 408 чалавек (207 мужчын і 201 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 373 чалавекі (180 мужчын і 193 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 18joj08lsp4b15307pnuh0sb19um1f3 0 559997 5200771 4977794 2026-09-16T12:07:43Z Autumndancer 168015 5200771 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жастылек''' ({{lang-kz|Жастілек}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Пятроўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354067300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 206 чалавек (110 мужчын і 96 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 148 чалавек (78 мужчын і 70 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] alzzp1wq80om38e1tduxn9tuqs9ucp3 0 559998 5200811 4977250 2026-09-16T12:24:19Z Autumndancer 168015 5200811 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Баймырза}} {{НП-Казахстан}} '''Баймырза''' ({{lang-kz|Баймырза}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Баймырза. Знаходзіцца прыкладна за 61 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара (пасёлак)|Батакара]]. Код КАТА — 354069100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1936 чалавек (950 мужчын і 986 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1916 чалавек (955 мужчын і 961 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] drckoedgltewsqwlvlha0x6cqgkogme 0 559999 5200822 4977162 2026-09-16T12:28:51Z Autumndancer 168015 5200822 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Астахаўка''' ({{lang-kz|Астаховка}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Баймырза. Код КАТА — 354069200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 314 чалавек (145 мужчын і 169 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 296 чалавек (148 мужчын і 148 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] rjzbag7e7f5q9d3jbth19x7n1s30bw5 0 560001 5200816 4977206 2026-09-16T12:26:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ашысу]] у [[Ашчысу]] 4977206 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Ашысу |казахская назва = Ащысу |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Бухар-Жыраўскі раён |раён у табліцы = Бухар-Жыраўскі раён{{!}}Бухар-Жыраўскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Шэшэнкарынская сельская акруга |селішча ў табліцы = Шэшэнкарынская сельская акруга{{!}}Шэшэнкарынская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 108 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354071200 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Ашысу''' ({{lang-kz|Ащысу}}) — сяло ў [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шэшэнкарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 354071200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 193 чалавекі (100 мужчын і 93 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 108 чалавек (59 мужчын і 49 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 0r3ab819r2nrkdnbej31kju5lqimmvq 5200819 5200816 2026-09-16T12:27:10Z Autumndancer 168015 5200819 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ашчысу''' ({{lang-kz|Ащысу}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шэшэнкарынскай сельскай акругі. Код КАТА — 354071200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 193 чалавекі (100 мужчын і 93 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 108 чалавек (59 мужчын і 49 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] cg5waz2be3qkxydhjshwcnphpoaetu7 0 560002 5200831 4976918 2026-09-16T12:32:09Z Autumndancer 168015 5200831 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Акбел''' ({{lang-kz|Ақбел}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Акбелскай сельскай акругі. Код КАТА — 354073100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 979 чалавек (482 мужчыны і 497 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 625 чалавек (324 мужчыны і 301 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] o8r2o56fuhrxnyloy5kbnbt801wbou9 0 560003 5200825 4977046 2026-09-16T12:30:06Z Autumndancer 168015 5200825 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Алабас}} {{НП-Казахстан}} '''Алабас''' ({{lang-kz|Алабас}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акбелскай сельскай акругі. Код КАТА — 354073200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 171 чалавек (86 мужчын і 85 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 78 чалавек (41 мужчына і 37 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] lf34bzvc1k7lcgfr2xsgd07uvf0cxfi 0 560011 5200790 4979192 2026-09-16T12:12:17Z Autumndancer 168015 5200790 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Пасёлак Габідэна Мустафіна''' ({{lang-kz|Ғабиден Мұстафин}}) — пасёлак у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Габідэн Мустафінскай пасялковай адміністрацыі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354081100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 4294 чалавекі (2047 мужчын і 2247 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 4078 чалавек (1968 мужчын і 2110 жанчын)<ref name="stat"/>. == Гд. таксама == * [[Габідэн Мустафін]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] s5ssqw6acpt2je6kucp1f8njkluvtdi 0 560016 5200760 4977858 2026-09-16T12:02:49Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зарэчнае (Бухар-Жыраўскі раён)]] у [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)]]: з 2018 года новая назва 4977858 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчнае}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Зарэчнае |казахская назва = Заречное |герб = |сцяг = |lat_deg = 49 |lat_min = 40 |lat_sec = 39 |lon_deg = 73 |lon_min = 14 |lon_sec = 56.06 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Карагандзінская вобласць |рэгіён у табліцы = Карагандзінская вобласць{{!}}Карагандзінская |від раёна = |раён = Бухар-Жыраўскі раён |раён у табліцы = Бухар-Жыраўскі раён{{!}}Бухар-Жыраўскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Уштабінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Уштабінская сельская акруга{{!}}Уштабінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 789 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 354087300 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Зарэчнае''' ({{lang-kz|Заречное}}) — сяло ў [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уштабінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на паўднёвы заход ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354087300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 603 чалавекі (298 мужчын і 305 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 789 чалавек (402 мужчыны і 387 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 4usi54fzlakauiy6ytvmgfnqjefmm0j 5200763 5200760 2026-09-16T12:03:41Z Autumndancer 168015 5200763 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Зарэчнае}} {{Значэнні2|Сарыарка}} {{НП-Казахстан}} '''Зарэчнае''' ({{lang-kz|Заречное}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Уштабінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на паўднёвы захад ад раённага цэнтра, пасёлка [[Батакара]]. Код КАТА — 354087300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 603 чалавекі (298 мужчын і 305 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 789 чалавек (402 мужчыны і 387 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] ajafweem53fhz5qvvegpcqa1j3cfbm2 0 560019 5200809 4977351 2026-09-16T12:23:32Z Autumndancer 168015 5200809 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Белагаш}} {{НП-Казахстан}} '''Белагаш''' ({{lang-kz|Белағаш}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Белагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354089100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1164 чалавекі (565 мужчын і 599 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 645 чалавек (333 мужчыны і 312 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] eb0m9ymbnm4baaqvjoud3d8yyfrh9tv 0 560020 5200814 4977208 2026-09-16T12:25:54Z Autumndancer 168015 5200814 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Аюлы''' ({{lang-kz|Аюлы}}) — [[аул]] у [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Белагашскай сельскай акругі. Код КАТА — 354089200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 135 чалавек (71 мужчына і 64 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 72 чалавекі (43 мужчыны і 29 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] 4u4l2b4tjj5q4h5bd6wu88vz3v4nod5 0 560048 5200754 5194697 2026-09-16T11:59:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ынтымак (Карагандзінская вобласць)]] у [[Ынтымак (Жанааркінскі раён)]]: у Карагандзінскай вобласці 2 НП з аднолькавай назвай 5194696 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ынтымак}} {{НП-Казахстан}} '''Ынтымак''' ({{lang-kz|Ынтымақ}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сейфулінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км па поўнач ад раённага цэнтра, пасёлка [[Атасу]]. Код КАТА — 354463100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 886 чалавек (438 мужчын і 448 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 863 чалавекі (393 мужчыны і 470 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] a5yteb03igokio1ngalram29y244fbg 0 561908 5201149 5009498 2026-09-17T05:32:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201149 wikitext text/x-wiki [[Файл:Faroe_stamp_332_human_rights.jpg|міні|243x243пкс|Камемарацыйная марка Фарэрскіх астравоў (1998), прысвечаная Году [[Правы чалавека|правоў чалавека]]]] '''Камемарацыйная ма́рка''' ці '''камемаратыў''' (ад {{lang-fr|comme}} — ''як'' і {{Lang-fr|memoria}} — ''памяць''), таксама '''па́мятная ма́рка''', '''юбіле́йная ма́рка'''<ref name=Kisin>{{кніга |аўтар = [[Барыс Майсеевіч Кісін|Кисин Б. М.]] Ред. В. Нездвецкий |частка = |загаловак = Страна Филателия |арыгінал = |спасылка = http://db.chgk.info/files/ekatbr99.2-a.html |выданне = |месца = [[Масква]] |выдавецтва = Просвещение |год = 1969 |том = |тыраж = 100000 |старонкі = 68 |старонак = 240 |isbn = |ref = Kisin |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070403103002/http://db.chgk.info/files/ekatbr99.2-a.html |archivedate = 3 красавіка 2007 }} {{ref-ru}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://db.chgk.info/files/ekatbr99.2-a.html |accessdate=29 мая 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403103002/http://db.chgk.info/files/ekatbr99.2-a.html |archivedate=3 красавіка 2007 |url-status=dead }} {{v|29|5|2018}}</ref>, — памятная [[Паштовая марка|паштовая марка]], якую [[Выпуск (філатэлія)|выпускаюць]] у памяць падзеі, знамянальнай даты ці юбілею выбітнай асобы. == Апісанне == Памятныя (юбілейныя, камемарацыйныя) маркі<ref name=Kisin/><ref name=Kis>''Кисин Б.'' [http://www.stampsportal.ru/nachinayushchemu-filatelistu/2248-1975-12 Марки разного назначения] // Филателия СССР. — 1975. — № 12. — С. 55—56. — (Рубрики: Мир увлечений; Школа начинающего коллекционера). {{ref-ru}} {{v|29|5|2018}} {{webarchive|https://www.webcitation.org/6g9ISpm2x|2016-03-20}}</ref> прысвечаны тым ці іншым падзеям і ўшаноўваюць вядомых людзей. Яны ўваходзяць у групу ''маркі агульнага карыстання''<ref name=Kis/>. У адрозненне ад [[Стандартная марка|стандартных марак]], у асаблівасці класічнага перыяду, з іх, як правіла, аднастайным афармленнем і строгай кампазіцыяй, камемарацыйныя маркі з’яўляюцца мастацкай мініяцюрай, якая адлюстроўвае падзею, у гонар якой яна надрукавана. == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * ''Раеўскі Б.'' Камемарацыйныя маркі СССР // Савецкі калекцыянер. — 1925. — № 22. {{ref-ru}} {{v|29|5|2018}} * ''Чачиков А.'' [http://www.bonistikaweb.ru/SEVKAVKO/1930-1.htm Што такое камемаратывы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080611192806/http://www.bonistikaweb.ru/SEVKAVKO/1930-1.htm |date=11 чэрвеня 2008 }} // Вакол свету. — 1929. — № 21 (8 верасня 2009). {{ref-ru}} {{v|29|5|2018}} == Спасылкі == * Памятный выпуск. {{Cite web|url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/letter-p/|title=Памятный (коммеморативный) выпуск|work=Русско-английский толковый словарь филателистических терминов — П. Юный филателист|lang=ru|publisher=[[Белпошта]]|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QYOFsKe?url=http://www.belpost.by/stamps/dictionary/letter-p/|archivedate=2012-02-13}} . * [http://mirmarok.ru/book/gl11_052.htm «Земская пошта»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210612141255/https://mirmarok.ru/book/gl11_052.htm |date=12 чэрвеня 2021 }} — раздзел з электроннай кнігі [http://mirmarok.ru/book/ «Мір філатэліі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121214014902/http://mirmarok.ru/prim/view_article/298/ |date=14 снежня 2012 }} Ст. [http://filatelist.narod.ru/ А.] [http://filatelist.narod.ru/]Навасёлава (Смаленск) на сайте Саюза філатэлістаў Расіі [http://mirmarok.ru/ «Мір м@рок»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130302043050/http://mirmarok.ru/ |date=2 сакавіка 2013 }} * [http://www.philately.h14.ru/post-ru.html «Пошта Расіі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071230110159/http://www.philately.h14.ru/post-ru.html |date=30 снежня 2007 }} — электронная кніга Н. І. Уладзінца на сайце «Філатэлістычная літаратура, геаграфія» {{Паштовыя маркі}} [[Катэгорыя:Паштовыя маркі]] [[Катэгорыя:Паштовыя маркі паводле тэм]] 4q1wbw3cafitpw1czqzmis33kfhhp70 10 562694 5200768 5200750 2026-09-16T12:06:05Z Autumndancer 168015 алфавітны парадак 5200768 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Ашысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)|Навастройка]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> p0xdokq6nngtfxe83v14aswqu9jh40y 5200808 5200768 2026-09-16T12:22:58Z Autumndancer 168015 5200808 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Ашысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара (пасёлак)]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)|Навастройка]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 20zoxfhufcjevk7td4toq7wooqofi9o 5200820 5200808 2026-09-16T12:27:36Z Autumndancer 168015 5200820 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Ашчысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара (пасёлак)]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)|Навастройка]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 3p61sz5tdi566t1tto8pa9fpoaoed0h 0 567535 5200777 5187974 2026-09-16T12:09:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200777 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 31-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|31st European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |выява = Teatro de la Maestranza.jpg |шырыня_фота = 250px |апісанне_фота = [[Тэатр дэ ла Маэстранца]] — месца правядзення цырымоніі |дата = |месца = |вядучы = [[Росі дэ Пальма]], [[Ашраф Бархом]], [[Аміра Казар]], [[Анамарыя Марынка]], [[Іван Шведаў]], [[Том Улашыха]] |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Фільм]] |фільм = «'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» |рэжысёр_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Рэжысёр]] |рэжысёр = '''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |рэжысёр_фільм = «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''» |акцёр_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Акцёр]] |акцёр = '''[[Марчэла Фонтэ]]''' |акцёр_фільм = «''[[Догмэн]]''» |актрыса_метка = [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Актрыса]] |актрыса = '''[[Іаанна Куліг]]''' |актрыса_фільм = «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''» |узнагарод = «'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» (5) |намінацый = «'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» (5), «'''''[[Шчаслівы Лазар]]'''''» (5) |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 2017|30-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 2019|32-я цырымонія]] }} '''31-я цырымонія прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася 15 снежня [[2018 год у гісторыі кіно|2018]] года ў [[Тэатр дэ ла Маэстранца|Тэатры дэ ла Маэстранца]] ў [[Севілья|Севільі]]. Вядучымі цырымоніі сталі шэсць акцёраў і актрыс: [[Росі дэ Пальма]] ([[Іспанія]]), {{нп5|Ашраф Бархом||en|}} ([[Ізраіль]]), {{нп5|Аміра Казар||en|Amira Casar}} ([[Францыя]]), [[Анамарыя Марынка]] ([[Румынія]]), {{нп5|Іван Шведаў||en|Ivan Shvedoff}} ([[Расія]]) і {{нп5|Том Улашыха||en|Tom Wlaschiha}} ([[Германія]])<ref name="EFA 2018, Seville is Getting Ready" /><ref name="Variety, EFA Winners" />. Абранне пераможцаў у асноўных намінацыях адбывалася ў некалькі этапаў. 21 жніўня быў сфарміраваны так званы «''доўгі спіс''» поўнаметражных мастацкіх фільмаў, рэкамендаваных для намініравання на Еўрапейскую кінапрэмію. У спіс увайшло 49 фільмаў, вытворчасцю якіх займаліся 35 еўрапейскіх краін<ref name="Filmneweurope, 49 Feature Films" />.{{Пераход|Адбор|1}} 10 лістапада на Фестывалі еўрапейскага кіно ў Севільі быў абвешчаны «''кароткі спіс''» намінантаў у асноўных катэгорыях. Лідарам па колькасці намінацый стала кінастужка «[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]», адзначаная пяццю намінацыямі. Яшчэ тры фільмы атрымалі па чатыры намінацыі: «[[Догмэн]]», «[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]» і «[[Шчаслівы Лазар]]»<ref name="Cineuropa, EFA Nominations" /><ref name="Filmfestivals, EFA Nominations" />. [[15 лістапада]] былі абвешчаны пераможцы ў васьмі тэхнічных намінацыях<ref name="Technical Awards" />.{{Пераход|Тэхнічныя ўзнагароды|1}} Упершыню сярод тэхнічных намінацый быля прысуджана прэмія ў катэгорыі «[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму спецыялісту па візуальных эфектах|Найлепшы еўрапейскі спецыяліст па візуальных эфектах]]». Узнагароды прысуджаліся ў 25 катэгорыях. Пераможцам у намінацыі «[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]» і абсалютным лідарам паводле колькасці атрыманых узнагарод стаў [[Польшча|польскі]] драматычны фільм «[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]», пастаўлены рэжысёрам [[Павел Паўлікоўскі|Паўлам Паўлікоўскім]]<ref name="EFA 2018, Winners" /><ref name="Variety, EFA Winners" />. Ганаровую [[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні|ўзнагароду за прыжыццёвыя дасягненні]] атрымала іспанская актрыса [[Кармен Маўра]]<ref name="EFA Honours Carmen Maura" />, [[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе|прэміяй за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] быў уганараваны брытанскі акцёр [[Рэйф Файнс]]<ref name="EFA Honours Ralph Fiennes" />, а [[Ганаровая прэмія прэзідэнта і рады еўрапейскай кінаакадэміі]] была ўручана грэчаскаму і французскаму кінарэжысёру і сцэнарысту {{нп5|Коста-Гаўрас|Коста-Гаўрасу|en|Costa-Gavras}}<ref name="EFA Honours Costa-Gavras" />.{{Пераход|Ганаровыя ўзнагароды|1}} == Храналогія падзей == Месца правядзення 31-й цырымоніі прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі было абвешчана 12 лістапада [[2016]] года, прымаючым еўрапейскім горадам была абрана [[Севілья]]<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=471&cHash=0e1d93bbcea2a1e29a0ba9299f7a0d1f|title=European Film Awards 2018 Go to Seville|author=|date=2016-11-12|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-12}}</ref>. Абвяшчэнне намінантаў і пераможцаў будучай кінапрэміі распачалося яшчэ ўлетку [[2018]] года. Першым вядомым лаўрэтам стала іспанская актрыса [[Кармен Маўра]], 26 ліпеня было аб’яўлена, што яна будзе ўганаравана [[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні|Прэміяй еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]]<ref name="EFA Honours Carmen Maura" />. Неўзабаве пачаўся адбор фільмаў для ўдзелу ў асноўных намінацыях кінапрэміі. 21 жніўня 2018 года [[Еўрапейская кінаакадэмія]] апублікавала спіс поўнаметражных мастацкіх фільмаў, рэкамендаваных для намініравання. Так званы «''доўгі спіс''» складаўся з 49 кінастужак вытворчасці 35 еўрапейскіх краін<ref name="Filmneweurope, 49 Feature Films" />. Пакуль тры з паловай тысячы кінаакадэмікаў былі прыцягнуты да разгляду рэкамендаваных карцін і выбару «''кароткіх спісаў''» намінантаў, гледачам было прапанавана паўдзельнічаць у выбары свайго фаварыта. Так, 3 верасня 2018 года на афіцыйным сайце Еўрапейскай кінапрэміі пачалося галасаванне, па выніках якога вызначаецца пераможца ў намінацыі «''Прыз глядацкіх сімпатый''». Намінантамі сталі 9 кінастужак<ref name="Cineuropa, People's Choice Award" />. Яшчэ адзін конкурс, арыентаваны на шырокую аўдыторыю, распачаўся 25 верасня, калі Еўрапейская кінаакадэмія і {{нп5|Гамбургскі кінафестываль||en|Filmfest Hamburg}} абвясцілі пяцёх намінантаў на «''Кінапрэмію еўрапейскіх універсітэтаў''» ({{lang-en|European University Film Award, EUFA}}). Да ўдзелу ў выбары пераможцы ў гэтай намінацыі прыцягваецца еўрапейскае студэнцтва<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/five-films-nominated-for-european-university-film-award-2018-eufa|title=Five Films Nominated for European University Film Award (EUFA)|author=|date=2018-09-25|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=6 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006000656/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/five-films-nominated-for-european-university-film-award-2018-eufa|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку быў працягнуты працэс абвяшчэння намінантаў у розных катэгорыях. Так, 4 кастрычніка 2018 года Еўрапейская кінаакадэмія апублікавала спіс намінантаў на «''{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм|en|European Film Award for Best Short Film}}''». У спіс увайшло 15 кінастужак<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=637&cHash=620080096c28e0959585b8a5160189c1|title=15 Short Films Nominated|author=|date=2018-10-04|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2018-10-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cineuropa.org/en/newsdetail/361127|title=15 shorts nominated for the European Film Awards|author=|date=2018-10-04|publisher=Сайт «''Cineuropa''»|lang=en|accessdate=2018-10-06}}</ref>. 9 кастрычніка быў апублікаваны спіс намінантаў на прэмію «''Еўрапейскае адкрыццё 2018 — Прыз ФІПРЭСІ''». Гэтая ўзнагарода прысуджаецца штогод у межах Еўрапейскай кінапрэміі маладым і шматабяцальным рэжысёрам за першы поўнаметражны фільм. У спіс намінантаў увайшло 6 дэбютных карцін<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/six-debut-films-nominated-for-the-european-film-awards-2018|title=Six Debut Films Nominated|author=|date=2018-10-09|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-10-10|archive-date=16 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016220147/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/six-debut-films-nominated-for-the-european-film-awards-2018|url-status=dead}}</ref>. 16 кастрычніка было абвешчана, што [[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе|Прэміяй за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] будзе ўганараваны брытанскі акцёр [[Рэйф Файнс]]<ref name="EFA Honours Ralph Fiennes" />. 23 кастрычніка былі абвешчаны яшчэ дзве намінацыі: «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]]''» і «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм]]''»<ref>{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/four-animation-films-and-three-comedies-nominated-for-the-european-film-awards-2018|title=Animation & Comedy Nominations|author=|date=2018-10-23|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-10-23|url-status=dead|archive-date=24 кастрычніка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024174631/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/four-animation-films-and-three-comedies-nominated-for-the-european-film-awards-2018}}</ref>. Намінанты ў асноўных катэгорыях — «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]]''» і «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]]''» — традыцыйна былі названы на Фестывалі еўрапейскага кіно ў Севільі. Абвяшчэнне адбылося 10 лістапада, а лідарам па колькасці намінацый стаў польскі драматычны фільм «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''», адзначаны ў пяці катэгорыях. Яшчэ тры фільмы былі адзначаны чатырма намінацыямі: «''[[Догмэн]]''», «''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» і «''[[Шчаслівы Лазар]]''»<ref name="Cineuropa, EFA Nominations" /><ref name="Filmfestivals, EFA Nominations" />. Пераможцаў у тэхнічных намінацыях Еўрапейская кінаакадэмія абвясціла 15 лістапада. Лаўрэаты абіраліся адмысловым журы з васьмі спецыялістаў, асноўваючыся на «''доўгім спісе''» мастацкіх фільмаў, рэкамендаваным Еўрапейскай кінаакадэміяй. Пераможцы вызначаліся ў васьмі намінацыях: «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мантажору|Найлепшы еўрапейскі мантажор]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па касцюмах|Найлепшы еўрапейскі мастак па касцюмах]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па візажу і грыму|Найлепшы еўрапейскі мастак па візажу і грыму]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму гукарэжысёру|Найлепшы еўрапейскі гукарэжысёр]]''», «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму спецыялісту па візуальных эфектах|Найлепшы еўрапейскі спецыяліст па візуальных эфектах]]''»<ref name="Technical Awards" />. Яшчэ адна ганаровая ўзнагарода была аб’яўлена 27 лістапада. Лаўрэатам [[Ганаровая прэмія прэзідэнта і рады еўрапейскай кінаакадэміі|Ганаровай прэміяй прэзідэнта і рады еўрапейскай кінаакадэміі]] стаў грэчаскі і французскі кінарэжысёр і сцэнарыст {{нп5|Коста-Гаўрас||en|Costa-Gavras}}<ref name="EFA Honours Costa-Gavras" />. 31-я цырымонія прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] прайшла 15 снежня 2018 года. Пераможцам у намінацыі «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]''» і абсалютным лідарам па колькасці атрыманых узнагарод стаў [[Польшча|польскі]] драматычны фільм «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''», пастаўлены рэжысёрам [[Павел Паўлікоўскі|Паўлам Паўлікоўскім]]<ref name="EFA 2018, Winners" /><ref name="Variety, EFA Winners" />. == Адбор == [[21 жніўня]] [[2018]] года [[Еўрапейская кінаакадэмія]] апублікавала спіс поўнаметражных мастацкіх фільмаў, рэкамендаваных для намініравання на Еўрапейскую кінапрэмію 2018 года. У спіс увайшлі 49 фільмаў вытворчасці 35 еўрапейскіх краін<ref name="Filmneweurope, 49 Feature Films" />. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 100%; width:100%;" |- !width="25%"|Фільм !width="25%"|Арыгінальная назва !width="25%"|Рэжысёр !width="23%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |«''{{нп5|Ага (фільм)|Ага|fr|Ága}}''» |''Ága'' |{{нп5|Мілка Лазараў||fr|Milko Lazarov}} |{{Сцяг|Балгарыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="ÁGA" /> |- |«''{{нп5|Адзін дзень (фільм)|Адзін дзень|hu|Egy nap (film, 2018)}}''» |{{lang-hu|Egy nap}} |{{нп5|Жофія Жылагі||hu|Szilágyi Zsófia (filmrendező)}} |{{Сцяг|Венгрыя}} |<ref name="ONE DAY" /> |- |«''[[Айка (фільм)|Айка]]''» |{{lang-ru|Айка}} |{{нп5|Сяргей Уладзіміравіч Дварцавой|Сяргей Дварцавой|ru|Дворцевой, Сергей Владимирович}} |{{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Казахстан}} |<ref name="AYKA" /> |- |«''{{нп5|Апека (фільм, 2017)|Апека|en|Custody (2017 film)}}''» |{{lang-fr|Jusqu'à la garde}} |{{нп5|Ксаўе Легран||en|Xavier Legrand}} |{{Сцяг|Францыя}} |<ref name="CUSTODY" /> |- |«''[[Арытмія (фільм)|Арытмія]]''» |{{lang-ru|Аритмия}} |{{нп5|Барыс Ігаравіч Хлебнікаў|Барыс Хлебнікаў|ru|Хлебников, Борис Игоревич}} |{{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Германія}} |<ref name="ARRHYTHMIA" /> |- |«''{{нп5|Борг супраць Макінроя|Борг супраць Макінроя|en|Borg vs McEnroe}}''» |{{lang-en|Borg McEnroe}} |{{нп5|Янус Мец||en|Janus Metz Pedersen}} |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Чэхія}} |<ref name="BORG/MCENROE" /> |- |«''[[Вайна Анны]]''» |{{lang-ru|Война Анны}} |{{нп5|Аляксей Станіслававіч Федарчэнка|Аляксей Федарчэнка|ru|Федорченко, Алексей Станиславович}} |{{Сцяг|Расія}} |<ref name="ANNA'S WAR" /> |- |«''{{нп5|Віла (фільм, 2017)|Віла|en|The House by the Sea (2017 film)}}''» |{{lang-fr|La villa}} |{{нп5|Рабер Гедыгян||en|Robert Guédiguian}} |{{Сцяг|Францыя}} |<ref name="THE HOUSE BY THE SEA" /> |- |«''[[Вінаваты (фільм, 2018)|Вінаваты]]''» |{{lang-da|Den skyldige}} |{{нп5|Густаў Мёлер||fr|Gustav Möller (réalisateur)}} |{{Сцяг|Данія}} |<ref name="THE GUILTY" /> |- |«''{{нп5|Гігант (фільм, 2017)|Гігант|en|Giant (2017 film)}}''» |{{lang-eu|Handia}} |{{нп5|Айтар Эрэхі||eu|Aitor Arregi Galdos}}, {{нп5|Хон Гараньё||es|Jon Garaño}} |{{Сцяг|Іспанія}} |<ref name="THE GIANT" /> |- |«''{{нп5|Гранатавы сад||en|Pomegranate Orchard}}''» |{{lang-az|Nar bağı}} |{{нп5|Ільгар Наджаф||az|İlqar Nəcəf}} |{{Сцяг|Азербайджан}} |<ref name="POMEGRANATE ORCHARD" /> |- |«''{{нп5|Данбас (фільм, 2018)|Данбас|en|Donbass (film)}}''» |''Донбас'' |[[Сяргей Уладзіміравіч Лазніца|Сяргей Лазніца]] |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Украіна}} |<ref name="DONBASS" /> |- |«''{{нп5|Даўлатаў (фільм)|Даўлатаў|ru|Довлатов (фильм)}}''» |{{lang-ru|Довлатов}} |{{нп5|Аляксей Аляксеевіч Герман|Аляксей Герман|ru|Герман, Алексей Алексеевич}} |{{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Сербія}} |<ref name="DOVLATOV" /> |- |«''{{нп5|Дзікая груша (фільм, 2018)|Дзікая груша|en|The Wild Pear Tree}}''» |{{lang-tr|Ahlat Ağacı}} |[[Нуры Більге Джэйлан]] |{{Сцяг|Турцыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Балгарыя}}, {{Сцяг|Македонія}}, {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Катар}} |<ref name="THE WILD PEAR TREE" /> |- |«''{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}''» |{{lang-en|Girl}} |{{нп5|Лукас Донт||en|Lukas Dhont}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |<ref name="GIRL" /> |- |«''[[Догмэн]]''» |{{lang-en|Dogman}} |[[Матэа Гаронэ]] |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="DOGMAN" /> |- |«''{{нп5|Дом, які збудаваў Джэк (фільм, 2018)|Дом, які збудаваў Джэк|en|The House That Jack Built (2018 film)}}''» |{{lang-en|The House That Jack Built}} |[[Ларс фон Трыер]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |<ref name="THE HOUSE THAT JACK BUILT" /> |- |«''{{нп5|Дыямантына (фільм)|Дыямантына|en|Diamantino (film)}}''» |{{lang-pt|Diamantino}} |{{нп5|Гэбрыэль Абрантэш||fr|Gabriel Abrantes}}, [[Дэніэл Шміт]] |{{Сцяг|Партугалія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бразілія}} |<ref name="DIAMANTINO" /> |- |«''{{нп5|Жаль (фільм, 2018)|Жаль|en|Pity (film)}}''» |{{lang-gr|Οίκτος}} |[[Бабіс Макрыдыс]] |{{Сцяг|Грэцыя}}, {{Сцяг|Польшча}} |<ref name="PITY" /> |- |«''{{нп5|Жанчына на вайне||en|Woman at War}}''» |{{lang-is|Kona fer í stríð}} |{{нп5|Бенедыкт Эрлінгсан||fr|Benedikt Erlingsson}} |{{Сцяг|Ісландыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Украіна}} |<ref name="WOMAN AT WAR" /> |- |«''{{нп5|Звер (фільм, 2017)|Звер|en|Beast (2017 film)}}''» |{{lang-en|Beast}} |[[Майкл Пірс]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref name="BEAST" /> |- |«''{{нп5|Кабэйн (фільм)|Кабэйн|en|Cobain (film)}}''» |''Cobain'' |{{нп5|Нанук Леапольд||en|Nanouk Leopold}} |{{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Бельгія}} |<ref name="COBAIN" /> |- |«''{{нп5|Капітан (фільм, 2017)|Капітан|en|The Captain (2017 film)}}''» |{{lang-de|Der Hauptmann}} |{{нп5|Роберт Швентке||en|Robert Schwentke}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Польшча}} |<ref name="THE CAPTAIN" /> |- |«''{{нп5|Кармен і Лола||en|Carmen & Lola}}''» |{{lang-es|Carmen y Lola}} |{{нп5|Аранча Эчэварыя||es|Arantxa Echevarría}} |{{Сцяг|Іспанія}} |<ref name="CARMEN & LOLA" /> |- |«''{{нп5|Лета (фільм, 2018)|Лета|ru|Лето (фильм, 2018)}}''» |{{lang-ru|Лето}} |{{нп5|Кірыл Сямёнавіч Сярэбранікаў|Кірыл Сярэбранікаў|ru|Серебренников, Кирилл Семёнович}} |{{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="THE SUMMER" /> |- |«''{{нп5|Майкл унутры||en|Michael Inside}}''» |{{lang-en|Michael Inside}} |[[Фрэнк Бэры]] |{{Сцяг|Ірландыя}} |<ref name="MICHAEL INSIDE" /> |- |«''{{нп5|Мілада||en|Milada (film)}}''» |''Milada'' |[[Давід Мрнка]] |{{Сцяг|Чэхія}} |<ref name="MILADA" /> |- |«''{{нп5|Мужчыны не плачуць (фільм)|Мужчыны не плачуць|en|Men Don't Cry (film)}}''» |{{lang-bs|Muškarci ne plaču}} |[[Ален Дрлжэвік]] |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Славенія}}, {{Сцяг|Харватыя}} |<ref name="MEN DON'T CRY" /> |- |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |{{lang-sv|Gräns}} |[[Алі Абасі]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}} |<ref name="BORDER" /> |- |«''{{нп5|Небяспечная маці||en|Scary Mother (film)}}''» |{{lang-ka|საშიში დედა}} |[[Ана Урушадзэ]] |{{Сцяг|Грузія}}, {{Сцяг|Эстонія}} |<ref name="SCARY MOTHER" /> |- |«''{{нп5|Не датыкайся||en|Touch Me Not}}''» |{{lang-ro|Nu mă atinge-mă}} |{{нп5|Адзіна Пінціліе||en|Adina Pintilie}} |{{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Балгарыя}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="TOUCH ME NOT" /> |- |«''{{нп5|Пад дрэвам (фільм, 2017)|Пад дрэвам|en|Under the Tree (2017 film)}}''» |{{lang-is|Undir trénu}} |[[Хафштайн Гунар Сігурдсан]] |{{Сцяг|Ісландыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Германія}} |<ref name="UNDER THE TREE" /> |- |«''[[Падынгтан 2]]''» |{{lang-en|Paddington 2}} |{{нп5|Пол Кінг||en|Paul King (director)}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref name="PADDINGTON 2" /> |- |«''{{нп5|Парарока||ro|Pororoca}}''» |''Pororoca'' |{{нп5|Канстанцін Папеску||ro|Constantin Popescu}} |{{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="POROROCA" /> |- |«''{{нп5|Петра (фільм)|Петра|en|Petra (film)}}''» |''Petra'' |{{нп5|Хаймэ Расалес||en|Jaime Rosales (director)}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Данія}} |<ref name="PETRA" /> |- |«''{{нп5|Прагненне (фільм, 2017)|Прагненне|en|Longing (2017 film)}}''» |{{lang-he|געגוע}} |{{нп5|Шабі Габізон||en|Savi Gabizon}} |{{Сцяг|Ізраіль}} |<ref name="LONGING" /> |- |«''{{нп5|Святло (фільм, 2017)|Святло|de|Licht (2017)}}''» |{{lang-de|Licht}} |{{нп5|Барбара Альберт||en|Barbara Albert}} |{{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}} |<ref name="MADEMOISELLE PARADIS" /> |- |«''{{нп5|Стыкс (фільм, 2018)|Стыкс|en|Styx (film)}}''» |{{lang-de|Styx}} |{{нп5|Фольфганг Фішэр (рэжысёр)|Фольфганг Фішэр|de|Wolfgang Fischer (Regisseur, 1970)}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} |<ref name="STYX" /> |- |«''{{нп5|Твар (фільм, 2018)|Твар|en|Mug (film)}}''» |{{lang-pl|Twarz}} |[[Малгажата Шумоўска]] |{{Сцяг|Польшча}} |<ref name="MUG" /> |- |«''{{нп5|Транзіт (фільм, 2018)|Транзіт|en|Transit (2018 film)}}''» |{{lang-de|Transit}} |{{нп5|Крысціян Петцольд||en|Christian Petzold (director)}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="TRANSIT" /> |- |«''{{нп5|Тры дні ў Кібероне||en|3 Days in Quiberon}}''» |{{lang-de|3 Tage in Quiberon}} |{{нп5|Эмілі Атэф||en|Emily Atef}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="3 DAYS IN QUIBERON" /> |- |«''{{нп5|Тыя, з кім усё ў парадку||it|Dene wos guet geit}}''» |{{нп5|Швейцарская нямецкая|швейц. ням.|en|Swiss German}} ''Dene wos guet geit'' |{{нп5|Сірыл Шойблін||de|Cyril Schäublin}} |{{Сцяг|Швейцарыя}} |<ref name="THOSE WHO ARE FINE" /> |- |«''{{нп5|Уцёя, 22 ліпеня||en|Utøya: July 22}}''» |{{lang-no|Utøya 22. juli}} |{{нп5|Эрык Попэ||en|Erik Poppe}} |{{Сцяг|Нарвегія}} |<ref name="U - JULY 22" /> |- |«''[[Факстрот (фільм, 2017)|Факстрот]]''» |{{lang-he|פוֹקְסטְרוֹט}} |{{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Ізраіль}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="FOXTROT" /> |- |«''{{нп5|Фуга (фільм, 2018)|Фуга|en|Fugue (2018 film)}}''» |{{lang-pl|Fuga}} |{{нп5|Агнешка Смачыньска||en|Agnieszka Smoczyńska}} |{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Швецыя}} |<ref name="FUGUE" /> |- |«''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''» |{{lang-pl|Zimna wojna}} |[[Павел Паўлікоўскі]] |{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="COLD WAR" /> |- |«''{{нп5|Хвалі шоку — Дзённік майго розуму||en|Shock Waves – Diary of My Mind}}''» |{{lang-fr|Ondes de choc – Journal de ma tête}} |{{нп5|Урсула Маер||en|Ursula Meier}} |{{Сцяг|Швейцарыя}} |<ref name="SHOCK WAVES: DIARY OF MY MIND" /> |- |«''{{нп5|Што скажуць людзі||en|What Will People Say}}''» |{{lang-no|Hva vil folk si}} |{{нп5|Ірам Хак||en|Iram Haq}} |{{Сцяг|Нарвегія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швецыя}} |<ref name="WHAT WILL PEOPLE SAY" /> |- |«''[[Шчаслівы Лазар]]''» |{{lang-it|Lazzaro Felice}} |{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |<ref name="HAPPY AS LAZZARO" /> |} == Цырымонія == 31-я цырымонія ўручэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбывалася 15 снежня 2018 года ў [[Тэатр дэ ла Маэстранца|Тэатры дэ ла Маэстранца]] ў [[Севілья|Севільі]]. Дэкарацыі на сцэне ўяўлялі сабой вобраз гасціннага вулічнага жыцця і {{нп5|Тапас|тапас-бараў|en|Tapas}} прымаючага горада. Цырымонія распачалася з [[фламенка]], выкананага вядомым севільскім харэографам і танцорам {{нп5|Андрэс Марын|Андрэсам Марынам|es|Andrés Marín Esteban}}. Затым старшыня [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] [[Агнешка Холанд]] прадставіла вядучых вечара, якімі сталі [[Росі дэ Пальма]] ([[Іспанія]]), {{нп5|Ашраф Бархом||en|}} ([[Ізраіль]]), {{нп5|Аміра Казар||en|Amira Casar}} ([[Францыя]]), [[Анамарыя Марынка]] ([[Румынія]]), {{нп5|Іван Шведаў||en|Ivan Shvedoff}} ([[Расія]]) і {{нп5|Том Улашыха||en|Tom Wlaschiha}} ([[Германія]])<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, Flamenco" />. Пасля папуры з кліпаў намініраваных фільмаў іспанская актрыса і лаўрэат прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''» {{нп5|Эма Суарэс||en|Emma Suárez}} уручыла {{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую капрадукцыю|Прэмію Еўрымаж за капрадукцыю|en|European Film Award for Best European Co-Producer}}. Узнагароду, пакліканую падкрэсліваць вырашальную ролю сумеснай вытворчасці ў развіцці міжнароднага абмену, атрымалі {{нп5|Канстанцінас Кантаўракіс||d|Q75826147}} і {{нп5|Гіоргас Карнавас||d|Q75816404}} з «''Heretic Productions''» у [[Афіны|Афінах]]. Грэчаскія прадзюсары падзякавалі акадэміі і прысвяцілі ўзнагароду ўсім, з кім яны працуюць<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, Eurimages Co-Production Award 2018" />. На сцэну выйшла пераможца мінулага года ў намінацыя «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]]''» {{нп5|Аляксандра Борбей||en|Alexandra Borbély}} і ўручыла ўзнагароду ў катэгорыі «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]]''» італьянцу {{нп5|Марчэла Фонтэ||en|Marcello Fonte}} за яго ігру ў фільме «''[[Догмэн]]''». Прыкметна расчулены, акцёр рабіў кампліменты іншым намінантам за іх ігру і дзякаваў, гаварыў [[Італьянская мова|па-італьянску]]<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Actor 2018" />. Старшыня [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] [[Агнешка Холанд]] і намеснік старшыні {{нп5|Майк Даўні (прадзюсар)|Майк Даўні|en|Mike Downey (producer)}} закранулі цяжкую палітычную сітуацыю, у якой апынуліся артысты, што падвяргаюцца цэнзуры і зняволенню. Асаблівая ўвага была прысвечана ўкраінскаму рэжысёру [[Алег Генадзьевіч Сянцоў|Алегу Сянцову]], які быў асуджаны на 20 гадоў зняволення і абвясціў галадоўку, і расійскаму рэжысёру {{нп5|Кірыл Сямёнавіч Сярэбранікаў|Кірылу Сярэбранікаву|ru|Серебренников, Кирилл Семёнович}}, які знаходзіўся пад хатнім арыштам. Заява кіраўнікоў Еўрапейскай кінаакадэміі завяршылася авацыямі ў абарону правоў чалавека<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" />. Нямецкі акцёр {{нп5|Аляксандр Фелінг||en|Alexander Fehling}}, найбольш вядомы па ролях у фільме «''[[Бясслаўныя вырадкі]]''» і серыяле «''[[Радзіма (тэлесерыял, 2011)|Радзіма]]''», прадставіў намінантаў на прэмію {{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за Еўрапейскае адкрыццё года|Еўрапейскае адкрыццё года|en|European Film Award for European Discovery of the Year}}, якая прысуджаецца маладому шматабяцальнаму рэжысёру за першы поўнаметражны фільм. У гэтым годзе ўзнагароду атрымала стужка «''{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}''» {{нп5|Лукас Донт|Лукаса Донта|en|Lukas Dhont}} з [[Бельгія|Бельгіі]]. Заявіўшы, што «''найвялікшая сіла любога артыста — гэта суперажыванне''», рэжысёр прысвяціў узнагароду выканаўцу галоўнай ролі {{нп5|Віктар Полстэр|Віктару Полстэру|fr|Victor Polster}} і {{нп5|Нора Мансекур|Норы Мансекур|de|Nora Monsecour}}, маладой транс-дзяўчыне, чыя гісторыя лягла ў аснову фільма<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Discovery 2018" />. Шведская актрыса {{нп5|Ханна Альстром||en|Hanna Alström}}, вядомая на міжнародным узроўні сваёй роляй [[кронпрынц]]эсы Швецыі Цільды ў фільме «''[[Kingsman: Сакрэтная служба]]''», прадставіла катэгорыю «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Еўрапейскі анімацыйны фільм]]''». Узнагароду атрымалі [[Рауль Дэ Ла Фуэнтэ]] і {{нп5|Дэміен Ненаў||pl|Damian Nenow}} за фільм «''{{нп5|Яшчэ адзін дзень жыцця||en|Another Day of Life (film)}}''» пра легендарнага польскага ваеннага карэспандэнта [[Рышард Капусцінскі|Рышарда Капусцінскага]]<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Animated Feature Film 2018" />. Вядомая па фільме «''{{нп5|Прывідная ніць||en|Phantom Thread}}''» люксембургская актрыса {{нп5|Вікі Крыпс||en|Vicky Krieps}} прадставіла намінантаў у катэгорыі «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]]''». Узнагарода дасталася карціне «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''». Рэжысёр і сцэнарыст [[Павел Паўлікоўскі]] падзякаваў сваім бацькам, чыё жыццё лягло ў аснову фільма, «''за тое, што яны пражылі такое катастрафічнае і ў рэшце рэшт прыгожае жыццё''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Screenwriter 2018" />. Прэзідэнт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] [[Вім Вендэрс]] выйшаў на сцэну, каб уручыць [[Ганаровая прэмія прэзідэнта і рады Еўрапейскай кінаакадэміі|Ганаровую прэмію прэзідэнта і рады Еўрапейскай кінаакадэміі]] {{нп5|Коста-Гаўрас|Коста-Гаўрасу|en|Costa-Gavras}}, легендарнаму рэжысёру грэчаскага паходжання, які стаў сусветна вядомым у 1969 годзе сваім палітычным трылерам «''{{нп5|Дзэта (фільм)|Дзэта|en|Z (1969 film)}}''». У эмацыйнай прамове рэжысёр падзякаваў Віму Вендэрсу і Еўрапейскай кінаакадэміі за тое, што падаюць «''прыклад таго, якой павінна быць Еўропа''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, Honorary Award of the EFA President and Board" />. Пасля выступу знакамітай спявачкі [[фламенка]] Росіа Маркес на сцэну вярнулася [[Росі дэ Пальма]], каб выступіць з жаноцкім пасланнем: «''Будзьце моцнымі і любіце сябе, жанчыны!''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, To all the women" /> Прэмію за [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшую еўрапейскую камедыю]] атрымала стужка «''{{нп5|Смерць Сталіна||en|The Death of Stalin}}''» рэжысёра {{нп5|Арманда Янучы||en|Armando Iannucci}}, які сказаў: «''Як першы чалавек з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на гэтай сцэне, ці магу я сказаць: я люблю [[Еўропа|Еўропу]]!''», і працягнуў «''калі розныя краіны аб’ядноўваюцца ў супольнасць, саюз, гэта вельмі добрая ідэя, і я збіраюся вярнуцца з гэтай ідэяй у Вялікабрытанію пасля гэтага вечара!''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Comedy 2018" /> З самай вясёлай хвалебнай прамовай вечара выступілі [[Росі дэ Пальма]] і {{нп5|Карлас Арэсэс||en|Carlos Areces}}, выканаўшы рэпертуар класічных танцавальных песень<ref name="YouTube, Singing for Carmen Maura" />. Кульмінацыяй сцэны стала ўручэнне прэзідэнтам Еўрапейскай кінаакадэміі [[Вім Вендэрс|Вімам Вендэрсам]] [[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні|Прэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] іспанскай актрысе [[Кармен Маўра|Кармен Маўры]]. У слязах, змешваючы англійскую, іспанскую і французскую мовы, Маўра сказала, што вельмі ўсцешана такім прызнаннем і вельмі ганарыцца: «''I am very happy with this, encantida, en tous cas, je suis très fier, I am very proud!''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, EFA Lifetime Achievement Award" /> Французская актрыса, былая фотамадэль і спявачка [[Эманюэль Сенье]] аб’явіла лаўрэата прэміі «''[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]]''». Узнагарода дасталася карціне «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''». На сцэну зноў падняўся [[Павел Паўлікоўскі]], і, выкарыстоўваючы магчымасць, прызнаўся: «''Відовішча таго, як Кармен Маўра ўвасабляе гэты цудоўны еўрапейскі хаос, што ўнутры нас, кранула мяне да слёз!''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Director 2018" /> Намінацыю «''{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм|Найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм|en|European Film Award for Best Documentary}}''» прадставіла чэшская актрыса {{нп5|Ганна Гейслерава||en|Anna Geislerová}}, найбольш вядомая ў свеце па фільмах «''{{нп5|Вяртанне ідыёта||en|The Idiot Returns}}''» (1999), «''{{нп5|Жэляры||en|Želary}}''» (2003) і «''{{нп5|Шчасце (фільм, 2005)|Шчасце|en|Something Like Happiness}}''» (2005). Узнагароду атрымала шведская рэжысёрка {{нп5|Яне Магнусан||sv|Jane Magnusson}} за фільм «''{{нп5|Бергман — год з жыцця||en|Bergman: A Year in a Life}}''». У сваёй прамове яна падзякавала [[Інгмар Бергман|Інгмару Бергману]] за тое натхненне, якое ён даў многім рэжысёрам ва ўсім свеце<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Documentary 2018" />. Пад авацыі іспанская актрыса {{нп5|Вікторыя Абрыль||en|Victoria Abril}} уручыла прэмію «''[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе|Еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]]''» [[Рэйф Файнс|Рэйфу Файнсу]]. Брытанскі акцёр задаўся пытаннем: «''Ці магу я быць англічанінам і еўрапейцам?''» і адразу ж адказаў сам сабе: «''Катэгарычна так!''» «''Гэта прыгнятае і засмучае''», — сказаў ён пра крызіс у Еўропе і дадаў, — «''у Англіі цяпер толькі шум расколу''»<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Achievement in World Cinema" />. Апошнюю ўзнагароду вечара, «''[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]]''», уручыў брытанскі акцёр {{нп5|Чыветэл Эджыафар||en|Chiwetel Ejiofor}}, вядомы па фільмах «''{{нп5|Брудныя вабноты (фільм)|Брудныя вабноты|en|Dirty Pretty Things (film)}}''» (2002) і «''[[12 гадоў рабства (фільм)|12 гадоў рабства]]''» (2013). Не стала здзіўленнем, што гэтую ўзнагароду таксама атрымала стужка «''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''», якая ў канчатковым выніку атрымала пяць узнагарод<ref name="EFA 2018, Awards Impressions" /><ref name="YouTube, European Film 2018" />. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў<ref name="EFA 2018, Winners" /> і намінантаў<ref name="EFA 2018, Nominations" />. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Рэжысёр !Краіна !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="COLD WAR" /> |- |«''{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}''» |{{нп5|Лукас Донт||en|Lukas Dhont}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |<ref name="GIRL" /> |- |«''[[Догмэн]]''» |[[Матэа Гаронэ]] |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="DOGMAN" /> |- |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |[[Алі Абасі]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}} |<ref name="BORDER" /> |- |«''[[Шчаслівы Лазар]]''» |{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |<ref name="HAPPY AS LAZZARO" /> |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Смерць Сталіна||en|The Death of Stalin}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Арманда Янучы||en|Armando Iannucci}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Бельгія}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="THE DEATH OF STALIN" /> |- |«''{{нп5|Адчуванне свята||en|C'est la vie! (2017 film)}}''» |{{нп5|Эрык Таледано||fr|Éric Toledano}}, {{нп5|Аліўе Накаш||fr|Olivier Nakache}} |{{Сцяг|Францыя}} |<ref name="C'EST LA VIE" /> |- |«''{{нп5|Дыямантына (фільм)|Дыямантына|en|Diamantino (film)}}''» |{{нп5|Гэбрыэль Абрантэш||fr|Gabriel Abrantes}}, [[Дэніэл Шміт]] |{{Сцяг|Партугалія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бразілія}} |<ref name="DIAMANTINO" /> |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейскае адкрыццё — Прыз ФІПРЭСІ]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Лукас Донт||en|Lukas Dhont}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="GIRL" /> |- |«''{{нп5|Адзін дзень (фільм)|Адзін дзень|hu|Egy nap (film, 2018)}}''» |{{нп5|Жофія Жылагі||hu|Szilágyi Zsófia (filmrendező)}} |{{Сцяг|Венгрыя}} |<ref name="ONE DAY" /> |- |«''[[Вінаваты (фільм, 2018)|Вінаваты]]''» |{{нп5|Густаў Мёлер||fr|Gustav Möller (réalisateur)}} |{{Сцяг|Данія}} |<ref name="THE GUILTY" /> |- |«''{{нп5|Небяспечная маці||en|Scary Mother (film)}}''» |[[Ана Урушадзэ]] |{{Сцяг|Грузія}}, {{Сцяг|Эстонія}} |<ref name="SCARY MOTHER" /> |- |«''{{нп5|Не датыкайся||en|Touch Me Not}}''» |{{нп5|Адзіна Пінціліе||en|Adina Pintilie}} |{{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Балгарыя}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="TOUCH ME NOT" /> |- |«''{{нп5|Тыя, з кім усё ў парадку||it|Dene wos guet geit}}''» |{{нп5|Сірыл Шойблін||de|Cyril Schäublin}} |{{Сцяг|Швейцарыя}} |<ref name="THOSE WHO ARE FINE" /> |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм|Найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Бергман — год з жыцця||en|Bergman: A Year in a Life}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Яне Магнусан||sv|Jane Magnusson}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="BERGMAN - A YEAR IN A LIFE" /> |- |«''{{нп5|Далёкі брэх сабак||uk|Віддалений гавкіт собак}}''» |[[Сімон Лерэнг Вільмонт]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Швецыя}} |<ref name="THE DISTANT BARKING OF DOGS" /> |- |«''{{нп5|Жанчына ў палоне||en|A Woman Captured}}''» |{{нп5|Бернадэт Туза-Рытэр||hu|Tuza-Ritter Bernadett}} |{{Сцяг|Венгрыя}}, {{Сцяг|Германія}} |<ref name="A WOMAN CAPTURED" /> |- |«''{{нп5|Маўчанне іншых||es|El silencio de otros}}''» |[[Роберт Бахар]], {{нп5|Альмудэна Карасэда||en|Almudena Carracedo}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|ЗША}} |<ref name="THE SILENCE OF OTHERS" /> |- |«''{{нп5|Пра айцоў і сыноў||en|Of Fathers and Sons}}''» |{{нп5|Талал Дэркі||en|Talal Derki}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Сірыя}}, {{Сцяг|Ліван}}, {{Сцяг|Катар}} |<ref name="OF FATHERS AND SONS" /> |- |rowspan=4 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Яшчэ адзін дзень жыцця||en|Another Day of Life (film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Рауль Дэ Ла Фуэнтэ]]''', '''{{нп5|Дэміен Ненаў||pl|Damian Nenow}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Венгрыя}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="ANOTHER DAY OF LIFE" /> |- |«''{{нп5|Белы Ікол (фільм, 2018)|Белы Ікол|fr|Croc-Blanc (film, 2018)}}''» |{{нп5|Аляксандр Эспігарэс||en|Alexandre Espigares}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Люксембург}} |<ref name="WHITE FANG" /> |- |«''{{нп5|Карміцелька (фільм, 2018)|Карміцелька|en|The Breadwinner (film)}}''» |{{нп5|Нора Тумі||en|Nora Twomey}} |{{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Канада}}, {{Сцяг|Люксембург}} |<ref name="THE BREADWINNER" /> |- |«''{{нп5|Пячорны чалавек||en|Early Man (film)}}''» |{{нп5|Нік Парк||en|Nick Park}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref name="EARLY MAN" /> |- |rowspan=1 align="center"|{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм|en|European Film Award for Best Short Film}} |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Гады (фільм)|Гады́]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''Сара Фгаер''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="THE YEARS" /> |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант !Фільм |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Pawel Pawlikowski (cropped).jpg|Павел Паўлікоўскі|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» |- |[[Алі Абасі]] |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |- |[[Матэа Гаронэ]] |«''[[Догмэн]]''» |- |{{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} |«''[[Факстрот (фільм, 2017)|Факстрот]]''» |- |{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}} |«''[[Шчаслівы Лазар]]''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Joanna Kulig 2.jpg|Іаанна Куліг|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Іаанна Куліг||en|Joanna Kulig}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» |- |{{нп5|Мары Баўмер||en|Marie Bäumer}} |«''{{нп5|Тры дні ў Кібероне||en|3 Days in Quiberon}}''» |- |{{нп5|Хальдоўра Гейрхардсдоўтыр||fr|Halldóra Geirharðsdóttir}} |«''{{нп5|Жанчына на вайне||en|Woman at War}}''» |- |{{нп5|Барбара Лені||en|Bárbara Lennie}} |«''{{нп5|Петра (фільм)|Петра|en|Petra (film)}}''» |- |[[Ева Меландэр]] |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |- |{{нп5|Альба Рарвахер||en|Alba Rohrwacher}} |«''[[Шчаслівы Лазар]]''» |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=6 align="center"|{{частка выявы|выява=Cannes 2018 38 (cropped).jpg|пазіцыя=center|подпіс=|шырыня=100|вышыня=140|агульная=100|верх=|права=|ніз=|лева=|рамка=няма}} |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Марчэла Фонтэ||en|Marcello Fonte}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Догмэн]]'''''» |- |{{нп5|Сверыр Гуднасан||en|Sverrir Gudnason}} |«''{{нп5|Борг супраць Макінроя|Борг супраць Макінроя|en|Borg vs McEnroe}}''» |- |{{нп5|Томаш Кот||en|Tomasz Kot}} |«''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''» |- |{{нп5|Віктар Полстэр||fr|Victor Polster}} |«''{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}''» |- |{{нп5|Якаб Седэргрэн||en|Jakob Cedergren}} |«''[[Вінаваты (фільм, 2018)|Вінаваты]]''» |- |[[Руперт Эверэт]] |«''{{нп5|Шчаслівы прынц (фільм, 2018)|Шчаслівы прынц|en|The Happy Prince (2018 film)}}''» |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Pawel Pawlikowski (cropped).jpg|Павел Паўлікоўскі|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''''» |- |[[Алі Абасі]], {{нп5|Ізабэла Эклёф||sv|Isabella Eklöf}}, {{нп5|Юн Айвідэ Ліндквіст||en|John Ajvide Lindqvist}} |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |- |[[Матэа Гаронэ]], {{нп5|Уга Кіці||it|Ugo Chiti}}, {{нп5|Масіма Гаўдыоза||it|Massimo Gaudioso}} |«''[[Догмэн]]''» |- |{{нп5|Густаў Мёлер||fr|Gustav Möller (réalisateur)}}, [[Эміль Нігаард Альбертсэн]] |«''[[Вінаваты (фільм, 2018)|Вінаваты]]''» |- |{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}} |«''[[Шчаслівы Лазар]]''» |} === Тэхнічныя ўзнагароды === [[15 лістапада]] [[2018]] года [[Еўрапейская кінаакадэмія]] абвясціла пераможцаў у васьмі тэхнічных намінацыях. Пераможцы абіраліся адмысловым журы з васьмі спецыялістаў, асноўваючыся на «''доўгім спісе''» мастацкіх фільмаў, рэкамендаваным Еўрапейскай кінаакадэміяй. Пераможцы вызначаліся ў васьмі намінацыях: [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мантажору|Найлепшы еўрапейскі мантажор]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па касцюмах|Найлепшы еўрапейскі мастак па касцюмах]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастак па візажу і грыму|Найлепшы еўрапейскі мастак па візажу і грыму]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму гукарэжысёру|Найлепшы еўрапейскі гукарэжысёр]], [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму спецыялісту па візуальных эфектах|Найлепшы еўрапейскі спецыяліст па візуальных эфектах]]<ref name="Technical Awards" />. Сябры журы, якое вызначыла пераможцаў у васьмі тэхнічных катэгорыях: * {{нп5|Лука Бігацы||en|Luca Bigazzi}}, [[кінааператар|аператар]], {{Сцягафікацыя|Італія}} * Даша Данілава, [[мантажор]], {{Сцягафікацыя|Расія}} * Марсель Джэнавезе, [[мастак па візажу і грыму]], {{Сцягафікацыя|Мальта}} * Маліна Іанэску, [[мастак па касцюмах]], {{Сцягафікацыя|Румынія}} * Моніка Ротмаер, [[мастак-пастаноўшчык]], {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} * {{нп5|Крыстафер Сласкі||en|Christopher Slaski}}, [[кампазітар]], {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * Дадзі Эйнарсан, [[спецыяліст па візуальных эфектах]], {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} * Маціяс Эклунд, [[гукарэжысёр]], {{Сцягафікацыя|Швецыя}} {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !Намінацыя !Пераможца !Фільм |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар]] |'''[[Марцін Отэрбек]]''' |«''{{нп5|Уцёя, 22 ліпеня||en|Utøya: July 22}}''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мантажору|Найлепшы еўрапейскі мантажор]] |{{нп5|Яраслаў Каміньскі|'''Яраслаў Каміньскі'''|pl|Jarosław Kamiński (montażysta)}} |«''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык]] |'''[[Андрэй Панкратаў]]''' |«''{{нп5|Лета (фільм, 2018)|Лета|ru|Лето (фильм, 2018)}}''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па касцюмах|Найлепшы еўрапейскі мастак па касцюмах]] |{{нп5|Масіма Кантыні Парыні|'''Масіма Кантыні Парыні'''|it|Massimo Cantini Parrini}} |«''[[Догмэн]]''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па візажу і грыму|Найлепшы еўрапейскі мастак па візажу і грыму]] |'''[[Далія Колі]]''', '''[[Ларэнца Тамбурыні]]''', '''[[Даніэла Тартары]]''' |«''[[Догмэн]]''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]] |{{нп5|Крыстаф М. Кайзер|'''Крыстаф М. Кайзер'''|de|Christoph M. Kaiser}}, {{нп5|Джуліян Маас|'''Джуліян Маас'''|de|Julian Maas}} |«''{{нп5|Тры дні ў Кібероне||en|3 Days in Quiberon}}''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму гукарэжысёру|Найлепшы еўрапейскі гукарэжысёр]] |'''[[Андрэ Бендокі Алвес]]''', '''[[Марцін Штэер]]''' |«''{{нп5|Капітан (фільм, 2017)|Капітан|en|The Captain (2017 film)}}''» |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму спецыялісту па візуальных эфектах|Найлепшы еўрапейскі спецыяліст па візуальных эфектах]] |'''[[Петэр Х’ёрт]]''' |«''[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]''» |} === Глядацкія ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !Фільм !Рэжысёр !Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=9 align="center"|Прыз глядацкіх сімпатый за найлепшы еўрапейскі фільм |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Назаві мяне сваім імем]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Лука Гуаданьіна]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Бразілія}}, {{Сцяг|Францыя}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="CALL ME BY YOUR NAME" /> |- |«''{{нп5|Адчуванне свята||en|C'est la vie! (2017 film)}}''» |{{нп5|Эрык Таледано||fr|Éric Toledano}}, {{нп5|Аліўе Накаш||fr|Olivier Nakache}} |{{Сцяг|Францыя}} |<ref name="C'EST LA VIE" /> |- |«''{{нп5|Борг супраць Макінроя|Борг супраць Макінроя|en|Borg vs McEnroe}}''» |{{нп5|Янус Мец||en|Janus Metz Pedersen}} |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Чэхія}} |<ref name="BORG/MCENROE" /> |- |«''[[Валерыян і горад тысячы планет]]''» |[[Люк Бесон]] |{{Сцяг|Францыя}} |<ref name="VALERIAN AND THE CITY OF A THOUSAND PLANETS" /> |- |«''{{нп5|Вікторыя і Абдул||en|Victoria & Abdul}}''» |[[Стывен Фрырз]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref name="VICTORIA & ABDUL" /> |- |«''[[Дзюнкерк (фільм, 2017)|Дзюнкерк]]''» |[[Крыстафер Нолан]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |<ref name="DUNKIRK" /> |- |«''{{нп5|З ніадкуль||en|In the Fade}}''» |[[Фаціх Акін]] |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="IN THE FADE" /> |- |«''{{нп5|Найцямнейшыя часы|Найцямнейшыя часы|en|Darkest Hour (film)}}''» |[[Джо Райт]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref name="DARKEST HOUR" /> |- |«''{{нп5|Смерць Сталіна||en|The Death of Stalin}}''» |{{нп5|Арманда Янучы||en|Armando Iannucci}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Бельгія}} |<ref name="THE DEATH OF STALIN" /> |- |rowspan=5 align="center"|{{нп5|Кінапрэмія еўрапейскіх універсітэтаў||en|European University Film Award}} |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Шчаслівы Лазар]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |style="background:#ADD8E6"|<ref name="HAPPY AS LAZZARO" /> |- |«''{{нп5|Стыкс (фільм, 2018)|Стыкс|en|Styx (film)}}''» |{{нп5|Фольфганг Фішэр (рэжысёр)|Фольфганг Фішэр|de|Wolfgang Fischer (Regisseur, 1970)}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} |<ref name="STYX" /> |- |«''{{нп5|Уцёя, 22 ліпеня||en|Utøya: July 22}}''» |{{нп5|Эрык Попэ||en|Erik Poppe}} |{{Сцяг|Нарвегія}} |<ref name="U - JULY 22" /> |- |«''[[Факстрот (фільм, 2017)|Факстрот]]''» |{{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Ізраіль}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="FOXTROT" /> |- |«''{{нп5|Яйкі Тарзана||ro|Ouăle lui Tarzan}}''» |{{нп5|Аляксандру Саламон||ro|Alexandru Solomon (regizor)}} |{{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Францыя}} |<ref name="TARZAN'S TESTICLES" /> |} === Ганаровыя ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !width="100px" align="center"|Фота !Лаўрэат !width="20px" align="center"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[Выява:(Carmen Maura) Entrega de la Medalla internacional de las Artes de la Comunidad de Madrid a Carmen Maura (33552184358) (cropped).jpg|Кармен Маўра|100px]] |'''[[Кармен Маўра]]''' |<ref name="EFA Honours Carmen Maura" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] |[[Выява:Ralph Fiennes (Berlin Film Festival 2011).jpg|Рэйф Файнс|100px]] |'''[[Рэйф Файнс]]''' |<ref name="EFA Honours Ralph Fiennes" /> |- |[[Ганаровая прэмія прэзідэнта і рады еўрапейскай кінаакадэміі]] |[[Выява:Costa-Gavras César 2018.jpg|Коста-Гаўрас|100px]] |'''{{нп5|Коста-Гаўрас||en|Costa-Gavras}}''' |<ref name="EFA Honours Costa-Gavras" /> |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Cineuropa, EFA Nominations">{{cite web|url=https://www.cineuropa.org/en/newsdetail/363052/|title=Cold War tops European Film Awards nominations|author=David González|date=2018-11-10|publisher=Сайт «''Cineuropa''»|lang=en|accessdate=2018-11-11}}</ref> <ref name="Cineuropa, People's Choice Award">{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/359533/|title=EFA opens vote for People's Choice Award|date=2018-09-03|publisher=Сайт «''Cineuropa''»|lang=en|accessdate=2022-12-22|url-status=live}}</ref> <ref name="EFA 2018, Awards Impressions">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2018|title=Awards Impressions — EFA 2018|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2022-11-22|url-status=dead|archive-date=22 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221122194838/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2018}}</ref> <ref name="EFA 2018, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html|title=European Film Academy: Nominations 2018|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=6 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706164022/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA 2018, Seville is Getting Ready">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/seville-is-getting-ready-the-line-up-for-the-2018-efas|title=Seville is Getting Ready|date=2018-12-12|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2022-11-23|url-status=dead|archive-date=23 лістапада 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123110940/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/seville-is-getting-ready-the-line-up-for-the-2018-efas}}</ref> <ref name="EFA 2018, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html|title=European Film Academy: Winners 2018|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=6 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190706164023/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Honours Carmen Maura">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-carmen-maura|title=EFA Honours Carmen Maura|date=2018-07-26|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-12|archive-date=22 жніўня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822134636/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-carmen-maura|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Honours Costa-Gavras">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/honorary-award-of-the-efa-president-and-board-for-costa-gavras|title=EFA Honours Costa-Gavras|date=2018-11-27|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-12|archive-date=10 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510220111/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/honorary-award-of-the-efa-president-and-board-for-costa-gavras|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Honours Ralph Fiennes">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/efa-honours-ralph-fiennes|title=EFA Honours Ralph Fiennes|date=2018-10-16|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-10-17}}</ref> <ref name="Filmfestivals, EFA Nominations">{{cite web|url=https://www.filmfestivals.com/blog/european_film_awards/nominations_for_the_european_film_awards_2018|title=Nominations for the European Film Awards 2018|date=2018-11-10|publisher=«''FilmFestivals.com''»|lang=en|accessdate=2018-11-13}}</ref> <ref name="Filmneweurope, 49 Feature Films">{{cite web|url=http://filmneweurope.com/press-releases/item/116854-49-feature-films-selected-for-european-film-awards|title=49 Feature Films Selected for European Film Awards|date=2018-08-21|publisher=«''FilmNewEurope.com''»|lang=en|accessdate=2018-08-23}}</ref> <ref name="Technical Awards">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/jury-unveils-first-eight-efa-winners-2018|title=Jury Unveils First Eight EFA Winners|date=2018-11-15|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-15|archive-date=15 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115190442/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/jury-unveils-first-eight-efa-winners-2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="Variety, EFA Winners">{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/european-film-awards-handed-out-live-and-updating-1203090651/|title=Pawel Pawlikowski’s ‘Cold War’ Wins for Best Film, Director at European Film Awards|author=Elsa Keslassy|date=2018-12-15|publisher=«''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-12}}</ref> <ref name="YouTube, EFA Lifetime Achievement Award">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=aDXu_qFIL3A|title=Carmen Maura - EFA Lifetime Achievement Award|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, Eurimages Co-Production Award 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ncb4VIQkg-w|title=Konstantinos Kontovrakis & Giorgos Karnavas - Eurimages Co-Production Award 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Achievement in World Cinema">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZdGmKwyx_rs|title=Ralph Fiennes - European Achievement in World Cinema|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Actor 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=AwHptQEiB_A|title=Marcello Fonte - European Actor 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <!--<ref name="YouTube, European Actress 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=foJ-dYhWScM|title=Joanna Kulig - European Actress 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref>--> <ref name="YouTube, European Animated Feature Film 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=fIYUl7CI-IA|title=ANOTHER DAY OF LIFE - European Animated Feature Film 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Comedy 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=zqWmFuFcJD4|title=THE DEATH OF STALIN - European Comedy 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Director 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=cITf8hWCDXo|title=Paweł Pawlikowski - European Director 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Discovery 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=LdGCVjN-UsE|title=GIRL by Lukas Dhont - European Discovery 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Documentary 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=CRagagPFNYU|title=BERGMAN – A YEAR IN A LIFE - European Documentary 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Film 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=5knYqWgubyA|title=COLD WAR by Paweł Pawlikowski - European Film 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, European Screenwriter 2018">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=OaLLUMZ37ao|title=Paweł Pawlikowski - European Screenwriter 2018|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, Flamenco">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=sJp_Fx1Jr-c|title=31st European Film Awards - Flamenco with Rossy de Palma and Andrés Marín I Agnieszka Holland|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, Honorary Award of the EFA President and Board">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=AlCXO2hdTQk|title=Costa-Gavras - Honorary Award of the EFA President and Board|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, Singing for Carmen Maura">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=80qXuciDcSs|title=Rossy de Palma and Carlos Areces sing for Carmen Maura - 31st European Film Awards|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <ref name="YouTube, To all the women">{{cite video|url=https://www.youtube.com/watch?v=hEzJJzYlR2A|title=Rossy de Palma - To all the women – 31st European Film Awards|publisher=Сайт «''[[YouTube]]''»|accessdate=2022-11-24}}</ref> <!-- FILMS on europeanfilmawards.eu --> <ref name="3 DAYS IN QUIBERON">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/3-days-in-quiberon.11514|title=3 DAYS IN QUIBERON|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513143345/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/3-days-in-quiberon.11514|url-status=dead}}</ref> <ref name="A WOMAN CAPTURED">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/a-woman-captured.9787|title=A WOMAN CAPTURED|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713194029/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/a-woman-captured.9787|url-status=dead}}</ref> <ref name="ÁGA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/aga.11515|title=ÁGA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815110635/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/aga.11515|url-status=dead}}</ref> <ref name="ANNA'S WAR">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/anna-s-war.11517|title=ANNA'S WAR|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=10 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810192751/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/anna-s-war.11517|url-status=dead}}</ref> <ref name="ANOTHER DAY OF LIFE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/another-day-of-life.11813|title=ANOTHER DAY OF LIFE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=17 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181217173146/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/another-day-of-life.11813|url-status=dead}}</ref> <ref name="ARRHYTHMIA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/arrhythmia.11516|title=ARRHYTHMIA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815095734/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/arrhythmia.11516|url-status=dead}}</ref> <ref name="AYKA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/ayka.11518|title=AYKA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815103945/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/ayka.11518|url-status=dead}}</ref> <ref name="BEAST">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/beast.11519|title=BEAST|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104315/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/beast.11519|url-status=dead}}</ref> <ref name="BERGMAN - A YEAR IN A LIFE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/bergman-a-year-in-a-life.11495|title=BERGMAN - A YEAR IN A LIFE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713142427/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/bergman-a-year-in-a-life.11495|url-status=dead}}</ref> <ref name="BORDER">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/border.11520|title=BORDER|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513144905/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/border.11520|url-status=dead}}</ref> <ref name="BORG/MCENROE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/borg-mcenroe.11521|title=BORG/MCENROE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=18 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418005424/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/borg-mcenroe.11521|url-status=dead}}</ref> <ref name="CALL ME BY YOUR NAME">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/call-me-by-your-name.11648|title=CALL ME BY YOUR NAME|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=20 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720155632/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/call-me-by-your-name.11648|url-status=dead}}</ref> <ref name="CARMEN & LOLA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/carmen-lola.11522|title=CARMEN & LOLA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815110318/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/carmen-lola.11522|url-status=dead}}</ref> <ref name="C'EST LA VIE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/c-est-la-vie.11602|title=C'EST LA VIE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713173957/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/c-est-la-vie.11602|url-status=dead}}</ref> <ref name="COBAIN">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/cobain.11523|title=COBAIN|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113351/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/cobain.11523|url-status=dead}}</ref> <ref name="COLD WAR">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/cold-war.11524|title=COLD WAR|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=12 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112085732/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/cold-war.11524|url-status=dead}}</ref> <ref name="CUSTODY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/custody.11525|title=CUSTODY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815102217/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/custody.11525|url-status=dead}}</ref> <ref name="DARKEST HOUR">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/darkest-hour.11651|title=DARKEST HOUR|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713135442/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/darkest-hour.11651|url-status=dead}}</ref> <ref name="DIAMANTINO">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/diamantino.11526|title=DIAMANTINO|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=4 лютага 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200204172946/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/diamantino.11526|url-status=dead}}</ref> <ref name="DOGMAN">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dogman.11527|title=DOGMAN|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513144914/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dogman.11527|url-status=dead}}</ref> <ref name="DONBASS">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/donbass.11528|title=DONBASS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104759/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/donbass.11528|url-status=dead}}</ref> <ref name="DOVLATOV">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dovlatov.11529|title=DOVLATOV|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113542/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dovlatov.11529|url-status=dead}}</ref> <ref name="DUNKIRK">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dunkirk.11676|title=DUNKIRK|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713135446/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/dunkirk.11676|url-status=dead}}</ref> <ref name="EARLY MAN">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/early-man.11817|title=EARLY MAN|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815110046/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/early-man.11817|url-status=dead}}</ref> <ref name="FOXTROT">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/foxtrot.11530|title=FOXTROT|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815114025/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/foxtrot.11530|url-status=dead}}</ref> <ref name="FUGUE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/fugue.11541|title=FUGUE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815101530/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/fugue.11541|url-status=dead}}</ref> <ref name="GIRL">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/girl.11540|title=GIRL|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513144857/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/girl.11540|url-status=dead}}</ref> <ref name="HAPPY AS LAZZARO">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/happy-as-lazzaro.11542|title=HAPPY AS LAZZARO|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213024644/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/happy-as-lazzaro.11542|url-status=dead}}</ref> <ref name="IN THE FADE">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/in-the-fade.11672|title=IN THE FADE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713165513/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/in-the-fade.11672|url-status=dead}}</ref> <ref name="LONGING">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/longing.11543|title=LONGING|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815111818/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/longing.11543|url-status=dead}}</ref> <ref name="MADEMOISELLE PARADIS">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/mademoiselle-paradis.11544|title=MADEMOISELLE PARADIS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815101344/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/mademoiselle-paradis.11544|url-status=dead}}</ref> <ref name="MEN DON'T CRY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/men-don-t-cry.11545|title=MEN DON'T CRY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815111038/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/men-don-t-cry.11545|url-status=dead}}</ref> <ref name="MICHAEL INSIDE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/michael-inside.11546|title=MICHAEL INSIDE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113002/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/michael-inside.11546|url-status=dead}}</ref> <ref name="MILADA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/milada.11547|title=MILADA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815100803/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/milada.11547|url-status=dead}}</ref> <ref name="MUG">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/mug.11548|title=MUG|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815101150/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/mug.11548|url-status=dead}}</ref> <ref name="OF FATHERS AND SONS">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/of-fathers-and-sons.9786|title=OF FATHERS AND SONS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713160945/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/of-fathers-and-sons.9786|url-status=dead}}</ref> <ref name="ONE DAY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/one-day.11549|title=ONE DAY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113845/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/one-day.11549|url-status=dead}}</ref> <ref name="PADDINGTON 2">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/paddington-2.11550|title=PADDINGTON 2|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815105446/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/paddington-2.11550|url-status=dead}}</ref> <ref name="PETRA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/petra.11551|title=PETRA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104851/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/petra.11551|url-status=dead}}</ref> <ref name="PITY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pity.11552|title=PITY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815103200/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pity.11552|url-status=dead}}</ref> <ref name="POMEGRANATE ORCHARD">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pomegranate-orchard.11553|title=POMEGRANATE ORCHARD|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815102037/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pomegranate-orchard.11553|url-status=dead}}</ref> <ref name="POROROCA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pororoca.11554|title=POROROCA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815114817/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/pororoca.11554|url-status=dead}}</ref> <ref name="SCARY MOTHER">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/scary-mother.11557|title=SCARY MOTHER|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815114123/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/scary-mother.11557|url-status=dead}}</ref> <ref name="SHOCK WAVES: DIARY OF MY MIND">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/shock-waves-diary-of-my-mind.11555|title=SHOCK WAVES: DIARY OF MY MIND|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815111429/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/shock-waves-diary-of-my-mind.11555|url-status=dead}}</ref> <ref name="STYX">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/styx.11556|title=STYX|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815103044/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/styx.11556|url-status=dead}}</ref> <ref name="TARZAN'S TESTICLES">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/tarzan-s-testicles.11502|title=TARZAN'S TESTICLES|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=22 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022062509/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/tarzan-s-testicles.11502|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE BREADWINNER">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-breadwinner.11818|title=THE BREADWINNER|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=11 ліпеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711200344/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-breadwinner.11818|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE CAPTAIN">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-captain.11558|title=THE CAPTAIN|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513162957/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-captain.11558|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE DEATH OF STALIN">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-death-of-stalin.11603|title=THE DEATH OF STALIN|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182512/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-death-of-stalin.11603|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE DISTANT BARKING OF DOGS">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-distant-barking-of-dogs.11504|title=THE DISTANT BARKING OF DOGS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713211039/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-distant-barking-of-dogs.11504|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE GIANT">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-giant.11559|title=THE GIANT|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113504/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-giant.11559|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE GUILTY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-guilty.11560|title=THE GUILTY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815095041/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-guilty.11560|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE HOUSE BY THE SEA">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-house-by-the-sea.11561|title=THE HOUSE BY THE SEA|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815104705/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-house-by-the-sea.11561|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE HOUSE THAT JACK BUILT">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-house-that-jack-built.11562|title=THE HOUSE THAT JACK BUILT|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815112414/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-house-that-jack-built.11562|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE SILENCE OF OTHERS">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-silence-of-others.11510|title=THE SILENCE OF OTHERS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713181013/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-silence-of-others.11510|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE SUMMER">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-summer.11533|title=THE SUMMER|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513144902/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-summer.11533|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE WILD PEAR TREE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-wild-pear-tree.11531|title=THE WILD PEAR TREE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815105814/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-wild-pear-tree.11531|url-status=dead}}</ref> <ref name="THE YEARS">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-years.11778|title=THE YEARS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513144910/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/the-years.11778|url-status=dead}}</ref> <ref name="THOSE WHO ARE FINE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/those-who-are-fine.11532|title=THOSE WHO ARE FINE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815105741/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/those-who-are-fine.11532|url-status=dead}}</ref> <ref name="TOUCH ME NOT">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/touch-me-not.11534|title=TOUCH ME NOT|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815103632/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/touch-me-not.11534|url-status=dead}}</ref> <ref name="TRANSIT">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/transit.11535|title=TRANSIT|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815105210/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/transit.11535|url-status=dead}}</ref> <ref name="U - JULY 22">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/u-july-22.11537|title=U - JULY 22|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513180021/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/u-july-22.11537|url-status=dead}}</ref> <ref name="UNDER THE TREE">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/under-the-tree.11536|title=UNDER THE TREE|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815113646/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/under-the-tree.11536|url-status=dead}}</ref> <ref name="VALERIAN AND THE CITY OF A THOUSAND PLANETS">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/valerian-and-the-city-of-a-thousand-planet.11675|title=VALERIAN AND THE CITY OF A THOUSAND PLANETS|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713133911/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/valerian-and-the-city-of-a-thousand-planet.11675|url-status=dead}}</ref> <ref name="VICTORIA & ABDUL">{{cite web|url=https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/victoria-abdul.11674|title=VICTORIA & ABDUL|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2019-07-13|archive-date=13 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713150944/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/film/victoria-abdul.11674|url-status=dead}}</ref> <ref name="WHAT WILL PEOPLE SAY">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/what-will-people-say.11538|title=WHAT WILL PEOPLE SAY|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=15 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815111753/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/what-will-people-say.11538|url-status=dead}}</ref> <ref name="WHITE FANG">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/white-fang.11823|title=WHITE FANG|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-12-15|archive-date=26 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626150133/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/white-fang.11823|url-status=dead}}</ref> <ref name="WOMAN AT WAR">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/woman-at-war.11539|title=WOMAN AT WAR|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|lang=en|accessdate=2018-11-20|archive-date=21 жніўня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190821135918/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/film/woman-at-war.11539|url-status=dead}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2018 31-я Еўрапейская кінапрэмія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221122194838/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2018 |date=22 лістапада 2022 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/2018/1 31-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{ref-en}} * [https://members.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html Намінанты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190706164022/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html |date=6 ліпеня 2019 }} і [https://members.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html пераможцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190706164023/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html |date=6 ліпеня 2019 }} на сайце [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] * [https://deadline.com/2018/11/european-film-awards-nominations-2018-full-list-cold-war-border-dogman-1202499586/ Намінанты] і [https://deadline.com/2018/12/european-film-awards-winners-2018-girl-dogman-cold-war-full-list-1202520833/ пераможцы] на сайце «''[[Deadline Hollywood]]''» * [https://variety.com/2018/film/news/european-film-awards-nominations-cold-war-dogman-happy-as-lazzaro-border-1203025591/ Намінанты] і [https://variety.com/2018/film/news/european-film-awards-handed-out-live-and-updating-1203090651/ пераможцы] на сайце «''[[Variety]]''» {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|2018]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2018 года]] [[Катэгорыя:2018 год у Іспаніі]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2018 года]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Іспаніі]] 5wah3nddhkrgjjoe7e7fu09jit02ubh 0 571664 5201400 3208015 2026-09-17T11:43:53Z Ciepiersia 162280 афармленне 5201400 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці Паўднёвая Астработнія. Плошча муніцыпалітэта складае 842,73 км², з якіх водная паверхня складае 52,31 км² . Насельніцтва па дадзеных на 2012 год — 9247 чалавек. {{зноскі}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] cqbdg9uto4iwyp1jlyrogq4uqu5pjzi 5201401 5201400 2026-09-17T11:47:51Z Autumndancer 168015 5201401 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці Паўднёвая Астработнія. Плошча муніцыпалітэта складае 842,73 км², з якіх водная паверхня складае 52,31 км² . == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] 9n5prv0o69skgl6zpiar4fp2wlhbqmb 5201402 5201401 2026-09-17T11:49:15Z Autumndancer 168015 5201402 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці Паўднёвая Астработнія. Плошча муніцыпалітэта складае 842,73 км², з якіх водная паверхня складае 52,31 км² . == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пека Туакола]], фінскі хакеіст == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] 18w1lpj9gy9sxdtlu761vvyle2duuwe 5201403 5201402 2026-09-17T11:49:47Z Autumndancer 168015 5201403 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці [[Паўднёвая Астработнія]]. Плошча муніцыпалітэта складае 842,73 км², з якіх водная паверхня складае 52,31 км² . == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пека Туакола]], фінскі хакеіст == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] ic5y6nbkehlm6vclcz5hb6mub6tzoil 5201404 5201403 2026-09-17T11:50:15Z Autumndancer 168015 5201404 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці [[Паўднёвая Астработнія]]. Плошча муніцыпалітэта — 842,73 км², з якіх водная паверхня — 52,31 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пека Туакола]], фінскі хакеіст == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] om1gpi1nctiosg5ii8wek5y6q0q8rvy 5201405 5201404 2026-09-17T11:51:25Z Autumndancer 168015 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5201405 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алавус''' ({{lang-fi|Alavus}}) — горад на паўночным захадзе цэнтральнай частцы [[Фінляндыя|Фінляндыі]], у вобласці [[Паўднёвая Астработнія]]. Плошча муніцыпалітэта — 842,73 км², з якіх водная паверхня — 52,31 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пека Туакола]], фінскі хакеіст * [[Эркі Хутунен]], фінскі архітэктар == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Фінляндыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] qs8fjtjgez0h1b0tyzx6lj2xiulp3n8 0 573946 5200762 4887620 2026-09-16T12:03:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200762 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 29-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|29th European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |фота = |шырыня_фота = |апісанне_фота = |дата = |месца = |вядучы = |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм = |рэжысёр = |рэжысёр_фільм = |акцёр = |акцёр_фільм = |актрыса = |актрыса_фільм = |узнагарод = |намінацый = |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 2015|28-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 2017|30-я цырымонія]] }} '''29-я цырымо́нія прысуджэ́ння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапе́йскай кінапрэ́міі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася [[10 снежня]] [[2016 год у гісторыі кіно|2016]] года ў горадзе [[Уроцлаў]] ([[Польшча]]). == Цырымонія ўзнагароджання == Цырымонія ўзнагароджання адбылася 10 снежня 2016 года ў {{нп5|Нацыянальны форум музыкі|Нацыянальным форуме музыкі|en|National Forum of Music}} ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]]. Падчас цырымоніі хор [[Эканамічны ўніверсітэт ва Уроцлаве|Эканамічнага ўніверсітэта ва Уроцлаве]] выканаў «''Песню на аб’яднанне Еўропы''» польскага кампазітара [[Збігнеў Прайснер|Збігнева Прайснера]]<ref name="Guardian, EFA 2016" />. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў<ref name="EFA Winners 2016" /> і намінантаў<ref name="EFA Nominations 2016" />. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Арыгінальная назва !Рэжысёр !Краіна |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Тоні Эрдман]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-de|Toni Erdmann}}''' |style="background:#ADD8E6"|'''[[Марэн Адэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} |- |«''{{нп5|Джульета (фільм, 2016)|Джульета|en|Julieta (film)}}''» |{{lang-es|Julieta}} |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«''[[Пакой (фільм, 2015)|Пакой]]''» |{{lang-en|Room}} |{{нп5|Лені Абрахамсан||en|Lenny Abrahamson}} |{{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Канада}} |- |«''{{нп5|Я, Дэніэл Блэйк||en|I, Daniel Blake}}''» |{{lang-en|I, Daniel Blake}} |[[Кен Лоўч]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«''{{нп5|Яна (фільм, 2016)|Яна|en|Elle (film)}}''» |{{lang-fr|Elle}} |[[Пол Верховен]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |rowspan="3" align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Чалавек па імені Увэ (фільм)|Чалавек па імені Увэ|en|A Man Called Ove (film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-sv|En man som heter Ove}}''' |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Ханес Холм||en|Hannes Holm}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |«''{{нп5|Ён зноўку тут (фільм)|Ён зноўку тут|en|Look Who's Back (film)}}''» |{{lang-de|Er ist wieder da}} |{{нп5|Давід Уненд||de|David Wnendt}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«''{{нп5|Карова (фільм, 2016)|Карова|en|One Man and His Cow}}''» |{{lang-fr|La Vache}} |{{нп5|Махамед Хамідзі (рэжысёр)|Махамед Хамідзі|fr|Mohamed Hamidi (réalisateur)}} |{{Сцяг|Францыя}} |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант !Фільм !Арыгінальная назва |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Maren Ade (2016).jpg|Марэн Адэ|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Марэн Адэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Тоні Эрдман]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-de|Toni Erdmann}}''' |- |[[Педра Альмадовар]] |«''{{нп5|Джульета (фільм, 2016)|Джульета|en|Julieta (film)}}''» |{{lang-es|Julieta}} |- |[[Пол Верховен]] |«''{{нп5|Яна (фільм, 2016)|Яна|en|Elle (film)}}''» |{{lang-fr|Elle}} |- |[[Кен Лоўч]] |«''{{нп5|Я, Дэніэл Блэйк||en|I, Daniel Blake}}''» |{{lang-en|I, Daniel Blake}} |- |[[Крысціян Мунджыў]] |«''{{нп5|Выпускны (фільм, 2016)|Выпускны|en|Graduation (2016 film)}}''» |{{lang-ro|Bacalaureat}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:MJK30821 Sandra Hüller (Berlinale 2017) cropped.jpg|Сандра Хюлер|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Сандра Хюлер]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Тоні Эрдман]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-de|Toni Erdmann}}''' |- |[[Валерыя Бруні-Тэдэскі]] |«''{{нп5|Вар’яцкая радасць||en|Like Crazy (2016 film)}}''» |{{lang-it|La pazza gioia}} |- |{{нп5|Трыне Дзюрхальм||en|Trine Dyrholm}} |«''{{нп5|Камуна (фільм, 2016)|Камуна|en|The Commune}}''» |{{lang-da|Kollektivet}} |- |{{нп5|Эма Суарэс||en|Emma Suárez}}<br />{{нп5|Адрыяна Угартэ||en|Adriana Ugarte}} |«''{{нп5|Джульета (фільм, 2016)|Джульета|en|Julieta (film)}}''» |{{lang-es|Julieta}} |- |[[Ізабэль Юпэр]] |«''{{нп5|Яна (фільм, 2016)|Яна|en|Elle (film)}}''» |{{lang-en|Elle}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Nestroy 2009 (39) Peter Simonischek.jpg|Петэр Сіманішэк|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Петэр Сіманішэк||en|Peter Simonischek}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Тоні Эрдман]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-de|Toni Erdmann}}''' |- |[[Х’ю Грант]] |«''{{нп5|Флорэнс Фостэр Джэнкінс||en|Florence Foster Jenkins (film)}}''» |{{lang-en|Florence Foster Jenkins}} |- |{{нп5|Дэйв Джонс||en|Dave Johns}} |«''{{нп5|Я, Дэніэл Блэйк||en|I, Daniel Blake}}''» |{{lang-en|I, Daniel Blake}} |- |{{нп5|Хаўер Камара||en|Javier Cámara}} |«''{{нп5|Трумэн (фільм, 2015)|Трумэн|en|Truman (2015 film)}}''» |{{lang-es|Truman}} |- |{{нп5|Бургхарт Клаўснер||en|Burghart Klaußner}} |«''{{нп5|Народ супраць Фрыца Баўэра||en|The People vs. Fritz Bauer}}''» |{{lang-de|Der Staat gegen Fritz Bauer}} |- |{{нп5|Рольф Ласгард||en|Rolf Lassgård}} |«''{{нп5|Чалавек па імені Увэ (фільм)|Чалавек па імені Увэ|en|A Man Called Ove (film)}}''» |{{lang-sv|En man som heter Ove}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:Maren Ade (2016).jpg|Марэн Адэ|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Марэн Адэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Тоні Эрдман]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-de|Toni Erdmann}}''' |- |{{нп5|Томаш Васілеўскі||en|Tomasz Wasilewski}} |«''{{нп5|Злучаныя штаты кахання||en|United States of Love}}''» |{{lang-pl|Zjednoczone Stany Miłości}} |- |{{нп5|Эма Донах’ю||en|Emma Donoghue}} |«''[[Пакой (фільм, 2015)|Пакой]]''» |{{lang-en|Room}} |- |{{нп5|Пол Лаверці||en|Paul Laverty}} |«''{{нп5|Я, Дэніэл Блэйк||en|I, Daniel Blake}}''» |{{lang-en|I, Daniel Blake}} |- |[[Крысціян Мунджыў]] |«''{{нп5|Выпускны (фільм, 2016)|Выпускны|en|Graduation (2016 film)}}''» |{{lang-ro|Bacalaureat}} |} === Ганаровыя ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !width="100px" align="center"|Фота !Лаўрэат !width="20px" align="center"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[Выява:Jean-Claude Carrière 2016-12-11 (31588933085) (cropped).jpg|Жан-Клод Кар’ер|100px]] |'''[[Жан-Клод Кар’ер]]''' | |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] |[[Выява:Pierce Brosnan Berlinale 2014 - 02 (cropped).jpg|Пірс Броснан|100px]] |'''[[Пірс Броснан]]''' | |} == Зноскі == {{Reflist|1|refs= <ref name="EFA Nominations 2016">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2016.704.0.html|title=European Film Academy: Nominations 2016|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2018-09-01|archive-date=11 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211053445/https://www.europeanfilmacademy.org/2016.704.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Winners 2016">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|title=European Film Academy: Winners 2016|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2018-09-01|archive-date=13 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513143341/https://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Guardian, EFA 2016">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2016/dec/11/toni-erdmann-sweeps-the-board-at-european-film-awards-2016|title=Toni Erdmann sweeps the board at European film awards 2016|author=Mark Brown.|date=2016-12-11|publisher=Сайт газеты «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2022-06-21|archiveurl=|archivedate=}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2016 29-я Еўрапейская кінапрэмія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211117123819/https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2016 |date=17 лістапада 2021 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/2016/1 29-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце ''[[Internet Movie Database]]'' {{ref-en}} === Відэаматэрыялы === * [https://v.culturebase.org/c/h/o/r/u/chorus.2016.film.lang_en.mp4.mp4 Песня на аб’яднанне Еўропы], выкананая падчас цырымоніі {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|2016]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2016 года]] [[Катэгорыя:2016 год у кіно]] [[Катэгорыя:2016 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Падзеі ва Уроцлаве]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2016 года]] 6zwbxocofv24n7rklis31nz7ti5i7lu 0 574766 5200753 5187960 2026-09-16T11:59:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200753 wikitext text/x-wiki {{Кінапрэмія |назва = 26-я [[Еўрапейская кінапрэмія]] |подпіс = {{lang-en|26th European Film Awards}} |стыль_уверсе = #ADD8E6 |стыль_загалоўкаў = #ADD8E6 |лога = |шырыня_лога = |фота = |шырыня_фота = |апісанне_фота = |дата = |месца = |вядучы = |прадзюсар = |рэжысёр_прэміі = |арганізатар = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |фільм = |рэжысёр = |рэжысёр_фільм = |акцёр = |акцёр_фільм = |актрыса = |актрыса_фільм = |узнагарод = |намінацый = |канал = |сетка = |працягласць = |гледачоў = |рэйтынг = |сайт = [https://europeanfilmawards.eu/ Афіцыйны сайт кінапрэміі] |папярэдняя = [[Еўрапейская кінапрэмія 2012|25-я цырымонія]] |наступная = [[Еўрапейская кінапрэмія 2014|27-я цырымонія]] }} '''26-я цырымо́нія прысуджэ́ння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапе́йскай кінапрэ́міі]]''' за дасягненні ў еўрапейскім кінематографе адбылася [[7 снежня]] [[2013 год у гісторыі кіно|2013]] года ў [[Берлін]]е. == Пераможцы і намінанты == Ніжэй прыведзены спісы пераможцаў<ref name="EFA Winners 2013" /> і намінантаў<ref name="EFA Nominations 2013" />. У межах адной катэгорыі намінанты ўпарадкаваны паводле беларускага алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === Узнагароды за фільм === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !Фільм !Арыгінальная назва !Рэжысёр !Краіна |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Вялікая прыгажосць]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-it|La grande bellezza}}''' |style="background:#ADD8E6"|'''[[Паала Сарэнціна]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«''{{нп5|Беласнежка (фільм, 2012)|Беласнежка|en|Blancanieves}}''» |{{lang-es|Blancanieves}} |{{нп5|Пабла Бергер||en|Pablo Berger}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«''{{нп5|Жыццё Адэль (фільм, 2013)|Жыццё Адэль — Главы 1 і 2|en|Blue Is the Warmest Colour}}''» |{{lang-fr|La Vie d'Adèle — Chapitres 1 & 2}} |{{нп5|Абдэлатыф Кешыш||en|Abdellatif Kechiche}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«''[[Найлепшая прапанова]]''» |{{lang-it|La Migliore Offerta}} |[[Джузэпэ Тарнаторэ]] |{{Сцяг|Італія}} |- |«''{{нп5|О, хлопча!||en|A Coffee In Berlin}}''» |{{lang-en|Oh Boy!}} |{{нп5|Ян Оле Герштэр||en|Jan-Ole Gerster}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«''{{нп5|Разамкнуты круг||en|The Broken Circle Breakdown}}''» |{{lang-en|The Broken Circle Breakdown}} |{{нп5|Фелікс Ван Грунінген||en|Felix Van Groeningen}} |{{Сцяг|Бельгія}} |- |rowspan="4" align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Лысы цырульнік||en|Love Is All You Need}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-da|Den skaldede frisør}}''' |style="background:#ADD8E6"|'''[[Сюзана Бір]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}} |- |«''{{нп5|Вітаем, прэзідэнт!||en|Welcome Mr. President}}''» |{{lang-it|Benvenuto Presidente!}} |{{нп5|Рыкарда Мілані||en|Riccardo Milani}} |{{Сцяг|Італія}} |- |«''{{нп5|Дзеці святара||en|The Priest's Children}}''» |{{lang-hr|Svećenikova djeca}} |{{нп5|Вінка Брэшан||en|Vinko Brešan}} |{{Сцяг|Харватыя}}, {{Сцяг|Сербія}} |- |«''{{нп5|Мімалётныя палюбоўнікі||en|I'm So Excited!}}''» |{{lang-es|Los amantes pasajeros}} |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |} === Персанальныя ўзнагароды === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="200px" align="center"|Намінацыя !width="100px" align="center"|Фота !Намінант !Фільм !Арыгінальная назва |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |rowspan=6 align="center"|[[Выява:Paolo Sorrentino (2008) cropped.jpg|Паала Сарэнціна|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Паала Сарэнціна]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Вялікая прыгажосць]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-it|La grande bellezza}}''' |- |[[Франсуа Азон]] |«''{{нп5|У доме||en|In the House (film)}}''» |{{lang-fr|Dans la maison}} |- |{{нп5|Пабла Бергер||en|Pablo Berger}} |«''{{нп5|Беласнежка (фільм, 2012)|Беласнежка|en|Blancanieves}}''» |{{lang-es|Blancanieves}} |- |{{нп5|Фелікс Ван Грунінген||en|Felix Van Groeningen}} |«''{{нп5|Разамкнёны круг||en|The Broken Circle Breakdown}}''» |{{lang-en|The Broken Circle Breakdown}} |- |{{нп5|Абдэлатыф Кешыш||en|Abdellatif Kechiche}} |«''{{нп5|Жыццё Адэль|Жыццё Адэль — Главы 1 і 2|en|Blue Is the Warmest Colour}}''» |{{lang-fr|La Vie d'Adèle — Chapitres 1 & 2}} |- |[[Джузэпэ Тарнаторэ]] |«''[[Найлепшая прапанова]]''» |{{lang-it|La migliore offerta}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |rowspan=5 align="center"|{{частка выявы|выява= Veerle baetens 675.jpg|пазіцыя=center|подпіс=|шырыня=100|вышыня=120|агульная=100|верх=0|права=|ніз=|лева=0|рамка=няма}} |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Верле Батэнс||en|Veerle Baetens}}''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|Разамкнёны круг||en|The Broken Circle Breakdown}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-en|The Broken Circle Breakdown}}''' |- |{{нп5|Лумініца Геаргіу||en|Luminița Gheorghiu}} |«''{{нп5|Поза дзіцяці||en|Child's Pose (film)}}''» |{{lang-ro|Poziția copilului}} |- |{{нп5|Барбара Зукава||en|Barbara Sukowa}} |«''{{нп5|Ханна Арэнт (фільм)|Ханна Арэнт|en|Hannah Arendt (film)}}''» |''Hannah Arendt'' |- |[[Кіра Найтлі]] |«''{{нп5|Анна Карэніна (фільм, 2012)|Анна Карэніна|en|Anna Karenina (2012 film)}}''» |{{lang-en|Anna Karenina}} |- |[[Наомі Уотс]] |«''{{нп5|Немагчымае (фільм, 2013)|Немагчымае|en|The Impossible (2012 film)}}''» |{{lang-es|Lo Imposible}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |rowspan=5 align="center"|{{частка выявы|выява= Toni Servillo (2008).jpg|пазіцыя=center|подпіс=|шырыня=100|вышыня=150|агульная=150|верх=0|права=|ніз=|лева=50|рамка=няма}} |style="background:#ADD8E6"|'''[[Тоні Сервіла]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''[[Вялікая прыгажосць]]'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-it|La grande bellezza}}''' |- |[[Джуд Лоу]] |«''{{нп5|Анна Карэніна (фільм, 2012)|Анна Карэніна|en|Anna Karenina (2012 film)}}''» |{{lang-en|Anna Karenina}} |- |[[Фабрыс Лукіні]] |«''{{нп5|У доме||en|In the House (film)}}''» |{{lang-fr|Dans la maison}} |- |{{нп5|Ёхан Хелдэнберг||en|Johan Heldenbergh}} |«''{{нп5|Разамкнёны круг||en|The Broken Circle Breakdown}}''» |{{lang-en|The Broken Circle Breakdown}} |- |{{нп5|Том Шылінг||en|Tom Schilling}} |«''{{нп5|О, хлопча!||en|A Coffee In Berlin}}''» |{{lang-en|Oh Boy}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |rowspan=5 align="center"|[[Выява:François Ozon avp 2012.jpg|Франсуа Азон|100px]] |style="background:#ADD8E6"|'''[[Франсуа Азон]]''' |style="background:#ADD8E6"|«'''''{{нп5|У доме||en|In the House (film)}}'''''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{lang-fr|Dans la maison}}''' |- |{{нп5|Фелікс ван Грунінген||en|Felix van Groeningen}}, {{нп5|Карл Ёс||nl|Carl Joos}} |«''{{нп5|Разамкнёны круг||en|The Broken Circle Breakdown}}''» |{{lang-en|The Broken Circle Breakdown}} |- |[[Паала Сарэнціна]], {{нп5|Умберта Кантарэла||it|Umberto Contarello}} |«''[[Вялікая прыгажосць]]''» |{{lang-it|La grande bellezza}} |- |[[Том Стопард]] |«''{{нп5|Анна Карэніна (фільм, 2012)|Анна Карэніна|en|Anna Karenina (2012 film)}}''» |{{lang-en|Anna Karenina}} |- |[[Джузэпэ Тарнаторэ]] |«''[[Найлепшая прапанова]]''» |{{lang-it|La migliore offerta}} |} === Ганаровыя ўзнагароды === {| class="wikitable" |- !width="200px" align="center"|Узнагарода !width="100px" align="center"|Фота !Лаўрэат !width="20px" align="center"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[Выява:Catherine Deneuve Cabourg 2013.jpg|Катрын Дэнёў|100px]] |'''[[Катрын Дэнёў]]''' | |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] |[[Выява:Pedro-Almodovar-Madrid2008.jpg|Педра Альмадовар|100px]] |'''[[Педра Альмадовар]]''' | |} == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="EFA Nominations 2013">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|title=European Film Academy: Nominations 2013|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718183313/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="EFA Winners 2013">{{cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|title=European Film Academy: Winners 2013|publisher=Афіцыйны сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|accessdate=2018-09-01|lang=en|archive-date=18 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718183450/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|url-status=dead}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2013 26-я Еўрапейская кінапрэмія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220620133134/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive/2013 |date=20 чэрвеня 2022 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{ref-en}} * [https://www.imdb.com/event/ev0000230/2013/1 26-я Еўрапейская кінапрэмія] на сайце ''[[Internet Movie Database]]'' {{ref-en}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія|2013]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі 2013 года]] [[Катэгорыя:2013 год у кіно]] [[Катэгорыя:2013 год у Берліне]] [[Катэгорыя:Падзеі ў Берліне]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 2013 года]] b799irp3w8bq586thxnusj3x8hd6xtf 0 577705 5201088 5020786 2026-09-17T01:40:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201088 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = |Нацыянальная назва = |Выява = Мінск, побач з вул. Тыкоцкага.jpg |Подпіс = Від на лесапарк з боку [[Вуліца Цікоцкага (Мінск)|вул. Цікоцкага]] |Каардынаты = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = Першамайскі раён (Мінск) |Раён горада = Зялёны Луг (жылы раён, Мінск) |Тып = |Заснаваны = |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні2|Зялёны Луг}} '''Зялёны Луг''' — [[лесапарк]] у [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскім раёне]] [[Мінск]]а. Названы ў гонар [[Зялёны Луг (вёска, Мінск)|зніклай вёскі]] і [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|жылога мікрараёна]]. Уяўляе сабой лясны масіў, які пакінулі некранутым падчас вядзення гарадской забудовы з 1962 года<ref>[https://www.holiday.by/by/skarb/703-lesoparkovaja-zona-rajona-zeljonyj-lug-v-minske Лесопарковая зона района Зелёный луг в Минске] // Нoliday.by</ref>. Знаходзіцца паміж [[Магістраль М9|МКАД]], [[Лагойскі тракт (Мінск)|Лагойскім трактам]] і [[Вуліца Цікоцкага (Мінск)|вуліцай Цікоцкага]]. == Цікавыя факты == * На тэрыторыі парка ёсць некалькі стыхійных спартыўных комплексаў і стыхійныя могілкі жывёл насупраць [[Усходнія могілкі|Усходніх могілак]]. Згодна адозве на сайце Foursquare «Цудоўнае месца для трэніровак па бегу і скандынаўскай хадзе. Хапае працяглых пад’ёмаў і спускаў»<ref>[https://ru.foursquare.com/v/лесопарк-зелёный-луг/4eb001aff9f463d3c3c63c7a Лесопарк Зелёный Луг] // Foursquare</ref>. Згодна з іншымі звесткамі там знаходзіліся руіны трампліна для лыжнікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.katushkin.ru/places/22196 |title=Архіўная копія |access-date=10 лістапада 2018 |archive-date=8 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130408001131/http://katushkin.ru/places/22196 |url-status=dead }}</ref>. * У парку пераважна растуць сосны, але ў раёне скрыжавання вул. Цікоцкага і [[Вуліца Карбышава (Мінск)|Карбышава]] парк уяўляе сабой барозавы гай<ref>[https://vetliva.ru/tourism/what-to-see/lesoparkovaya-zona-rayona-zelyenyy-lug-v-minske/?booking%5Bid%5D%5B%5D=1441 Лесопарковая зона района Зелёный луг в Минске] // Турыстычны сайт vetliva.ru</ref>. * Падчас забудовы раёна вуліцы Цікоцкага пачалі будаваць праезд на МКАД праз парк, але праект быў спынены і праезд пераўтварыўся ў прасеку<ref>[https://realt.onliner.by/2015/06/18/zellug-2 Было — стало: как Зеленый Луг стал действительно зеленым] // Оnliner</ref>. * У 2013—2016 гадах жыхары вуліцы Цікоцкага мелі судовыя разбіральніцтвы з Клубам аматараў бега, які жадаў ажыццявіць забудову у парку. У выніку Клубу было адмоўлена ў будаўнічых работах на тэрыторыі парка<ref>Татьяна Власенко. [https://belsat.eu/ru/news/zhyhary-zyalyonaga-lugu-peramagli-nezakonnuyu-budoulyu/ Жители Зеленого Луга «победили» незаконное строительство] 29.09.2016. // Белсат</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://realt.onliner.by/2015/06/18/zellug-2 Было — стало: как Зеленый Луг стал действительно зеленым] // Оnliner.by * [https://citydog.by/post/marshrut-po-lesoparku/ Беговой маршрут по лесопарку Зеленый Луг] // Сitydog.by * [https://ru.foursquare.com/v/лесопарк-зелёный-луг/4eb001aff9f463d3c3c63c7a Лесопарк Зелёный Луг] // Foursquare.com * [http://kyky.org/special-project/chetyre-parka-tri-ozera-i-odno-kladbische-po-minsku-na-velosipede Четыре парка, три озера и одно кладбище. По Минску на велосипеде]{{Недаступная спасылка}} // КУКУ.ORG {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Першамайскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Лесапаркі Беларусі]] kxwsrdh3bw2qp1xvtsi1uzrb701e96m 0 580075 5201387 5186676 2026-09-17T11:24:10Z Maksonkaa 174158 5201387 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугенвіль}} {{Востраў |Назва = Бугенвіль |Нацыянальная назва = fr/Bougainville |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Саламонавы астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Айлендс |Раён = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 16|lon_sec = 00 |Плошча = 9317,8 |Найвышэйшы пункт = 2715 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бугенві́ль'''<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref> ({{lang-fr|Bougainville}}) — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], буйнейшы з астравоў [[архіпелаг]]а [[Саламонавы астравы]]. Тэрыторыя дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Плошча вострава 9317,8<ref name="UNEP">[http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}</ref> (каля 10 000<ref name="БЭ3" />) км². Даўжыня берагавой лініі 569,4<ref name="UNEP" /> км. Вышыні да 2715<ref name="GVP">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=255010 Balbi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}</ref> (да 3123<ref name="БЭ3" />) м — вулкан [[Балбі]]. Востраў укрыты вільготнымі [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Маюцца радовішчы [[Медзь|медзі]], [[волава]], [[золата]]. Насельніцтва вырошчвае [[какосавая пальма|какосавую пальму]] і [[банан]]ы. Галоўны [[порт]] вострава — Кіета<ref name="БЭ3" />. == Гісторыя == Востраў адкрыты экспедыцыяй [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]] (''Louis Antoine comte de Bougainville'') і названы ў яго гонар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугенвіль||305}} == Спасылкі == * [http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Саламонавы астравы]] [[Катэгорыя:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] sr2x4ycxl1qbq0841tj3hjwik0ez911 5201391 5201387 2026-09-17T11:27:24Z Autumndancer 168015 5201391 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугенвіль}} {{Востраў |Назва = Бугенвіль |Нацыянальная назва = fr/Bougainville |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Саламонавы астравы |Акваторыя = Ціхі акіян |Краіна = Папуа — Новая Гвінея |Рэгіён = Айлендс |Раён = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 08|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 16|lon_sec = 00 |Плошча = 9317,8 |Найвышэйшы пункт = 2715 |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = |Подпіс выявы = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Бугенві́ль'''<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3к}}</ref> ({{lang-fr|Bougainville}}) — [[вулканічны востраў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], буйнейшы з астравоў [[архіпелаг]]а [[Саламонавы астравы]]. Тэрыторыя дзяржавы [[Папуа — Новая Гвінея]]. Плошча вострава 9317,8<ref name="UNEP">[http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}}</ref> (каля 10 000<ref name="БЭ3" />) км². Даўжыня берагавой лініі 569,4<ref name="UNEP" /> км. Вышыні да 2715<ref name="GVP">[http://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=255010 Balbi // The Smithsonian Institution’s Global Volcanism Program (GVP)]{{ref-en}}</ref> (да 3123<ref name="БЭ3" />) м — вулкан [[Балбі]]. Востраў укрыты вільготнымі [[Трапічны лес|трапічнымі лясамі]]. Маюцца радовішчы [[Медзь|медзі]], [[волава]], [[золата]]. Насельніцтва вырошчвае [[какосавая пальма|какосавую пальму]] і [[банан]]ы. Галоўны [[порт]] вострава — [[Кіета]]<ref name="БЭ3" />. == Гісторыя == Востраў адкрыты экспедыцыяй [[Францыя|французскага]] мараплаўца [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі Антуана дэ Бугенвіля]] (''Louis Antoine comte de Bougainville'') і названы ў яго гонар. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бугенвіль||305}} == Спасылкі == * [http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 United Nations Environment Program]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522182842/http://islands.unep.ch/IHD.htm#859 |date=22 мая 2015 }}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Саламонавы астравы]] [[Катэгорыя:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] r92jmhvxzzzkpaz0t9fvb82eld0tgnh 10 581325 5200758 5194701 2026-09-16T12:01:17Z Autumndancer 168015 удакладненне 5200758 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Жанааркінскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr|[[Айнабулак (Жанааркінскі раён)|Айнабулак]] •}} {{nobr|[[Айшырак]] •}} {{nobr|[[Акбастау (Жанааркінскі раён)|Акбастау]] •}} {{nobr|[[Актайлак (Карагандзінская вобласць)|Актайлак]] •}} {{nobr|[[Актасты (Жанааркінскі раён)|Актасты]] •}} {{nobr|[[Актау (Жанааркінскі раён)|Актау]] •}} {{nobr|[[Актубек (Жанааркінскі раён)|Актубек]] •}} {{nobr|[[Алгабас (Жанааркінскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr|[[Арынбай]] •}} {{nobr|'''[[Атасу]] •}}''' {{nobr|[[Атасу (Актубекская сельская акруга)|Атасу]] (Актубекская с.а.) •}} {{nobr|[[Атасу (Байдалы бійская сельская акруга)|Атасу]] (Байдалы бійская с.а.) •}} {{nobr|[[Байгул (Карагандзінская вобласць)|Байгул]] •}} {{nobr|[[Бідайык (Бідайыкская сельская акруга)|Бідайык]] (Бідайыкская с.а.) •}} {{nobr|[[Бідайык (Цалінная сельская акруга)|Бідайык]] (Цалінная с.а.) •}} {{nobr|[[Ераліеў]] •}} {{nobr|[[Жамарт]] •}} {{nobr|[[Інталы]] •}} {{nobr|[[Караагаш (Жанааркінскі раён)|Караагаш]] •}} {{nobr|[[Карамола (Карагандзінская вобласць)|Карамола]] •}} {{nobr|[[Кезен (сяло)|Кезен]] •}} {{nobr|[[Кенжэбайсамай]] •}} {{nobr|[[Кірава (Карагандзінская вобласць)|Кірава]] •}} {{nobr|[[Клыч (сяло)|Клыч]] •}} {{nobr|[[Кызылжар (Жанааркінскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr|[[Аул імя Мукажана Жумажанава|ім. Мукажана Жумажанава]] •}} {{nobr|[[Мынадыр]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 69 км]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 117 км]] •}} {{nobr|[[Раз’езд 189 км]] •}} {{nobr|[[Талдыбулак (Карагандзінская вобласць)|Талдыбулак]] •}} {{nobr|[[Тугіскен (Улытаўская вобласць)|Тугіскен]] •}} {{nobr|[[Уркендэу (Карагандзінская вобласць)|Уркендэу]] }} {{nobr|[[Ынтымак (Жанааркінскі раён)|Ынтымак]] •}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> o2qm4yszop4b42nw93ei6m32y7qz3fb 0 587724 5201027 3967370 2026-09-16T21:35:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201027 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Змеявік |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |rang = род |latin = Bistorta |author = ([[L.]]) [[Scop.]] (1754) |syn = * {{btname|Bistorta|([[L.]]) [[Mill.]], [[nom. inval.]]}} * {{btname|Colubrina|[[Friche-Joset]] & [[Montandon]]}} * {{bt|Persicaria|sect=Bistorta|([[L.]]) [[auct.]]}} * {{btname|Polygonum}} [{{comment|i.u.|infragen.unranked}}] {{btname|Bistorta|[[L.]]}}{{базіёнім}} * {{bt|Polygonum|sect=Bistorta|([[L.]]) [[Meisn.]]}} * {{bt|Polygonum|subgen=Bistorta|([[L.]]) [[Zernov]], [[nom. inval.]]}} |typus = {{Bt|Bistorta major|[[Grey]]}}<ref name="ING">{{ING|Bistorta}}</ref> ≡<br />{{Bt-latbel|Bistorta officinalis|aut=[[Delarbre]]|Змеявік вялікі}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Bistorta |commons = |itis = |ncbi = |eol = |grin = |ipni = }} '''Змеяві́к'''<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref> (''Bistorta'') — род [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Драсёнавыя|Polygonaceae}}. Налічвае каля 30<ref name="БЭ7" /> відаў. == Батанічнае апісанне == [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовыя]] [[Травы|травяністыя]] расліны з тоўстым [[карэнішча]]м, звычайна змеепадобнай формы. [[Сцябло|Сцёблы]] прамастойныя. [[Лісце]] простае, завостранае на канцах, чаргаванае па даўжыні сцябла і ў прыкаранёвай разетцы. Сцябловае лісце з невялікімі ліставымі пласцінкамі на кароткіх чаранках, з доўгімі похвамі. Прыкаранёвае — буйное і на доўгіх чаранках. [[Кветкі]] ружовага або ружова-белаватага колеру, у гронкападобных [[Суквецце|суквеццях]]. [[Плод]] — сухі [[Арэшак (плод)|арэшак]] трохграннай формы. У {{Bt-bellat|змеявік жывародны{{!}}змеявіка жывароднага|Bistorta vivipara}} кветкі ніжняй часткі суквецця відазменены ў [[клубень]]чыкі, служачыя [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўнаму размнажэнню]]<ref name="БЭ7" />. == Распаўсюджанне == Расліны роду распаўсюджаны ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], пераважна ў горных раёнах [[Азія|Азіі]]. == Гаспадарчае значэнне == [[Лекавыя расліны|Лекавыя]], таніданосныя (у кветках да 25 % [[Дубільныя рэчывы|дубільных рэчываў]]<ref name="БЭ7" />), [[Меданосныя расліны|меданосныя]] і [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] расліны<ref name="БЭ7" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Змеявік|Вынаеў Г. У.|96}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|44164|Змеевик — род Bistorta}} * [http://www.theplantlist.org/browse/A/Polygonaceae/Bistorta/ Bistorta]{{ref-en}} // [[The Plant List]] * [http://lifeplanet.org/plant/zmeevik.html Змеевик — лекарственное растение // Образовательный портал «Живая планета»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171021033405/http://lifeplanet.org/plant/zmeevik.html |date=21 кастрычніка 2017 }} {{ref-ru}} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=104006 Flora of North America]{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драсёнавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] tg7m9n6xy7t1hznqscca6sh380z9hk1 0 598131 5200941 5188090 2026-09-16T15:25:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200941 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mori Uncanny Valley.svg|thumb|350px]] У [[Эстэтыка|эстэтыцы]] і [[робататэхніка|робататэхніцы]] '''эфект «жудаснай даліны»''' — гэта з’ява, калі чалавекападобныя аб’екты, якія выглядаюць амаль, але не зусім як сапраўдныя [[чалавек|чалавечыя істоты]], выклікаюць невытлумачальнае пачуццё жудасці і агіды ў назіральнікаў.<ref name="MacDormanIshiguro2006">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Ishiguro|first2=H.|year=2006|title=The uncanny advantage of using androids in social and cognitive science research|url=|journal=Interaction Studies|volume=7|issue=3|pages=297–337|doi=10.1075/is.7.3.03mac|title-link=Android (robot)}}</ref> Даліна пазначае правал прывабнасці копіі для чалавека на графіку, які звычайна расце з павышэннем падабенства чалавеку.<ref name="MacDormanChattoPadhyay2016">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2016|title=Reducing consistency in human realism increases the uncanny valley effect; increasing category uncertainty does not|url=|journal=Cognition|volume=146|issue=|pages=190–205|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.019|pmid=26435049}}</ref> Прыклады можна знайсці ў робататэхніцы, камп’ютарнай 3D-анімацыі і рэалістычных ляльках. З павелічэннем распаўсюджання [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]], дапоўненай рэальнасці і фотарэалістычнай камп’ютарнай анімацыі, тэрмін «жудасная даліна» быў ужыты у папулярнай прэсе ў дачыненні да стварэнняў, праўдападабенства якіх набліжаецца да неадрознасці ад рэальнасці. Гіпотэза жудаснай даліны прадказвае, што аб’ект, які выглядае амаль як чалавек, рызыкуе выклікаць пачуцці холаду і жаху ў гледачоў.<ref>{{Cite journal|last=MacDorman|first=Karl F.|last2=Chattopadhyay|first2=Debaleena|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley effect|journal=Cognition|volume=161|pages=132–135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|year=2017|hdl=1805/17777}}</ref> [[Файл:Soziale Differenzierung.jpg|міні|Выява, [[Генератыўны штучны інтэлект|згенераваная штучным інтэлектам]], з дробнымі дэталямі, якія выклікаюць дыскамфорт у гледачоў]] == Этымалогія == Канцэпцыя «жудаснай даліны» ({{lang-ja|不気味の谷現象}}) была створана [[Японія|японскім]] прафесарам робататэхнікі Масахіра Моры ў 1970.<ref name="Mori2012">{{cite journal|last=Mori|first=M.|translator1-last=MacDorman|translator1-first=K. F.|translator2-last=Kageki|translator2-first=Norri|year=2012|title=The uncanny valley|url=|journal=IEEE Robotics and Automation|volume=19|issue=2|pages=98–100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811}}</ref> У 1978 годзе тэрмін быў перакладзены на англійскую як «''uncanny valley''» (літаральна, «жудасная даліна») ў кнізе Джэйс Рэйчард «''Robots: Fact, Fiction, and Prediction''».<ref>{{cite web|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/an-uncanny-mind-masahiro-mori-on-the-uncanny-valley|title=An Uncanny Mind: Masahiro Mori on the Uncanny Valley and Beyond|publisher=IEEE Spectrum|date=12 June 2012|accessdate=1 April 2015}}</ref> Такі пераклад быў непераднамеранай спасылкай на канцэпцыю Эрнста Джэнтша аб жудасным<ref name="MacDormanVasudevanHo20092">{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Vasudevan|first2=S. K.|last3=Ho|first3=C.-C.|year=2009|title=Does Japan really have robot mania? Comparing attitudes by implicit and explicit measures|url=http://www.macdorman.com/kfm/writings/pubs/MacDorman2008DoesJapan.pdf|journal=AI & Society|volume=23|issue=4|pages=485–510|doi=10.1007/s00146-008-0181-2}}</ref>, якая была ўведзена ў яго эсэ 1906 года<ref>Jentsch, E. (25 Aug. 1906). [http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf Zur Psychologie des Unheimlichen.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002042047/http://www.art3idea.psu.edu/locus/Jentsch_uncanny.pdf |date=2 кастрычніка 2019 }} ''Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift, 8''(22), 195—198.</ref><ref name="Mitchell2011">{{cite journal|last1=Mitchell|first1=W. J.|last2=Szerszen Sr|first2=K. A.|last3=Lu|first3=A. S.|last4=Schermerhorn|first4=P. W.|last5=Scheutz|first5=M.|last6=MacDorman|first6=K. F.|year=2011|title=A mismatch in the human realism of face and voice produces an uncanny valley|journal=I-Perception|volume=2|issue=1|pages=10–12|doi=10.1068/i0415|pmc=3485769|pmid=23145223}}</ref><ref name="Misselhorn, 2009">{{cite journal|last1=Misselhorn|first1=C|year=2009|title=Empathy with inanimate objects and the uncanny valley|url=|journal=Minds and Machines|volume=19|issue=3|pages=345–359|doi=10.1007/s11023-009-9158-2}}</ref> і распрацавана [[Зігмунд Фрэйд|Зігмундам Фрэйдам]] у 1919 ў эсэ пад назвай «Жудаснае» (''«Das Unheimliche»'')<ref>Freud, S. (1919/2003). The uncanny [das unheimliche] (D. McLintock, Trans.). New York: Penguin.</ref> == Гіпотэза == Зыходная гіпотэза Моры сцвярджае, што пакуль аблічча [[робат]]а робіцца больш чалавечым, эмацыйны водгук у некаторых назіральнікаў становіцца ўсё больш пазітыўным і [[Эмпатыя|чулым]], пакуль не дасягне кропкі, за якой рэакцыя хутка пераўтвараецца ў моцную агіду. Аднак, калі знешні выгляд робата працягвае страчваць адрозненні ад чалавека, эмацыйны водгук зноў змяняецца на станоўчы і набліжаецца да ўзроўню эмпатыі да чалавека.<ref name="mori33">{{cite journal|last1=Mori|first1=M|year=2012|origyear=1970|title=The uncanny valley|url=http://spectrum.ieee.org/automaton/robotics/humanoids/the-uncanny-valley|journal=IEEE Robotics & Automation Magazine|volume=19|issue=2|pages=98–100|doi=10.1109/MRA.2012.2192811}}</ref> Гэтая вобласць агіднага адказу выкліканая робатам з якасцямі аблічча і руха паміж «зусім НЕ чалавек» і «зусім ЯК чалавек» з’яўляецца жахлівай далінай. Назва адлюстроўвае ідэю аб тым, што робат, які выглядае амаль як чалавек, здаецца занадта «дзіўным» для некаторых людзей, выклікае пачуццё жудасці, і, такім чынам, не можа выклікаць эмпатычнага адказу, неабходнага для прадуктыўнага ўзаемадзеяння паміж чалавекам і робатам.<ref name=mori33/> == Тэарэтычнае абгрунтаванне == Быў прапанаваны шэраг тэорый для тлумачэння [[Пазнанне|кагнітыўнага]] механізму, які ляжыць у аснове феномена: * '''Выбар партнёра.''' У чалавека эвалюцыяй закладзены механізм для прадухілення выбару партнёра з нізкім узроўнем нараджальнасці, дрэнным [[Эндакрынная сістэма|гарманальным здароўем]] ці неэфектыўнай [[Імунная сістэма|імуннай сістэмай]] на аснове бачных прыкмет твару і цела, якія могуць папярэдзіць аб гэтых адхіленнях.<ref name="Green2008">{{cite journal|last1=Green|first1=R. D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|last3=Ho|first3=C.-C.|last4=Vasudevan|first4=S. K.|year=2008|title=Sensitivity to the proportions of faces that vary in human likeness|url=http://macdorman.com/kfm/writings/pubs/Green2008CHBsensitivity.pdf|journal=Computers in Human Behavior|volume=24|issue=5|pages=2456–2474|doi=10.1016/j.chb.2008.02.019}}</ref><ref name="Rhodes, G. 2002">Rhodes, G. & Zebrowitz, L. A. (eds) (2002). Facial Attractiveness: Evolutionary, Cognitive, and Social Perspectives, Ablex Publishing.</ref> * '''Думкі аб смерці.''' Назіранне за «жудасным» робатам выклікае прыроджаны страх смерці і запуск механізмаў барацьбы з непазбежнасцю смерці. Часткова разабраныя андроіды гуляюць на падсвядомых страхах спрашчэння, замены і знішчэння: (1) механізм з чалавечым фасадам і механічным інтэр’ерам гуляе на нашым падсвядомым страху, што мы ўсе проста бяздушныя машыны. (2) Андроіды ў розных станах калецтваў, абезгалоўлівання або разборкі нагадваюць поле бою пасля канфлікту і, такім чынам, служыць у якасці напамінку аб нашай смяротнасці. (3) Паколькі большасць андроідаў з’яўляюцца копіямі рэальных людзей, як [[Допельгангер|двайнікі]] яны могуць выклікаць страх замены на працы, у адносінах і гэтак далей. (4) Парывістасць рухаў андроіда можа быць трывожным, таму што гэта выклікае страх страты кантролю над целам.<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 313.</ref> * '''Пазбяганне хвароб.''' Стымул жудасці можа актывізаваць кагнітыўны механізм, які першапачаткова развіваўся, каб матываваць прадухіленне патэнцыйных крыніц патагенаў шляхам выкліку агіды. «Чым больш арганізм падобны да чалавека, тым мацнейшая агіда да яго недахопаў, таму што (1) дэфекты сведчаць аб захворванні, (2) больш чалавека-падобныя арганізмы больш цесна звязаны з людзьмі генетычна, і (3) верагоднасць заразіцца хваробай праз [[бактэрыі]], [[вірусы]] і іншыя [[Паразітызм|паразіты]] ўзрастае з павелічэннем генетычнага падабенства».<ref name="Rhodes, G. 2002" /><ref>MacDorman, Green, Ho, & Koch, 2009, p. 696.</ref> Візуальныя анамаліі андроідаў, робатаў і іншых анімаваных чалавечых персанажаў выклікаюць рэакцыю трывогі і агіды, падобную да рэакцыі на трупы ці відавочна хворых асоб.<ref>{{cite book|last1=Roberts|first1=S. Craig|title=Applied Evolutionary Psychology|url=https://archive.org/details/appliedevolution0000scra|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199586073|page=[https://archive.org/details/appliedevolution0000scra/page/423 423]}}</ref> * '''{{нп3|Парадокс купы||en|Sorites paradox}}.''' Стымулы з чалавечымі і нечалавечымі рысамі падрываюць наша пачуццё ідэнтычнасці чалавека, звязваючы катэгорыі розныя па якасці (чалавек-нечалавек), з колькаснай метрыкай ступені чалавечага падабенства.<ref>Ramey, 2005.</ref> * '''Парушэнне чалавечых нормаў.''' Жудасная даліна можа «быць сімптаматычна да таго, што выклікае параўнанне з мадэллю чалавека, але ва ўсім горшае за яго».<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 303.</ref> Калі рэч выглядае досыць нечалавечай, то яе чалавечыя характарыстыкі прыкметныя і яны генеруюць суперажыванне. Аднак, калі асоба выглядае амаль як чалавек, яна асацыюецца з мадэллю чалавека і яго падрабязнымі чаканамі нормамі. Нечалавечыя характарыстыкі становяцца прыкметнымі, што дае чалавечаму гледачу адчуванне дзівацтва. Іншымі словамі, робата, які захрас у жудаснай даліне, больш не судзяць па стандартах робата, які робіць звычайную працу прыкідваючыся чалавекам, а замест таго судзяць па мерках чалавека, які дрэнна выконвае працу паводзячы сябе як нармальныя чалавек.<ref name="SayginSCAN">{{cite journal|last=Saygin|first=A.P.|title=The Thing That Should Not Be: Predictive Coding and the Uncanny Valley in Perceiving Human and Humanoid Robot Actions.|journal=Social Cognitive and Affective Neuroscience|year=2011|volume=7|issue=4|pages=413–22|url=http://scan.oxfordjournals.org/content/7/4/413|doi=10.1093/scan/nsr025|pmid=21515639|pmc=3324571}}</ref><ref>{{cite news|last=UCSD News|title=Your Brain on Androids|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp}}</ref> * '''Рэлігійнае вызначэнне чалавечай асобы.''' Існаванне штучных але чалавекападобных утварэнняў разглядаюцца некаторымі як пагроза канцэпцыі чалавечай асобы.<ref>MacDorman, K. F., Vasudevan, S. K., & Ho, C.-C., 2009.</ref> Прыклад можна знайсці ў тэарэтычных працах псіхіятра Ірвіна Ялама. Ялам тлумачыць, што людзі будуюць псіхалагічную абарону для таго, каб пазбегнуць экзістэнцыяльнай трывогі, вынікаючай са смерці. Адной з гэтых абарон з’яўляецца ''асаблівасць'', іррацыянальнае перакананне, што старэнне і смерць як цэнтральныя працэсы жыцця датычацца ўсіх іншых акрамя сябе.<ref>Yalom, Irvin D. (1980) «Existential Psychotherapy», Basic Books, Inc., Publishers, New York</ref> Сустрэча з вельмі чалавекападобным «жывым» робатам можа быць настолькі ўразлівай і пераканаўчай, што яна кідае выклік паняццю чалавека аб ''асаблівасці'' і экзістэнцыяльнай абароне і выклікае экзістэнцыяльную трывогу. У фальклоры стварэнне чалавекападобных бяздушных істот часта паказана як неразумны крок. Як {{Нп3|Голем||en|Golem}} у іўдзействе, адсутнасць чалавечай спагады і душы ў якога можа прывесці да катастрофы, нягледзячы на добрыя намеры яго стваральніка.<ref>{{cite web|url=http://www.press.umich.edu/pdf/9780472117598-intro.pdf|title=Introduction to ''The Golem Returns''|author=Cathy S. Gelbin|year=2011|publisher=[[University of Michigan Press]]|accessdate=18 December 2015}}</ref> * '''Супярэчлівыя сігналы ўспрымання.''' Негатыўны эфект, звязаны з жудасным, атрымліваецца шляхам актывацыі канфліктуючых уяўленняў. Напружанне ўспрымання ўзнікае, калі чалавек атрымлівае супярэчлівыя сігналы катэгорыі, напрыклад, калі фігура-гуманоід рухаецца як робат, ці мае іншыя бачныя прыкметы робата. Гэты канфлікт пазнання перажываецца як псіхалагічны дыскамфорт («жудасць»), дужа падобны да дыскамфорту, які адчуваецца пры {{нп3|кагнітыўны дысананс|кагнітыўным дысанансе|en|Cognitive dissonance}}.<ref name="Ferrey2015">{{cite journal|last1=Ferrey|first1=A. E.|last2=Burleigh|first2=T. J.|last3=Fenske|first3=M. J.|year=2015|title=Stimulus-category competition, inhibition, and affective devaluation: a novel account of the uncanny valley|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|page=249|doi=10.3389/fpsyg.2015.00249|pmid=25821439|pmc=4358369}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Elliot|first1=A. J.|last2=Devine|first2=P. G.|year=1994|title=On the motivational nature of cognitive dissonance: Dissonance as psychological discomfort|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-09_67_3/page/382|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|pages=382–394|doi=10.1037/0022-3514.67.3.382}}</ref> Некаторыя даследаванні падтрымліваюць гэтую магчымасць. Матур і Рэйхлінг (Mathur and Reichling) выявілі, што час, які быў патрэбны падыспытным, каб адрозніць чалавечы і механічны твар, дасягаў свайго піку на тварах, якія былі на самым нізе жудаснай даліны. Гэта дае падставы меркаваць, што класіфікацыя гэтых асоб, як «чалавек» або «робат» ўяўляе сабой большую кагнітыўную задачу.<ref name="Mathur2016">{{cite journal|last1=Mathur|first1=Maya B.|last2=Reichling|first2=David B.|year=2016|title=Navigating a social world with robot partners: a quantitative cartography of the Uncanny Valley|journal=Cognition|volume=146|issue=|pages=22–32|doi=10.1016/j.cognition.2015.09.008|pmid=26402646}}</ref> Тым не менш, у тым жа эксперыменце было выяўлена, што хоць блытаніна ўспрымання супала з жудаснай далінай, але гэта не выклікала пачатак уздзеяння жахлівай даліны на сацыяльныя і эмацыйныя рэакцыі падыспытных. Гэта дае падставы мяркаваць, што блытаніна ўспрымання не можа быць механізмам жудаснага эфекту даліны. Берліё (Burleigh) і яго калегі паказалі, што твары ў сярэдняй кропцы паміж чалавечымі і не-чалавечымі стымуламі выклікалі ўзровень жудасці, які адрозніваўся ад, звычайна, лінейнай мадэлі, якая грунтуецца на ступені падабенства да чалавека.<ref name="Burleigh2013">{{cite journal|last1=Burleigh|first1=T. J.|last2=Schoenherr|first2=J. R.|last3=Lacroix|first3=G. L.|year=2013|title=Does the uncanny valley exist? An empirical test of the relationship between eeriness and the human likeness of digitally created faces|url=https://tylerburleigh.com/pubs/Burleigh,%20Schoenherr%20and%20Lacroix%20-%202013%20-%20Does%20the%20uncanny%20valley%20exist.pdf|journal=Computers in Human Behavior|volume=29|issue=3|page=3|doi=10.1016/j.chb.2012.11.021|access-date=4 мая 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190709002638/https://tylerburleigh.com/pubs/Burleigh,%20Schoenherr%20and%20Lacroix%20-%202013%20-%20Does%20the%20uncanny%20valley%20exist.pdf |archivedate=9 ліпеня 2019 |url-status=dead }}</ref> Ямада (Yamada) і інш. выявілі, што кагнітыўная складанасць была звязана з негатыўным наступствам у сярэдняй кропцы працэсу пераўтварэння (напрыклад, шэраг выяў пераўтварэння анімацыйным і сапраўдным сабакам).<ref name="Yamada2013">{{cite journal|last1=Yamada|first1=Y.|last2=Kawabe|first2=T.|last3=Ihaya|first3=K.|year=2013|title=Categorization difficulty is associated with negative evaluation in the "uncanny valley" phenomenon|journal=Japanese Psychological Research|volume=55|issue=1|pages=20–32|doi=10.1111/j.1468-5884.2012.00538.x}}</ref> Фэры (Ferrey) і інш. паказалі, што сярэдняя кропка паміж выявамі на кантынуўме паміж двума катэгорыямі атрымлівае максімум негатыўнага адказу. Таксама выяўлена, што гэта тычыцца і чалавека, і не-чалавечых суб’ектаў.<ref name="Ferrey2015" /> Шоэнгер і Берліё (Schoenherr і Burleigh) прывялі прыклады з гісторыі і культуры, якія сведчалі аб агідызе да да гібрыдных структур, такіх як [[Генетычная інжынерыя|генетычна мадыфікаваных арганізмаў]] і [[Трансгендарнасць|трансгендэрных]] асоб.<ref>{{cite journal|last1=Schoenherr|first1=J. R.|last2=Burleigh|first2=T. J.|year=2014|title=Uncanny sociocultural categories|journal=Frontiers in Psychology|volume=5|issue=|page=1456|doi=10.3389/fpsyg.2014.01456|pmid=25653622|pmc=4300910}}</ref> Нарэшце, Мур (Moore) распрацаваў баесаўскую матэматычную мадэль, якая дае колькасную ацэнку канфлікту ўспрымання.<ref>{{cite journal|last1=Moore|first1=R. K.|year=2012|title=A Bayesian explanation of the 'Uncanny Valley' effect and related psychological phenomena|url=|journal=Scientific Reports|volume=2|issue=|page=555|doi=10.1038/srep00864|pmid=23162690|pmc=3499759}}</ref> Дакладныя механізмы, якія адказны за гэта, засталіся дыскусійнымі. Сярод іншага, было выказана меркаванне, што эфект абумоўлены катэгарызацыйнай цяжкасцю<ref name="Burleigh2013" /><ref name="Yamada2013" /> і неадпаведнасцю ўспрымання.<ref>{{cite journal|last1=Chattopadhyay|first1=D.|last2=MacDorman|first2=K. F.|year=2016|title=Familiar faces rendered strange: Why inconsistent realism drives characters into the uncanny valley.|url=|journal=Journal of Vision|volume=16|issue=11,7|pages=1–25|doi=10.1167/16.11.7|pmid=27611063|pmc=5024669}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kätsyri|first1=J.|last2=Förger|first2=K.|last3=Mäkäräinen|first3=M.|last4=Takala|first4=T.|year=2015|title=A review of empirical evidence on different uncanny valley hypotheses: support for perceptual mismatch as one road to the valley of eeriness|url=|journal=Frontiers in Psychology|volume=6|issue=|pages=390|doi=10.3389/fpsyg.2015.00390|pmid=25914661|pmc=4392592}}</ref><ref>{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K. F.|last2=Chattopadhyay|first2=D.|year=2017|title=Categorization-based stranger avoidance does not explain the uncanny valley|url=|journal=Cognition|volume=161|pages=129–135|doi=10.1016/j.cognition.2017.01.009|pmid=28109534|hdl=1805/17777}}</ref> * '''Пагроза унікальнасці і ідэнтычнасці людзей.''' Адмоўныя рэакцыя на вельмі чалавекападобных робатаў можа быць звязана з праблемай, што гэты від робатаў прыводзіць да размежавання па крытэру чалавека — не-чалавек. Каплан (Kaplan)<ref>{{cite journal|last1=Kaplan|first1=F.|title=Who is afraid of the humanoid? Investigating cultural differences in the acceptance of robots.|journal=International Journal of Humanoid Robotics|date=2004|volume=1|issue=3|pages=465–480|doi=10.1142/s0219843604000289|citeseerx=10.1.1.78.5490}}</ref> сцвярджае, што гэтыя новыя машыны кідаюць выклік чалавечай унікальнасці, штурхаючы на перавызначэння чалавечнасці. МакДорма і Энтэнцары (MacDorman і Entenzari)<ref>{{cite journal|last1=MacDorman|first1=K.F.|last2=Entezari|first2=S.O.|title=Individual differences predict sensitivity to the uncanny valley.|journal=Interaction Studies|date=2015|volume=16|issue=2|pages=141–172|doi=10.1075/is.16.2.01mac}}</ref> даследавалі адрозненне чалавека і робата ў якасці індывідуальнай рысы, якая можа прадказаць чуллівасць да жудаснай даліны. Фэрары, Паладзіна і Джэтэн (Ferrari, Paladino і Jetten)<ref>{{cite journal|last1=Ferrari|first1=F.|last2=Paladino|first2=M.P.|last3=Jetten|first3=J.|title=Blurring Human–Machine Distinctions: Anthropomorphic Appearance in Social Robots as a Threat to Human Distinctiveness.|journal=International Journal of Social Robotics|date=2016|volume=8|issue=2|pages=287–302|doi=10.1007/s12369-016-0338-y}}</ref> выявілі, што павелічэнне антрапамарфічнасці выгляду робата прыводзіць да ўзмацнення пагрозы чалавечай унікальнасці і ідэнтычнасці. Чым больш робат падобны на рэальнага чалавека, тым больш ён уяўляе сабой выклік нашай сацыяльнай ідэнтычнасці, як чалавечыя істоты. === Даследаванні === Шэраг даследаванняў эксперыментальна вывучаў, ці існуюць эфекты жудаснай даліны для статычных малюнкаў твару робата. Mathur MB & Reichling DB<ref name="Mathur2016" /> выкарыстоўвалі два наборы картак, якія ахопліваюць дыяпазон ад вельмі механічнага да вельмі чалавечага тыпу: спачатку 80 незалежна абраных выяў твараў робата знойдзеныя ў Інтэрнэце, а потым твары людзей. Яны папрасілі падыспытных яўна ацаніць прывабнасць кожнага твару. Для вымярэння даверу да кожнага твару, падыспытныя згулялі ў інвестыцыйную гульню ў адзін раўнд, каб ўскосна вымераць, якімі грошамі яны гатовы «паставіць» на надзейнасць робата. Абодва наборы картак паказаў моцную жудасную сілу даліны на яўны рэйтынг прывабнасці і больш кантэкстна-залежную жудасную даліну на няяўным рэйтынг даверу. Іх аналіз прапанаванаў механізму жудаснай даліны, як блытаніну ўспрымання мяжы катэгорый, але высветлена, што хоць блытаніна адбываецца ў жудаснай даліне, але потым не ўплывае на сацыяльныя і эмацыйныя рэакцыі. Адно даследаванне, праведзенае ў 2009 годзе разглядала эвалюцыйны механізм антыпатыі, звязаны з жудаснай далінай. Групе з пяці малпаў былі паказаны тры малюнка: два розныя твары 3D малпаў (рэалістычны, нерэалістычны) і рэальны малюнак твару малпы. Напрамак погляду вачэй быў выкарыстаны ў якасці паказальніка прывабнасці або антыпатыі. На рэалістычны 3D твар малпы глядзелі менш, чым на рэальную фатаграфію або нерэалістычны 3D твар, гэта было вытлумачана як прыкмета таго, што малпы знайшлі рэалістычны 3D твар агідным або палічылі іншыя два малюнкі больш прывабнымі. Як і варта было чакаць ад жудаснай даліны, пабольшаны рэалізм можа прывесці да зніжэння станоўчай рэакцый, і гэта даследаванне паказала, што ні спецыфічныя кагнітыўныя працэсы чалавека, ні чалавечая культура не тлумачаць жудасную даліну. Іншымі словамі, можна сказаць, што такая рэакцыя антыпатыі мае эвалюцыйнае паходжанне. У 2011 годзе даследчыкі з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Сан-Дыега|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Сан-Дыега]] і Каліфарнійскага інстытута тэлекамунікацый і інфармацыйных тэхналогій вымералі актыўнасць мозгу чалавека, звязаную з жудаснай далінай.<ref>{{cite news|title=Science Exploring the uncanny valley of how brains react to humanoids|url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/19/uncanny-valley-tested|access-date=4 мая 2019|archive-date=6 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506004630/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-07/19/uncanny-valley-tested|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Ramsey|first=Doug|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/science/05-13ResearchOpportunities.asp|title=Nineteen Projects Awarded Inaugural Calit2 Strategic Research Opportunities Grants|publisher=UCSD|date=2010-05-13|accessdate=2011-03-20}}</ref> У адным даследаванні з дапамогай {{Нп3|фМРТ||ru|фМРТ}}, група вучоных кагнітывістыкі і робататэхнікі выявілі вялікія адметнасці ў адказах мозгу на жудасных робатаў у {{Нп3|Цемянная доля|цемянной долі|ru|Теменная доля}}, па абодва бакі мозгу, асабліва ў тых абласцях, якія злучаюць частку візуальнай кары галаўнога мозгу, якая апрацоўвае цялесны рух з часткай маторнай кары, якая, як лічыцца, утрымлівае [[люстраныя нейроны]]. Даследчыкі кажуць, што яны бачылі, у сутнасці, сведчанне неадпаведнасці або канфлікту ўспрымання.<ref name="SayginSCAN" /> Мозг «засвяціўся», калі чалавека-падобнае аблічча андроіда і яго рабатызаваны рух «не супадалі». Айше Пінар Сайгун (Ayşe Pınar Saygın), дацэнт з UCSD, кажа: "Мозг здаецца, не наладжаны асобна на біялагічны выгляд і рух. Здаецца, ён чакае, што выгляд і рух павінны супадаць.<ref>{{cite web|last=Kiderra|first=Inga|title=YOUR BRAIN ON ANDROIDS|url=http://ucsdnews.ucsd.edu/newsrel/soc/20110714BrainAndroids.asp|work=UCSD}}</ref><ref>{{cite news|last=Robbins|first=Gary|title=UCSD exploring why robots creep people out|url=http://www.signonsandiego.com/news/2011/aug/04/ucsd-exploring-why-some-robots-creep-people-out/?sciquest|newspaper=San Diego Union Tribune}}</ref><ref>{{cite news|last=Palmer|first=Chris|title=Exploring "The thing that should not be"|url=http://calit2.net/newsroom/article.php?id=1878|newspaper=Calit2|access-date=4 мая 2019|archive-date=28 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928021255/http://calit2.net/newsroom/article.php?id=1878|url-status=dead}}</ref> Тынвел (Tinwell) ды інш. даследавалі ўспрыманне гледачом мімікі і маўлення, эфект жудаснай даліны для рэалістычных, чалавека-падобных персанажаў, прызначаных для [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]] і кіно.<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Facial expression of emotion and perception of the Uncanny Valley in virtual characters|journal=Computers in Human Behavior|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206195/Facial_expression_of_emotion_and_perception_of_the_Uncanny_Valley_in_virtual_characters|doi=10.1016/j.chb.2010.10.018|volume=27|issue=2|pages=741–749|display-authors=etal}}</ref> Таксама Тынвелам ды інш. (2010) вядзецца разгляд таго, як гэты жах можа быць выкарыстаны для антыпатычных персанажаў у гульнях {{Нп3|Survival horror|выжывання сярод кашмару|en|Survival horror}}.<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=Uncanny Behaviour in Survival Horror Games|journal=Journal of Gaming and Virtual Worlds|volume=2|pages=3–25|year=2010|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1402003/Uncanny_Behaviour_in_Survival_Horror_Games|display-authors=etal|doi=10.1386/jgvw.2.1.3_1}}</ref> Грунтуючыся на ўжо праведзенай працы ў робататэхніцы, гэта даследаванне мае намер пабудаваць канцэптуальную мадэль жудаснай даліны з дапамогай 3D-персанажаў, згенераваных у рухавіку гульні ў рэжыме рэальнага часу. Мэта складаецца ў тым, каб прааналізаваць, як крос-мадальныя фактары мімікі і гаворкі могуць пабольшваць жудасць. Тынвел ды інш. ў 2011<ref>{{cite journal|last=Tinwell|first=A.|title=The Uncanny Wall|journal=International Journal of Arts and Technology|volume=4|issue=3|pages=326|year=2011|url=https://bolton.academia.edu/AngelaTinwell/Papers/1206198/The_Uncanny_Wall|display-authors=etal|doi=10.1504/IJART.2011.041485}}</ref> таксама ўвялі паняцце непрыступнай жудаснай сцяны, якая прапануе меркаванне, што выяўленне гледачом дэфектаў у рэалізме будзе ісці ў нагу з новымі тэхналогіямі эмітацыі рэальнасці. Высновы даследаванняў Анжэлы Тынвел аб жахлівай даліне, яе псіхалагічных прычынах і аб тым як дызайнеры могуць прадухіліць жахлівае ў чалавекападобных віртуальных персанажах прадстаўлены ў яе кнізе «''Жудасная Даліна ў гульянях і анімацыі''» (''The Uncanny Valley in Games and Animation'' by CRC Press).<ref>{{cite book|last=Tinwell|first=Angela|title=The Uncanny Valley in Games and Animation|year=2014|url=https://www.amazon.com/gp/product/146658694X/ref=olp_product_details?ie=UTF8&me=}}</ref> == Прынцыпы дызайну == Быў прапанаваны шэраг прынцыпаў дызайну, каб пазбегнуць жудаснай даліны: * '''Элементы дызайну павінны адпавядаць чалавечаму рэалізму.''' Робат можа выглядаць жудасным, калі чалавечыя і нечалавечыя элементы змешваюцца.<ref>Ho, MacDorman, Pramono, 2008.</ref> Напрыклад, робат з сінтэтычным голасам і чалавекам з чалавечым голасам, як было усталявана, менш жудасны, чым робат з чалавечым голасам або чалавекам з сінтэтычным голасам.<ref name="Mitchell et al., 2011">Mitchell et al., 2011.</ref> Для робата, каб даць больш станоўчае ўражанне, ступень чалавечага рэалізму па вонкавым выглядзе павінна адпавядаць ступені яго чалавечага рэалізму ў паводзінах.<ref name="Goetz, Kiesler, & Powers, 2003">Goetz, Kiesler, & Powers, 2003.</ref> Калі анімаваны персанаж выглядае больш чалавечым, чым яго рух, гэта дае негатыўнае ўражанне.<ref>Vinayagamoorthy, Steed, & Slater, 2005.</ref> Даследаванні нейраактыўнасці таксама паказваюць вялікае значэнне супадзення знешняга выгляду і характару руху.<ref name="SayginSCAN" /><ref name="Saygin2010">Saygin, A.P., Chaminade, T., Ishiguro, H. (2010) The Perception of Humans and Robots: Uncanny Hills in Parietal Cortex. Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society (pp. 2716—2720).</ref><ref name="Saygin2011">Saygin et al., 2011.</ref> * '''Памяншэнне канфлікту і нявызначанасці праз адпаведнасць знешняга выгляду, паводзін і здольнасцяў.''' Гаворачы а функцыянальнасці, калі робат выглядае проста як прыбор, людзі чакаюць зусім мала ад яго; калі выглядае як чалавек, людзі чакаюць занадта шмат ад яго.<ref name="Goetz, Kiesler, & Powers, 2003" /> Вельмі чалавекападобны знешні выгляд прыводзіць да чакання, што прысутнічаюць і пэўныя формы паводзін, такія як чалавечая дынаміка. Гэта, верагодна, дзейнічае на падсвядомым узроўні і можа мець біялагічную прычыну. Нейрафізіёлагі адзначылі «калі чаканні мозгу не выконваюцца, мозг … выдае памылку прадказання. З ростам распаўсюджання штучных дапамоджнікаў, магчыма, нашы сэнсорныя сістэмы пераналадзяцца з улікам гэтых новых сацыяльных партнёраў. Ці, магчыма, мы прымем рашэнне, што рабіць робатаў па нашаму падабенству так дасканала гэта не лепшая ідэя, у рэшце рэшт».<ref name="SayginSCAN" /><ref name="Saygin2011" /><ref>{{cite news|last=Gaylord|first=Chris|url=http://www.csmonitor.com/Innovation/Tech/2011/0914/Uncanny-Valley-Will-we-ever-learn-to-live-with-artificial-humans|title=Uncanny Valley: Will we ever learn to live with artificial humans?|newspaper=Christian Science Monitor}}</ref> * '''Прапорцыі чалавека і фотарэалістычная тэкстура павінны выкарыстоўвацца толькі разам.''' Фотарэалістычная тэкстура патрабуе рэальных прапорцый чалавека, у іншым выпадку згенераваны персанаж можа патрапіць у жудасную даліну. Анамальныя прапорцыі, у тым ліку тыя, якія выкарыстоўваюцца мастакамі для павышэння прывабнасці (напрыклад, вялікія вочы), могуць выглядаць жудаснымі з фотарэалістычнай тэкстурай. Пазбяганне фотарэалізма можа даць большую свабоду дзеянняў.<ref name="MacDorman, Green 2009">MacDorman, Green, Ho, & Koch, 2009.</ref> == Крытыка == Існуе шэраг крытычных заўваг адносна існавання жудаснай даліны як адзінай з’явы, прыдатнай да навуковага даследавання: * '''Добры дызайн можа выцягнуць чалавекападобны аб’ект з даліны.''' Дэвід Хэнсон раскрытыкаваў гіпотэзу Моры аб тым, што асобы, якія набліжаюцца знешнасць чалавека абавязкова будуць ацэньвацца адмоўна.<ref name="Hanson, 2005">{{cite journal|last1=Hanson|first1=David|last2=Olney|first2=Andrew|last3=Pereira|first3=Ismar A.|last4=Zielke|first4=Marge|year=2005|title=Upending the Uncanny Valley|url=|journal=Proceedings of the National Conference on Artificial Intelligence|volume=20|issue=|pages=1728–1729}}</ref> Ён паказаў, што жудасная даліна, якую згенерыравалі Карл МакДорман і Хіросі Ісігура<ref>MacDorman & Ishiguro, 2006, p. 305.</ref> — праз ацэнкі падыспытнымі фатаграфій, якія змянялісь ад робата крыху падобных да чалавека, потым да дужа падобнага, потым да чалавека — можа быць выраўнена праз даданне дзіцячых, мульцяшных асаблівасцяў да аб’ектаў, якія раней пападалі ў даліну.<ref name="Hanson, 2005" /> Гэты падыход выкарыстоўвае той факт, што людзі знаходзяць прывабнымі характарыстыкі, якія характэрны маладым прадстаўнікам не толькі свайго, а і шмат якіх іншых відаў. Гэты эфект выкарыстоўваецца ў мультфільмах. * '''Жудаснае з’яўляецца на розных ступенях чалавечага падабенства.''' Хэнсан таксама адзначыў, што жудасныя істоты могуць з’яўляцца ў любым месцы ў спектры, пачынаючы са схематычнага (напрыклад, робат Ласла [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|MIT]]) да зусім чалавечага (напрыклад, знешне нетыпічныя людзі). {{Нп3|Сіндром Капгра||en|Capgras_delusion}} з’яўляецца адносна рэдкім захворваннем, у якім хворы верыць, што людзі (ці, у некаторых выпадках, рэчы)<ref name="Hanson, 2005" />, былі заменены дублікатамі. Гэтыя дублікаты рацыянальна успрымаюцца як ідэнтычныя па сваіх фізічных уласцівасцях, але застаецца ірацыянальная вера, што «сапраўдная» сутнасць была заменена чымсьці яшчэ. Некаторыя пакутуючыя на сіндром Капгра сцвярджаюць, што дублікат гэта робат. Эліс і Льюіс сцвярджаюць, што зман узнікае пад час узаемадзеяння непашкоджанай сістэмы свядомага прызнання з пашкоджанай сістэмай падсвядомага прызнання, што прыводзіць да канфлікту, калі індывід ідэнтыфікуецца, але застаецца незнаёмым у будзь-якім эмацыйным сэнсе.<ref>{{cite journal|last1=Ellis|first1=H.|last2=Lewis|first2=M.|year=2001|title=Capgras delusion: A window on face recognition|url=|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=5|issue=4|pages=149–156|doi=10.1016/s1364-6613(00)01620-x|pmid=11287268}}</ref> Гэта пацвярджае меркаванне аб тым, што жудасная даліна можа ўзнікнуць з-за праблемы катэгарыяльнага ўспрымання, якое залежыць да таго, як мозг апрацоўвае інфармацыю.<ref name="Saygin2011" /><ref>Pollick, F. In Search of the Uncanny Valley. Analog communication: Evolution, brain mechanisms, dynamics, simulation. Cambridge, MA: MIT Press: The Vienna Series in Theoretical Biology (2009)</ref> * '''Жудасная даліна ўяўляе сабой групу незвязаных з’яў.''' З’явы, якія адносяць да жудаснай даліны могуць быць разнастайнымі, задзейнічаць розныя органы пачуццяў і маюць мноства, магчыма, перакрываючыхся прычын, якія вар’ююцца ад эвалюцыйных або вывучаных схем ранняга ўспрымання асобы<ref name="MacDorman, Green 2009" /><ref>MacDorman & Ishiguro, 2006</ref> да культурна-абумоўленых псіхалагічных канструктаў.<ref>MacDorman, Vasudevan & Ho, 2008.</ref> Культурны досвед людзей можа аказваць значны ўплыў на тое, як ўспрымаюцца андроіды адносна жудаснай даліны.<ref>Bartneck Kanda, Ishiguro, & Hagita, 2007.</ref> * '''Жудасная даліна можа залежыць ад узроста.''' Маладое пакаленне, якое больш звыкла да CGI, робатаў і т. п., можа быць менш закранута гэтай гіпатэтычнай праблемай.<ref>{{cite web|first=Annalee|last=Newitz|url=http://io9.com/is-the-uncanny-valley-a-myth-1239355550|title=Is the "uncanny valley" a myth?|publisher=Io9.com|date=|accessdate=2013-09-04|archive-date=5 верасня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130905104109/http://io9.com/is-the-uncanny-valley-a-myth-1239355550|url-status=dead}}</ref> == Падобныя эфекты == Эфект падобны на жудаснай даліны быў адзначаны, [[Чарлз Роберт Дарвін|Чарлзам Дарвінам]] ў 1839 годзе: {{пачатак цытаты}} Выраз твару гэтай змяі ({{Нп3|Бушмэйстар|бушмэйстар|ru|Бушмейстер}}) быў агідны і раз’юшаны; зрэнка была вертыкальнай шчыліны ў страката-меднай вясёлкавай абалонцы вока; сківіцы былі шырокімі ў аснове, а нос завяршаецца ў праекцыі трохкутнікам. Я не думаю, што калі-небудзь бачыў штосьці больш выродлівае, за выключэннем, можа быць, некаторых [[Вампіры (кажаны)|кажаноў-вампіраў]]. Як разумею, гэта вынікае з таго, што рысы твару размешчаны ў прапорцыях падобных да чалавека, што дадае некаторую ступень агіднасці. — Чарлз Дарвін, падарожжа Бігля<ref>Charles Darwin. ''The Voyage of the Beagle ''. New York: Modern Library. 2001. p. 87.</ref> {{канец цытаты}} Аналагічны эфект «жудаснай даліны» можа, паводле пісьменніка этыка-футурыста Жамэ Каско (Jamais Cascio), з’яўляецца, калі людзі пачынаюць праводзіць на сабе трансгуманістычныя мадыфікацыі, якія накіраваны на паляпшэнне здольнасцяў арганізма чалавека звыш нармальна магчымых, няхай гэта [[зрок]], [[Мускулы|мускульная сіла]] або [[Пазнанне|пазнавальныя]] здольнасці.<ref name="openthefuture">Jamais Cascio, [http://www.openthefuture.com/2007/10/the_second_uncanny_valley.html The Second Uncanny Valley] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230321183056/http://www.openthefuture.com/2007/10/the_second_uncanny_valley.html |date=21 сакавіка 2023 }}</ref> Да таго часу, пакуль гэтыя ўдасканаленні застаюцца ў межах меркаванай нормы паводзін чалавека, адмоўная рэакцыя малаверагодна, але як толькі людзі выходзяць за межы нармальнага, можна чакаць аддалення людзей. Аднак, згодна з гэтай тэорыяй, калі такія тэхналогіі працягнуць аддаляцца ад норм чалавека, трансгуманістычныя індывіды стануць судзіцца не агульначалавечымі меркамі, а як асобныя суб’екты (гэты пункт называюць «постчалавецтва»). Менавіта тут і адбываецца выхад з жудаснай даліны.<ref name="openthefuture" /> Іншы прыклад — перабольшанае рэдагаванне фатаграфій, асабліва дзяцей, якія некаторыя знаходзяць хвалююча лялечнымі.<ref>{{cite web|author=Erinhurt|url=http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|title=Retouching memories?|publisher=University of Texas|date=2008-02-26|accessdate=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archive-date=26 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226082858/http://viz.cwrl.utexas.edu/node/235|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref> У сувязі з хуткім развіццём у вобласці [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] і сінтэзу эмоцый, нейрапсіхолагі таксама дапускаюць магчымасць «жудаснай даліны розуму».<ref>{{Cite journal|date=2012-10-01|title=Feeling robots and human zombies: Mind perception and the uncanny valley|journal=Cognition|language=en|volume=125|issue=1|pages=125–130|doi=10.1016/j.cognition.2012.06.007|pmid=22784682|issn=0010-0277|last1=Gray|first1=Kurt|last2=Wegner|first2=Daniel M.}}</ref><ref>{{Cite journal|date=2017-03-01|title=Venturing into the uncanny valley of mind—The influence of mind attribution on the acceptance of human-like characters in a virtual reality setting|journal=Cognition|language=en|volume=160|pages=43–50|doi=10.1016/j.cognition.2016.12.010|pmid=28043026|issn=0010-0277|last1=Stein|first1=Jan-Philipp|last2=Ohler|first2=Peter}}</ref> Адпаведна ёй, людзі могуць адчуваць моцныя пачуцці агіды, калі яны сутыкаюцца з высокаразвітай тэхналогіяй здольнай да ўспрымання эмоцый. Сярод магчымых тлумачэнняў гэтай з’явы зараз абмяркоўваюць як страту чалавечай унікальнасці, так і чаканне непасрэднай фізічнай шкоды. == У камп’ютарнай анімацыі і спецэфектах == Шэраг фільмаў, якія выкарыстоўваюць [[CGI (графіка)|камп’ютарную графіку]] для персанажаў, былі апісаны рэцэнзентамі, як абуджаючыя пачуццё агіды або «жахлівасці» у дачыненні да персанажаў, якія выглядаюць занадта рэалістычна. Прыклады ўключаюць у сябе наступнае: * Па словах робататэхніка Дар’ё Фларыяна, у 1988 годзе маленькі персанаж Білі наватарскага кароткаметражнага анімацыйнага фільма «{{Нп3|Алавяная лялька|Алавяная лялька|en|Tin Toy}}» студыі [[Pixar]] выклікаў негатыўную рэакцыю аўдыторыі. Гэта вымусіла кінаіндустрыю ўпершыню прыняць канцэпцыю жудаснай даліны ўсур’ёз.<ref>{{cite web|author=[[Dario Floreano]]|url=http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41111|title=Bio-Mimetic Robotics}}{{Dead link|date=July 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=no}}</ref><ref>[[École Polytechnique Fédérale de Lausanne|EPFL]]. http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41121 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202193821/http://moodle.epfl.ch/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=41121 |date=2 лютага 2017 }}</ref> * Фільм 2001 года {{Нп3|Final Fantasy: The Spirits Within||en|Final Fantasy: The Spirits Within}}'','' першы фотарэалістычны фільм цалкам зроблены пасродкам камп’ютарнай анімацыі, выклікаў негатыўную рэакцыю з боку некаторых гледачоў з-за блізкага да рэальнасці, але недасканалага знешняга выгляду персанажаў.<ref>{{cite web|last=Eveleth|first=Rose|title=BBC – Future – Robots: Is the uncanny valley real?|url=http://www.bbc.com/future/story/20130901-is-the-uncanny-valley-real|publisher=BBC.com|date=September 2, 2013|accessdate=August 22, 2015}}</ref><ref>{{Cite book|last=Wissler|first=Virginia|title=Illuminated Pixels: The Why, What, and How of Digital Lighting|publisher=[[Cengage Learning]]|date=2013|location=|page=171|url=https://books.google.com/?id=8XcLAAAAQBAJ&pg=PA171&lpg=PA171&dq=final+fantasy+the+spirits+within+uncanny+valley#v=onepage&q=final%20fantasy%20the%20spirits%20within%20uncanny%20valley&f=false|doi=|id=|isbn=978-1-4354-5635-8|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite web|last=Plantec|first=Peter|authorlink=Peter Plantec|title=Crossing the Great Uncanny Valley – Animation World Network|url=http://www.awn.com/vfxworld/crossing-great-uncanny-valley|publisher=AWN.com|date=December 19, 2007|accessdate=August 22, 2015}}</ref> Крытык [[The Guardian]] {{Нп3|Пітэр Брэдшоў||ru|Брэдшоу, Питер}} напсіаў, што ў той час як анімацыя атрымалася проста бліскучай, «дасканала рэалістычныя персанажы выглядаюць жахліва-несапраўднымі менавіта таму, што яны амаль, але не зусім такія як трэба».<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2001/aug/03/culture.reviews1|title=Final Fantasy: The Spirits Within – Film – The Guardian|last=Bradshaw|first=Peter|authorlink=Peter Bradshaw|date=August 2, 2001|work=[[The Guardian]]|accessdate=September 6, 2015}}</ref> Крытык часопісу [[Rolling Stone]] {{Нп3|Пітэр Трэверс||ru|Трэверс, Питер}} напісаў пра фільм «Спачатку на персанажы цікава глядзець […] Але потым заўважаеце холад у вачах, іх механічны рух».<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|title=Final Fantasy – Rolling Stone|last=Travers|first=Peter|authorlink=Peter Travers|date=July 6, 2001|work=[[Rolling Stone]]|accessdate=September 6, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130906184409/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/final-fantasy-20010706|archivedate=6 верасня 2013|url-status=dead}}</ref> * Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2004 года [[imdbtitle:0338348|Палярны экспрэс]] называюць яго анімацыйным жахам. Аглядальнік CNN Пол Клінтан напісаў: «Гэтыя чалавечыя персанажы ў фільме ўспрымаюцца зусім… ну, жудаснымі. Такім чынам, Палярны экспрэс у лепшым выпадку ўводзіць у замяшанне, а ў горшым ледзьве не жахлівы».<ref>{{cite web|url=http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|title=Polar Express a creepy ride|publisher=CNN.com|date=Nov 10, 2004|accessdate=Nov 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archive-date=2011-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810181308/http://articles.cnn.com/2004-11-10/entertainment/review.polar.express_1_polar-express-film-series-sensors?_s=PM:SHOWBIZ|archivedate=10 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Тэрмін «жудасны» быў выкарыстаны рэцэнзентам Куртам Лодэрам<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1493616/kurt-loder-on-polar-express.jhtml|title='The Polar Express' Is All Too Human|publisher=MTV|date=November 10, 2004|first=Kurt|last=Loder|access-date=26 мая 2019|archive-date=14 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514141153/http://www.mtv.com/news/articles/1493616/kurt-loder-on-polar-express.jhtml|url-status=dead}}</ref> і Манола Даргіс<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2004/11/10/movies/do-you-hear-sleigh-bells-nah-just-tom-hanks-and-some-train.html?_r=0|title=Do You Hear Sleigh Bells? Nah, Just Tom Hanks and Some Train|newspaper=The New York Times|date=November 10, 2004|first=Manohla|last=Dargis}}</ref>, сярод іншых. Аглядальнік ''Newsday'' Джон Андэрсан назваў герояў фільма «жахлівымі» і «са змярцвелымі вачыма», напісаў, што «Палярны Экспрэс гэта зомбі-цягнік». Анімацыйны рэжысёр Вард Джэнкінс напісаў анлайн аналіз, які апісвае, як зменамі вонкавага выгляду персанажаў Палярнага экспрэса, асабліва вачэй і броваў, можна было б пазбегнуць таго, што ён лічыў адчуваннем змярцвеласці ў іх тварах.<ref>[http://wardomatic.blogspot.com/2004/12/polar-express-virtual-train-wreck_18.html The Polar Express: A Virtual Train Wreck (conclusion)], Ward Jenkins, ''Ward-O-Matic'' blog, December 18, 2004</ref> * У аглядзе анімацыйнага фільма [[Беавульф#У кінематографе|Бэўвульф]] 2007 года, тэхнічны калумніст ''[[The New York Times|New York Times]]'' Дэвід Галахер напісаў, што фільм не прайшоў іспыт жудаснай далінай, сцвярджаючы, што адмоўны персанаж фільма, монстар Грэндаль, быў «толькі крыху страшнейшы», за «буйныя планы твару нашага героя, [[Беавульф|Бэўвульф]]а, … якія дазваляюць гледачам любавацца кожным валаском на яго 3-D шчаціне».<ref name="digital in beowulf">[http://bits.blogs.nytimes.com/2007/11/14/digital-actors-in-beowulf-are-just-uncanny/ Digital Actors in ‘Beowulf’ Are Just Uncanny] — ''New York Times'', November 14, 2007</ref> * Некаторыя рэцэнзенты анімацыйнага фільма 2009 года [[imdbtitle:1067106|Калядная гісторыя]] апісалі яго анімацыю як жахлівую. Джо Ноймаер з ''New York Daily News'' сказаў пра фільм: «захоп руху не ратуе зорак [Гэры] Олдмана, Коліна Фёрт і Робіна Райт Пенн, паколькі, як і ў „Палярным экспрэсе“, аніміаваныя вочы ніколі, здаецца, не факусуюцца. А што да ўсяго фотарэалізму, то калі персанажы атрымліваюць гнуткія канечнасці і пругкасць, як у стандартных дыснэеўскіх мультфільмах, гэта адштурхоўвае».<ref>{{cite news|last=Neumaier|first=Joe|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|title=Blah, humbug! 'A Christmas Carol's 3-D spin on Dickens well done in parts but lacks spirit|work=[[Daily News (New York)|New York Daily News]]|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180710225226/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/blah-humbug-christmas-carol-3-d-spin-dickens-parts-lacks-spirit-article-1.414317|archivedate=10 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref> Мэры Элізабэт Уільямс з ''Salon.com'' напісала пра фільм: «У цэнтры дзеяння — Джым Керы ці, па меншай меры, яго лялечная версія з мёртвымі вачыма».<ref>{{cite web|last=Williams|first=Mary Elizabeth|authorlink=Mary Elizabeth Williams|url=http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|title=Disney's 'A Christmas Carol': Bah, humbug!|publisher=Salon.com|date=November 5, 2009|accessdate=October 10, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100111042721/http://www.salon.com/ent/movies/review/2009/11/05/christmas_carol/index.html|archivedate=January 11, 2010}}</ref> * У фільме 2010 года [[imdbtitle:0417299|Апошні валадар ветру]], персанаж Аппа, лятаючы бізон, быў названая «жудасным». Сюзана Пола з ''Geekosystem'' апісала персанажа як «сапраўды вельмі жахлівага», адзначыўшы «што траваедныя жывёлы (напрыклад, бізон) маюць вочы па баках галавы, і таму перасоўванне іх наперад без змены астатніх рыс твару накіроўваюць нас наўпрост да жудаснай даліны».<ref>{{cite web|first=Susana|last=Polo|title=New ''Airbender'' TV Spot: Appa's Creepy Face|url=http://www.geekosystem.com/airbender-appa-creepy-face|date=June 20, 2010|accessdate=December 11, 2012|publisher=Geekosystem|archive-date=31 сакавіка 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331152915/http://www.geekosystem.com/airbender-appa-creepy-face/|url-status=dead}}</ref> * Фільм 2010 года [[Трон: Спадчына]] паказвае згенераваную камп’ютарам маладую версію акцёра [[Джэф Брыджэс|Джэфа Брыджэса]] (персанажы Кевін Флін і Клу), якую крытыкі апісалі, як жахлівую. Вік Холтрэман са ''Screen Rant'' напісаў: «І вось CGI стварыла Джэфа Брыджэса у выглядзе маладога чалавека. Ці пераадолелі мы „ жудасную даліну“ (дзе розум/вочы падказваюць, што нешта не зусім „рэальнае“) ? На жаль, не. Пакуль малады Кевін Флін маўчаў, твар выглядаў выдатна, але як толькі ён загаварыў, падскочыла пачуццё жаху. Яго твар выглядаў быццам поўны ботаксу […] Можна было б сцвярджаць, што Клу быў камп’ютарная праграмай і павінен быць „жарсткаватым“ у параўнанні з чалавекам, але нават у першай сцэне фільма, дзе мы бачым маладога Кевіна Фліна ў рэальным свеце, прысутнічае той жа эфект».<ref>{{cite web|url=http://screenrant.com/tron-legacy-reviews-vic-92655/|title='TRON: Legacy' Review – Screen Rant|last=Holtreman|first=Vic|date=December 16, 2010|publisher=Screenrant.com|access-date=March 20, 2016}}</ref> Маногла Даргіс з [[The New York Times]] піша, што знешнасць маладога Кевіна была «сімуляцыяй, якая выглядае як аніміраваная пасмяротнай маска».<ref>{{cite news|last=Dargis|first=Manohla|author-link=Manohla Dargis|date=December 16, 2010|title=Following in Father’s Parallel-Universe Footsteps|url=https://www.nytimes.com/2010/12/17/movies/17tron.html|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Эй Б’янколі з ''Houston Chronicle'' напісаў: «Што тычыцца камп’ютарнага амаладжэння Брыджэса, гэта жахліва. Гэта выглядае крыху менш жахліва на твары Клу (ён усё ж не чалавек), чым на Кевіне у сцэне з 1989 года, але абодва выглядаюць як васкавыя манекены з вітрыны крамы або перакачаныя ботаксам асобы».<ref>{{cite news|last=Biancolli|first=Amy|date=December 16, 2010|title=TRON: Legacy – Houston Chronicle|url=http://www.chron.com/entertainment/movies/article/TRON-Legacy-1712822.php|newspaper=[[Houston Chronicle]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> * Анімацыйны фільм [[Таямніца чырвонай планеты]] шырока раскрытыкавалі за жахлівасць і ненатуральнасць з-за анімацыйнага стылю. Фільм быў адным з найвялікшых касавых правалаў у гісторыі, што, магчыма, адбылося з-за агіды ў частцы аўдыторыі.<ref>{{cite news|last=Kim|first=Jonathan|title=Mars Needs Moms and the Uncanny Valley|work=[[The Huffington Post]]|url=http://www.huffingtonpost.com/jonathan-kim/mars-needs-moms-ucanny-valley_b_841018.html|date=March 28, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Nakashima|first=Ryan|title=Too real means too creepy in new Disney animation|work=[[USA Today]]|url=http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2011-04-04-creepy-animation_N.htm|date=April 4, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Barnes|first=Brooks|title=Many Culprits in Fall of a Family Film|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2011/03/15/business/media/15mars.html|date=March 14, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Pavlus|first=John|title=Did The 'Uncanny Valley' Kill Disney's CGI Company?|publisher=Fastcodesign.com|url=http://www.fastcodesign.com/1663530/did-the-uncanny-valley-kill-disneys-cgi-company|date=March 31, 2011|accessdate=September 19, 2015}}</ref> (''Таямніца чырвонай планеты'' быў створаны той жа кампаніяй [[Роберт Земекіс|Роберта Земекіса]], ''Imagemovers'', якая раней стварыла ''Палярны Экспрэс'', ''Бэўвульф'' і ''Калядную гісторыю''.) * У рэцэнзентаў былі розныя меркаванні адносна таго, ці пацярпеў ад жудаснай даліны анімацыйны фільма 2011 года [[imdbtitle:0983193|Прыгоды Цінціна: Таямніца аднарога]]. Даніэль Сіндэр з ''The Atlantic'' пісаў: «Замест таго, каб паспрабаваць ажывіць на экране прыгожыя творы Эржэ, Спілберг і ка вырашылі перанесці фільм у 3D-эпоху, выкарыстоўваючы модную тэхніку захопу руху, каб стварыць Цінціна і яго сяброў. Арыгінальны твар Цінціна, быў вельмі просты, але ніколі не пакутавала адсутнасцю выразнасці. Зараз жа аблічча стала іншародным і незнаёмы, яго пластыкавая скура пранізана порамі і тонкімі маршчынамі». Ён дадаў, што «у спробах ажывіць персанажы, Спілберг зрабіў іх мёртвымі».<ref>{{cite magazine|last=Snyder|first=Daniel D.|date=December 26, 2011|title='Tintin' and the Curious Case of the Dead Eyes|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2011/12/tintin-and-the-curious-case-of-the-dead-eyes/250432/|magazine=[[The Atlantic]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Калонка ў ''The Economist'' называе элементы анімацыі «гратэскнымі», «Цінцін, капітан Хэдок і іншыя існуюць у амаль фотарэалістычным свеце, амаль усе іх часткі цела такія ж як у людзей з крыві і плоці. І ўсё ж у іх пальцы-сасіскі і расцягнутыя насы ў стылі коміксаў. Так „''Сакрэту аднарога“'' і да „''Нашэсця выкрадальнікаў целаў“'' недалёка».<ref>{{cite news|author=N.B.|date=October 31, 2011|title=Tintin and the dead-eyed zombies|url=https://www.economist.com/blogs/prospero/2011/10/performance-capture-animation|work=[[The Economist]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Тым не менш, іншыя рэцэнзенты палічылі, што фільм пазбегнуў жудаснай даліны, нягледзячы на рэалізм сваіх анімаваных персанажаў. Крытык Дан Стывенс з часопіса ''Slate'' пісала: «За выключэннем загалоўнага персанажа, мультыплікацыйны састаў Цінціна выслізгвае з так званай „жудаснай даліны“».<ref name="DanaTintin">{{cite web|last=Stevens|first=Dana|title=Tintin, So So|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2011/12/adventures_of_tintin_review_spielberg_s_motion_capture_adventure_has_its_charms_but_it_s_no_raiders_.html|publisher=Slate|accessdate=25 March 2012|date=2011-12-21}}</ref> Рэдактар часопіса ''Wired'', Кевін Келі, напісаў, што фільм «выйшаў з жудаснай даліны на раўніну гіперрэальнасці».<ref name="BeyondUncanny">{{cite web|last=Kelly|first=Kevin|title=Beyond the Uncanny Valley|url=http://www.kk.org/thetechnium/archives/2012/01/beyond_the_unca.php|publisher=The Technium|accessdate=25 March 2012}}</ref> * У фільме 2015 года [[imdbtitle:1340138|Тэрмінатар. Генэзіс]] ёсць сцэна з удзелам зробленай на камп’ютары маладой версіі акцёр [[Арнольд Шварцэнэгер|Арнольда Шварцэнэгера]] (у якасці маладога тэрмінатара Т-800), якая, на думку некаторых агляднікаў, закранула жудасную даліну. Эрык Мунгенаст з ''East Valley Tribune'' напісаў пра фільм: «Прыкметная тэхналагічная праблема звязана са спробай зрабіць стары твар Шварцэнэгера зноў маладым з дапамогай некаторых лічбавых маніпуляцый. І гэтая спроба безумоўна не пераадольвае жудасную даліну».<ref>{{cite news|last=Mungenast|first=Eric|date=July 2, 2015|title='Terminator Genisys' more than adequate|url=http://www.eastvalleytribune.com/get_out/movies/article_7657c5c0-2103-11e5-b073-1fba99814591.html|newspaper=[[East Valley Tribune]]|access-date=March 20, 2016}}</ref> Пісьменнік і аглядальнік Сайман Праер напісаў пра фільм: «Хоць сінтэтычная версія Арні не так кашмарная, як варта было чакаць, па-ранейшаму ясна, што CGI яшчэ не вырашала праблему Жудаснай Даліны».<ref>{{cite web|url=http://www.simonprior.com/terminator-genisys-2015/|title=Terminator: Genisys (2015) review|last=Prior|first=Simon|date=February 2, 2016|publisher=Simonprior.com|access-date=March 20, 2016}}</ref> (У папярэднім фільме 2009 года [[imdbtitle:0438488|Тэрмінатар: збаўленне]] таксама ёсць сцэна з камп’ютарнай графікай маладога Шварцэнэгера, які вызваў падобныя рэакцыі некаторых гледачоў,<ref>{{cite web|url=http://ideonexus.com/2009/10/15/will-james-camerons-avatar-escape-the-uncanny-valley/|title=Will James Cameron's Avatar Escape the Uncanny Valley?|last=Somma|first=Ryan|date=October 15, 2009|publisher=Ideonexus.com|access-date=March 20, 2016|quote=''Terminator: Salvation'' took advantage of the spooky effect, intentionally or not, with a computer animated Arnold Schwarzenegger cameo.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|title=Scaling the Uncanny Valley|last=Wadsworth|first=Kyle|date=December 7, 2009|publisher=[[Gameinformer.com]]|access-date=March 20, 2016|quote=This would be a welcome counterpoint to the relatively poor rendering of a virtual Arnold Schwarzenegger in Terminator Salvation.|archive-date=3 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403005017/http://www.gameinformer.com/blogs/members/b/shootist2600_blog/archive/2009/12/07/scaling-the-uncanny-valley.aspx|url-status=dead}}</ref> але ў адрозненні ад новай частцы, тая версія не размаўляла.) * У фільме {{Нп3|Шэльма-1. Гісторыі||be-tarask|Шэльма 1}} CGI вобразы жывога [[imdbname:0001088|Пітэра Кушынга]] і маладой [[Кэры Фішэр]] «выконваюць» ролі Вілгуфа Таркіна і [[Лея Аргана|Прынцэсы Леі]]. Грэм МакМілан з ''The Hollywood Reporter'' напісаў: «Таркін, які з’яўляецца ў {{Нп3|Шэльма-1. Гісторыі|Шэльме-1|be-tarask|Шэльма 1}} гэта сумесь камп’ютарнай графікі і жывой гульні, і… гэта не працуе. На самой справе, ён захрас у жудаснай даліне і сабатуе кожную сцэну ў якой бярэ удзел, а з’яўляецца ён нечакана часта. І, што дзіўна, выглядае ён нават менш рэальным за негуманойдных чужынцаў.»<ref>{{cite news|last=McMillan|first=Graeme|date=December 18, 2016|work=The Hollywood Reporter|title='Rogue One': That Familiar Face Isn't Familiar Enough|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/rogue-one-grand-moff-tarkins-familiar-face-isnt-familiar-957178|access-date=December 19, 2016}}</ref> Кэлі Лоўлэр з ''USA Today'' піша: «камеа Леі выклікае такі дысананс, што аўдыторыя забывае пра фільм на яго самым эмацыйным моманце. З’яўленне Леі павінна было дапамагчы скончыць фільм на аптымістычнай ноце […], але замест таго пакідае пачуццё здзіўлення і трывогі».<ref>{{cite news|last=Lawler|first=Kelly|date=December 19, 2016|title=How the 'Rogue One' ending went wrong|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2016/12/19/how-rogue-one-ending-went-wrong/95519816/|newspaper=USA Today|access-date=August 19, 2017}}</ref> * Фільм 2019 года [[imdbtitle:6105098|Кароль леў]], рэмейк [[Кароль Леў|фільма 1994]] года, які паказаў камп’ютарных фотарэалістычных жывёл замест традыцыйнай анімацыі, падзяліў крытыкаў у ацэнках эфектыўнасці вобразаў. [[Эн Хорнадэй]] з [[Washington Post]] пісала, што выявы былі настолькі рэалістычнымі, што «2019 можна запамінаць як год, улетку якога мы пакінулі Жудасную Даліну назаўсёды».<ref>{{cite web|title='The Lion King' leads us out of Uncanny Valley and into Disney's branded new world|url=https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/the-lion-king-leads-us-out-of-uncanny-valley-and-into-disneys-branded-new-world/2019/07/18/f7665a2e-a97a-11e9-9214-246e594de5d5_story.html?utm_term=.36c5bf34e235|publisher=[[Washington Post|The Washington Post]]|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=July 18, 2019}}</ref> Аднак іншыя крытыкі палічылі, што рэалізм жывёл і пастаноўка зрабілі сцэны, дзе персанажы спяваюць і танчаць, трывожнымі і «дзіўнымі».<ref>{{Cite web|url=https://www.theringer.com/movies/2019/7/19/20700340/lion-king-remake-review|title=The 'Lion King' Remake Exists. But Why?|last=Harvilla|first=Rob|date=2019-07-19|website=The Ringer|access-date=2019-07-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.co.uk/entry/hyper-real-or-hyper-weird-the-lion-kings-uncanny-valley-problem_uk_5d2e05b2e4b02fd71ddb5c6b|title=Hyper-Real or Hyper-Weird? 'The Lion King's' Uncanny Valley Problem|date=2019-07-16|website=HuffPost UK|language=en|access-date=2019-07-23}}</ref> == У культуры == У 2008 годзе ў эпізодзе «''Пераемнасць''» серыялу [[imdbtitle:0496424|Студыя 30]], Фрэнк Разітано тлумачыць канцэпцыю жудаснай даліны, з дапамогай графіка і прыкладу [[Зорныя войны|Зорных Войн]], каб паспрабаваць пераканаць Трэйсі Джордана, што яго мара аб стварэнні парнаграфічнай відэагульні нездзяйсняльна. Ён таксама спасылаецца на камп’ютарную анімацыю у фільме [[imdbtitle:0338348|Палярны экспрэс]]. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Эмацыйныя працэсы]] [[Катэгорыя:Робататэхніка]] k87ogolb9qx05rcpc2xah5edif9ibt5 0 599695 5201240 4496082 2026-09-17T07:37:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201240 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Суворава 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Кутузава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Кутузава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Кутузава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Багдана Хмяльніцкага 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За абарону Каўказа}} {{!!}} {{Медаль За вызваленне Прагі}} {{!!}} {{Медаль За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!!}} {{медаль XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту}} {{!!}} {{Ордэн Легіён пашаны ступені камандора}} {{!}}} }} '''Канстанцін Апалонавіч Карацееў''' ({{lang-ru|Константин Аполлонович Коротеев}}; {{ДН|25|2|1901}} — {{ДС|4|1|1953}}) — савецкі [[военачальнік]], [[генерал-палкоўнік]], удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Шчыглііўка Барадухінскага павета [[Харкаўская губерня|Харкаўскай губерні]] (зараз у межах горада [[Багадухіў]] [[Багадухіўскі раён|Багадухіўскага раёна]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]). У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], у жніўні 1916 года добраахвотна пайшоў у армію, ваяваў на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]]. У снежні 1917 г. быў дэмабілізаваны, вярнуўся на радзіму і працаваў на рудніку. У 1918 годзе добраахвотна ўступіў у [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. Ваяваў у складзе 5-й Украінскай арміі і 2-га Камуністычнага палка 1-й Камуністычнай дывізіі. У 1919 годзе быў накіраваны ў горад [[Саратаў]], дзе ў ліпені 1920 г. скончыў пяхотна-кулямётныя курсы і прызначаны на пасаду камандзіра узвода 4-га запаснога палка ў Яраслаўлі. У 1924 годзе скончыў паўторныя курсы [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходняга фронту]] ў [[Смаленск]]у і праходзіў службу на пасадах памочніка камандзіра і камандзіра роты, камандзіра батальёна. У 1926 годзе скончыў Стралкова-тактычныя курсы ўдасканалення камсаставу «Выстрал» імя Камінтэрна. Са студзеня 1934 г. займаў пасады начальніка штаба, з сакавіка 1935 г. камандзіра 14-а стралковага палка, з чэрвеня 1937 г. начальніка штаба, з лютага 1938 г. камандзіра 27-й стралковай дывізіі 4-га стралковага корпуса ([[Беларуская асобая ваенная акруга]]). Удзельнічаў у паходзе [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь у 1939 годзе]]. Са студзеня 1940 г. прымаў удзел у [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|Савецка-фінляндскай вайне 1939—1940 гг.]], з сакавіка 1940 г. на пасадзе камандзіра 56-га стралковага корпуса. У чэрвені 1940 г. К. А. Карацееву прысвоена званне генерал-маёр. З кастрычніка 1940 г. ён займаў пасаду інспектара пяхоты [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]], а ў сакавіку 1941 г. пераведзены ў [[Кіеўская ваенная акруга (СССР)|Кіеўскую асобую ваенную акругу]] на пасаду камандзіра 55-га стралковага корпуса. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны корпус пад камандаваннем К. А. Карацеева ўдзельнічаў у баях на [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], у баях на рацэ [[Днестр]] у складзе 18-й арміі Паўднёвага фронту. Пасля расфарміравання корпуса К. А. Карацееў прызначаны на пасаду камандуючага 18-й арміяй па тылу, з кастрычніка 1941 г. — камандуючага 12-й арміяй, з сакавіка 1942 г. — памочніка камандуючага войскамі [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвага фронту]], са жніўня 1942 г. — камандзіра 11-га гвардзейскага стралковага корпуса (9-я армія, [[Закаўказскі фронт]]), з верасня 1942 г. — камандуючага 9-й арміяй, з лютага 1943 г. — 18-й арміяй, з сакавіка 1943 г. — 9-й арміяй. У красавіку 1943 г. К. А. Карацееву прысвоена званне [[генерал-лейтэнант]]. З ліпеня 1943 г. і да канца вайны ён займаў пасаду камандуючага 52-й арміяй (складзе рэзерва [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі вярхоўнага Галоўнакамандавання]], [[Варонежскі фронт|Варонежскага]], [[Стэпавы фронт|Стэпавага]], [[1-ы Украінскі фронт|1-га Украінскага]] і [[2-і Украінскі фронт|2-га Украінскага]] франтоў). У верасні 1944 г. прысвоена званне [[генерал-палкоўнік]]. Удзельнічаў у абароне Каўказа, [[Бітва за Дняпро|бітве за Дняпро]], Корсунь-Шаўчэнкаўскай, Яска-Кішынёўскай, [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрскай]], Ніжнесілезскай, [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай]] і [[Пражская аперацыя|Пражскай]] і іншых баявых аперацыях. Пасля вайны К. А. Карацееў заставаўся на пасадзе камандуючага 52-й арміяй. У 1947 годзе скончыў Вышэйшыя акадэмічныя курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К. Я. Варашылава]] і быў прызначаны камандуючым [[Забайкальская ваенная акруга|Забайкальскай ваеннай акругай]]. У сакавіку 1951 г. быў вызвалены ад гэтай пасады па стану здароўя, праходзіў лячэнне і ў лістападзе прызначаны памочнікам камандуючага [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругай]]. Быў дэпутатам [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 3-а склікання. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * 3 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * 4 [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Суворава]] 1-й ступені * 3 [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] 1-й ступені * [[Ордэн Багдана Хмяльніцкага (СССР)|Ордэн Багдана Хмяльніцкага]] 1-й ступені * [[Ордэн «Легіён пашаны»]] ([[ЗША]]) * [[Медаль «За абарону Каўказа»]] * [[Медаль «За вызваленне Прагі»]] * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]] * [[Юбілейны медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»]] * медалі. {{зноскі}} == Літаратура == * Коротеев Константин Аполлонович // Военный энциклопедический словарь / Пред. Гл. ред. комиссии [[Мікалай Васільевіч Агаркаў|Н. В. Огарков]]. — М. Воениздат, 1983. — С. 362. — 633 с. с ил., 30 л. ил.{{ref-ru}} * Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2005. — 408 с. — ISBN 5-86090-113-5.{{ref-ru}} * Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия / М. М. Козлов. Редколлегия: Ю. Я. Барабаш, П. А. Жилин (зам. гл. ред.), В. И. Канатов (отв. секретарь) и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{warheroes|id=5892|name=Коротеев Константин Аполлонович{{ref-ru}}}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11904715@morfHeroes Біяграфія на сайце Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/commander/599/ Коротеев Константин Аполлонович // Проект «Память народа »] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190509045410/https://pamyat-naroda.ru/commander/599/ |date=9 мая 2019 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карацееў Канстанцін Апалонавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]] [[Катэгорыя:Камандзіры карпусоў у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі бітвы за Дняпро]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Забайкальскай ваеннай акругай]] 4mbhfbq39rccu7d2i7911u9zhbaaqdj 0 610317 5200975 5199961 2026-09-16T17:33:23Z DBatura 73587 /* 2017—2019 гады */ 5200975 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Сірыйскай Курдыстане |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = PYD checkpoint Afrin Syria.png |шырыня = 300px |подпіс = Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне. |дата = з [[19 ліпеня]] [[2012]] года |месца = правінцыі Хасеке, Рака і Халеб |праціўнік1 = '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''' ** [[Узброеныя сілы Сірыі|Узброеныя сілы]] ** Паліцыя ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] '''[[Найвышэйшы курдскі савет]]''' <small>(з 28 чэрвеня 2015 у саюзе з Сірыяй) </small> |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]''' <small>(перамір’е з курдскімі паўстанцамі з лютага 2014 года)</small> ** [[Сірыйская свабодная армія|ССА]] ---- {{Сцяг|Джыхад}} '''Радыкальныя ісламісты''' ** [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front.svg|border|22px]] [[Фронт аль-Нусра]] ** {{Flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[Ахрар аш-Шам]] ** {{Сцяг|Джыхад}} Гураба аль-Шам ---- [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]'''<br> ---- {{Сцяг|Турцыя}} '''[[Узброеныя сілы Турцыі]]''' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]]<br> ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] [[Саліх Муслім Мухамад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Турцыя}} [[Зэкай Аксакалы]] }} '''Канфлікт у [[Сірыйскі Курдыстан|Сірыйскім Курдыстане]]''' ({{Іншамоўны тэкст|курдская|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}}) — частка [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], звязаная з узброеным супрацівам [[курды|сірыйскіх курдаў]] як [[Урад Сірыі|урадавым войскам]], так і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] з [[ісламізм|ісламістамі]]. Актыўная фаза канфлікту пачалася ў ліпені 2012 года з утварэння [[Найвышэйшы курдскі савет|Навышэйшага курдскага савета]], які стаў фактычным органам кіравання [[Курдыстан|курдскімі тэрыторыямі]], і штурму горада [[Айн-эль-Араб]] (Кабані) курдскімі [[Атрады народнай самаабароны|атрадамі народнай самаабароны]]. У далейшым [[Сірыйскі Курдыстан]] уяўляе сабой фактычна аўтаномны рэгіён са сваімі ўзброенымі сіламі і праваахоўнымі органамі, урадам і школамі з навучаннем на курдскай мове. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» (PYD), якая стаіць на пазіцыях [[рэгіяналізм]]у і [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]]. == Пачатак канфлікту == У пачатку канфлікта паміж уладай і апазіцыяй у Сірыі курды ў асноўным заставаліся лаяльнымі да ўладаў з-за падтрымкі апазіцыі [[Турцыя]]й, а таксама боязі рэзкага пагаршэння стану нацыянальных і рэлігійных меншасцяў у Сірыі пасля прыходу апазіцыі да ўлады<ref>Ariel Zirulnick «Who backs Syria’s Assad? Top 4 sources of support». ''Christian Science Monitor'', 10/05/2011.{{ref-en}}</ref>. У прыватнасці, блок 12 курдскіх партый байкатаваў канферэнцыю сірыйскай апазіцыі ў [[Анталія|Антальі]] 31 мая 2011 года. Паводле заявы Салеха, прадстаўніка Курдскай левай партыі: ''«Мы, сірыйскія курды, не давяраем Турцыі і яе палітыцы, і таму мы прынялі рашэнне байкатаваць гэты саміт»''<ref>[http://mrzine.monthlyreview.org/2011/kb010611.html Syrian Kurdish Parties Boycott Syrian Opposition Conference in Antalya, Turkey]. ''Monthly Review'', 01/06/2011.{{ref-en}}</ref>. У наступнай канферэнцыі, якая адбылася ў жніўні 2011 года ў [[Стамбул]]е (тут быў сфармаваны апазіцыйны Сірыйскі нацыянальны пераходны савет), прынялі ўдзел толькі дзве курдскія партыі. На думку Саліх Мусліма, рашэнне курдскіх лідараў дыстанцыявацца ад канфлікту паміж уладамі і апазіцыяй было прынята з тактычнымі мэтамі, каб выйграць час на стварэнне структур самакіравання, у той час як улада і апазіцыя аслаблялі адзін аднаго сваім супрацьстаяннем<ref name="rudaw">Eric Bruneau «[https://web.archive.org/web/20120319104840/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4142.html Kurdish Leader: We Oppose Foreign Intervention in Syria]». ''Rudaw'', 13/11/2011.{{ref-en}}</ref>. [[7 кастрычніка]] 2011 года быў застрэлены вядомы курдскі актывіст Машал Там. На яго пахаванне ў Эль-Камышлы прыйшло каля 50 тысяч чалавек. Неўзабаве пахаванне пачало ператварацца ў беспарадкі, і паліцыя, адкрыўшы агонь па натоўпе, забіла як мінімум 14 чалавек<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15227172 Syria security forces open fire at Kurd’s funeral]. BBC News, 8 октября 2011 года.{{ref-en}}</ref>. Праз 2 тыдні іншы курдскі актывіст, Махмуд Валі, быў застрэлены пры аналагічных абставінах у Рас-эль-Айн<ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria Prominent Kurdish activist Mahmoud Wali, known as Abu Ghandi, gunned down in northeast Syria, activists say] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232510/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 21 сентября 2011 года.</ref>. Поўнамаштабны канфлікт паміж урадам [[Башар Асад|Башара Асада]] і курдамі пачаўся пасля падпісання [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў Арбілі ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж дзвюма вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Найвышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго ўрадавыя войскі пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без сур’ёзнага супраціўлення. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі ў Эль-Камышлы. [[2 жніўня]] 2012 года [[Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены]] абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскім Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, што не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[19 жніўня]] баевікамі Свабоднай сірыйскай арміі быў узарваны ўрадавы разведвальны цэнтр у Эль-Камышлы, што выклікала негатыўную рэакцыю курдаў<ref>Naila Bozo «[http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm Explosion at intelligence center in Qamishli, Syrian Kurdistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180922121904/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm |date=22 верасня 2018 }}». ''Kurd Net'', 19 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. == Другая палова 2012 года == {{Main|Бітва за Алепа (2012—2016)}} У [[Халеб|Алепа]] курды жывуць у асноўным у паўночных раёнах Ашраф і Шэйх-Масуд. У пачатку баёў за Алепа жыхары гэтых раёнаў захоўвалі нейтралітэт, але [[25 кастрычніка]] 2012 года туды ўвайшоў атрад баевікоў «[[Брыгада аль-Таўхід|Ліва аль-Таўхід]]» колькасцю каля 200 чалавек з намерам узяць пад свой кантроль магістраль, якая злучае цэнтр горада з яго паўночнымі кварталамі<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/201210258572215445.html Syria violence flares ahead of possible truce]. ''Al Jazeera'', 25 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. На наступны дзень у сутыкненні з курдамі было забіта як мінімум 16 паўстанцаў і 5 курдаў. Абодва бакі абвінавацілі адзін аднаго ў правакацыі канфлікту і парушэнні пагадненняў аб ненападзе паміж курдамі і Свабоднай сірыйскай арміяй (ССА)<ref>Ivan Watson, Shiyar Sayed Mohammed, Ammar Cheikh Omar [http://edition.cnn.com/2012/10/29/world/meast/syria-kurdish-militia/ Syria rebels, Kurdish militia discuss cease-fire]. ''CNN'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 28-30 кастрычніка адбыліся ўзброеныя сутыкненні паміж курдамі і ССА за горад Эль-Кастана ў ваколіцах Алепа, падчас якіх быў забіты адзін з камандзіраў ССА, вядомы як Абу Ібрагім, і яшчэ 4 баевікі з яго атрада. Абу Ібрагім быў вядомы тым, што ў маі таго ж года захапіў у закладнікі 11 паломнікаў-[[шыіты|шыітаў]], якія вярталіся ў [[Ліван]] з [[Іран]]а<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/world/2012-10/30/content_15856996.htm Abductor of Lebanese pilgrims in Syria killed]. ''Xinhua'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лістапада 2012 года YPG і ССА падпісалі мірнае пагадненне<ref>Wladimir van Wilgenburg [https://web.archive.org/web/20121106075312/http://www.rudaw.net/english/news/syria/5383.html Syrian Rebels and Kurdish Group Sign Truce]. ''Rudaw'', 5 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>, у той час як баевікі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] заявілі, што гатовыя ўмяшацца ў канфлікт на баку курдаў і ў далейшым выкарыстоўваць Сірыйскі Курдыстан як плацдарм для аперацый супраць Турцыі<ref>Daniel Brode [http://www.hurriyetdailynews.com/will-syrias-rebels-face-a-kurdish-front.aspx?pageID=238&nID=34504&NewsCatID=396 Will Syria’s rebels face a Kurdish front?]. ''Hurriyet'', 13 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[8 лістапада]] аб’яднаныя сілы курдаў і ССА пачалі наступленне на горад Рас-эль-Айн паблізу турэцка-сірыйскай мяжы. Ужо 15 лістапада было абвешчана аб узяцці горада<ref>David Enders [http://www.mcclatchydc.com/2012/11/15/174806/rebels-capture-ras-al-ayn-1st.html Rebels capture Ras al Ayn, 1st town to fall in Syria’s Kurdish region]. ''McClatchy Newspapers'', 15 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 19 лістапада баевікі ісламісцкага «[[Фронт аль-Нусра|Фронту аль-Нусра]]» атакавалі пост YPG у Рас-эль-Айне, што прывяло да маштабных сутыкненняў паміж паўстанцамі і курдамі, якія працягваліся да 22 лістапада. У сітуацыю быў вымушаны ўмяшацца [[Рыяд аль-Асад]], пасля чаго бакам удалося дамовіцца аб спыненні агню<ref>Wladimir van Wilgenburg, Adib Abdulmajid «Syrian Rebel Commanders Killed in Clashes with Kurdish Fighters». ''Rudaw'', 20 ноября 2012 года.</ref>. У сутыкненнях было забіта як мінімум 4 курдаў і 14 паўстанцаў; па іншых звестках, страты маглі дасягаць 20-25 чалавек з кожнага боку<ref>Ivan Watson, Ammar Cheikh Omar «Dozens dead after clashes in Syrian border town». ''CNN'', 21 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 3 снежня 2012 года, па звестках ад Rudaw, ВПС Сірыі нанеслі ўдар па раёне Махата ў Рас-эль-Айн, у выніку якога загінула 12 чалавек, з іх 6 курдаў (у тым ліку трое дзяцей). [[22 студзеня]] [[2013]] года новыя сутыкненні паміж курдамі і ўзброенай апазіцыяй у ваколіцах Рас-эль-Айна забралі жыцці як мінімум 56 чалавек, 42 з якіх (у тым ліку жанчыны і дзеці) загінулі ў выніку выбуху бомбы ў горадзе Салам<ref>Alexander Dziadosz, Kevin Liffey «[https://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 Syrian rebels clash with Kurds in northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924173436/http://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 |date=24 верасня 2015 }}». ''Reuters'', 22 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. == 2013—2015 гады == {{Main|Баі за Кабані|Другая бітва за Кабані}} [[2013]] год у Сірыйскай Курдыстане пачаўся з узброеных сутыкненняў арабаў і курдаў у Хасаке. Падставай паслужыў расстрэл урадавымі войскамі дэманстрацыі арабаў у падтрымку ССА 28 снежня 2012 года, пасля чаго курды з ліку прыхільнікаў PYD былі абвінавачаны ў супрацоўніцтве з урадам. У ходзе сутыкненняў былі забіты тры арабы<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Hasakah: Deadly clashes between Arab tribes and PYD]». ''KurdWatch'', 9 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 4 студзеня 2013 года ў многіх гарадах на паўночным усходзе Сірыі прайшлі шматтысячныя антыўрадавыя дэманстрацыі, арганізаваныя PYD, курдскім нацыянальным саветам і іншымі курдскімі партыямі. Мэтай PYD было сабраць да 100 тысяч дэманстрантаў, але гэта ім не ўдалося<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: PYD fails in attempt to mobilize one hundred thousand demonstrators]». ''KurdWatch'', 10 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У той жа час пачаўся канфлікт паміж PYD і іншымі курдскімі партыямі — у прыватнасці, з партыяй Yekîtî Kurdistan і яе толькі ўтвораным баявым крылом Jiwan Qatna, якое PYD западозрыла ў падтрымцы ісламістаў<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2734&z=en&cure=1009 Ad-Darbasiyah: YPG abducts armed Yekîtî members]». ''KurdWatch'', 15 января 2013 года.{{ref-en}}</ref><ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2738&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: YPG storms Yekîtî military drill ground]». ''KurdWatch'', 20 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лютага 2013 гады адбылося яшчэ адно сутыкненне падобнага роду, у гэты раз паміж YPG і прыхільнікамі ўрада [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]], з якім прыхільнікі PYD [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|знаходзяцца не ў лепшых адносінах]]<ref>«[http://www.kurdwatch.org/?aid=2754&z=en&cure=1009 Al-Malikiyah: YPG ends siege of Kahf al‑Assad]». ''KurdWatch'', 11 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У сувязі з распачатым у студзені [[2014]] года такім чынам паўнавартасным канфліктам паміж ІДІЛ і больш умеранымі паўстанцкімі групоўкамі, колькасць ахвяр якога ўжо да сярэдзіны месяца перавысіла 1000 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2014/01/16/thousend/ Потери сирийских повстанцев от междоусобицы превысили тысячу человек]</ref>, атрады YPG у мухафазе Рака (у асноўным кантраляванай ІДІЛ) прынялі рашэнне прыпыніць наступленне на [[Эт-Тэль-эль-Аб’яд]]. У мухафазе Хасеке атрады ІДІЛ па-ранейшаму дзейнічалі ў саюзе з больш памяркоўнымі ісламістамі; іх аб’яднаныя сілы прымусілі YPG адступіць з Тэль-Брак і Тэль-Хаміс (наваколлі Эль-Камышлы). Страты YPG у гэтым рэгіёне за перыяд з канца снежня 2013 года па 7 студзеня 2014 года склалі 39 чалавек (паводле SOHR). 15 студзеня YPG абвінавацілі НКСРАС у падтрымцы ІДІЛ супраць курдаў у Хасеке. У сувязі з [[Наступленне ІДІЛ на поўначы Ірака (чэрвень 2014)|маштабным наступленнем ІДІЛ у Паўночным Іраку ў чэрвені 2014 года]] абвастрылася сітуацыя і на поўначы Сірыі. SOHR паведамляў пра сутыкненні паміж YPG і ІДІЛ у мухафазах Рака і Алепа, у тым ліку ў ваколіцах горада Айн-эль-Араб<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464934961849</ref><ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464578295218</ref>. У сеціве з’явіліся фатаграфіі, з якіх відаць, што як мінімум 2 палонных курдащ былі пакараны смерцю ІДІЛ праз распяцце<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551286444979698</ref><ref>[https://twitter.com/AbuHamzaDK/status/485859123838603264 Twitter / Account Suspended<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Да 20 верасня 2014 года «[[Ісламская дзяржава]]» настолькі ўзмацнілася ў Рацы, што заняла практычна ўсю тэрыторыю мухафазы, у тым ліку каля 60 вёсак у ваколіцах горада Айн-эль-Араб (Кабані)<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/19/islamicstate/ Исламисты захватили 60 деревень на севере Сирии]</ref>. На дапамогу заблакаванай у гэтым горадзе малой групоўцы YPG накіравалася некалькі сотняў курдскіх баевікоў з [[Турцыя|Турцыі]]. Тым часам ля турэцкай граніцы ў гэтым рэгіёне сабралася да 4 тысяч курдскіх бежанцаў<ref>[http://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey/ Сирийские курды бегут в Турцию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626181220/https://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey |date=26 чэрвеня 2020 }}</ref>. [[6 кастрычніка]] 2014 года тры замініраваныя аўтамабілі падарваліся ля блокпастоў YPG у мухафазе Хасеке, у выніку чаго загінула не менш за 30 чалавек, яшчэ некалькі дзясяткаў атрымалі раненні. У той жа час у 260 кіламетрах адтуль прадоўжыўся штурм горада Айн-эль-Араб, баевікі ІДІЛ паспрабавалі ўвайсці ў горад з трох бакоў. На адным з будынкаў на ўсходняй ўскраіне горада быў заўважаны чорны сцяг, які нагадвае сцяг ІД<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141006/1027172000.html Около 30 человек погибли в результате теракта в городе аль-Хасака]</ref>. Хоць асноўныя падзеі другой паловы 2014 года ў Сірыйским Курдыстане разгортваліся ў горадзе Кабані (Айн-эль-Араб) і яго ваколіцах, сутыкненні працягваліся і ў іншых рэгіёнах, населеных курдамі. У прыватнасці, [[25 снежня]] ў ходзе баёў за вёску Кас на паўночным усходзе Сірыі курдамі было знішчана не менш за 30 ісламістаў. У той жа дзень у ходзе контрнаступлення курдаў на пазіцыі ІД у Кабані было ліквідавана яшчэ 14 баевікоў<ref>[http://ria.ru/world/20141225/1040156400.html СМИ: курды ликвидировали 30 боевиков ИГ на северо-востоке Сирии]</ref>. [[20 сакавіка]] [[2015]] года ў выніку падвойнага тэракту ў горадзе Хасеке на ўсходзе Сірыйскага Курдыстана загінула 20 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/20/siria/ В Сирии при теракте погибли 20 человек]</ref>. Пасля паспяховага адбіцця нападу на Кабані курды пачалі далейшае наступленне на тэрыторыі, захопленыя ІД, пры падтрымцы саюзніказ у рамках аперацыі «Буркан аль-Фірат». У сярэдзіне чэрвеня 2015 года яны ўсталявалі кантроль над стратэгічна важным горадам Гэт-Тэль-эль-Аб’яд на турэцка-сірыйскай мяжы<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150615/1071061168.html Курды заявили, что полностью отбили у боевиков ИГ сирийский Тель-Абьяд]</ref>. У выніку гэтай аперацыі была ўзята пад кантроль важная для ІД траса Гэт-Тэль-эль-Абьяд — Рака, а таксама нарэшце былі аб’яднаны тэрыторыі двух з трох курдскіх анклаваў у Сірыі. У далейшым працягнулася наступленне ў кірунку Ракі — «сталіцы» ІД. Так, [[23 чэрвеня]] 2015 года курдамі было абвешчана аб узяцці пад свой кантроль горада Айн-Іса, які знаходзіцца ўсяго за 50 км ад Ракі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/23/march_for_victory/ Курды захватили город в 50 километрах от столицы ИГ]</ref><ref>[http://warsonline.info/siriya/kurdi-vzyali-tel-abyad-i-ayn-issa-v-siriyskoy-provintsii-rakka.html Курды взяли Тель-Абьяд и Айн-Исса в сирийской провинции Ракка]</ref>. [[25 чэрвеня]] 2015 атрад баевікоў ІД прарваўся ў Кабані з боку турэцка-сірыйскай мяжы, з прычыны чаго ў горадзе зноў пачаліся вулічныя баі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/25/kobane/ СМИ сообщили о прорыве боевиков «Исламского государства» в Кобани]</ref>. У той жа дзень стала вядома, што ісламісты захапілі два жылыя кварталы ў горадзе Хасеке ва ўсходняй частцы Сірыйскага Курдыстана, выцесніўшы адтуль сірыйскія войскі, лаяльныя Башару Асаду<ref>[http://9tv.co.il/news/2015/06/25/207317.html Ещё одно достижение «Исламского государства» в Сирии: Хасеке может пасть]</ref>. == 2016 год == {{main|Аперацыя «Шчыт Еўфрата»}} 16 сакавіка партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» абвясціла аб стварэнні на кантраляванай тэрыторыі федэратыўнай рэгіёну — [[Сірыйскі Курдыстан|Федэрацыі Паўночная Сірыя (Рожава)]])<ref>[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref>. 24 мая «[[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскія дэмакратычныя сілы]]», у якія ўваходзяць курдскія атрады народнай самаабароны (YPG), сірыйскія апазіцыйныя групоўкі, а таксама асірыйскія, армянскія і туркменскія атрады, абвясцілі пра пачатак наступлення на Раку — «сталіцу» ІД. Аперацыя СДС пачалася праз тры дні пасля таго, як кіраўнік Цэнтральнага камандавання ўзброеных сіл ЗША генерал Джозэф Вотэл 21 мая таемна пабываў на поўначы Сірыі, у раёнах, якія кантраляваліся «Дэмакратычным саюзам». Гэты візіт быў выстаўлены амерыканскай адміністрацыяй як пачатак наступлення на Раку, якое ажыццяўлялася курдамі пры падтрымцы амерыканскага спецпрызну<ref name="гонка" />. 30 мая турэцкія ўлады, раней аказаўшы падтрымку ІД дзеля ліквідацыі курдскага руху, прапанавалі ЗША правесці сумесную аперацыю супраць ІД на поўначы Сірыі — пры ўмове, што ў ёй не будуць удзельнічаць курды. Гэтая прапанова не прывяла да якіх-небудзь вынікаў<ref name="гонка"/> У ноч на 3 чэрвеня наступленне на Раку разгарнула і [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйская арабская армія]], прасунуўшыся на некалькі км углыб аднайменнай правінцыі<ref name="гонка">[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]</ref>. 24 жніўня Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў. Акрамя таго, Турцыя мела на мэце не дапусціць аб’яднання курдскіх кантонаў Афрын і Манбідж на поўначы Сірыі<ref name="автоссылка1">[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]</ref>. У сакавіку 2017 года турэцкае кіраўніцтва заявіла пра дасягненне пастаўленых мэтаў у Сірыі і пачало выводзіць свае войскі. Акрамя гэтага, Турцыя інфармавала сваіх саюзнікаў па міжнароднай антытэрарыстычнай кааліцыі, якую ўзначальвалі ЗША, пра намеры прыняць удзел у вызваленні гарадоў Манбідж і Эр-Рака ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы». Аднак прыцягненне ЗША да аперацыі атрадаў курдскага апалчэння, якія склалі аснову Сірыйскіх дэмакратычных сіл, выклікала рэзка негатыўную рэакцыю ў Анкары, і Турцыя адмовілася адпраўляць свае войскі, заявіўшы, што ''«ніколі не будзе праводзіць сумесных аперацый з тэрарыстамі»''<ref name="автоссылка1"/> == 2017—2019 гады == {{Main|Аперацыя «Аліўкавая галіна»|Аперацыя «Крыніца міру»}} [[20 студзеня]] генштаб УС Турцыі абвясціў пра пачатак ваеннай аперацыі «Аліўкавая галіна» ў сірыйскім раёне Афрын ''«у мэтах забеспячэння стабільнасці і бяспекі на паўночным захадзе Сірыі»''. Ваенныя дзеянні пачаліся а 17:00. У гэты дзень над прыгранічнай з Сірыяй турэцкай правінцыяй [[Хатай (правінцыя)|Хатай]] з’явіліся самалёты ВПС Турцыі, якія перасеклі мяжу і нанеслі ўдары па пазіцыях курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG). ВПС Турцыі атакавалі апорныя пункты YPG і склады зброі ў ваколіцах прыгранічных населеных пунктаў і аэрадрома «Менах»<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2978337&tid=95994|title=Турецкие самолеты нанесли удары по 108 целям в Африне|accessdate=2018-01-20}}</ref>. Па заяве генштаба УС Турцыі, за першы дзень у авіаналётах былі задзейнічаны 72 самалёты, якія паразілі 108 з 113 намечаных цэляў<ref name="DW">''Керстен Книпп'', ''Ирина Филатова''. [http://p.dw.com/p/2rKot Зачем Турции «Оливковая ветвь»? // ''Deutsche Welle'', 22.01.2018]</ref>. У гэты ж дзень наступленне на курдаў пачала «[[Сірыйская нацыянальная армія]]» (СНА), скаардынаваўшы свае дзеянні з Анкарой<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a635abf9a7947490f125e62?from=newsfeed Турция нанесла авиаудары по объектам курдов в сирийском Африне // РБК, 20.01.2018]</ref>. Турэцкія СМІ паведамілі, што СНА захапіла паселішча Маарназ. Баі паміж пратурэцкімі групоўкамі і байцамі курдскіх атрадаў ішлі таксама ў раёне горада Аазаз<ref>[https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo Сирия итоги за сутки на 21 января 06.00 // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122001156/https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. Паведамлялася, што да аперацыі супраць курдскіх узброеных фармаванняў далучылася яшчэ адна сірыйская апазіцыйная ўзброеная групоўка — «Файлак аш-Шам», баевікі якой прыбылі ў раён баявых дзеянняў вечарам 20 студзеня<ref>[https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine Сирия новости 21 января 07.00 // Федеральное агентство новостей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122071843/https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. [[24 сакавіка]] Генштаб Турцыі заявіў, што раён Афрын цалкам ачышчаны ад членаў груповак YPG/РПК. У кастрычніку [[2019]] года туркі правялі яшчэ адну аперацыю ў рэгіёне — «Крыніца міру». ==2026 год == У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tev-dem.com/ TEV-DEM Rojava]{{ref-ar}} https://web.archive.org/web/20130803163236/http://pydinfo.com/news-feed Лента новостей от PYD]{{ref-en}} * [http://www.kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 Лента новостей от Курдского центра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016125145/http://kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 |date=16 кастрычніка 2013 }} * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/03/17/teltamar/|title=На северном фронте Сирии|subtitle=Курдские ополченцы против исламистов|author=Александр Рыбин|date=2015-03-18 |publisher=Lenta.ru|accessdate=2015-03-20|lang=}} * [http://hevale.nihilist.li Hevale: революция в Курдистане] {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] s0v8jmufr5yxbtejfnhd5m4dvdlviy0 5200977 5200975 2026-09-16T17:34:23Z DBatura 73587 5200977 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Сірыйскай Курдыстане |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = PYD checkpoint Afrin Syria.png |шырыня = 300px |подпіс = Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне. |дата = з [[19 ліпеня]] [[2012]] па [[20 студзеня]] [[2026]] |вынік = ліквідацыя курдскай аўтаноміі |месца = правінцыі Хасеке, Рака і Халеб |праціўнік1 = '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''' ** [[Узброеныя сілы Сірыі|Узброеныя сілы]] ** Паліцыя ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] '''[[Найвышэйшы курдскі савет]]''' <small>(з 28 чэрвеня 2015 у саюзе з Сірыяй) </small> |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]''' <small>(перамір’е з курдскімі паўстанцамі з лютага 2014 года)</small> ** [[Сірыйская свабодная армія|ССА]] ---- {{Сцяг|Джыхад}} '''Радыкальныя ісламісты''' ** [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front.svg|border|22px]] [[Фронт аль-Нусра]] ** {{Flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[Ахрар аш-Шам]] ** {{Сцяг|Джыхад}} Гураба аль-Шам ---- [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]'''<br> ---- {{Сцяг|Турцыя}} '''[[Узброеныя сілы Турцыі]]''' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]]<br> ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] [[Саліх Муслім Мухамад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Турцыя}} [[Зэкай Аксакалы]] }} '''Канфлікт у [[Сірыйскі Курдыстан|Сірыйскім Курдыстане]]''' ({{Іншамоўны тэкст|курдская|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}}) — частка [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], звязаная з узброеным супрацівам [[курды|сірыйскіх курдаў]] як [[Урад Сірыі|урадавым войскам]], так і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] з [[ісламізм|ісламістамі]]. Актыўная фаза канфлікту пачалася ў ліпені 2012 года з утварэння [[Найвышэйшы курдскі савет|Навышэйшага курдскага савета]], які стаў фактычным органам кіравання [[Курдыстан|курдскімі тэрыторыямі]], і штурму горада [[Айн-эль-Араб]] (Кабані) курдскімі [[Атрады народнай самаабароны|атрадамі народнай самаабароны]]. У далейшым [[Сірыйскі Курдыстан]] уяўляе сабой фактычна аўтаномны рэгіён са сваімі ўзброенымі сіламі і праваахоўнымі органамі, урадам і школамі з навучаннем на курдскай мове. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» (PYD), якая стаіць на пазіцыях [[рэгіяналізм]]у і [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]]. == Пачатак канфлікту == У пачатку канфлікта паміж уладай і апазіцыяй у Сірыі курды ў асноўным заставаліся лаяльнымі да ўладаў з-за падтрымкі апазіцыі [[Турцыя]]й, а таксама боязі рэзкага пагаршэння стану нацыянальных і рэлігійных меншасцяў у Сірыі пасля прыходу апазіцыі да ўлады<ref>Ariel Zirulnick «Who backs Syria’s Assad? Top 4 sources of support». ''Christian Science Monitor'', 10/05/2011.{{ref-en}}</ref>. У прыватнасці, блок 12 курдскіх партый байкатаваў канферэнцыю сірыйскай апазіцыі ў [[Анталія|Антальі]] 31 мая 2011 года. Паводле заявы Салеха, прадстаўніка Курдскай левай партыі: ''«Мы, сірыйскія курды, не давяраем Турцыі і яе палітыцы, і таму мы прынялі рашэнне байкатаваць гэты саміт»''<ref>[http://mrzine.monthlyreview.org/2011/kb010611.html Syrian Kurdish Parties Boycott Syrian Opposition Conference in Antalya, Turkey]. ''Monthly Review'', 01/06/2011.{{ref-en}}</ref>. У наступнай канферэнцыі, якая адбылася ў жніўні 2011 года ў [[Стамбул]]е (тут быў сфармаваны апазіцыйны Сірыйскі нацыянальны пераходны савет), прынялі ўдзел толькі дзве курдскія партыі. На думку Саліх Мусліма, рашэнне курдскіх лідараў дыстанцыявацца ад канфлікту паміж уладамі і апазіцыяй было прынята з тактычнымі мэтамі, каб выйграць час на стварэнне структур самакіравання, у той час як улада і апазіцыя аслаблялі адзін аднаго сваім супрацьстаяннем<ref name="rudaw">Eric Bruneau «[https://web.archive.org/web/20120319104840/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4142.html Kurdish Leader: We Oppose Foreign Intervention in Syria]». ''Rudaw'', 13/11/2011.{{ref-en}}</ref>. [[7 кастрычніка]] 2011 года быў застрэлены вядомы курдскі актывіст Машал Там. На яго пахаванне ў Эль-Камышлы прыйшло каля 50 тысяч чалавек. Неўзабаве пахаванне пачало ператварацца ў беспарадкі, і паліцыя, адкрыўшы агонь па натоўпе, забіла як мінімум 14 чалавек<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15227172 Syria security forces open fire at Kurd’s funeral]. BBC News, 8 октября 2011 года.{{ref-en}}</ref>. Праз 2 тыдні іншы курдскі актывіст, Махмуд Валі, быў застрэлены пры аналагічных абставінах у Рас-эль-Айн<ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria Prominent Kurdish activist Mahmoud Wali, known as Abu Ghandi, gunned down in northeast Syria, activists say] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232510/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 21 сентября 2011 года.</ref>. Поўнамаштабны канфлікт паміж урадам [[Башар Асад|Башара Асада]] і курдамі пачаўся пасля падпісання [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў Арбілі ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж дзвюма вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Найвышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго ўрадавыя войскі пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без сур’ёзнага супраціўлення. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі ў Эль-Камышлы. [[2 жніўня]] 2012 года [[Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены]] абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскім Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, што не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[19 жніўня]] баевікамі Свабоднай сірыйскай арміі быў узарваны ўрадавы разведвальны цэнтр у Эль-Камышлы, што выклікала негатыўную рэакцыю курдаў<ref>Naila Bozo «[http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm Explosion at intelligence center in Qamishli, Syrian Kurdistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180922121904/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm |date=22 верасня 2018 }}». ''Kurd Net'', 19 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. == Другая палова 2012 года == {{Main|Бітва за Алепа (2012—2016)}} У [[Халеб|Алепа]] курды жывуць у асноўным у паўночных раёнах Ашраф і Шэйх-Масуд. У пачатку баёў за Алепа жыхары гэтых раёнаў захоўвалі нейтралітэт, але [[25 кастрычніка]] 2012 года туды ўвайшоў атрад баевікоў «[[Брыгада аль-Таўхід|Ліва аль-Таўхід]]» колькасцю каля 200 чалавек з намерам узяць пад свой кантроль магістраль, якая злучае цэнтр горада з яго паўночнымі кварталамі<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/201210258572215445.html Syria violence flares ahead of possible truce]. ''Al Jazeera'', 25 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. На наступны дзень у сутыкненні з курдамі было забіта як мінімум 16 паўстанцаў і 5 курдаў. Абодва бакі абвінавацілі адзін аднаго ў правакацыі канфлікту і парушэнні пагадненняў аб ненападзе паміж курдамі і Свабоднай сірыйскай арміяй (ССА)<ref>Ivan Watson, Shiyar Sayed Mohammed, Ammar Cheikh Omar [http://edition.cnn.com/2012/10/29/world/meast/syria-kurdish-militia/ Syria rebels, Kurdish militia discuss cease-fire]. ''CNN'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 28-30 кастрычніка адбыліся ўзброеныя сутыкненні паміж курдамі і ССА за горад Эль-Кастана ў ваколіцах Алепа, падчас якіх быў забіты адзін з камандзіраў ССА, вядомы як Абу Ібрагім, і яшчэ 4 баевікі з яго атрада. Абу Ібрагім быў вядомы тым, што ў маі таго ж года захапіў у закладнікі 11 паломнікаў-[[шыіты|шыітаў]], якія вярталіся ў [[Ліван]] з [[Іран]]а<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/world/2012-10/30/content_15856996.htm Abductor of Lebanese pilgrims in Syria killed]. ''Xinhua'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лістапада 2012 года YPG і ССА падпісалі мірнае пагадненне<ref>Wladimir van Wilgenburg [https://web.archive.org/web/20121106075312/http://www.rudaw.net/english/news/syria/5383.html Syrian Rebels and Kurdish Group Sign Truce]. ''Rudaw'', 5 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>, у той час як баевікі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] заявілі, што гатовыя ўмяшацца ў канфлікт на баку курдаў і ў далейшым выкарыстоўваць Сірыйскі Курдыстан як плацдарм для аперацый супраць Турцыі<ref>Daniel Brode [http://www.hurriyetdailynews.com/will-syrias-rebels-face-a-kurdish-front.aspx?pageID=238&nID=34504&NewsCatID=396 Will Syria’s rebels face a Kurdish front?]. ''Hurriyet'', 13 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[8 лістапада]] аб’яднаныя сілы курдаў і ССА пачалі наступленне на горад Рас-эль-Айн паблізу турэцка-сірыйскай мяжы. Ужо 15 лістапада было абвешчана аб узяцці горада<ref>David Enders [http://www.mcclatchydc.com/2012/11/15/174806/rebels-capture-ras-al-ayn-1st.html Rebels capture Ras al Ayn, 1st town to fall in Syria’s Kurdish region]. ''McClatchy Newspapers'', 15 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 19 лістапада баевікі ісламісцкага «[[Фронт аль-Нусра|Фронту аль-Нусра]]» атакавалі пост YPG у Рас-эль-Айне, што прывяло да маштабных сутыкненняў паміж паўстанцамі і курдамі, якія працягваліся да 22 лістапада. У сітуацыю быў вымушаны ўмяшацца [[Рыяд аль-Асад]], пасля чаго бакам удалося дамовіцца аб спыненні агню<ref>Wladimir van Wilgenburg, Adib Abdulmajid «Syrian Rebel Commanders Killed in Clashes with Kurdish Fighters». ''Rudaw'', 20 ноября 2012 года.</ref>. У сутыкненнях было забіта як мінімум 4 курдаў і 14 паўстанцаў; па іншых звестках, страты маглі дасягаць 20-25 чалавек з кожнага боку<ref>Ivan Watson, Ammar Cheikh Omar «Dozens dead after clashes in Syrian border town». ''CNN'', 21 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 3 снежня 2012 года, па звестках ад Rudaw, ВПС Сірыі нанеслі ўдар па раёне Махата ў Рас-эль-Айн, у выніку якога загінула 12 чалавек, з іх 6 курдаў (у тым ліку трое дзяцей). [[22 студзеня]] [[2013]] года новыя сутыкненні паміж курдамі і ўзброенай апазіцыяй у ваколіцах Рас-эль-Айна забралі жыцці як мінімум 56 чалавек, 42 з якіх (у тым ліку жанчыны і дзеці) загінулі ў выніку выбуху бомбы ў горадзе Салам<ref>Alexander Dziadosz, Kevin Liffey «[https://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 Syrian rebels clash with Kurds in northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924173436/http://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 |date=24 верасня 2015 }}». ''Reuters'', 22 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. == 2013—2015 гады == {{Main|Баі за Кабані|Другая бітва за Кабані}} [[2013]] год у Сірыйскай Курдыстане пачаўся з узброеных сутыкненняў арабаў і курдаў у Хасаке. Падставай паслужыў расстрэл урадавымі войскамі дэманстрацыі арабаў у падтрымку ССА 28 снежня 2012 года, пасля чаго курды з ліку прыхільнікаў PYD былі абвінавачаны ў супрацоўніцтве з урадам. У ходзе сутыкненняў былі забіты тры арабы<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Hasakah: Deadly clashes between Arab tribes and PYD]». ''KurdWatch'', 9 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 4 студзеня 2013 года ў многіх гарадах на паўночным усходзе Сірыі прайшлі шматтысячныя антыўрадавыя дэманстрацыі, арганізаваныя PYD, курдскім нацыянальным саветам і іншымі курдскімі партыямі. Мэтай PYD было сабраць да 100 тысяч дэманстрантаў, але гэта ім не ўдалося<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: PYD fails in attempt to mobilize one hundred thousand demonstrators]». ''KurdWatch'', 10 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У той жа час пачаўся канфлікт паміж PYD і іншымі курдскімі партыямі — у прыватнасці, з партыяй Yekîtî Kurdistan і яе толькі ўтвораным баявым крылом Jiwan Qatna, якое PYD западозрыла ў падтрымцы ісламістаў<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2734&z=en&cure=1009 Ad-Darbasiyah: YPG abducts armed Yekîtî members]». ''KurdWatch'', 15 января 2013 года.{{ref-en}}</ref><ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2738&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: YPG storms Yekîtî military drill ground]». ''KurdWatch'', 20 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лютага 2013 гады адбылося яшчэ адно сутыкненне падобнага роду, у гэты раз паміж YPG і прыхільнікамі ўрада [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]], з якім прыхільнікі PYD [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|знаходзяцца не ў лепшых адносінах]]<ref>«[http://www.kurdwatch.org/?aid=2754&z=en&cure=1009 Al-Malikiyah: YPG ends siege of Kahf al‑Assad]». ''KurdWatch'', 11 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У сувязі з распачатым у студзені [[2014]] года такім чынам паўнавартасным канфліктам паміж ІДІЛ і больш умеранымі паўстанцкімі групоўкамі, колькасць ахвяр якога ўжо да сярэдзіны месяца перавысіла 1000 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2014/01/16/thousend/ Потери сирийских повстанцев от междоусобицы превысили тысячу человек]</ref>, атрады YPG у мухафазе Рака (у асноўным кантраляванай ІДІЛ) прынялі рашэнне прыпыніць наступленне на [[Эт-Тэль-эль-Аб’яд]]. У мухафазе Хасеке атрады ІДІЛ па-ранейшаму дзейнічалі ў саюзе з больш памяркоўнымі ісламістамі; іх аб’яднаныя сілы прымусілі YPG адступіць з Тэль-Брак і Тэль-Хаміс (наваколлі Эль-Камышлы). Страты YPG у гэтым рэгіёне за перыяд з канца снежня 2013 года па 7 студзеня 2014 года склалі 39 чалавек (паводле SOHR). 15 студзеня YPG абвінавацілі НКСРАС у падтрымцы ІДІЛ супраць курдаў у Хасеке. У сувязі з [[Наступленне ІДІЛ на поўначы Ірака (чэрвень 2014)|маштабным наступленнем ІДІЛ у Паўночным Іраку ў чэрвені 2014 года]] абвастрылася сітуацыя і на поўначы Сірыі. SOHR паведамляў пра сутыкненні паміж YPG і ІДІЛ у мухафазах Рака і Алепа, у тым ліку ў ваколіцах горада Айн-эль-Араб<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464934961849</ref><ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464578295218</ref>. У сеціве з’явіліся фатаграфіі, з якіх відаць, што як мінімум 2 палонных курдащ былі пакараны смерцю ІДІЛ праз распяцце<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551286444979698</ref><ref>[https://twitter.com/AbuHamzaDK/status/485859123838603264 Twitter / Account Suspended<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Да 20 верасня 2014 года «[[Ісламская дзяржава]]» настолькі ўзмацнілася ў Рацы, што заняла практычна ўсю тэрыторыю мухафазы, у тым ліку каля 60 вёсак у ваколіцах горада Айн-эль-Араб (Кабані)<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/19/islamicstate/ Исламисты захватили 60 деревень на севере Сирии]</ref>. На дапамогу заблакаванай у гэтым горадзе малой групоўцы YPG накіравалася некалькі сотняў курдскіх баевікоў з [[Турцыя|Турцыі]]. Тым часам ля турэцкай граніцы ў гэтым рэгіёне сабралася да 4 тысяч курдскіх бежанцаў<ref>[http://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey/ Сирийские курды бегут в Турцию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626181220/https://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey |date=26 чэрвеня 2020 }}</ref>. [[6 кастрычніка]] 2014 года тры замініраваныя аўтамабілі падарваліся ля блокпастоў YPG у мухафазе Хасеке, у выніку чаго загінула не менш за 30 чалавек, яшчэ некалькі дзясяткаў атрымалі раненні. У той жа час у 260 кіламетрах адтуль прадоўжыўся штурм горада Айн-эль-Араб, баевікі ІДІЛ паспрабавалі ўвайсці ў горад з трох бакоў. На адным з будынкаў на ўсходняй ўскраіне горада быў заўважаны чорны сцяг, які нагадвае сцяг ІД<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141006/1027172000.html Около 30 человек погибли в результате теракта в городе аль-Хасака]</ref>. Хоць асноўныя падзеі другой паловы 2014 года ў Сірыйским Курдыстане разгортваліся ў горадзе Кабані (Айн-эль-Араб) і яго ваколіцах, сутыкненні працягваліся і ў іншых рэгіёнах, населеных курдамі. У прыватнасці, [[25 снежня]] ў ходзе баёў за вёску Кас на паўночным усходзе Сірыі курдамі было знішчана не менш за 30 ісламістаў. У той жа дзень у ходзе контрнаступлення курдаў на пазіцыі ІД у Кабані было ліквідавана яшчэ 14 баевікоў<ref>[http://ria.ru/world/20141225/1040156400.html СМИ: курды ликвидировали 30 боевиков ИГ на северо-востоке Сирии]</ref>. [[20 сакавіка]] [[2015]] года ў выніку падвойнага тэракту ў горадзе Хасеке на ўсходзе Сірыйскага Курдыстана загінула 20 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/20/siria/ В Сирии при теракте погибли 20 человек]</ref>. Пасля паспяховага адбіцця нападу на Кабані курды пачалі далейшае наступленне на тэрыторыі, захопленыя ІД, пры падтрымцы саюзніказ у рамках аперацыі «Буркан аль-Фірат». У сярэдзіне чэрвеня 2015 года яны ўсталявалі кантроль над стратэгічна важным горадам Гэт-Тэль-эль-Аб’яд на турэцка-сірыйскай мяжы<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150615/1071061168.html Курды заявили, что полностью отбили у боевиков ИГ сирийский Тель-Абьяд]</ref>. У выніку гэтай аперацыі была ўзята пад кантроль важная для ІД траса Гэт-Тэль-эль-Абьяд — Рака, а таксама нарэшце былі аб’яднаны тэрыторыі двух з трох курдскіх анклаваў у Сірыі. У далейшым працягнулася наступленне ў кірунку Ракі — «сталіцы» ІД. Так, [[23 чэрвеня]] 2015 года курдамі было абвешчана аб узяцці пад свой кантроль горада Айн-Іса, які знаходзіцца ўсяго за 50 км ад Ракі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/23/march_for_victory/ Курды захватили город в 50 километрах от столицы ИГ]</ref><ref>[http://warsonline.info/siriya/kurdi-vzyali-tel-abyad-i-ayn-issa-v-siriyskoy-provintsii-rakka.html Курды взяли Тель-Абьяд и Айн-Исса в сирийской провинции Ракка]</ref>. [[25 чэрвеня]] 2015 атрад баевікоў ІД прарваўся ў Кабані з боку турэцка-сірыйскай мяжы, з прычыны чаго ў горадзе зноў пачаліся вулічныя баі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/25/kobane/ СМИ сообщили о прорыве боевиков «Исламского государства» в Кобани]</ref>. У той жа дзень стала вядома, што ісламісты захапілі два жылыя кварталы ў горадзе Хасеке ва ўсходняй частцы Сірыйскага Курдыстана, выцесніўшы адтуль сірыйскія войскі, лаяльныя Башару Асаду<ref>[http://9tv.co.il/news/2015/06/25/207317.html Ещё одно достижение «Исламского государства» в Сирии: Хасеке может пасть]</ref>. == 2016 год == {{main|Аперацыя «Шчыт Еўфрата»}} 16 сакавіка партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» абвясціла аб стварэнні на кантраляванай тэрыторыі федэратыўнай рэгіёну — [[Сірыйскі Курдыстан|Федэрацыі Паўночная Сірыя (Рожава)]])<ref>[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref>. 24 мая «[[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскія дэмакратычныя сілы]]», у якія ўваходзяць курдскія атрады народнай самаабароны (YPG), сірыйскія апазіцыйныя групоўкі, а таксама асірыйскія, армянскія і туркменскія атрады, абвясцілі пра пачатак наступлення на Раку — «сталіцу» ІД. Аперацыя СДС пачалася праз тры дні пасля таго, як кіраўнік Цэнтральнага камандавання ўзброеных сіл ЗША генерал Джозэф Вотэл 21 мая таемна пабываў на поўначы Сірыі, у раёнах, якія кантраляваліся «Дэмакратычным саюзам». Гэты візіт быў выстаўлены амерыканскай адміністрацыяй як пачатак наступлення на Раку, якое ажыццяўлялася курдамі пры падтрымцы амерыканскага спецпрызну<ref name="гонка" />. 30 мая турэцкія ўлады, раней аказаўшы падтрымку ІД дзеля ліквідацыі курдскага руху, прапанавалі ЗША правесці сумесную аперацыю супраць ІД на поўначы Сірыі — пры ўмове, што ў ёй не будуць удзельнічаць курды. Гэтая прапанова не прывяла да якіх-небудзь вынікаў<ref name="гонка"/> У ноч на 3 чэрвеня наступленне на Раку разгарнула і [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйская арабская армія]], прасунуўшыся на некалькі км углыб аднайменнай правінцыі<ref name="гонка">[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]</ref>. 24 жніўня Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў. Акрамя таго, Турцыя мела на мэце не дапусціць аб’яднання курдскіх кантонаў Афрын і Манбідж на поўначы Сірыі<ref name="автоссылка1">[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]</ref>. У сакавіку 2017 года турэцкае кіраўніцтва заявіла пра дасягненне пастаўленых мэтаў у Сірыі і пачало выводзіць свае войскі. Акрамя гэтага, Турцыя інфармавала сваіх саюзнікаў па міжнароднай антытэрарыстычнай кааліцыі, якую ўзначальвалі ЗША, пра намеры прыняць удзел у вызваленні гарадоў Манбідж і Эр-Рака ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы». Аднак прыцягненне ЗША да аперацыі атрадаў курдскага апалчэння, якія склалі аснову Сірыйскіх дэмакратычных сіл, выклікала рэзка негатыўную рэакцыю ў Анкары, і Турцыя адмовілася адпраўляць свае войскі, заявіўшы, што ''«ніколі не будзе праводзіць сумесных аперацый з тэрарыстамі»''<ref name="автоссылка1"/> == 2017—2019 гады == {{Main|Аперацыя «Аліўкавая галіна»|Аперацыя «Крыніца міру»}} [[20 студзеня]] генштаб УС Турцыі абвясціў пра пачатак ваеннай аперацыі «Аліўкавая галіна» ў сірыйскім раёне Афрын ''«у мэтах забеспячэння стабільнасці і бяспекі на паўночным захадзе Сірыі»''. Ваенныя дзеянні пачаліся а 17:00. У гэты дзень над прыгранічнай з Сірыяй турэцкай правінцыяй [[Хатай (правінцыя)|Хатай]] з’явіліся самалёты ВПС Турцыі, якія перасеклі мяжу і нанеслі ўдары па пазіцыях курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG). ВПС Турцыі атакавалі апорныя пункты YPG і склады зброі ў ваколіцах прыгранічных населеных пунктаў і аэрадрома «Менах»<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2978337&tid=95994|title=Турецкие самолеты нанесли удары по 108 целям в Африне|accessdate=2018-01-20}}</ref>. Па заяве генштаба УС Турцыі, за першы дзень у авіаналётах былі задзейнічаны 72 самалёты, якія паразілі 108 з 113 намечаных цэляў<ref name="DW">''Керстен Книпп'', ''Ирина Филатова''. [http://p.dw.com/p/2rKot Зачем Турции «Оливковая ветвь»? // ''Deutsche Welle'', 22.01.2018]</ref>. У гэты ж дзень наступленне на курдаў пачала «[[Сірыйская нацыянальная армія]]» (СНА), скаардынаваўшы свае дзеянні з Анкарой<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a635abf9a7947490f125e62?from=newsfeed Турция нанесла авиаудары по объектам курдов в сирийском Африне // РБК, 20.01.2018]</ref>. Турэцкія СМІ паведамілі, што СНА захапіла паселішча Маарназ. Баі паміж пратурэцкімі групоўкамі і байцамі курдскіх атрадаў ішлі таксама ў раёне горада Аазаз<ref>[https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo Сирия итоги за сутки на 21 января 06.00 // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122001156/https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. Паведамлялася, што да аперацыі супраць курдскіх узброеных фармаванняў далучылася яшчэ адна сірыйская апазіцыйная ўзброеная групоўка — «Файлак аш-Шам», баевікі якой прыбылі ў раён баявых дзеянняў вечарам 20 студзеня<ref>[https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine Сирия новости 21 января 07.00 // Федеральное агентство новостей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122071843/https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. [[24 сакавіка]] Генштаб Турцыі заявіў, што раён Афрын цалкам ачышчаны ад членаў груповак YPG/РПК. У кастрычніку [[2019]] года туркі правялі яшчэ адну аперацыю ў рэгіёне — «Крыніца міру». ==2026 год == У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tev-dem.com/ TEV-DEM Rojava]{{ref-ar}} https://web.archive.org/web/20130803163236/http://pydinfo.com/news-feed Лента новостей от PYD]{{ref-en}} * [http://www.kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 Лента новостей от Курдского центра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016125145/http://kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 |date=16 кастрычніка 2013 }} * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/03/17/teltamar/|title=На северном фронте Сирии|subtitle=Курдские ополченцы против исламистов|author=Александр Рыбин|date=2015-03-18 |publisher=Lenta.ru|accessdate=2015-03-20|lang=}} * [http://hevale.nihilist.li Hevale: революция в Курдистане] {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] 1ydffk75z0cleiazpzpodecjjagx5s2 5200978 5200977 2026-09-16T17:34:48Z DBatura 73587 /* 2026 год */ 5200978 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Сірыйскай Курдыстане |частка = [[грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = PYD checkpoint Afrin Syria.png |шырыня = 300px |подпіс = Сцяг Заходняга Курдыстана ў Афрыне. |дата = з [[19 ліпеня]] [[2012]] па [[20 студзеня]] [[2026]] |вынік = ліквідацыя курдскай аўтаноміі |месца = правінцыі Хасеке, Рака і Халеб |праціўнік1 = '''{{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]''' ** [[Узброеныя сілы Сірыі|Узброеныя сілы]] ** Паліцыя ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] '''[[Найвышэйшы курдскі савет]]''' <small>(з 28 чэрвеня 2015 у саюзе з Сірыяй) </small> |праціўнік2 = {{Сцяг|Сірыя|1961}} '''[[Нацыянальная кааліцыя сірыйскіх рэвалюцыйных і апазіцыйных сіл|НКСРАС]]''' <small>(перамір’е з курдскімі паўстанцамі з лютага 2014 года)</small> ** [[Сірыйская свабодная армія|ССА]] ---- {{Сцяг|Джыхад}} '''Радыкальныя ісламісты''' ** [[Выява:Flag of the Al-Nusra Front.svg|border|22px]] [[Фронт аль-Нусра]] ** {{Flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[Ахрар аш-Шам]] ** {{Сцяг|Джыхад}} Гураба аль-Шам ---- [[File:Flag of the Islamic State of Iraq and the Levant2.svg|22px]] '''[[Ісламская дзяржава]]'''<br> ---- {{Сцяг|Турцыя}} '''[[Узброеныя сілы Турцыі]]''' |камандзір1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Башар Асад]]<br> ---- [[Выява:Flag of Rojava.svg|border|22px]] [[Саліх Муслім Мухамад]] |камандзір2 = {{Сцяг|Турцыя}} [[Зэкай Аксакалы]] }} '''Канфлікт у [[Сірыйскі Курдыстан|Сірыйскім Курдыстане]]''' ({{Іншамоўны тэкст|курдская|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}}) — частка [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]], звязаная з узброеным супрацівам [[курды|сірыйскіх курдаў]] як [[Урад Сірыі|урадавым войскам]], так і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] з [[ісламізм|ісламістамі]]. Актыўная фаза канфлікту пачалася ў ліпені 2012 года з утварэння [[Найвышэйшы курдскі савет|Навышэйшага курдскага савета]], які стаў фактычным органам кіравання [[Курдыстан|курдскімі тэрыторыямі]], і штурму горада [[Айн-эль-Араб]] (Кабані) курдскімі [[Атрады народнай самаабароны|атрадамі народнай самаабароны]]. У далейшым [[Сірыйскі Курдыстан]] уяўляе сабой фактычна аўтаномны рэгіён са сваімі ўзброенымі сіламі і праваахоўнымі органамі, урадам і школамі з навучаннем на курдскай мове. Найбольш уплывовая палітычная сіла ў рэгіёне — партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» (PYD), якая стаіць на пазіцыях [[рэгіяналізм]]у і [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычнага сацыялізму]]. == Пачатак канфлікту == У пачатку канфлікта паміж уладай і апазіцыяй у Сірыі курды ў асноўным заставаліся лаяльнымі да ўладаў з-за падтрымкі апазіцыі [[Турцыя]]й, а таксама боязі рэзкага пагаршэння стану нацыянальных і рэлігійных меншасцяў у Сірыі пасля прыходу апазіцыі да ўлады<ref>Ariel Zirulnick «Who backs Syria’s Assad? Top 4 sources of support». ''Christian Science Monitor'', 10/05/2011.{{ref-en}}</ref>. У прыватнасці, блок 12 курдскіх партый байкатаваў канферэнцыю сірыйскай апазіцыі ў [[Анталія|Антальі]] 31 мая 2011 года. Паводле заявы Салеха, прадстаўніка Курдскай левай партыі: ''«Мы, сірыйскія курды, не давяраем Турцыі і яе палітыцы, і таму мы прынялі рашэнне байкатаваць гэты саміт»''<ref>[http://mrzine.monthlyreview.org/2011/kb010611.html Syrian Kurdish Parties Boycott Syrian Opposition Conference in Antalya, Turkey]. ''Monthly Review'', 01/06/2011.{{ref-en}}</ref>. У наступнай канферэнцыі, якая адбылася ў жніўні 2011 года ў [[Стамбул]]е (тут быў сфармаваны апазіцыйны Сірыйскі нацыянальны пераходны савет), прынялі ўдзел толькі дзве курдскія партыі. На думку Саліх Мусліма, рашэнне курдскіх лідараў дыстанцыявацца ад канфлікту паміж уладамі і апазіцыяй было прынята з тактычнымі мэтамі, каб выйграць час на стварэнне структур самакіравання, у той час як улада і апазіцыя аслаблялі адзін аднаго сваім супрацьстаяннем<ref name="rudaw">Eric Bruneau «[https://web.archive.org/web/20120319104840/http://www.rudaw.net/english/news/syria/4142.html Kurdish Leader: We Oppose Foreign Intervention in Syria]». ''Rudaw'', 13/11/2011.{{ref-en}}</ref>. [[7 кастрычніка]] 2011 года быў застрэлены вядомы курдскі актывіст Машал Там. На яго пахаванне ў Эль-Камышлы прыйшло каля 50 тысяч чалавек. Неўзабаве пахаванне пачало ператварацца ў беспарадкі, і паліцыя, адкрыўшы агонь па натоўпе, забіла як мінімум 14 чалавек<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15227172 Syria security forces open fire at Kurd’s funeral]. BBC News, 8 октября 2011 года.{{ref-en}}</ref>. Праз 2 тыдні іншы курдскі актывіст, Махмуд Валі, быў застрэлены пры аналагічных абставінах у Рас-эль-Айн<ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria Prominent Kurdish activist Mahmoud Wali, known as Abu Ghandi, gunned down in northeast Syria, activists say] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232510/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/prominent-kurdish-activist-mahmoud-wali-known-abu-ghandi-gunned-down-northeast-syria |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 21 сентября 2011 года.</ref>. Поўнамаштабны канфлікт паміж урадам [[Башар Асад|Башара Асада]] і курдамі пачаўся пасля падпісання [[12 ліпеня]] [[2012]] года ў Арбілі ([[Іракскі Курдыстан]]) пагаднення паміж дзвюма вядучымі палітычнымі сіламі сірыйскіх курдаў — «Дэмакратычным саюзам» і Курдскім нацыянальным саветам. Фактычна быў абвешчаны суверэнітэт Сірыйскага Курдыстана пад кіраваннем Найвышэйшага курдскага савета. [[19 ліпеня]] атрады YPG узялі штурмам горад Айн-эль-Араб, неўзабаве пасля чаго ўрадавыя войскі пакінулі гарады Амуда, [[Афрын]] і Рас-эль-Айн без сур’ёзнага супраціўлення. [[22 ліпеня]] пачаліся баі паміж YPG і ўрадавымі войскамі ў Эль-Камышлы. [[2 жніўня]] 2012 года [[Нацыянальны каардынацыйны камітэт за дэмакратычныя перамены]] абвясціў, што рэжым Асада скінуты ва ўсім Сірыйскім Курдыстане і што ўвесь рэгіён з гэтага часу знаходзіцца пад кантролем курдаў (акрамя горада Эль-Камышлы, дзе ўсё яшчэ заставалася нейкая колькасць урадавых войскаў, што не ўступалі ў канфлікт з курдамі і дазволілі ім падняць курдскі сцяг над горадам)<ref>[http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ PYD Press Release: A call for support and protection of the peaceful establishment, the self-governed Syrian Kurdish region] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915073042/http://syrianncb.org/2012/08/02/pyd-press-release-a-call-for-support-and-protection-of-the-peaceful-establishment-the-self-governed-syrian-kurdish-region/ |date=2012-09-15 }}{{ref-en}}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast Kurds take control in Syria’s northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303232649/http://blogs.aljazeera.com/topic/syria/kurds-take-control-syrias-northeast |date=3 сакавіка 2016 }}. ''Al Jazeera'', 12 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[19 жніўня]] баевікамі Свабоднай сірыйскай арміі быў узарваны ўрадавы разведвальны цэнтр у Эль-Камышлы, што выклікала негатыўную рэакцыю курдаў<ref>Naila Bozo «[http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm Explosion at intelligence center in Qamishli, Syrian Kurdistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180922121904/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/8/syriakurd594.htm |date=22 верасня 2018 }}». ''Kurd Net'', 19 августа 2012 года.{{ref-en}}</ref>. == Другая палова 2012 года == {{Main|Бітва за Алепа (2012—2016)}} У [[Халеб|Алепа]] курды жывуць у асноўным у паўночных раёнах Ашраф і Шэйх-Масуд. У пачатку баёў за Алепа жыхары гэтых раёнаў захоўвалі нейтралітэт, але [[25 кастрычніка]] 2012 года туды ўвайшоў атрад баевікоў «[[Брыгада аль-Таўхід|Ліва аль-Таўхід]]» колькасцю каля 200 чалавек з намерам узяць пад свой кантроль магістраль, якая злучае цэнтр горада з яго паўночнымі кварталамі<ref>[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/10/201210258572215445.html Syria violence flares ahead of possible truce]. ''Al Jazeera'', 25 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. На наступны дзень у сутыкненні з курдамі было забіта як мінімум 16 паўстанцаў і 5 курдаў. Абодва бакі абвінавацілі адзін аднаго ў правакацыі канфлікту і парушэнні пагадненняў аб ненападзе паміж курдамі і Свабоднай сірыйскай арміяй (ССА)<ref>Ivan Watson, Shiyar Sayed Mohammed, Ammar Cheikh Omar [http://edition.cnn.com/2012/10/29/world/meast/syria-kurdish-militia/ Syria rebels, Kurdish militia discuss cease-fire]. ''CNN'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 28-30 кастрычніка адбыліся ўзброеныя сутыкненні паміж курдамі і ССА за горад Эль-Кастана ў ваколіцах Алепа, падчас якіх быў забіты адзін з камандзіраў ССА, вядомы як Абу Ібрагім, і яшчэ 4 баевікі з яго атрада. Абу Ібрагім быў вядомы тым, што ў маі таго ж года захапіў у закладнікі 11 паломнікаў-[[шыіты|шыітаў]], якія вярталіся ў [[Ліван]] з [[Іран]]а<ref>[http://www.chinadaily.com.cn/world/2012-10/30/content_15856996.htm Abductor of Lebanese pilgrims in Syria killed]. ''Xinhua'', 30 октября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лістапада 2012 года YPG і ССА падпісалі мірнае пагадненне<ref>Wladimir van Wilgenburg [https://web.archive.org/web/20121106075312/http://www.rudaw.net/english/news/syria/5383.html Syrian Rebels and Kurdish Group Sign Truce]. ''Rudaw'', 5 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>, у той час як баевікі [[Рабочая партыя Курдыстана|Рабочай партыі Курдыстана]] заявілі, што гатовыя ўмяшацца ў канфлікт на баку курдаў і ў далейшым выкарыстоўваць Сірыйскі Курдыстан як плацдарм для аперацый супраць Турцыі<ref>Daniel Brode [http://www.hurriyetdailynews.com/will-syrias-rebels-face-a-kurdish-front.aspx?pageID=238&nID=34504&NewsCatID=396 Will Syria’s rebels face a Kurdish front?]. ''Hurriyet'', 13 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. [[8 лістапада]] аб’яднаныя сілы курдаў і ССА пачалі наступленне на горад Рас-эль-Айн паблізу турэцка-сірыйскай мяжы. Ужо 15 лістапада было абвешчана аб узяцці горада<ref>David Enders [http://www.mcclatchydc.com/2012/11/15/174806/rebels-capture-ras-al-ayn-1st.html Rebels capture Ras al Ayn, 1st town to fall in Syria’s Kurdish region]. ''McClatchy Newspapers'', 15 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 19 лістапада баевікі ісламісцкага «[[Фронт аль-Нусра|Фронту аль-Нусра]]» атакавалі пост YPG у Рас-эль-Айне, што прывяло да маштабных сутыкненняў паміж паўстанцамі і курдамі, якія працягваліся да 22 лістапада. У сітуацыю быў вымушаны ўмяшацца [[Рыяд аль-Асад]], пасля чаго бакам удалося дамовіцца аб спыненні агню<ref>Wladimir van Wilgenburg, Adib Abdulmajid «Syrian Rebel Commanders Killed in Clashes with Kurdish Fighters». ''Rudaw'', 20 ноября 2012 года.</ref>. У сутыкненнях было забіта як мінімум 4 курдаў і 14 паўстанцаў; па іншых звестках, страты маглі дасягаць 20-25 чалавек з кожнага боку<ref>Ivan Watson, Ammar Cheikh Omar «Dozens dead after clashes in Syrian border town». ''CNN'', 21 ноября 2012 года.{{ref-en}}</ref>. 3 снежня 2012 года, па звестках ад Rudaw, ВПС Сірыі нанеслі ўдар па раёне Махата ў Рас-эль-Айн, у выніку якога загінула 12 чалавек, з іх 6 курдаў (у тым ліку трое дзяцей). [[22 студзеня]] [[2013]] года новыя сутыкненні паміж курдамі і ўзброенай апазіцыяй у ваколіцах Рас-эль-Айна забралі жыцці як мінімум 56 чалавек, 42 з якіх (у тым ліку жанчыны і дзеці) загінулі ў выніку выбуху бомбы ў горадзе Салам<ref>Alexander Dziadosz, Kevin Liffey «[https://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 Syrian rebels clash with Kurds in northeast] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924173436/http://www.reuters.com/article/2013/01/22/us-syria-crisis-idUSBRE90L0DJ20130122 |date=24 верасня 2015 }}». ''Reuters'', 22 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. == 2013—2015 гады == {{Main|Баі за Кабані|Другая бітва за Кабані}} [[2013]] год у Сірыйскай Курдыстане пачаўся з узброеных сутыкненняў арабаў і курдаў у Хасаке. Падставай паслужыў расстрэл урадавымі войскамі дэманстрацыі арабаў у падтрымку ССА 28 снежня 2012 года, пасля чаго курды з ліку прыхільнікаў PYD былі абвінавачаны ў супрацоўніцтве з урадам. У ходзе сутыкненняў былі забіты тры арабы<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Hasakah: Deadly clashes between Arab tribes and PYD]». ''KurdWatch'', 9 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. 4 студзеня 2013 года ў многіх гарадах на паўночным усходзе Сірыі прайшлі шматтысячныя антыўрадавыя дэманстрацыі, арганізаваныя PYD, курдскім нацыянальным саветам і іншымі курдскімі партыямі. Мэтай PYD было сабраць да 100 тысяч дэманстрантаў, але гэта ім не ўдалося<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2728&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: PYD fails in attempt to mobilize one hundred thousand demonstrators]». ''KurdWatch'', 10 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У той жа час пачаўся канфлікт паміж PYD і іншымі курдскімі партыямі — у прыватнасці, з партыяй Yekîtî Kurdistan і яе толькі ўтвораным баявым крылом Jiwan Qatna, якое PYD западозрыла ў падтрымцы ісламістаў<ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2734&z=en&cure=1009 Ad-Darbasiyah: YPG abducts armed Yekîtî members]». ''KurdWatch'', 15 января 2013 года.{{ref-en}}</ref><ref>«[http://www.kurdwatch.org/index.php?aid=2738&z=en&cure=1009 Al-Qamishli: YPG storms Yekîtî military drill ground]». ''KurdWatch'', 20 января 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У пачатку лютага 2013 гады адбылося яшчэ адно сутыкненне падобнага роду, у гэты раз паміж YPG і прыхільнікамі ўрада [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]], з якім прыхільнікі PYD [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам|знаходзяцца не ў лепшых адносінах]]<ref>«[http://www.kurdwatch.org/?aid=2754&z=en&cure=1009 Al-Malikiyah: YPG ends siege of Kahf al‑Assad]». ''KurdWatch'', 11 февраля 2013 года.{{ref-en}}</ref>. У сувязі з распачатым у студзені [[2014]] года такім чынам паўнавартасным канфліктам паміж ІДІЛ і больш умеранымі паўстанцкімі групоўкамі, колькасць ахвяр якога ўжо да сярэдзіны месяца перавысіла 1000 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2014/01/16/thousend/ Потери сирийских повстанцев от междоусобицы превысили тысячу человек]</ref>, атрады YPG у мухафазе Рака (у асноўным кантраляванай ІДІЛ) прынялі рашэнне прыпыніць наступленне на [[Эт-Тэль-эль-Аб’яд]]. У мухафазе Хасеке атрады ІДІЛ па-ранейшаму дзейнічалі ў саюзе з больш памяркоўнымі ісламістамі; іх аб’яднаныя сілы прымусілі YPG адступіць з Тэль-Брак і Тэль-Хаміс (наваколлі Эль-Камышлы). Страты YPG у гэтым рэгіёне за перыяд з канца снежня 2013 года па 7 студзеня 2014 года склалі 39 чалавек (паводле SOHR). 15 студзеня YPG абвінавацілі НКСРАС у падтрымцы ІДІЛ супраць курдаў у Хасеке. У сувязі з [[Наступленне ІДІЛ на поўначы Ірака (чэрвень 2014)|маштабным наступленнем ІДІЛ у Паўночным Іраку ў чэрвені 2014 года]] абвастрылася сітуацыя і на поўначы Сірыі. SOHR паведамляў пра сутыкненні паміж YPG і ІДІЛ у мухафазах Рака і Алепа, у тым ліку ў ваколіцах горада Айн-эль-Араб<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464934961849</ref><ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551464578295218</ref>. У сеціве з’явіліся фатаграфіі, з якіх відаць, што як мінімум 2 палонных курдащ былі пакараны смерцю ІДІЛ праз распяцце<ref>https://www.facebook.com/syriahroe/posts/551286444979698</ref><ref>[https://twitter.com/AbuHamzaDK/status/485859123838603264 Twitter / Account Suspended<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Да 20 верасня 2014 года «[[Ісламская дзяржава]]» настолькі ўзмацнілася ў Рацы, што заняла практычна ўсю тэрыторыю мухафазы, у тым ліку каля 60 вёсак у ваколіцах горада Айн-эль-Араб (Кабані)<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/19/islamicstate/ Исламисты захватили 60 деревень на севере Сирии]</ref>. На дапамогу заблакаванай у гэтым горадзе малой групоўцы YPG накіравалася некалькі сотняў курдскіх баевікоў з [[Турцыя|Турцыі]]. Тым часам ля турэцкай граніцы ў гэтым рэгіёне сабралася да 4 тысяч курдскіх бежанцаў<ref>[http://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey/ Сирийские курды бегут в Турцию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200626181220/https://ru.euronews.com/2014/09/19/thousands-of-syrians-seek-refuge-from-isil-in-turkey |date=26 чэрвеня 2020 }}</ref>. [[6 кастрычніка]] 2014 года тры замініраваныя аўтамабілі падарваліся ля блокпастоў YPG у мухафазе Хасеке, у выніку чаго загінула не менш за 30 чалавек, яшчэ некалькі дзясяткаў атрымалі раненні. У той жа час у 260 кіламетрах адтуль прадоўжыўся штурм горада Айн-эль-Араб, баевікі ІДІЛ паспрабавалі ўвайсці ў горад з трох бакоў. На адным з будынкаў на ўсходняй ўскраіне горада быў заўважаны чорны сцяг, які нагадвае сцяг ІД<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20141006/1027172000.html Около 30 человек погибли в результате теракта в городе аль-Хасака]</ref>. Хоць асноўныя падзеі другой паловы 2014 года ў Сірыйским Курдыстане разгортваліся ў горадзе Кабані (Айн-эль-Араб) і яго ваколіцах, сутыкненні працягваліся і ў іншых рэгіёнах, населеных курдамі. У прыватнасці, [[25 снежня]] ў ходзе баёў за вёску Кас на паўночным усходзе Сірыі курдамі было знішчана не менш за 30 ісламістаў. У той жа дзень у ходзе контрнаступлення курдаў на пазіцыі ІД у Кабані было ліквідавана яшчэ 14 баевікоў<ref>[http://ria.ru/world/20141225/1040156400.html СМИ: курды ликвидировали 30 боевиков ИГ на северо-востоке Сирии]</ref>. [[20 сакавіка]] [[2015]] года ў выніку падвойнага тэракту ў горадзе Хасеке на ўсходзе Сірыйскага Курдыстана загінула 20 чалавек<ref>[http://lenta.ru/news/2015/03/20/siria/ В Сирии при теракте погибли 20 человек]</ref>. Пасля паспяховага адбіцця нападу на Кабані курды пачалі далейшае наступленне на тэрыторыі, захопленыя ІД, пры падтрымцы саюзніказ у рамках аперацыі «Буркан аль-Фірат». У сярэдзіне чэрвеня 2015 года яны ўсталявалі кантроль над стратэгічна важным горадам Гэт-Тэль-эль-Аб’яд на турэцка-сірыйскай мяжы<ref>[http://ria.ru/arab_sy/20150615/1071061168.html Курды заявили, что полностью отбили у боевиков ИГ сирийский Тель-Абьяд]</ref>. У выніку гэтай аперацыі была ўзята пад кантроль важная для ІД траса Гэт-Тэль-эль-Абьяд — Рака, а таксама нарэшце былі аб’яднаны тэрыторыі двух з трох курдскіх анклаваў у Сірыі. У далейшым працягнулася наступленне ў кірунку Ракі — «сталіцы» ІД. Так, [[23 чэрвеня]] 2015 года курдамі было абвешчана аб узяцці пад свой кантроль горада Айн-Іса, які знаходзіцца ўсяго за 50 км ад Ракі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/23/march_for_victory/ Курды захватили город в 50 километрах от столицы ИГ]</ref><ref>[http://warsonline.info/siriya/kurdi-vzyali-tel-abyad-i-ayn-issa-v-siriyskoy-provintsii-rakka.html Курды взяли Тель-Абьяд и Айн-Исса в сирийской провинции Ракка]</ref>. [[25 чэрвеня]] 2015 атрад баевікоў ІД прарваўся ў Кабані з боку турэцка-сірыйскай мяжы, з прычыны чаго ў горадзе зноў пачаліся вулічныя баі<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/25/kobane/ СМИ сообщили о прорыве боевиков «Исламского государства» в Кобани]</ref>. У той жа дзень стала вядома, што ісламісты захапілі два жылыя кварталы ў горадзе Хасеке ва ўсходняй частцы Сірыйскага Курдыстана, выцесніўшы адтуль сірыйскія войскі, лаяльныя Башару Асаду<ref>[http://9tv.co.il/news/2015/06/25/207317.html Ещё одно достижение «Исламского государства» в Сирии: Хасеке может пасть]</ref>. == 2016 год == {{main|Аперацыя «Шчыт Еўфрата»}} 16 сакавіка партыя «[[Дэмакратычны саюз]]» абвясціла аб стварэнні на кантраляванай тэрыторыі федэратыўнай рэгіёну — [[Сірыйскі Курдыстан|Федэрацыі Паўночная Сірыя (Рожава)]])<ref>[http://www.interfax.ru/world/498901 Курды в Сирии объявили о создании федеративного региона // Интерфакс, 17 марта 2016]</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2016/03/17_a_8128751.shtml Курды делят Сирию // Газета.ru, 17 марта 2016]</ref>. 24 мая «[[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскія дэмакратычныя сілы]]», у якія ўваходзяць курдскія атрады народнай самаабароны (YPG), сірыйскія апазіцыйныя групоўкі, а таксама асірыйскія, армянскія і туркменскія атрады, абвясцілі пра пачатак наступлення на Раку — «сталіцу» ІД. Аперацыя СДС пачалася праз тры дні пасля таго, як кіраўнік Цэнтральнага камандавання ўзброеных сіл ЗША генерал Джозэф Вотэл 21 мая таемна пабываў на поўначы Сірыі, у раёнах, якія кантраляваліся «Дэмакратычным саюзам». Гэты візіт быў выстаўлены амерыканскай адміністрацыяй як пачатак наступлення на Раку, якое ажыццяўлялася курдамі пры падтрымцы амерыканскага спецпрызну<ref name="гонка" />. 30 мая турэцкія ўлады, раней аказаўшы падтрымку ІД дзеля ліквідацыі курдскага руху, прапанавалі ЗША правесці сумесную аперацыю супраць ІД на поўначы Сірыі — пры ўмове, што ў ёй не будуць удзельнічаць курды. Гэтая прапанова не прывяла да якіх-небудзь вынікаў<ref name="гонка"/> У ноч на 3 чэрвеня наступленне на Раку разгарнула і [[Сухапутныя войскі Сірыі|Сірыйская арабская армія]], прасунуўшыся на некалькі км углыб аднайменнай правінцыі<ref name="гонка">[http://ru.valdaiclub.com/a/highlights/nastuplenie-na-rakku-chem-zavershitsya-gonka/?sphrase_id=27039 Наступление на Ракку: чем завершится гонка за овладение городом? // Международный дискуссионный клуб «Валдай», 08.06.2016]</ref>. 24 жніўня Турцыя абвясціла аб пачатку на сірыйскай тэрыторыі сумеснай з фарміраваннямі Свабоднай сірыйскай арміі аперацыі «Шчыт Еўфрата» супраць баевікоў ІД з мэтай зачысткі тэрыторыі 5 тыс. км², вызвалення ад тэрарыстаў гарадоў Джэраблус і Эль-Баб і стварэння на гэтай тэрыторыі зоны бяспекі для размяшчэння бежанцаў. Акрамя таго, Турцыя мела на мэце не дапусціць аб’яднання курдскіх кантонаў Афрын і Манбідж на поўначы Сірыі<ref name="автоссылка1">[https://www.kommersant.ru/doc/3337920 Турция готова провести военную операцию в Сирии. Анкара обвиняет сирийских курдов в новых артиллерийских обстрелах // «Коммерсантъ», 28.06.2017]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3071717 Турция предъявила Сирии «Щит». Военная операция Анкары нашла понимание в Вашингтоне и не нашла — в Москве // «Коммерсантъ», 25.08.2016]</ref>. У сакавіку 2017 года турэцкае кіраўніцтва заявіла пра дасягненне пастаўленых мэтаў у Сірыі і пачало выводзіць свае войскі. Акрамя гэтага, Турцыя інфармавала сваіх саюзнікаў па міжнароднай антытэрарыстычнай кааліцыі, якую ўзначальвалі ЗША, пра намеры прыняць удзел у вызваленні гарадоў Манбідж і Эр-Рака ад баевікоў «Ісламскай дзяржавы». Аднак прыцягненне ЗША да аперацыі атрадаў курдскага апалчэння, якія склалі аснову Сірыйскіх дэмакратычных сіл, выклікала рэзка негатыўную рэакцыю ў Анкары, і Турцыя адмовілася адпраўляць свае войскі, заявіўшы, што ''«ніколі не будзе праводзіць сумесных аперацый з тэрарыстамі»''<ref name="автоссылка1"/> == 2017—2019 гады == {{Main|Аперацыя «Аліўкавая галіна»|Аперацыя «Крыніца міру»}} [[20 студзеня]] генштаб УС Турцыі абвясціў пра пачатак ваеннай аперацыі «Аліўкавая галіна» ў сірыйскім раёне Афрын ''«у мэтах забеспячэння стабільнасці і бяспекі на паўночным захадзе Сірыі»''. Ваенныя дзеянні пачаліся а 17:00. У гэты дзень над прыгранічнай з Сірыяй турэцкай правінцыяй [[Хатай (правінцыя)|Хатай]] з’явіліся самалёты ВПС Турцыі, якія перасеклі мяжу і нанеслі ўдары па пазіцыях курдскіх атрадаў народнай самаабароны (YPG). ВПС Турцыі атакавалі апорныя пункты YPG і склады зброі ў ваколіцах прыгранічных населеных пунктаў і аэрадрома «Менах»<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=2978337&tid=95994|title=Турецкие самолеты нанесли удары по 108 целям в Африне|accessdate=2018-01-20}}</ref>. Па заяве генштаба УС Турцыі, за першы дзень у авіаналётах былі задзейнічаны 72 самалёты, якія паразілі 108 з 113 намечаных цэляў<ref name="DW">''Керстен Книпп'', ''Ирина Филатова''. [http://p.dw.com/p/2rKot Зачем Турции «Оливковая ветвь»? // ''Deutsche Welle'', 22.01.2018]</ref>. У гэты ж дзень наступленне на курдаў пачала «[[Сірыйская нацыянальная армія]]» (СНА), скаардынаваўшы свае дзеянні з Анкарой<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5a635abf9a7947490f125e62?from=newsfeed Турция нанесла авиаудары по объектам курдов в сирийском Африне // РБК, 20.01.2018]</ref>. Турэцкія СМІ паведамілі, што СНА захапіла паселішча Маарназ. Баі паміж пратурэцкімі групоўкамі і байцамі курдскіх атрадаў ішлі таксама ў раёне горада Аазаз<ref>[https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo Сирия итоги за сутки на 21 января 06.00 // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122001156/https://riafan.ru/1017776-siriya-itogi-za-sutki-na-21-yanvarya-06-00-saa-pri-podderzhke-vks-rf-vzyali-pod-kontrol-aviabazu-abu-dukhur-turciya-nachala-operaciyu-protiv-ypg-v-aleppo |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. Паведамлялася, што да аперацыі супраць курдскіх узброеных фармаванняў далучылася яшчэ адна сірыйская апазіцыйная ўзброеная групоўка — «Файлак аш-Шам», баевікі якой прыбылі ў раён баявых дзеянняў вечарам 20 студзеня<ref>[https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine Сирия новости 21 января 07.00 // Федеральное агентство новостей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180122071843/https://riafan.ru/1017781-siriya-novosti-21-yanvarya-07-00-saa-razvivaet-nastuplenie-v-idlibe-turciya-prodolzhaet-operaciyu-protiv-kurdov-v-afrine |date=22 студзеня 2018 }}</ref>. [[24 сакавіка]] Генштаб Турцыі заявіў, што раён Афрын цалкам ачышчаны ад членаў груповак YPG/РПК. У кастрычніку [[2019]] года туркі правялі яшчэ адну аперацыю ў рэгіёне — «Крыніца міру». ==2026 год == {{Асноўны артыкул|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)}} У студзені [[2026]] года [[пераходны ўрад Сірыі]] пачаў пашыраць свой кантроль над тэрыторыямі на паўночным усходзе краіны, дзе жывуць [[курды]]. Гэта прывяло да ўзброеных сутыкненняў з курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|Сірыйскімі дэмакратычнымі сіламі (СДС)]]. У выніку 18 студзеня было падпісана пагадненне аб спыненні агню і інтэграцыі СДС у структуры сірыйскай дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://tev-dem.com/ TEV-DEM Rojava]{{ref-ar}} https://web.archive.org/web/20130803163236/http://pydinfo.com/news-feed Лента новостей от PYD]{{ref-en}} * [http://www.kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 Лента новостей от Курдского центра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131016125145/http://kurdishcenter.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=91&Itemid=143 |date=16 кастрычніка 2013 }} * {{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2015/03/17/teltamar/|title=На северном фронте Сирии|subtitle=Курдские ополченцы против исламистов|author=Александр Рыбин|date=2015-03-18 |publisher=Lenta.ru|accessdate=2015-03-20|lang=}} * [http://hevale.nihilist.li Hevale: революция в Курдистане] {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Курдыстан]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Турцыі]] [[Катэгорыя:Войны Сірыі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2012 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2013 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2014 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2015 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2016 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2017 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] dlzj8ojn8g9tqn0b2pyq3y8b87fekuh 0 610521 5201002 4062525 2026-09-16T20:05:08Z JerzyKundrat 174 5201002 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хашым Тачы''' ({{lang-sq|Hashim Thaçi}}; нар. [[24 красавіка]] [[1968]], Бурае, Сербіца) — палітык, старшыня Дэмакратычнай партыі Косава, Прэзідэнт [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] (2016—2020). Быў палітычным камандуючым Арміяй вызвалення Косава (УÇК). Прэм’ер-міністр Косава з 9 студзеня 2008 года па 9 снежня 2014 года. Прэзідэнт Косава з 7 красавіка 2016 года. 5 лістапада 2020 года Хашым Тачы абвясціў аб сваёй адстаўцы — пасля таго, як стала вядома, што Спецыяльная пракуратура па Косаве ў Гаазе пацвердзіла абвінавачанні супраць яго ва ўчыненні ваенных злачынстваў у 1998—1999 гадах падчас збройнага канфлікту ў былой Югаславіі<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30932116.html Прэзыдэнт Косава сышоў у адстаўку]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адразу ж ён быў узяты пад варту Спецыяльным судом па Косаве. Суд прызнаў косаўскага лідара вінаватым у ваенных злачынствах, здзейсненых падчас вайны за незалежнасць ад Сербіі ў 1998–1999 гадах. Трыбунал прызнаў датычнасць Хашыма Тачы да забойства 96 палітычных апанентаў і меркаваных пасобнікаў сербскіх сіл, незаконнага затрымання 385 чалавек, катаванняў 303 чалавек і жорсткага абыходжання. Ён быў прысуджаны да 25 гадоў пазбаўлення волі. Рашэнне абвешчана 16 верасня 2026 года<ref>[https://www.reuters.com/world/kosovo-ex-president-thaci-faces-war-crimes-verdict-hague-2026-09-16/ reuters.com]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тачы Хашым}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Косава]] [[Катэгорыя:Партызаны]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Косава]] ef09azwxmk7wwubfu37nc7v3jca3xvi 5201003 5201002 2026-09-16T20:12:19Z JerzyKundrat 174 5201003 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хашым Тачы''' ({{lang-sq|Hashim Thaçi}}; нар. [[24 красавіка]] [[1968]], Бурае, Сербіца) — палітык, старшыня Дэмакратычнай партыі Косава, Прэзідэнт [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] (2016—2020). Быў палітычным камандуючым Арміяй вызвалення Косава (УÇК). Прэм’ер-міністр Косава з 9 студзеня 2008 года па 9 снежня 2014 года. Прэзідэнт Косава з 7 красавіка 2016 года. 5 лістапада 2020 года Хашым Тачы абвясціў аб сваёй адстаўцы — пасля таго, як стала вядома, што Спецыяльная пракуратура па Косаве ў Гаазе пацвердзіла абвінавачанні супраць яго ва ўчыненні ваенных злачынстваў у 1998—1999 гадах падчас [[Косаўская вайна|ваеннага канфлікту]] ў былой Югаславіі<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30932116.html Прэзыдэнт Косава сышоў у адстаўку]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адразу ж ён быў узяты пад варту Спецыяльным судом па Косаве. Суд прызнаў косаўскага лідара вінаватым у ваенных злачынствах, здзейсненых у 1998–1999 гадах. Трыбунал прызнаў датычнасць Хашыма Тачы да забойства 96 палітычных апанентаў і меркаваных пасобнікаў сербскіх сіл, незаконнага затрымання 385 чалавек, катаванняў 303 чалавек і жорсткага абыходжання. Ён быў прысуджаны да 25 гадоў пазбаўлення волі. Рашэнне абвешчана 16 верасня 2026 года<ref>[https://www.reuters.com/world/kosovo-ex-president-thaci-faces-war-crimes-verdict-hague-2026-09-16/ reuters.com]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тачы Хашым}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Косава]] [[Катэгорыя:Партызаны]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Косава]] 0edhye75ekyuwwwnatfjh4szxn28gei 5201006 5201003 2026-09-16T20:15:58Z JerzyKundrat 174 5201006 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Хашым Тачы''' ({{lang-sq|Hashim Thaçi}}; {{ВД-Прэамбула}}) — палітык, старшыня Дэмакратычнай партыі Косава, Прэзідэнт [[Рэспубліка Косава|Рэспублікі Косава]] (2016—2020). Быў палітычным камандуючым Арміяй вызвалення Косава (УÇК). Прэм’ер-міністр Косава з 9 студзеня 2008 года па 9 снежня 2014 года. Прэзідэнт Косава з 7 красавіка 2016 года. 5 лістапада 2020 года Хашым Тачы абвясціў аб сваёй адстаўцы — пасля таго, як стала вядома, што Спецыяльная пракуратура па Косаве ў Гаазе пацвердзіла абвінавачанні супраць яго ва ўчыненні ваенных злачынстваў у 1998—1999 гадах падчас [[Косаўская вайна|ваеннага канфлікту]] ў былой Югаславіі<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30932116.html Прэзыдэнт Косава сышоў у адстаўку]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адразу ж ён быў узяты пад варту Спецыяльным судом па Косаве. Суд прызнаў косаўскага лідара вінаватым у ваенных злачынствах, здзейсненых у 1998–1999 гадах. Трыбунал прызнаў датычнасць Хашыма Тачы да забойства 96 палітычных апанентаў і меркаваных пасобнікаў сербскіх сіл, незаконнага затрымання 385 чалавек, катаванняў 303 чалавек і жорсткага абыходжання. Ён быў прысуджаны да 25 гадоў пазбаўлення волі. Рашэнне абвешчана 16 верасня 2026 года<ref>[https://www.reuters.com/world/kosovo-ex-president-thaci-faces-war-crimes-verdict-hague-2026-09-16/ reuters.com]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тачы Хашым}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Косава]] [[Катэгорыя:Партызаны]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Косава]] 8ld4jszk9qgoyr5m4d87mgoax37h8ng 0 616501 5200866 5164052 2026-09-16T13:10:51Z MRagurok 174111 /* */ 5200866 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Недачалавек''' ({{Lang-de|Untermensch}}.  — ''Унтэрменш'') — [[Філасофская антрапалогія|філасофска-антрапалагічны]]<ref>Stein, Edith: Welt und Person: Beitrag zum christlichen Wahrheitsstreben, 1962. S. 12.</ref>; у далейшым прапагандысцкі [[Расізм|расісцка]]-[[Яўгеніка|яўгенічны]] тэрмін з ідэалогіі нямецкіх [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістаў]]. Нямецкае слова ''«Mensch»'' літаральна азначае чалавек. Нацысцкая прапаганда выкарыстоўвала яго вытворнае з прыстаўкай Unter-, каб апісаць паводле сваёй канцэпцыі «найніжэйшых людзей» — [[Яўрэі|габрэяў]], [[Цыганы|цыганаў]], [[Славяне|славянаў]]<ref>Alfred Rosenberg, ''Der Mythus des 20. Jahrhunderts: Eine Wertung der seelischgeistigen Gestaltungskämpfe unserer Zeit'', München: Hoheneichen, 1930, here p.214.</ref><ref>Lothrop Stoddard, ''The Revolt against Civilization: The Menace of the Under Man'', New York: C. Sribner’s Sons, 1922.</ref><ref>[http://scepsis.net/library/id_2751.html#a17 Владимир Родионов. Идеологические истоки расовой дискриминации славян в Третьем рейхе]</ref>, [[Фіна-ўгорскія народы|фінаў]], а таксама гэтак званых «[[Мішлінгі|Mischlinge]]» паводле нацысцкай тэрміналогіі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]<ref>Главы «Фёлькише бевегунг»; Uwe Puschner: ''Die völkische Bewegung im wilhelminischen Kaiserreich'', Дармштадт 2001, ISBN 3-534-15052-X</ref><ref>Wolfgang Michalka, Deutsche Geschichte 1933—1945, Франкфурт-на-Майне 1999, стр. 165</ref><ref>Wolfgang Michalka, Deutsche Geschichte 1933—1945, Франкфурт-на-Майне 1999, стр.</ref>. {{Неафашызм}} == З’яўленне і азначэнні тэрміна == Тэрмін «Untermensch» быў запазычаны нацыстамі з кніг амерыканскага расавага тэарэтыка [[Лотроп Стоддард|Латропа Стодарда]], які ў сваёй кнізе «[https://archive.org/stream/cu31924016895975#page/n7/mode/2up The Revolt Against Civilization: The Menace of the Under-Man]» ({{Lang-be|«Бунт проці цывілізацыі: пагроза падчалавека»}}, 1922 год) сцвярджаў, што пасля прыходу да ўлады [[Бальшавікі|бальшавікоў]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіяй]] стаў кіраваць адзін з самых дэгенератыўных народаў на [[Зямля (планета)|Зямлі]]. Стодард лічыў, што камбінацыя з, як ён думаў, прыроджанай расавай непаўнавартасці [[Рускія|рускіх]], [[Славяне|славянаў]], ідыятызму палітычнай дактрыны, якая заклікала да найніжэйшых чалавечых інстынктаў (такіх, напрыклад, як зайдрасць да больш здольных і больш багатых), а таксама той факт, што шэрагі [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|камуністычнай партыі]] складаліся, на яго думку, з «прыроджаных злачынцаў» у самым звычайным сэнсе гэтага слова, патрабавалі абсалютна новага паняцця для азначэння гэтага феномена: «the Under-man» (літ. «падчалавек»). У гэтым сэнсе [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]] была, паводле Стодарда, баявым клічам на немінучую бітву, якая набліжалася, паміж цывілізаванымі нацыямі і «масамі з Усходу». І калі [[Еўрапеоідная раса|белай расе]] прадбачыцца атрымаць перамогу ў гэтай вайне з «падчалавекам», то — гэтак аргументавалася ў кнізе — ёй належыць адмовіцца ад непрадуманых ліберальных ідэй і хутчэй перайсці да рашучых палітычных мер, такіх, напрыклад, як укараненне доўгатэрміновых яўгенічных праграм. Слова «Untermensch» увайшло ў нацысцкі лексікон з назвы нямецкага перакладу кнігі Стодарда «[https://books.google.com/books?id=eCXpGwAACAAJ&dq=Der+Kulturumsturz:+Die+Drohung+des+Untermenschen&cd=2 Der Kulturumsturz: Die Drohung des Untermenschen]» (1925 г.). Бо ў ангельскамоўным свеце нават большасць гісторыкаў не ведала, што нацысцкае паняцце «Untermensch» было першапачаткова вынайдзена амерыканцам, то зваротны пераклад слова з [[Нямецкая мова|нямецкай]] на [[Англійская мова|ангельскую]] часта гучыць як «subhuman» («падчалавек»). Вядучы нацысцкі ідэолаг, які зафіксаваў канцэпцыю славянскага «падчалавека» за аўтарствам Стодарда, — [[Альфрэд Розенберг]], у сваёй кнізе [http://polbu.ru/rosenberg_estimation/ «Міф 20-га стагоддзя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100124094346/http://polbu.ru/rosenberg_estimation |date=24 студзеня 2010 }} (1930 г.) піша, што расейскі бальшавік — гэта той від чалавека, «якога Латроп Стодард вызначыў як „недачалавека“» ("{{Lang-de|den Lothrop Stoddard als „Untermenschen“ bezeichnete»}}, стар. 214). Хоць Стодард і не звяртае ўвагі на гэтае ў сваёй кнізе, але на стварэнне паняцця «падчалавек» ён мог быць натхнёны [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|ніцшэанскай]] канцэпцыяй [[звышчалавек]]а, паводле якой, у творы «[[Гэтак казаў Заратустра]]» Ніцшэ разглядае чалавека як мост між [[малпы]] і [[Надчалавек|звышчалавека]], які трэба пераадолець. Згадванне малпы (прататып «недачалавека») у Ніцшэ было алюзіяй на [[Тэорыя эвалюцыі|канцэпцыю Дарвіна]], якая набірала ў той час папулярнасць. Стодард пісаў у адным з раздзелаў сваёй кнігі (стар. 261), што яму знаёма паняцце «звышчалавек».<ref>[https://books.google.ru/books?id=mBagGQAACAAJ&dq=Kampf+um+die+Geschichte.+Der+historische+Revisionismus+und+seine+Mythen&cd=1 Losurdo Domenico. Kampf um die Geschichte. Der historische Revisionismus und seine Mythen. Nolte, Furet und die anderen. Köln: PapyRossa, 2007]</ref> Гэткае дзяленне людзей адлюстроўвала [[Сацыяльны дарвінізм|сацыял-дарвінісцкую]], [[Расізм|расісцкую]] і [[Чалавеканенавісніцтва|чалавеканенавісніцкую]] сутнасць нацыянал-сацыялізму. Тэрмін «звышчалавек» быў запазычаны з [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|ніцшэанства]]. [[Адольф Гітлер]] (як і [[Беніта Мусаліні]]) з’яўляўся прыхільнікам філасофіі [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Фрыдрыха Ніцшы]], якая аказала моцны ўплыў на фармаванне яго светапогляду. Аднак у кнізе Ніцшэ [[Весёлая навука|«Вясёлая навука»]] ({{Lang-de|Die fröhliche Wissenschaft}}. , 1882) ужытак слоў «звышчалавек» і «недачалавек» (у афарызме 143 трэцяй часткі кнігі) не звязваўся з нейкай канкрэтнай [[раса]]й і нават з чалавецтвам у цэлым, і ўвогуле прыводзіцца Ніцшэ ў даволі скептычным рэчышчы («Вынаходства багоў, герояў і звышлюдзей рознага роду, роўна як і чалавекабразаў і недалюдзей, карлікаў, фей, [[Кентаўры|кентаўраў]], [[Сатыры|сатыраў]], [[дэман]]аў і [[Чорт|чарцей]]»). Але гэтае не перашкодзіла нацыстам інтэрпратаваць дадзеную ідэю па-свойму.<ref>Ницше Ф. Весёлая наука // Ницше Ф. Сочинения в 2 т. Т. 1. — М.: Наука, 1990. — С. 600.</ref> == Ужыванне тэрміна «недачалавек» == У сваёй прамове ў 1927 годзе ў баварскім рэгіянальным парламенце нацысцкі прапагандыст [[Юліус Штрэйхер]], выдавец «[[Der Stürmer]]», ужыў тэрмін «Untermensch», якім пазначыў камуністаў Нямецкай [[Баварская Савецкая Рэспубліка|Баварскай Савецкай Рэспублікі]]:<blockquote>Гэта здарылася ў часы [Баварскай] Савецкай Рэспублікі: Калі недалюдзі, якім далі волю, блукалі па вуліцах, забіваючы мінакоў, а дэпутаты хаваліся за комінам у баварскім парламенце.</blockquote>Гэтаксама ў сваёй прамове «Сусветная небяспека бальшавізму»({{Lang-de|«Weltgefahr des Bolschewismus»}}) у 1936 годзе [[Паўль Ёзэф Гебельс|Ёзэф Гебельс]] сказаў, што «недалюдзі існуюць у кожным народзе як разрыхляльнік»<ref>Paul Meier-Benneckenstein, ''Deutsche Hochschule für Politik'' Titel: ''Dokumente der Deutschen Politik,'' Volume 4, Junker und Dünnhaupt Verlag, Berlin, 2. ed., 1937; з прамовы 10 верасня 1936 года; па-нямецку: «… das Untermenschentum, das in jedem Volke als Hefe vorhanden ist …».</ref>. На з’ездзе нацысцкай партыі 1935 года ў [[Нюрнберг]]у Гебельс заявіў, што «[[бальшавізм]] — гэта аб’яўленне вайны інтэрнацыянальнымі недалюдзьмі, на чале якіх знаходзяцца [[Яўрэі|жыды]], супраць самой культуры.»<ref>[https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/film/goebbels-claims-jews-will-destroy-culture Прамова Гебельса на з’ездзе ў Нюрнбергу 1935 года]</ref> [[Файл:Nuremberg laws Racial Chart.jpg|alt=Дыяграма, якая выкарыстоўвалася для ілюстрацыі нацысцкіх Нюрнбергскіх законаў, уведзеных у 1935 годзе|міні|450x450пкс|Дыяграма, якая выкарыстоўвалася для ілюстрацыі нацысцкіх [[Нюрнбергскія законы|Нюрнбергскіх законаў]], уведзеных у 1935 годзе]] Іншы прыклад ужывання гэтага тэрміна — выпушчаная ў 1936 годзе брашура [[Рэйхсфюрар СС|рэйхсфюрара СС]] [[Генрых Гімлер|Гімлера]] «Ахоўныя атрады як баявая антыбальшавіцкая арганізацыя» (Die Schutzstaffel als antibolschewistische Kampforganisation), дзе гаварылася: «Мы паклапоцімся, каб ніколі зноў у [[Германія|Нямеччыне]], сэрцы [[Еўропа|Еўропы]], не магла быць распалена знутры або праз эмісараў звонку габрэйска-бальшавіцкая рэвалюцыя недалюдзей ({{lang-de|jüdisch-bolschewistische Revolution des Untermenschen}})»<ref>Himmler Heinrich. Die Schutzstaffel als antibolschewistische Kampforganisation. München: Zentralverlag der NSDAP; F. Eher Nachführung, 1936. P. 29.</ref>. Гэтак, у прапагандысцкім бюлетэні № 112, які быў выпушчаны аддзелам прапаганды [[вермахт]]а ў чэрвені 1941 года адразу пасля нападу на [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (такія бюлетэні зачытваліся асабоваму саставу ўсіх частак вермахта), мэты вайны былі вызначаны гэтак:{{Quotation|Неабходна ліквідаваць чырвоных недалюдзей разам з іх крамлёўскімі дыктатарамі. Нямецкаму народу трэба будзе выканаць самую вялікую задачу ў сваёй гісторыі, і свет яшчэ пачуе пра тое, што дадзеная задача будзе выкананая да канчатку.|Інфармацыйны бюлетэнь для войскаў (Mitteilungen für die Truppe), № 112, Juni 1941<ref>Цыт. па: [http://scepsis.ru/library/id_695.html Вете В. Вайна на вынішчэнне: Вермахт и Халакост // Новая і найнавейшая Гісторыя. 1999. № 3.]</ref>.}}17 ліпеня 1941 года ў «Illustrierter Beobachter» («тоўстым» ілюстраваным дадатку да афіцыйнага органа [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] «Volkischer Beobachter») быў фатаздымак палонных савецкіх афіцэраў з подпісам: «Пойманыя афіцэры [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Савецкай Арміі]] — спехам сабранае зборышча недалюдзей і няспелых фанатыкаў» ({{lang-de|Gefangene Offiziere der Sowiet-Armee — eine zusammengewürfelte Gesellschaft aus Untermenschen und unreifen Fanatikern}}).<ref> [https://books.google.ru/books?id=qKZ1ZqBGpP8C&lpg=PA31&ots=9CUq3en8iQ&dq=Untermensch%20Illustrierten%20beobachter%201941&pg=PA93#v=onepage&q=untermenschen&f=false Beutestücke. Kriegsgefangene in der deutschen und sowjetischen Fotografie 1941—1945 / Hrsg. von Margot Blank, mit Texten von Peter Jahn und Christoph Hammann. Berlin: Christoph Links Verlag, 2003. S. 93].</ref> У тыя ж дні рэйхсфюрар Гімлер выступіў перад эсэсаўцамі з баявой групы «Норд», якая накіроўвалася на [[Усходні фронт Другой сусветнай вайны|Усходні фронт]], з прамовай, дзе даў наказ ім на вайну і пералічыў у якасці «недалюдзей» [[Гуны|гунаў]], [[Венгры|вугорцаў]], [[Татары|татараў]], [[Манголы|манголаў]] і [[Рускія|рускіх]]:{{Quotation|Калі вы, сябры мае, змагаецеся на Усходзе, вы працягваеце тую ж барацьбу супраць таго ж недачалавецтва, супраць тых жа найніжэйшых рас, якія калісьці выступалі пад імем гунаў, пазней — 1000 гадоў таму ў часы каралёў Генрыха і [[Атон I|Атона I]], — пад імем вугорцаў, а пасля пад імем татараў; затым яны з'явіліся зноў пад імем [[Чынгісхан]]а і манголаў. Сёння яны называюцца рускімі пад палітычным сцягам бальшавізму.|Выступ райхсфюрара Генрыха Гімлера ў [[Шчэцін|Штэціне]] 13 ліпеня 1941 года<ref>Der Reichsführer SS zu den Ersatzmannschaften für die Kampfgruppe «Nord» am Sonntag dem 13. Juli 1941, in Stettin. Цыт. па: Stein H. George. The Waffen SS: Hitler's Elite Guard at War, 1939–1945. Ithaca (N. Y.): [[Cornell University Press]], 1984. — P. 126–127.</ref><ref name="actualhistory.ru">[http://actualhistory.ru/race_theory_origins Ідэалагічныя вытокі расавай дыскрымінацыі славянаў у Трэцім рэйхе], Уладзімір Радывонаў, часопіс «Актуальная гісторыя»</ref>}}Брашура 1942 года «Der Untermensch» / «Недачалавек», якая была выдадзеная масавым тыражом паводле наказу Гімлера, была накіраваная ў асноўным супраць расейцаў і габрэяў. Рускія апісваліся як непаўнавартасны народ пад кіраўніцтвам жыдоў, які выраджаецца. Подобная прапаганда была разлічаная на тое, каб заахвоціць немцаў яшчэ горш абыходзіцца з усходнімі народамі. У дадзенай брашуры змяшчаецца наступнае азначэнне недачалавека: {{Пачатак цытаты}}«'''Недачалавек — гэта біялагічная істота, створаная прыродай, якая мае рукі, ногі, падабенства мозгу, з вачыма і ротам. Тым не менш, гэтая жудасная істота з’яўляецца чалавекам толькі часткова. Яна носіць рысы асобы падобныя да чалавечых — аднак духоўна і псіхалагічна недачалавек стаіць ніжэй за любую жывёлу. Унутры гэтай істоты — хаос дзікіх, неўтаймоўных цяг: безыменная патрэба разбураць, самыя прымітыўныя жаданні і непрыхаваная подласць'''».<br />{{Oq|de|Der Untermensch – jene biologisch scheinbar völlig gleichgeartete Naturschöpfung mit Händen, Füßen und einer Art von Gehirn, mit Augen und Mund, ist doch eine ganz andere, eine furchtbare Kreatur, ist nur ein Wurf zum Menschen hin, mit menschenähnlichen Gesichtszügen – geistig, seelisch jedoch tiefer stehend als jedes Tier. Im Inneren dieses Menschen ein grausames Chaos wilder, hemmungsloser Leidenschaften: namenloser Zerstörungswille, primitivste Begierde, unverhüllteste Gemeinheit.}}{{Канец цытаты}}Гэтая жа брашура ўключала ў «падсвет недалюдзей» [[мулат]]аў, «[[Фіны|фіна]]-[[Мангалоідная раса|азіятаў]]», [[Цыганы|цыганоў]] і [[Негроідная раса|неграў]]. Нацысты класіфікавалі тых, каго яны называлі недалюдзьмі, на розныя тыпы; яны аддавалі перавагу вынішчэнню жыдоў і эксплуатацыі іншых народаў ў якасці рабоў<ref>''Quality of Life: The New Medical Dilemma'', edited by James J. Walter, Thomas Anthony Shannon, стар. 63</ref>. Гісторык Роберт Ян ван Пэльт піша, што для нацыстаў «гэта быў толькі невялікі крок да рыторыкі, у якой еўрапейскі чалавек проціпастаўляецца савецкаму недачалавеку, які стаў пазначаць рускіх ў лапах [[Жыдабальшавізм|юдэа-бальшавізму]].»<ref>Роберт Ян ван Пэльт (студзень 1994 г.). «Auschwitz: From Architect’s Promise to Inmate’s Perdition». ''Modernism/Modernity''. '''1''' (1): 80-120, тут стар. 97. [https://muse.jhu.edu/article/22962 doi:10.1353/mod.1994.0013]. [https://www.worldcat.org/title/modernism/oclc/223526928 ISSN 1071-6068].</ref> == Славяне ў нямецкай канцэпцыі недачалавека == Канцэпцыя недачалавека ўключала гэтак жа [[Славяне|славянскія народы]], такія як [[палякі]], [[сербы]] і [[рускія]].<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20110409034704/http://www.dac.neu.edu/holocaust/Hitlers_Plans.htm «Hitler’s Plans for Eastern Europe»]. Паўночна-усходні ўніверсітэт. Архіўная з арыгінала 27 траўня 2012 года. Праверана 10 ліпеня 2010 г..</ref> Славяне лічыліся недалюдзьмі, ледзьве прыдатнымі для эксплуатацыі ў якасці рабоў.<ref>Пітэр Лонгерых (2010 г.). ''Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews''. Oxford; New York: Oxford University Press. стар. 241. ISBN <bdi>978-0-19-280436-5</bdi>.</ref><ref>Huer, Jon (2012). ''Call from the Cave: Our Cruel Nature and Quest for Power''. Lanham, Maryland: Hamilton Books. стар. 278. ISBN <bdi>978-0-7618-6015-0</bdi>. <q>Гітлераўцы разглядалі любую асобу на «ўсходзе», звычайна славянаў, як «недачалавека», прыдатнага толькі для рабства немцам.</q></ref> Гітлер і Гебельс параўналі іх з «трусінай сям’ёй» або «абыякавымі жывёламі», якія былі «бяздзейнымі» ды «дэзарганізаванымі» і распаўсюджваліся як «хваля бруду».<ref>''Sealing Their Fate'' (Large Print 16pt) by David Downing, стар. 49</ref> Тым не менш, некоторыя са славянаў, якія мелі скандынаўскія расавыя рысы, лічылася, што маюць асобнае нямецкае паходжанне, што азначала часткова «арыйскае» паходжанне, і калі ім было меней за 10 год, яны павінны былі быць анямечыны. Нацысцкія погляды на славянаў былі яўна пагардлівымі, бо яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] славяне, асабліва палякі, лічыліся непаўнавартаснымі адносна [[Немцы|немцаў]]. Пасля таго, як Адольф Гітлер набыў палітычную ўладу ў Нямеччыне, паняцце неарыйскіх «недачалавечых рабаўладальніцкіх матэрыялаў» было распрацавана і пачало выкарыстоўвацца і ў дачыненні да іншых славянскіх народаў<ref>Timm, Annette F. (2010) ''The Politics of Fertility in Twentieth-Century Berlin''. London: Cambridge University Press. стар.188 ISBN 9780521195393</ref>. [[Палякі]] і [[сербы]] апынуліся ўнізе славянскай «расавай іерархіі», створанай нацыстамі. Неўзабаве пасля сканчэння тэрміну дзеяння [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакта Молатава-Рыбентропа]] рускіх таксама пачалі ўспрымаць як частку «недачалавечай» расы. Гэтак жа [[беларусы]], [[чэхі]], [[славакі]] і [[Украінцы|ўкраінцы]] лічыліся непаўнавартаснымі, нягледзячы на тое, што сярод гэтых народаў былі выяўленыя калабарацыянісцкія групы. Тым не менш, былі такія славянскія народы, як [[баснійцы]], [[балгары]] і [[харваты]], якія [[Калабарацыянізм|супрацоўнічалі з Нацысцкай Нямеччынай]], але па-ранейшаму ўспрымаліся як расава не «чыстыя», каб дасягнуць статусу [[Германцы|германскіх народаў]], але ў канчатковым выніку яны лічыліся этнічна лепшымі за усіх іншых славянаў, у асноўным дзякуючы псеўданавуковым тэорыям аб гэтых нацыях, якія маюць мінімальную колькасць славянскіх генаў і значныя дамешкі германскай і цюркскай крыві<ref>Gumkowski, Janusz; Leszczynski, Kazimierz; Robert, Edward (translator) (1961). [https://web.archive.org/web/20110409034704/http://www.dac.neu.edu/holocaust/Hitlers_Plans.htm ''Hitler’s Plans for Eastern Europe''. ''Poland Under Nazi Occupation''] (Першае выд.). Polonia Pub. House. p. 219. ASIN B0006BXJZ6. Архіравана з арыгінала (мяккая вокладка) 9 красавіка 2011 года. Праверана 12 сакавіка 2014 г. на Wayback machine.</ref><ref>Shirer, William L. (1960) ''The Rise and Fall of the Third Reich''. New York: Simon and Schuster. pp.937, 939. Quotes: «The Jews and the Slavic people were the ''Untermenschen'' — subhumans.» (937); "Апантанасць немцаў ідэяй, што яны былі галоўнай расай і што славянскія людзі павінны быць іх рабамі, была асабліва заўзятай у адносінах да Расеі. Эрых Кох, упаўнаважаны рэйхскамісар Украіны, выказаў гэта ў сваёй прамове ў Кіеве 5 сакавіка 1945 года.</ref>. Каб наладзіць стратэгічны хаўрус з [[Незалежная Дзяржава Харватыя|Незалежнай Дзяржавай Харватыя]] — марыянеткавай дзяржавай, створанай пасля нападу на [[Югаславія|Югаславію]] — і [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарскім царствам]], нацысты адхіліліся ад строгай інтэрпрэтацыі сваёй расавай ідэалогіі, а [[харваты]] былі афіцыйна апісаныя як «больш [[германцы]], чым славяне», гэтае паняцце падтрымліваў гэтаксама харвацкі дыктатар [[Антэ Павеліч]], які сцвярджаў, што «харваты былі нашчадкамі старажытных [[Готы|готаў]]», і «ідэя [[Панславізм]]у была навязаная ім як нешта штучнае»<ref>Rich, Norman (1974) ''Hitler’s War Aims: the Establishment of the New Order''. New York: W. W. Norton & Company. стар.276-7.</ref><ref name=":1">Адольф Гітлер і Герхард Вайнберг (2007 г.) Застольныя абмеркаванні Гітлера, 1941—1944: яго прыватныя размовы. Enigma Books. стар.356. Цытуючы Гітлера: «Напрыклад, маркіраваць балгараў як славянаў — гэта глупства; першапачаткова яны былі цюркамі».</ref>. Гітлер таксама лічыў балгараў нашчадкамі [[Цюркі|цюркаў]]<ref name=":1" />. Урокі біялогіі ў школах Нацысцкай Нямеччыны выкладалі пра адрозненні паміж скандынаўскай расай «звышлюдзей» і «пагарджанымі» габрэйскімі і славянскімі «недалюдзьмі»<ref>''Маладосць Гітлера, 1922—1945: An Illustrated History'' by Jean-Denis Lepage, стар. 91</ref>. Думка, што славяне былі недалюдзьмі, была шырока распаўсюджаная сярод нямецкіх мас і ў асноўным адносілася да палякаў. Яна працягвала знаходзіць падтрымку і пасля вайны<ref>''Native Realm: A Search for Self Definition'' by Czeslaw Milosz, стар. 132</ref>. У якасці прагматычнага спосабу вырашэння дэфіцыту ваеннай сілы нацысты выкарыстоўвалі жаўнераў з шэрагу славянскіх краін, у першую чаргу хаўруснікаў Рэйха Харватыі і Балгарыі<ref>Згодна з нацысцкай палітыкай, харваты былі аднесены да больш «германцаў, чым славянаў»; гэта падтрымаў харвацкі дыктатар Антэ Павеліч, які сцвярджаў, што харваты былі нашчадкамі старажытных готаў, і «ім была навязана панаславянская ідэя як нешта штучнае».</ref>, а таксама ў межах акупаваных тэрыторый<ref>Norman Davies. ''Europe at War 1939—1945: No Simple Victory''. стар. 167, 209.</ref>. Канцэпцыя славянаў, у прыватнасці быцця недалюдзьмі, служыла палітычным мэтам нацыстаў; яна была выкарыстаная для абгрунтавання сваёй экспансіянісцкай палітыкі і асабліва агрэсіі супраць [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]] і [[СССР]] для дасягнення [[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццёвай прасторы на Усходзе]], асабліва ва Украіне. Першапачатковыя планы Нямеччыны (абагульненыя як [[генеральны план Ост]]) прадугледжвалі перасяленне, паняволенне і вывядзенне не менш як 50 мільёнаў чалавек, якія не лічыліся прыдатнымі да анямечваня, з тэрыторый, якія яны хацелі заваяваць у Еўропе; [[чарназём]]ныя ўкраінскія глебы лічыліся асабліва жаданай зонай для каланізацыі «расай гаспадароў»<ref name=":0" />. === Беларусы ў нямецкай канцэпцыі недачалавека === 22 чэрвеня 1943 года генеральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] зацвердзіў статут «[[Саюз беларускай моладзі|Саюзу беларускай моладзі]]», у якім беларусы прызнаваліся арыйскай нацыяй. У прамове з гэтай нагоды ён заклікаў моладзь «стаць жаўнерамі Новай Еўропы... супраць бандытызму і тым заслужыць правы на родную зямлю». Мяркуецца, што Кубэ бачыў беларусаў арыйцамі. Арыйская кроў беларусаў яшчэ аргументавалася тым, што Беларусь у адрозненне ад Расеі не знаходзілася 240 гадоў пад [[Залатая арда|мангола-татарскім ігам]], з-за чаго захавалася чысціня беларускай крыві.<ref>[https://minsk-old-new.com/life/war1941-1945/otdelnye-stranicy-biografii-v-kube-ch2 Пра Кубэ і ягоную дзейнасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191005215848/https://minsk-old-new.com/life/war1941-1945/otdelnye-stranicy-biografii-v-kube-ch2 |date=5 кастрычніка 2019 }}</ref><ref>[http://www.perspectivia.net/publikationen/dhi-moskau-bulletin/2009-3/0080-0089/documentviewer/++widget++form.widgets.IPSJAddRetro.psj_file/@@download/%D0%9A%D1%83y%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf Ольга Кучарэнка. Паміж молатам и кавадлой: барацьба за маладое пакаленне на акупаваных тэрыторыях Савецкага Саюзу // Bulletin des Deutschen Historischen Instituts Moskau. — Band 3 (2009): Kinder des Krieges. Materialien zum Workshop in Voronež 11.-13. März 2008. — S. 83.]</ref><ref>[http://militera.lib.ru/research/sokolov3/03.html Стасункі беларусаў і немцаў падчас акупацыі]</ref><ref>[https://tarasow-ilya.livejournal.com/46287.html Пра прызнанне беларусаў арыйцамі]</ref> == Гл. таксама == * [[Нацысцкая расавая тэорыя]] * [[Расавая тэорыя Гюнтера]] * [[Расавая гігіена]] == Каментары == <references group="А"> <ref name="husserl">Термин использовался в феноменологии Эдмунда Гуссерля до прихода к власти национал-социалистов для характеристики лиц, неспособных к трансцендентальной редукции.</ref> </references> == Заўвагі == {{Reflist|30em}} == Спасылкі == * [https://psyfactor.org/lib/untermensch.htm Брашура Унтэрменш (Der Untermensch) у расейскім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200211020141/https://psyfactor.org/lib/untermensch.htm |date=11 лютага 2020 }} * The Revolt Against Civilization: The Menace of the Under Man — «Бунт супраць цывілізацыі: пагроза недачалавека», Латроп Стодард. — New York: Charles Scribner’s Sons, 1922 * Der Kulturumsturz: Die Drohung des Untermenschen — «Бунт супраць цывілізацыі: пагроза недачалавека» (ням. выд.), Латроп Стодард. — J.F. Lehmann, 1925 * [https://archive.org/stream/DerMythusDesZwanzigstenJahrhunderts/MicrosoftWord-Mythus#page/n0/mode/2up Der Mythus des 20. Jahrhunderts] — «Міф XX стагоддзя», [[Альфрэд Розенберг]]. — 1930 * [http://actualhistory.ru/race_theory_origins Радывонаў Уладзімір. Расавыя вытокі дыскрымінацыі славян у Трэцім рейхе.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130727022004/http://actualhistory.ru/race_theory_origins |date=27 ліпеня 2013 }} *[http://militera.lib.ru/research/sokolov3/03.html Стасункі беларусаў і немцаў падчас акупацыі] {{Бібліяінфармацыя}}{{Фашызм (тэмы)}} [[Катэгорыя:Нацысцкая прапаганда]] i8t3w2o7hhqfwrdgx4ag5mu52wucry4 0 617905 5200940 4036784 2026-09-16T15:16:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200940 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = [[Выява:OrthodoxCross.svg|15 px|Праваслаўны крыж.]] Жодзінскае благачынне |альтэрнатыўная = Жодзінская благачынная акруга |background_color = |колер_назвы = |выява = Жодзіна, Царква.jpg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |апісанне_выявы = Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца» |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Цэнтр |цэнтр =[[Жодзіна]] |тып = акруга [[Праваслаўе|праваслаўнай]] епархіі |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Жодзінскае благачынне''', '''Жодзінская благачынная акруга''' — акруга ў [[Барысаўская епархія|Барысаўскай епархіі]] [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. == Гісторыя == [[13 мая]] 2017 года на сходзе духавенства Смалявіцкага благачыння епіскап Барысаўскі і Мар’інагорскі [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] абвясціў указ пра падзел [[Смалявіцкае благачынне|Смалявіцкай благачыннай акругі]] на два благачынствы — Жодзінскае і Смалявіцкае<ref>http://zhodinskoe.by/%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%8f {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191029224239/http://zhodinskoe.by/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F |date=29 кастрычніка 2019 }}</ref>. == Храмы і прыходы == # [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Алесіна)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] ([[Алесіна]]) # [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Бабі Лес)|Свята-Аляксандра-Неўская царква]] ([[Бабі Лес]]) # [[Царква святой пакутніцы Таціяны (Барсукі)|Царква святой пакутніцы Таціяны]] ([[Барсукі (Смалявіцкі раён)|Барсукі]]) # [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца» (Жодзіна)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Збавіцельніца»]] ([[Жодзіна]]) # [[Свята-Міхайлаўская царква (Жодзіна)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[Жодзіна]]) # [[Царква Перамянення Гасподняга (Жодзіна)|Царква Перамянення Гасподняга]] ([[Жодзіна]]) # [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Жодзіна)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] ([[Жодзіна]])<ref>{{Cite web |url=http://arhistratig.by/bogosluzhebnaya-deyatelnost |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2019 |archive-date=12 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012002056/http://arhistratig.by/bogosluzhebnaya-deyatelnost |url-status=dead }}</ref> # [[Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага (Жодзіна)|Царква ў імя святога прападобнага Сергія Раданежскага]] ([[Жодзіна]]) # [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неапалімая Купіна» (Зялёны Бор)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Неапалімая Купіна»]] ([[Зялёны Бор (Смалявіцкі раён)|Зялёны Бор]]) # [[Свята-Пакроўская царква (Востраў)|Свята-Пакроўская царква]] ([[Востраў]]) # [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Пліса)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] ([[Пліса (Смалявіцкі раён)|Пліса]]) # [[Царква ў імя святой блажэннай Матроны Маскоўскай (Акцябрскі)|Царква ў імя святой блажэннай Матроны Маскоўскай]] ([[Акцябрскі (Смалявіцкі раён)|Акцябрскі]]) {{зноскі}} == Спасылкі == {{Благачынні Барысаўскай епархіі}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў Жодзіне]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Смалявіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Благачынныя акругі Барысаўскай епархіі]] 1cvf9dzp7n6rofp8hc9twb97rgeoed0 0 624552 5200944 5089500 2026-09-16T16:00:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200944 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Жырардаў |арыгінальная назва = Żyrardów |падначаленне = |выява = Żyrardów station01.jpg |подпіс = |герб = POL Żyrardów COA.svg |сцяг = POL Żyrardów flag.svg |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = 52|lat_min = 03|lat_sec = 15 |lon_deg = 20|lon_min = 26|lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Мазавецкае |павет = Жырардоўскі |гміна = |гміна_назва = |унутраны падзел = |від главы = Бурмістр |глава = Люцыян Кшыштаф Хжаноўскі |дата заснавання = 1830 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1916 |плошча = 14,35 |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = 40 200 |год перапісу = 2018 |шчыльнасць = 2820,9 |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 46 |паштовы індэкс = 96-300 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = WZY |TERC = 1438011 |SIMC = 0977210 |катэгорыя ў Commons = Żyrardów |сайт = https://www.zyrardow.pl/ |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Жырардаў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Żyrardów}}) — [[горад]] у [[Польшча|Польшчы]], за 45 км на паўднёвы захад ад цэнтра [[Варшава|Варшавы]], адміністрацыйны цэнтр [[Жырардоўскі павет|Жырардоўскага павета]] [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкага ваяводства]], утварае [[Гарадская гміна|гарадскую гміну]]. Займае плошчу 14,35 км². Насельніцтва 40,2 тыс. чалавек (на [[2018]]). Горад атрымаў назву ад імя французскага інжынера Філіпа Жырара, вынаходніка ільнопрадзільнай машыны, які заснаваў тут тэкстыльную фабрыку ў пачатку XIX ст. == Вядомы асобы == * [[Генрых Матусавіч Вагнер]] (1922—2000) — беларускі кампазітар, педагог і музыкант. Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі (1963), Народны артыст БССР (1988). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола БССР (1976). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.zyrardow.pl/ Афіцыйная старонка горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181213004228/https://www.zyrardow.pl/ |date=13 снежня 2018 }} {{Жырардоўскі павет}} {{Мазавецкае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} cs8wmph60zzs8r33rkjh7rk5tzq0d1i 0 632583 5201303 4763140 2026-09-17T08:55:29Z BasiliusNorr 164739 /* Гісторыя */ ілюстрацыя 5201303 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Касцёл |Беларуская назва = Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў |Арыгінальная назва = |Выява = Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1914).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = [[Глуск]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў''' — колішні каталіцкі культавы комплекс у гарадскім пасёлку [[Глуск]]у. Сёння на месцы касцёла месціцца гарадскі стадыён. == Гісторыя == [[Аляксандр Гіларый Палубінскі|Аляксандр Палубінскі]] ў 1662 годзе фундаваў сродкі на будаўніцтва драўлянага касцёла святога Антонія кляштара бернардзінцаў. У 1667 годзе [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]] пацвердзіў выдзяленне Аляксандрам Палубінскім «месца на касцёл, кляштар і сад» айцам бернардзінцам у Глуску-Дубровіцкім. У тым жа годзе быў пабудаваны новы мураваны касцёл (Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі). З 1744 года тут дзейнічае Глуская парафія (у Бабруйскім дэканаце). З 1781 года створана парафіяльная школа (у 1790 годзе было 15 вучняў). У 1832 годзе пасля [[Паўстанне 1830 года|паўстання 1830 года]] кляштар бернардзінцаў быў скасаваны, а касцёл стаў парафіяльным. [[Файл:Seal of the Hlusk Roman Catholic parish church (1902).jpg|thumb|left|180px|Пячатка Глускага парафіяльнага касцёла ''SIGIL. ECCL. PAROCH. HLUSCENSIS'' — адбітак 1902 года на метрычным экстракце за 1901 год<ref>Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Санкт-Пецярбурга (ЦДГА СПб). Ф. 2292. Воп. 1. Спр. 51. Арк. 13, 17 адв., 18 адв.</ref>.]] У 1935 годзе касцёл быў забраны ў вернікаў. Былы касцёл ператварыўся ў склад стружкавай арцелі, дзе неўзабаве адбыўся пажар. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] немцы ў былым касцёле зрабілі склад боепрыпасаў, а пры адступленні ў 1944 годзе склад узарвалі. У выніку выбухаў абрынуліся купал і скляпенні над алтарнай часткай. Пазней парэшткі касцёла былі ўтылізаваны на будматэрыялы. З 1996 года некалькі сезонаў археалагічныя даследаванні сістэматычна праводзіліся пад кіраўніцтвам І. Ганецкай<ref>{{Cite web |url=http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |title=Касьцёл бернардынскі |access-date=23 лютага 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210721150745/http://history-belarus.by/pages/arch_mohilew/mohilew_hlusk.php |archivedate=21 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. <gallery> Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833) (2).jpg Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1901-17).jpg Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833) (3).jpg Hłusk, Bernardynski. Глуск, Бэрнардынскі (1833).jpg Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1920).jpg Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (1930-39).jpg Hłuski zamak, Bernardynski. Глускі замак, Бэрнардынскі (H. Lajbovič, 1760).jpg </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.radzima.org/be/object_comm/6739.html#comm1541 Глуск | Касцёл і кляштар бэрнардынаў] [[Катэгорыя:Глуск]] [[Катэгорыя:Храмы Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Бернардзінскія кляштары Беларусі]] a7uibhe018tshq3c190gsa3t3mbvwdc 0 639045 5201072 5168047 2026-09-17T01:06:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201072 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сярова}} {{Вучоны}} '''Зоя Якаўлеўна Сяро́ва'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|22|6|1929}}, [[Мінск]] — {{ДС|||2008}}) — [[вучоны]] ў галіне фітапатафізіялогіі<ref>Фізілогія хворай расліны</ref>, [[доктар біялагічных навук]] (1987), [[прафесар]] (2001). == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Мінск]]у. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] жыла разам з маці ў Мінску і дапамагала ёй у падпольнай рабоце і выратаванні яўрэйскага насельніцтва<ref name="ІЭБ">[http://botany.by/about-institute/istoriya-belarusskoj-botaniki-v-licax/doktora-nauk/serova-z-ya/ Серова Зоя Яковлевна (1929—2008 гг.), доктор биологических наук, профессор] {{ref-ru}} // [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]]</ref>. У 1953 годзе скончыла [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічны факультэт]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і працавала навуковым супрацоўнікам ў Беларускім навукова-даследчым інстытуце харчовай прамысловасці і выкладчыкам у сярэдняй школы ў [[Трасцянец|Трасцянцы]]<ref name="ІЭБ" />. У 1956 годзе паступіла ў [[Аспірантура|аспірантуру]] ў [[Аддзел фізіялогіі і сістэматыкі ніжэйшых раслін АН БССР|Аддзел сістэматыкі і фізіялогіі ніжэйшых раслін]] [[АН БССР|Акадэміі навук БССР]], дзе навучалася пад кіраўніцтвам [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В. Ф. Купрэвіча]]<ref name="ІЭБ" />. З 1956 года працавала ў [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі|Інстытуце эксперыментальнай батанікі]] [[Малодшы навуковы супрацоўнік|малодшым навуковым супрацоўнікам]], вучоным сакратаром аддзела, у 1971—1982 гадах — загадчыкам аддзела, з 1987 года — [[галоўны навуковы супрацоўнік]]. == Навуковая дзейнасць == з. Я. Сяровай належаць навуковыя працы па праблемах фітаімунітэту, абгрунтаванні агульнабіялагічнай канцэпцыі фітагенезу, распрацоўцы новай стратэгіі аховы раслін. Пад яе кіраўніцтвам абаронены 3 [[Кандыдат навук|кандыдацкія]] і адна доктарская дысертацыі. Аўтар больш за 170 навуковых прац, у тым ліку 5 [[Манаграфія|манаграфій]]. Сярод апублікаванага: * Окислительно-восстановительные процессы инфицированного растения, [монография] / Академия наук Белорусской ССР, Институт экспериментальной ботаники им. В. Ф. Купревича; науч. ред. [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|М. Н. Гончарик]], [Текст] — Минск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1982. — 230, [2] с. — табл.; * Метаболизм нуклеиновых кислот у растений в связи с грибной инфекцией. — Мн., 1986. (разам з Г. І. Спірыдонавай); * Функции белков в фитопатогенезе. — Мн, 1992. (разам з Л. С. Юшко і Г. М. Падчуфаравай). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 2-й ступені * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Медаль «Ветэран працы»]] * Юбілейныя медалі * Ганаровыя граматы Нацыянальнай акадэміі навук і Інстытута эксперыментальнай батанікі. * [[Праведнік народаў свету]] (1994). * [[Прэмія Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2007). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сяро́ва Зоя Якаўлеўна||356}} * Праведники народов мира Беларуси: живые свидетельства Беларуси / Составители: К. И. Козак, М. И. Крапина [и др.]; под ред. В. Ф. Балакирева, К. И. Козака. — Минск: И. П. Ловинов, 2009. — С. 34, 136—140. — 292 с. — SBN 978-985-6901-50-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf Выпускники биологического факультета / В. В. Лысак и др. — Минск: БГУ, 2011. — 327 с : ил.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215062012/http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf |date=15 лютага 2017 }} {{ref-ru}} — ISBN 978-985-518-517-9. * [http://botany.by/about-institute/istoriya-belarusskoj-botaniki-v-licax/doktora-nauk/serova-z-ya/ Серова Зоя Яковлевна (1929—2008 гг.), доктор биологических наук, профессор] {{ref-ru}} // [[Інстытут эксперыментальнай батанікі імя В. Ф. Купрэвіча НАН Беларусі]] * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-150402&strq=l_siz=20 Серова, Зоя Яковлевна (кандидат биологических наук; 1929—2008)] {{ref-ru}} // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://nasb.gov.by/docs/nasbprizes2007.php Премии Национальной академии наук Беларуси 2007 года]{{ref-ru}} // [[НАН Беларусі]] * {{bis.nlb.by|138227|Сярова Зоя Якаўлеўна}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1521187862 Серова Зоя Яковлевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240225150702/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1521187862/ |date=25 лютага 2024 }}{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Праведнікі народаў свету}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сярова Зоя Якаўлеўна}} [[Катэгорыя:Патафізіёлагі]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Праведнікі народаў свету]] negkszjgxzg7vss6bxh9dp9xnkyhfy1 0 643147 5201020 4629377 2026-09-16T21:05:10Z Siliyiw 169172 5201020 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Карпечанка}} '''Васіль Васілевіч Карпе́чанка''' ({{ДН|7|01|1925}}, в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]], [[Гомельскі павет]], [[Гомельская губерня]] — {{ДС|30|08|2005}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 студзеня 2925 года ў в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Чачэрскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Скончыў Будзішчанскую няпоўную сярэднюю школу, вучыўся ў 1939—1941 гадах у [[Нова-Беліцкі лесатэхнічны тэхнікум|Нова-Беліцкім лесатэхнічным тэхнікуме]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у баях быў тройчы паранены. З [[1946]] г. працаваў настаўнікам пачатковых класаў [[Сідаравічы (Чачэрскі раён)|Сідаравіцкай]], затым [[Роўкавічы (Чачэрскі раён)|Роўкавіцкай]] школ [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Скончыў у 1952 годзе [[Гомельскае педвучылішча]], у 1957 годзе беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт Магілёўскага педінстытута|філалагічнага факультэта Магілёўскага педінстытута]]. Працаваў загадчыкам аддзела пісьмаў, адказным сакратаром у рэдакцыі магілёўскай раённай газеты [[За камуністычную працу|«За камуністычную працу»]]. З 1959 г. каля 30 гадоў працаваў у [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкаўскай]] СШ [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] на пасадах дырэктара, намесніка дырэктара па ваенна-патрыятычным выхаванні, выкладчыка беларускай мовы і літаратуры. З 1987 г. — пазаштатным [[карэспандэнт]]ам-арганізатарам [[Бюро прапаганды мастацкай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР|Бюро прапаганды мастацкай літаратуры]] [[СП Беларусі]] па Магілёўскай вобласці. Член [[СП Беларусі]] з 1990 г. == Творчасць == Пачаў друкавацца з 1953 года ў раённых, абласных, рэспубліканскіх газетах і часопісах, калектыўных зборніках «Дняпро» (1957), «Прыдняпроўе» (1959). Пра свае ваенныя шляхі-дарогі расказаў у шматлікіх творах, якія ўвайшлі ў [[паэзія|паэтычныя]] зборнікі розных гадоў: «Споведзь збалелай душы» (1994), «Я родам з Будзішча» (1994), «Вярхом на ўрагане (1996)», «Боль» (1998), «Назаўсёды» (2002), «Ішла вайна» (2005). Выдаў зборнікі вершаў для дзяцей «Сандалікі-скакалікі» (1994), «Крылаты будзільнік» (1998). Многія вершы ўключаныя ў школьныя падручнікі для малодшых класаў. Апублікаваў шмат [[верш]]аў, [[байка|баек]], [[гумарэска|гумарэсак]] для дарослых. Зборнік вершаў «Толькі з табою» (1998) пакладзены на музыку. == Узнагароды == За гераізм адзначаны [[Ордэн Славы|ордэнамі Славы]] ІІІ ступені, [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] І ступені, [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалем «За адвагу»]] і інш. == Бібліяграфія == * Сонейка ўзышло: Вершы. — Мн., 1961. * Споведзь збалелай душы: Выбранае. — Магілёў, 1994. * Я родам з Будзiшча: Вершы. — Магілёў, 1994. * Сандалiкi-скакалiкi. — Магілёў, 1994. == Памяць == * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку Карпечанку Васілію Васільевічу на будынку сярэдняй школы ў в. [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкі]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] (Рашэнне [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] ад 14 верасня 2006 года №18-8)<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DdWMVNQgC_E/?utm_source=ig_web_button_share_sheet|title=О создании мемориальной доски В.В.Карпеченко}}</ref>. == Літаратура == * Аношкін, І. Франтавік, настаўнік, паэт / І. Аношкін // Веснік Магілёва. — 2005. — 22 июля. — С. 6. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мінск, 1995. — Т. 6. — С. 615—616. * Дзятлаў, А. Не лічыць ветэран гады / А. Дзятлаў // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2004. — 28 лютага. — С. 5. * Дуктов, В. Бывший воин стал поэтом / В. Дуктов // Веснік Магілёва. — 2002. — 4 ліпеня. — С. 4. * Дуктаў, У. Паэт-франтавік / У. Дуктаў // Магілёўскія ведамасці. — 2005. — 6 студзеня. — С. 3. * Карпечанка Васіль Васільевіч: некралог // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2005. — 31 жніўня. — С. 2. * Сідарэнка, І. Сонечныя залацінкі паэзіі / І. Сідарэнка // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2000. — 21 кастрычніка. — С. 2. * Скульбедаў, В. «Жыццё ў мяне і лёс адзіны з маёю любаю Радзімай» / В. Скульбедаў // Зямля і людзі. — 2004. — 15 снежня. — С. 15. == Спасылкі == * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm Карпечанка Васіль Васільевіч (1925—2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190726145236/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm |date=26 ліпеня 2019 }} {{DEFAULTSORT:Карпечанка Васіль Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чачэрскім раёне]] 5xrdiwk3mx0ix09ia3ok24lcl2eydo4 5201021 5201020 2026-09-16T21:06:08Z Siliyiw 169172 5201021 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Карпечанка}} '''Васіль Васілевіч Карпе́чанка''' ({{ДН|7|01|1925}}, в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]], [[Гомельскі павет]], [[Гомельская губерня]] — {{ДС|30|08|2005}}, [[Магілёў]]) — беларускі [[паэт]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 7 студзеня 2925 года ў в. [[Будзішча (Чачэрскі раён)|Будзішча]] [[Гомельскі павет|Гомельскага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]] (цяпер — [[Чачэрскі раён]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]). Скончыў Будзішчанскую няпоўную сярэднюю школу, вучыўся ў 1939—1941 гадах у [[Нова-Беліцкі лесатэхнічны тэхнікум|Нова-Беліцкім лесатэхнічным тэхнікуме]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у баях быў тройчы паранены. З [[1946]] г. працаваў настаўнікам пачатковых класаў [[Сідаравічы (Чачэрскі раён)|Сідаравіцкай]], затым [[Роўкавічы (Чачэрскі раён)|Роўкавіцкай]] школ [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. Скончыў у 1952 годзе [[Гомельскае педвучылішча]], у 1957 годзе беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт Магілёўскага педінстытута|філалагічнага факультэта Магілёўскага педінстытута]]. Працаваў загадчыкам аддзела пісьмаў, адказным сакратаром у рэдакцыі магілёўскай раённай газеты [[За камуністычную працу|«За камуністычную працу»]]. З 1959 г. каля 30 гадоў працаваў у [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкаўскай]] СШ [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] на пасадах дырэктара, намесніка дырэктара па ваенна-патрыятычным выхаванні, выкладчыка беларускай мовы і літаратуры. З 1987 г. — пазаштатным [[карэспандэнт]]ам-арганізатарам [[Бюро прапаганды мастацкай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР|Бюро прапаганды мастацкай літаратуры]] [[СП Беларусі]] па Магілёўскай вобласці. Член [[СП Беларусі]] з 1990 г. == Творчасць == Пачаў друкавацца з 1953 года ў раённых, абласных, рэспубліканскіх газетах і часопісах, калектыўных зборніках «Дняпро» (1957), «Прыдняпроўе» (1959). Пра свае ваенныя шляхі-дарогі расказаў у шматлікіх творах, якія ўвайшлі ў [[паэзія|паэтычныя]] зборнікі розных гадоў: «Споведзь збалелай душы» (1994), «Я родам з Будзішча» (1994), «Вярхом на ўрагане (1996)», «Боль» (1998), «Назаўсёды» (2002), «Ішла вайна» (2005). Выдаў зборнікі вершаў для дзяцей «Сандалікі-скакалікі» (1994), «Крылаты будзільнік» (1998). Многія вершы ўключаныя ў школьныя падручнікі для малодшых класаў. Апублікаваў шмат [[верш]]аў, [[байка|баек]], [[гумарэска|гумарэсак]] для дарослых. Зборнік вершаў «Толькі з табою» (1998) пакладзены на музыку. == Узнагароды == За гераізм адзначаны [[Ордэн Славы|ордэнамі Славы]] ІІІ ступені, [[Ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] І ступені, [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медалем «За адвагу»]] і інш. == Бібліяграфія == * Сонейка ўзышло: Вершы. — Мн., 1961. * Споведзь збалелай душы: Выбранае. — Магілёў, 1994. * Я родам з Будзiшча: Вершы. — Магілёў, 1994. * Сандалiкi-скакалiкi. — Магілёў, 1994. == Памяць == * Мемарыяльная дошка беларускаму пісьменніку Карпечанку Васілію Васільевічу на будынку сярэдняй школы ў в. [[Рэчкі (Магілёўскі раён)|Рэчкі]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] (Рашэнне [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] ад 14 верасня 2006 года №18-8)<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DdWMVNQgC_E/?utm_source=ig_web_button_share_sheet|title=О создании мемориальной доски В.В.Карпеченко}}</ref>. {{DEFAULTSORT:Карпечанка Васіль Васілевіч}} == Крыніцы == [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чачэрскім раёне]] <references responsive /> == Літаратура == * Аношкін, І. Франтавік, настаўнік, паэт / І. Аношкін // Веснік Магілёва. — 2005. — 22 июля. — С. 6. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік: у 6 т. / пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мінск, 1995. — Т. 6. — С. 615—616. * Дзятлаў, А. Не лічыць ветэран гады / А. Дзятлаў // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2004. — 28 лютага. — С. 5. * Дуктов, В. Бывший воин стал поэтом / В. Дуктов // Веснік Магілёва. — 2002. — 4 ліпеня. — С. 4. * Дуктаў, У. Паэт-франтавік / У. Дуктаў // Магілёўскія ведамасці. — 2005. — 6 студзеня. — С. 3. * Карпечанка Васіль Васільевіч: некралог // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2005. — 31 жніўня. — С. 2. * Сідарэнка, І. Сонечныя залацінкі паэзіі / І. Сідарэнка // Прыдняпроўская ніва (Магілёў). — 2000. — 21 кастрычніка. — С. 2. * Скульбедаў, В. «Жыццё ў мяне і лёс адзіны з маёю любаю Радзімай» / В. Скульбедаў // Зямля і людзі. — 2004. — 15 снежня. — С. 15. == Спасылкі == * [http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm Карпечанка Васіль Васільевіч (1925—2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190726145236/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Znak_new/mogilev_payon/r16p16_5.htm |date=26 ліпеня 2019 }} {{DEFAULTSORT:Карпечанка Васіль Васілевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} 53wheivvtdqazkakqvbs2xnffh7tfk8 0 647842 5201407 5199863 2026-09-17T11:56:21Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201407 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Накаяма}} {{Спартсмен}} '''Акіноры Накаяма''' ({{Іншамоўны тэкст|японская|中山 彰規}}; {{ВД-Прэамбула}}) — японскі гімнаст, шасціразовы алімпійскі чэмпіён і шматразовы чэмпіён свету. Па колькасці залатых алімпійскіх узнагарод ва ўсіх відах спорту сярод усіх азіяцкіх спартсменаў саступае толькі свайму партнёру па зборнай Японіі [[Саваа Ката]]. За спартыўную кар’еру Акіноры заваяваў 6 залатых медалёў, 2 сярэбраныя і 2 бронзавыя медалі. Выступаў як у складзе каманды ў якасці лідара, так і індывідуальна. У 2005 годзе імя Акіноры Накаяма было ўключана ў Сусветную залу славы гімнастыкі (Аклахома-Сіці, ЗША). У цяперашні час з’яўляецца віцэ-прэзідэнтам Японскай Асацыяцыі гімнастыкі. == Зноскі == {{reflist}} {{Уладальнікі 6 і больш залатых алімпійскіх медаляў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Накаяма Акіноры}} [[Катэгорыя:Гімнасты Японіі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Японіі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па спартыўнай гімнастыцы]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1968 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 1972 года]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 1968 года]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 1972 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па спартыўнай гімнастыцы]] mf0ocqqj3ihssw7gy7txhz8bxeqx04y 0 649917 5200774 4870525 2026-09-16T12:08:25Z 5200774 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]]. * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022). == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Радыё Свабода]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Дзеячы Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] 3pk4e71r7ooisbrt1b8pev8a8b2pr7u 5200779 5200774 2026-09-16T12:09:50Z 5200779 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]] (2020) за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі». * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022) за кнігу «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Радыё Свабода]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Дзеячы Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] np64y45grlytjszid0wj1la66zv3p62 5200782 5200779 2026-09-16T12:10:24Z 5200782 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]] (2020) за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі». * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022) за кнігу «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Радыё Свабода]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Дзеячы Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] 2zyea5tbcv4k37i1zujwesl1wgl4rlj 5200784 5200782 2026-09-16T12:10:31Z 5200784 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]] (2020) за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі». * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022) за кнігу «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Дзеячы Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройца]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] 95lawc2qf8vtqhq9y6xyo7n4k5wdsqt 5200789 5200784 2026-09-16T12:12:00Z 5200789 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]] (2020) за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі». * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022) за кнігу «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] efc59msi2e8prz57irbw0049d4my5qp 5200791 5200789 2026-09-16T12:12:38Z 5200791 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Пісьменнік}} '''Сярге́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. 1962, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі [[гісторык]], [[журналіст]], [[пісьменнік]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Доктар гістарычных навук]]. == Біяграфія == Сяргей Абламейка нарадзіўся ў 1962 годзе ў [[Мінск|Мінску]] ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў{{sfn|Абламейка|2021|с=458—459}}. Яго маці паходзіла з мінскага роду Лосяў (прадзед Тодар і прабабуля Марыя, бабуля Вера), якія жылі ў [[Гістарычны цэнтр Мінска|гістарычным цэнтры Мінска]] з канца XIX стагоддзя{{sfn|Абламейка|2021|с=9—12}}. Мае брата&nbsp;— беларускага грэка-каталіцкага святара [[Андрэй Паўлавіч Абламейка|Андрэя Абламейку]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. Сваю працоўную дзейнасць пачынаў слесарам на [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскім аўтамабільным заводзе]] (МАЗ). Пазней паспяхова скончыў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Выкладаў гісторыю ў школе, працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], а затым у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Францішка Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Францішка Скарыны]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. З сярэдзіны 1980-х гадоў пачаў актыўна займацца грамадскай дзейнасцю. З'яўляўся сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага аб'яднання «[[Талака (таварыства)|Талака]]». У 1987 годзе выступіў адным з арганізатараў першага Вальнага сойму беларускіх суполак{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. У 1990 годзе стаў выдаўцом і заснавальнікам часопіса «[[Унія (часопіс)|Унія]]»{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}, выступіў ініцыятарам аднаўлення [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ) у Беларусі. З 21 верасня 1990 года да 1995 года з'яўляўся старшынёй (першым кіраўніком) мінскай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]]<ref>{{cite web |url=https://www.svaboda.org/author/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%B0/ormp_ |title=Сяргей Абламейка |publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]] |accessdate=5 ліпеня 2020 |lang=be}}</ref>. З верасня 1990 года пачаў працаваць журналістам незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» ў Мінску. З мая 1995 года з'яўляецца супрацоўнікам [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Беларускай службы «Радыё Свабода»]]. З таго часу жыве і працуе ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]){{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. Скончыў дактарантуру [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] ў [[Польшча|Польшчы]]. Абараніў навуковую ступень доктара гісторыі. З'яўляецца аўтарам некалькіх дзясяткаў навуковых публікацый па гісторыі Беларусі{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Творчасць == Друкуецца як пісьменнік і журналіст з 1983 года. З'яўляецца аўтарам цыклаў гістарычных і культуралагічных перадач «Terra Incognita» і «Беларускія раздарожжы», а таксама шматгадовым аўтарам перадачы «Сімвал Веры» на «Радыё Свабода». Аўтар шэрагу кніг эсэістыкі і гістарычнай прозы. Тэксты Сяргея Абламейкі перакладаліся на [[Італьянская мова|італьянскую]], [[Польская мова|польскую]], [[Руская мова|рускую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы{{sfn|Абламейка|2021|с=459}}. == Сям’я == У шлюбе з жонкай Вольгай{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. == Узнагароды == * [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча]] (2020) за кнігу «Кастусь Каліноўскі. Палітычнае нараджэньне Беларусі». * [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]] (2022) за кнігу «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». == Бібліяграфія == * ЕGOізмы. * Настальгія. * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Мой Картаген |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2015 |старонак=316 |isbn=978-0-929849-72-0 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2015/07/06/e668522d-338f-4133-99e0-c54a02a9cc2f.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Дом літаратара |месца=Мінск |выдавецтва=Галіяфы |год=2015 |старонак=200 |isbn=978-985-7140-09-1 |спасылка=http://halijafy.by/krama/ablamejka-syargej-dom-litaratara/}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Нечаканы Скарына |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2018 |старонак=328 |isbn=978-0-929849-10-2 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2018/05/29/4a2ca41f-7d27-4241-98d8-d3334b4486c1.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. XXI стагодзьдзе}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Каліноўскі і палітычнае нараджэньне Беларусі |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2020 |выданне=2-е выд., дап. |старонак=140 |isbn=978-0-929849-77-5 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2020/03/31/fb38e547-bad2-419d-87f3-81e9d546b7c5.pdf}} * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |спасылка=https://docs.rferl.org/be-BY/2021/06/04/35687676-c4a2-43ee-a9f5-36c876758818.pdf |серыя=Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе |ref=Абламейка}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі імя Ежы Гедройця}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Сяргей Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча]] kr31lfwlsn2q8wkaljg2rh0je9k70nb 0 650369 5200874 3666075 2026-09-16T13:15:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200874 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Жада | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = 7018 га | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = 2015 | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Віцебская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''Водна-балотны заказнік «Жада»''' — заказнік рэспубліканскага значэння, размешчаны на тэрыторыі [[Мёрскі раён|Мёрскага]] і [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскага]] раёнаў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Заснаваны пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 26 жніўня 2015 года № 717. == Апісанне == Рэспубліканскі заказнік ствараецца ў мэтах захавання ў натуральным стане каштоўных леса-балотных сістэм, дзікарастучых раслін і дзікіх жывёл, якія адносяцца да відаў, што занесены ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]], а таксама месцаў іх росту і жыцця<ref>{{Cite web |url=http://www.mijory.ru/pryroda-i-yekalogiya/7198-zhada-zakaznik.html |title=«Жада» — заказнік |access-date=12 ліпеня 2020 |archive-date=14 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714102032/http://www.mijory.ru/pryroda-i-yekalogiya/7198-zhada-zakaznik.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://blr.belta.by/society/view/novy-vodna-balotny-zakaznik-zhada-abjauleny-u-belarusi-36853-2015/ Новы водна-балотны заказнік «Жада» аб’яўлены ў Беларусі]</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Заказнікі рэспубліканскага значэння Беларусі]] [[Катэгорыя:Водна-балотныя ўгоддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:2015 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] 4xs89nn5przg5m9mfhs0t71i5jui96f 100 658977 5200953 5200083 2026-09-16T16:53:57Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5200953 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генрых Аншуц|2026-09-16T13:18:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рыгор Егіязаран|2026-09-16T05:35:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харві Кейтэль|2026-09-15T21:04:55Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Эдгар Аганесян|2026-09-15T07:42:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рубен Агамірзян|2026-09-15T07:26:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Глен Хедлі|2026-09-14T18:12:16Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Кэтрын Кінер|2026-09-14T12:13:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Харэн Абрамян|2026-09-14T08:07:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Максім Паўлавіч Абрамаў|2026-09-14T07:16:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Венецыянскі кінафестываль 2026|2026-09-13T14:10:51Z|StachLysy}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i9uopudyt69vhm4cy9ee09s95tnszyz 0 662807 5200969 4812275 2026-09-16T17:31:01Z DBatura 73587 /* Ідэалагічныя адрозненні */ 5200969 wikitext text/x-wiki [[Файл:Syrian, Iraqi, and Lebanese insurgencies.svg|thumb|250px|{{Colorbox|#E2D974}} '''[[Сірыйскі Курдыстан|ДФПС]]''' {{Colorbox|#D2CD7E}} '''[[Іракскі Курдыстан]]''']] '''[[Сірыйскі Курдыстан|Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі]]''' (ДФПС) мае прыкметнае культурнае сваяцтва з '''[[Іракскі Курдыстан|Іракскім Курдыстанам]]''', аўтаномным раёнам Ірака: і там, і там значную частку насельніцтва складаюць [[курды]]. Аднак у гэтых дзяржаўных утварэнняў маецца шмат палітычных рознагалоссяў. Іракскі Курдыстан і ДФПС супрацоўнічаюць у ваеннай сферы. У той жа час [[Рэгіянальны ўрад Курдыстана]], які ўзначальвае [[Дэмакратычная партыя Курдыстана]] (KDP), з’яўляецца саюзнікам [[Турцыя|Турцыі]] і ўзаемадзейнічае з ёй у мэтах забеспячэння эканамічнай блакады ДФПС<ref>{{cite web|author=Fehim Tastekin|title=Turkey Pulse Iraq’s intervention may change the equation in Syria's Kurdish regions|url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/11/turkey-syria-iraq-intervention-may-change-rojava-equation.html|date=2017-11-07|work=Al-Monitor|accessdate=2018-11-04|language=en}}</ref><ref>{{cite web|author=Mark Townsend|title=Syria’s Kurds march on to Raqqa and the sea|url=https://www.theguardian.com/world/2017/may/06/syria-kurds-raqqa-mediterranen|date=2017-05-06|work=[[The Guardian]]|accessdate=2018-11-04|language=en}}</ref>. «Султанская сістэма» Іракскага Курдыстана<ref name="Carnegie">{{cite web|url=http://carnegie-mec.org/2015/08/17/kurdistan-s-politicized-society-confronts-sultanistic-system/ieta|title=Kurdistan’s Politicized Society Confronts a Sultanistic System|publisher=[[:en:Carnegie Middle East Center|Carnegie Middle East Center]]|author=Kawa Hassan|date=2015-08-18|accessdate=2018-11-03|lang=en|archive-date=20 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150820232502/http://carnegie-mec.org/2015/08/17/kurdistan-s-politicized-society-confronts-sultanistic-system/ieta|url-status=dead}}</ref> кантрастуе з [[дэмакратычны канфедэралізм|дэмакратычным канфедэралізмам]] ДФПС. == Ідэалагічныя адрозненні == Адносіны ДФПС з Рэгіянальным урадам Курдыстана ў Іраку ўскладненыя. Дамінуючая палітычная сіла ДФПС, партыя «[[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|Дэмакратычны саюз]]» (PYD), уваходзіць ў [[Саюз суполак Курдыстана]] (KCK). Адна з праблем заключаецца ў тым, што кіруючая партыя Іракскага Курдыстана, Дэмакратычная партыя Курдыстана, разглядае сябе і саюзныя курдскія партыі ў іншых краінах як больш [[Кансерватызм|кансерватыўную]] і [[Нацыяналізм|нацыяналістычную]] альтэрнатыву [[Лібертарны сацыялізм|лібертарныя-сацыялістычнай]] ідэалогіі KCK<ref name="Carnegie"/>. PYD яшчэ больш крытычна, чым KCK у цэлым, ставіцца да любой формы нацыяналізму<ref name=musliminterview>{{cite web|url=http://aranews.net/2016/08/syrian-kurdish-leader-will-respect-outcome-independence-referendum/|title=Syrian Kurdish leader: We will respect outcome of independence referendum|publisher=ARA News|date=2016-08-03|accessdate=2018-11-03|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019142847/http://aranews.net/2016/08/syrian-kurdish-leader-will-respect-outcome-independence-referendum/|archivedate=2017-10-19|url-status=dead}}</ref>, уключаючы [[курдскі нацыяналізм]]. З-за гэтага PYD знаходзіцца ў канфлікце з курдскімі нацыяналістычнымі поглядамі [[Курдскі нацыянальны савет|Курдскага нацыянальнага савета]] (KNC), заснаванага ў Сірыйскім Курдыстане пры падтрымцы KDP<ref>{{cite web|url=http://aranews.net/2016/08/kurdish-national-council-announces-plan-setting-syrian-kurdistan-region/|title=Kurdish National Council announces plan for setting up ‘Syrian Kurdistan Region’|publisher=ARA News|date=2016-08-04|accessdate=2018-11-03|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206050619/http://aranews.net/2016/08/kurdish-national-council-announces-plan-setting-syrian-kurdistan-region/|archivedate=2017-12-06|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе пры пасярэдніцтве прэзідэнта Іракскага Курдыстана [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]] быў сфармаваны [[Вышэйшы курдскі савет]]<ref>{{cite web |title=The Kurdish National Council in Syria |publisher=[[:en:Carnegie Middle East Center|Carnegie Middle East Center]] |url=http://carnegie-mec.org/diwan/48502 |date=2012-02-15 |lang=en |accessdate=2018-11-04 |archive-date=4 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104211133/http://carnegie-mec.org/diwan/48502 |url-status=dead }}</ref>, які ўключае аднолькавую колькасць прадстаўнікоў PYD і KNC<ref>{{cite web|url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd563.htm|title=Now Kurds are in charge of their fate: Syrian Kurdish official|publisher=Rudaw|date=2012-07-29|accessdate=2018-11-04|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417043525/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd563.htm|archivedate=17 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. == Знешнепалітычны складнік. Турцыя і турэцка-курдскі канфлікт == Арганізацыі-ўдзельнікі KCK ў суседніх дзяржавах з аўтахтоннымі курдскімі меншасцямі альбо абвешчаныя па-за законам (у Іране і ў Турцыі), альбо палітычна маргінальныя у параўнанні з іншымі курдскімі партыямі (у Іраку). Аднак ДФПС, кіраваная PYD, стала мадэллю для палітычнага парадку дня KCK і іх плана ў цэлым. За межамі Сірыі ў ДФПС ёсць нямала прыхільнікаў — напрыклад, некаторыя [[курды ў Турцыі]]. Падчас [[Баі за Кабані|баёў за Кабані]] многія этнічныя курдскія грамадзяне Турцыі перасеклі мяжу і ўдзельнічалі ў абароне горада ў якасці добраахвотнікаў. Пасля вяртання ў [[Турэцкі Курдыстан]] некаторыя з іх прынялі ўдзел у адноўленым [[турэцка-курдскі канфлікт|турэцка-курдскім канфлікце]], дзе навыкі, набытыя імі ў час бою ў Кабані, былі выкарыстаныя ў вулічных баях у Турцыі<ref>{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/09/turkey-kurds-pkk-daglica-war-be-sustained-bloody-day.html|title=6 reasons why Turkey's war against the PKK won't last|publisher=Al-Monitor|date=2015-09-08|author=Kadri Gursel|lang=en|accessdate=2016-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328074432/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/09/turkey-kurds-pkk-daglica-war-be-sustained-bloody-day.html|archivedate=2016-03-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://warontherocks.com/2016/03/kurdish-militants-and-turkeys-new-urban-insurgency/|title=Kurdish Militants and Turkey’s New Urban Insurgency|author=Aaron Stein|publisher=War On The Rocks|date=2016-03-23|accessdate=2018-11-03|lang=en}}</ref>. == [[Ваенная аперацыя супраць Ісламскай дзяржавы|Вайна з Ісламскай дзяржавай]] == ДФПС і Іракскі Курдыстан ўсвядомілі неабходнасць кампрамісаў з-за пагрозы ў асобе [[Ісламская дзяржава|ІД]]. Фарміраванні [[Пешмерга]] (узброеныя сілы Іракскага Курдыстана) прынялі ўдзел у баях за Кабані<ref name="Syrian-Iraqi">{{cite web|author=Till F. Paasche|title=Syrian and Iraqi Kurds: Conflict and Cooperation|url=https://www.mepc.org/syrian-and-iraqi-kurds-conflict-and-cooperation|date=2015|work=Middle East Policy Council|accessdate=2018-11-04|language=en|archive-date=4 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104211046/https://www.mepc.org/syrian-and-iraqi-kurds-conflict-and-cooperation|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Humeyra Pamuk, Raheem Salman|title=Kurdish peshmerga forces enter Syria's Kobani after further air strikes|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis/kurdish-peshmerga-forces-enter-syrias-kobani-after-further-air-strikes-idUSKBN0IK15M20141031|date=2014-10-31|work=[[Reuters]]|accessdate=2018-11-04|lang=en}}</ref> і каардынавалі свае дзеянні з YPG падчас баёў у Эль-Хасаке<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/22/us-mideast-crisis-syria-iraq-idUSKBN0LQ0RG20150222|title=Syrian Kurds attack Islamic State in northeast|work=[[Reuters]]|date=2015-02-22|accessdate=2018-11-04|author=Tom Perry|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150926112827/http://www.reuters.com/article/2015/02/22/us-mideast-crisis-syria-iraq-idUSKBN0LQ0RG20150222|archivedate=26 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>. Па некаторых дадзеных, абмяркоўвалася нават зліццё ўзброеных сіл сірыйскіх і іракскіх курдаў у новае фарміраванне з адзіным камандаваннем і іншай назвай<ref name="Syrian-Iraqi"/>. Тым не менш, падчас [[Канфлікт у Сірыйскім Курдыстане|канфлікту ў Сірыйскім Курдыстане]] паведамлялася аб сутычках паміж YPG, з аднаго боку, і прыхільнікамі Барзані<ref>{{cite web|url=http://www.kurdwatch.org/?aid=2754&z=en&cure=1009|title=Al-Malikiyah: YPG ends siege of Kahf al‑Assad|date=2013-02-11|publisher=KurdWatch|accessdate=2018-11-04|lang=en}}</ref> і KNC<ref>{{Cite web|url=http://www.dailysabah.com/politics/2016/04/12/pyd-increases-attacks-on-other-kurdish-groups-in-syria|work=[[:en:Daily Sabah|Daily Sabah]]|title=PYD increases attacks on other Kurdish groups in Syria|date=2016-04-12|accessdate=2018-11-04|lang=en}}</ref>, з другога. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Іракскі Курдыстан]] [[Катэгорыя:Сірыйскі Курдыстан]] [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] 7icome1qrnz9auwb8yflxmcv4qjjvs4 14 664639 5200841 3759227 2026-09-16T12:39:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Святары]]; дададзена [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія святары паводле краін]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200841 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Украінская грэкакаталіцкая царква]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія святары паводле краін|УГКЦ]] ooxk4au2axnke0ufchyvuyx0hpi6r74 0 677559 5200905 4364060 2026-09-16T13:40:27Z Aliaksei Lastouski 75892 5200905 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Pastavy, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Паставаў]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Паставы|Паставаў]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Siarhiej Nawumczyk.jpg|thumb|175px|[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Сяргей Навумчык]]]] [[Выява:Ігар Міхайлавіч Пракаповіч.jpg|thumb|175px|[[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|Ігар Пракаповіч]]]] == А == * [[Лідзія Паўлаўна Абрамава]] (нар. 1946) — народная артыстка Расіі, лаўрэат усерасійскіх конкурсаў, [[прафесар]]. * [[Андрэй Уладзіміравіч Архіпаў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Б == * [[Міхаіл Анатолевіч Бабічаў]] (нар. 1995) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Адам Бжазінскі]] (1768 — ?) — беларускі [[танцоўшчык]]. == В == * [[Антон Уладзіміравіч Вавілаў]] (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне машыназнаўства. * [[Алег Аляксандравіч Вінярскі]] (нар. 1962) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. == К == * [[Уладзімір Пятровіч Каўбаса]] (нар. 1960) — спецыяліст у галіне механізацыі сельскай гаспадаркі. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-7270</ref>. * [[Зыгмунт Кенстовіч]] (1921-1937) - польскі тэатральны і кінаакцёр. * [[Дзмітрый Валер’евіч Кундро]] (нар. 1996) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == Л == * [[Альфонс Браніслававіч Лаўрыновіч]] (1932—2007) — беларускі ўрач, Заслужаны ўрач БССР. == М == * [[Зінаіда Львоўна Маймін]] (1901—1989) — савецкі горны інжынер<ref>https://www.oil-industry.net/test_autor.php?ELEMENT_ID=233318</ref>. == Н == * [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык]] (нар. 1961) — беларускі [[журналіст]] і палітык. == П == * [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч]] (нар. 1960) — беларускі [[пісьменнік]], [[географ]], [[краязнавец]], [[педагог]]. == С == * [[Валянцін Енісеевіч Собаль]] (нар. 1949) — беларускі [[археолаг]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1988). == Я == * [[Станіслаў Ясюкевіч]] (1921-1973) - польскі тэатральны і кінаакцёр. * [[Мадэст Яцкевіч]] (1894—1971) — беларускі рэлігійны дзеяч на эміграцыі. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Паставаў| ]] ea1a2okzguticblttxbv6sb5oxz8jtf 0 684610 5200766 5176357 2026-09-16T12:05:17Z Markuss86 106891 5200766 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | шырыня = 210px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/26 | месца = 6-е месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (10): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] , [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель|2013/14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Гомель|2014/15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2015/16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Гомель|2016/17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Гомель|2017/18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Гомель|2018/19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Гомель|2019/20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Гомель|2020/21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2021/22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2022/23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2023/24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Гомель|2024/25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 5 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2025/26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|4-е месца]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (2010—2013 ,2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2014-15/clubs/16391/HC+Gomel HC Gomel] {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] bxxsm1n01eui8prwc234ga8zss9yjai 0 684647 5200767 5176359 2026-09-16T12:05:24Z Markuss86 106891 5200767 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Машэка | выява = ГК Машэка Магілёў.png | шырыня = 230px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Машэка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 2007 | расфарміраваны = | горад = [[Магілёў]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = Аляксей Васільеў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2025/26 | месца = 3-е месца | сайт = http://gkmasheka.mogilev.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Машэка»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Магілёў]]. Заснаваны ў [[2007]] годзе. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]], 2025/2026 * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Фіналіст (3): [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] ** {{Бр}} 3-е месца (4) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], 2010, [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Машэка Магілёў|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Машэка Магілёў|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Машэка Магілёў|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Машэка Магілёў|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Машэка Магілёў|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Машэка Магілёў|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Машэка Магілёў|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Машэка Магілёў|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Машэка Магілёў|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Машэка Магілёў|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor="Silver" |[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]] || |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Машэка Магілёў|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Машэка Магілёў|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|3-е месца]] || |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2008, 2010—2011) * [[Аляксандр Сяргеевіч Жыркевіч|Аляксандр Жыркевіч]] (2012) * [[Казімір Казіміравіч Катлінскі|Казімір Катлінскі]] (2014—2017) * [[Сяргей Уладзіміравіч Багатыроў|Сяргей Багатыроў]] (2017—2021) * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў|Аляксей Васільеў]] (з 2021<ref>[http://www.ska-minsk.by/news_item/?ni=5221 Алексей Васильев назначен стал главным тренером «Машеки»]</ref>) {{div col end}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://gkmasheka.mogilev.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210216174839/http://gkmasheka.mogilev.by/ |date=16 лютага 2021 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ГК Машэка Магілёў}} [[Катэгорыя:2007 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:ГК Машэка Магілёў| ]] 6vl2m4xa0pehm6oyyjthe40vsu9bmt0 0 684936 5200769 5158181 2026-09-16T12:06:21Z Markuss86 106891 5200769 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | шырыня = 180px | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2016) * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2019/2020 ГК БДУФК-СКА Мінск|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2020/2021 ГК БДУФК-СКА Мінск|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК БДУФК-СКА Мінск|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК БДУФК-СКА Мінск|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Першы этап]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/clubs/4544/SKA+Minsk+Region SKA Minsk Region] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] j91989cwx75bcscj2sektkq1v2oveao 5200770 5200769 2026-09-16T12:07:19Z Markuss86 106891 5200770 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | шырыня = 175px | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2016) * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2019/2020 ГК БДУФК-СКА Мінск|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2020/2021 ГК БДУФК-СКА Мінск|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК БДУФК-СКА Мінск|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК БДУФК-СКА Мінск|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Першы этап]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/clubs/4544/SKA+Minsk+Region SKA Minsk Region] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] cc9ammv3go2rm23cya2naya51e5863n 0 685606 5201286 5199919 2026-09-17T08:40:02Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5201286 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі |скарачэнне = |эмблема = |выява = Tbilisi Conservatoire.JPG |арыгінал = {{Іншамоўны тэкст|грузінская|ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია}} |міжназва = {{lang-en|Tbilisi State Conservatoire}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1917 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = [[кансерваторыя]] |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Тбілісі]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.conservatoire.edu.ge/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі''' ({{Іншамоўны тэкст|грузінская|ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია}}) — [[Грузія|грузінская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[Кансерваторыя|кансерваторыі]] і з сядзібай у горадзе [[Тбілісі]]. == Гісторыя == Тбіліская кансерваторыя была заснавана [[1 мая]] [[1917]] года. Пазней у тым жа годзе яна была афіцыйна прызнана Расійскім музычным таварыствам як кансерваторыя. Канкуруючая кансерваторыя таксама была заснавана ў [[1921]] годзе Д. Аракішвілі, і толькі ў [[1924]] годзе [[Савецкі саюз|савецкі ўрад]] вырашыў сітуацыю на карысць першапачатковай установы. З [[1947]] года яна носіць імя грузінскага спевака, тэнара Вано Сараджышвілі. У розны час Тбіліскую дзяржаўную кансерваторыю ўзначальвалі выбітныя [[Грузіны|грузінскія]] і [[рускія]] музыканты, сярод якіх Мікалай Нікалаеў ([[1917]]—[[1918]]), Мікалай Чарапнін ([[1919]]—[[1922]]), Тамара Вахвахішвілі ([[1921]]—[[1923]]), Міхаіл Іпалітаў-Іваноў ([[1924]]—[[1925]]), Закарыя Паліяшвілі ([[1918]]—[[1919]]; [[1922]]—[[1923]]; [[1930]]—[[1931]]), [[Дзмітрый Аракішвілі]] ([[1926]]—[[1929]]), [[Атар Тактакішвілі]] ([[1962]]—[[1964]]), Сулхан Цынцадзэ ([[1965]]—[[1984]]), Надар Габунія ([[1984]]—[[2000]]), Манана Даіджашвілі ([[2000]]—[[2012]]) і Рэсо Кікнадзэ ([[2012]]—[[2019]]). Цяперашні рэктар — Нана Шарыкадзэ. Сярод выбітных выпускнікоў кансерваторыі: кампазітары [[Гія Канчэлі]] і С. Насідзэ, дырыжор Янсуг Кахідзэ, этнамузыказнаўца і музыказнаўца-эвалюцыяніст Джозэф Джарданія, музыкі Элісо Вірсаладзэ, Дзмітрый Башкіраў, Леў Уласенка, Тамар Габарашвілі, Рэгіна Гургенян, Аляксандр Торадзэ, Марынэ Іашвілі, Аляксандр Карсантыя, Георгій Лацо, Зураб Анджапарыдзэ, Яно Алібегашвілі, Ладо Атанелі, Тамара Ачба, [[Цысана Татышвілі]] і іншыя. == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.conservatoire.edu.ge/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Грузіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Грузіі]] 5r1yjobra13a1b7o1qcrp9qkbb6az95 0 692014 5200849 4766627 2026-09-16T12:57:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200849 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 4169E1 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Быдгашч»''' ({{lang-pl|KKP Bydgoszcz}}) — [[Польшча|польскі]] жаночы [[футбольны клуб]] з горада [[Быдгашч]]. == Гісторыя == [[Файл:ЖФК Быдгашч - ЖФК Шлёнск Уроцлаў (2021-11-07).jpg|міні|злева|7 лістапада 2021 года, матч паміж «Быдгашчам» і «Шлёнскам» з [[Уроцлаў|Уроцлава]]]] У 2002 годзе ў шматсекцыйным спартыўным клубе «[[Брда Быдгашч]]» была створана жаночая футольная секцыя. У сувязі з фінансавымі праблемамі 24 жніўня 2007 года секцыя была перадана новастворанаму клубу «Голдэн Гол Быдгашч», сам клуб «Брда» быў ліквідаваны ў 2008 годзе<ref name="KKP1">https://web.archive.org/web/20170516160350/http://kkpbydgoszcz.pl/?page_id=16 даступны 12-04-2017</ref>. 17 чэрвеня 2020 года адбылося аб’яднанне двух футбольных клубаў — Жаночы футбольны клуб «Быдгашч» і футбольны клуб «Sportis Social» і ўключэне ў структуры «Sportis SFC»<ref>[https://sportisfc.com/o-klubie-kkp SPORTIS KKP]</ref>. === Эмблемы === <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Гісторыя эмблем"> Sportis Social.jpg|Эмблема з 2020 года </gallery></center> == Назвы == * Брда Быдгашч (2002-2007) * Быдгашч (з 2007) == Статыстыка выступленняў == {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=50|Сезон !Ліга !width=25|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=25|{{Comment|В|Перамогі}} !width=25|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=25|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=50|Галы !width=25|Ачкі ![[Жаночы Кубак Польшчы па футболе|Кубак]] !Заўвагі |- | 2003/04||style="background:#A3E9FF"|Другая ліга (Велікапольская)|| 5 || 16 || 8 || 3 || 5 || 56:27 || 27 || || |- | 2004/05 ||style="background:#A3E9FF"|Другая ліга (Велікапольская) || 3 || 10 || 4 || 4 || 2 || 26:13 || 16 || || |- | 2005/06 ||style="background:#A3E9FF"|Другая ліга (Велікапольская) ||style="background:gold"| '''1''' || 10 || 10 || 0 || 0 || 58:3 || 30 || || [[Выява:Flecha verde.png|15px]] Выхад у Першую лігу |- | 2006/07 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (заходняя група) || 6 || 20 || 3 || 2 || 15 || 24:56 || 11 || || |- | 2007/08 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (паўночная група) || 8 || 14 || 1 || 2 || 11 || 7:48 || 5 || - || [[Выява:Descento.svg|15px]] Вылет у Другую лігу |- | 2008/09 ||style="background:#A3E9FF"|Другая ліга (Велікапольская) || style="background:gold"| '''1''' || || || || || || || - || [[Выява:Flecha verde.png|15px]] Выхад у Першую лігу |- | 2009/10 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (паўночная група) || 3 || 16 || 9 || 2 || 5 || 43:25 || 29 || - || |- | 2010/11 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (заходняя група) || style="background:gold"| '''1''' || 18 || 14 || 1 || 3 || 49:13 || 43 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || [[Выява:Flecha verde.png|15px]] Выхад у Экстралігу |- | 2011/12 || [[Экстраліга 2011/2012|Экстраліга]] || 7 || 18 || 5 || 2 || 11 || 16:54 || 17 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2011/2012|Чвэрцьфінал]] || |- | 2012/13 || [[Экстраліга 2012/2013|Экстраліга]] || 7 || 18 || 5 || 2 || 11 || 25:41 || 17 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] || |- | 2013/14 || [[Экстраліга 2013/2014|Экстраліга]] || 7 || 18 || 4 || 5 || 9 || 21:40 || 17 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] || |- | 2014/15 || [[Экстраліга 2014/2015|Экстраліга]] || 9 || 22 || 5 || 4 || 13 || 20:49 || 19 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2014/2015|Паўфінал]] || |- | 2015/16 || [[Экстраліга 2015/2016|Экстраліга]] || 12 || 27 || 2 || 6 || 19 || 14:52 || 12 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2015/2016|1/8 фіналу]] || [[Выява:Descento.svg|15px]] Вылет у Першую лігу |- | 2016/17 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (паўночная група) || 5 || 18 || 6 || 8 || 4 || 29:14 || 26 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2016/2017|1-ы раўнд]] || |- | 2017/18 ||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (паўночная група) ||2 ||16 ||10||4||2||46:17||34|| - || |- | 2018/19||style="background:#D0F0C0"|Першая ліга (паўночная група)||style="background:gold"| '''1'''||22||19||2||1||75:16||59|| [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2018/2019|Паўфінал]] || [[Выява:Flecha verde.png|15px]] Выхад у Экстралігу |- | 2019/20|| [[Экстраліга 2019/2020|Экстраліга]]|| 11|| 12|| 1|| 1|| 10|| 7:53|| 4 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2019/2020|Паўфінал]] || |- | 2020/21|| [[Экстраліга 2020/2021|Экстраліга]]|| 10|| 22|| 4|| 3|| 15|| 15:48|| 15|| [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2020/2021|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ЖФК Быдгашч|2021/22]] || [[Экстраліга 2021/2022|Экстраліга]] || 9 || 22 || 7 || 3 || 12 || 29:36 || 24 || [[Жаночы Кубак Польшчы па футболе 2021/2022|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ЖФК Быдгашч|2022/23]] || [[Экстраліга 2022/2023|Экстраліга]] || || || || || || || || || |} == Склад 2021/22 == === Склад каманды === ''Станам на ліпень 2022 года''. {{Склад}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|Алівія Навінска||2006}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|Клаўдзія Зялінска||2003}} {{Ігрок|93|{{Сцяг|Польшча}}|Бр|Наталля Пёнтак||2000}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|[[Аляксандра Стасяк]]||2000}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Вікторыя Багінска||2000}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Клаўдзія Алейнічак||1997}} {{Ігрок|98|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Вероніка Анджэеўска||1998}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Мартына Куява||2005}} {{Ігрок|86|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Мартына Бартчак||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Польшча}}|Аб|Вероніка Хэлінска||2009}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|19|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Аляксандра Судык||1997}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Мацільда Буяк||2001}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|28|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Габрыела Міхалак||2006}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Польшча}}|ПА| Патрысія Свёнтак||2002}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Паўліна Алексяк||2002}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Ганна Бухольц||2007}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Аліцыя Пехоцка||2002}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Юстына Заблотна||2000}} {{Ігрок|18|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Марта Падух||2005}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Аляксандра Вітчак||}} {{Ігрок|33|{{Сцяг|Польшча}}|ПА|Алівія Крысяк||2005}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|88|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|Кінга Вырвас||2007}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|Караліна Майда||2001}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Польшча}}|Нап|Агнешка Глінка||2002}} {{Канец складу}} === Трэнеры каманды === * {{Сцяг|Польшча}} [[Адам Гурал]] (галоўны трэнер) == Трэнеры == {{Div col|3}} * [[Веслаў Білецкі]] (2006)<ref>[https://expressbydgoski.pl/ukrainki-zadaja-mniej-niz-polki/ar/11365025 Ukrainki żądają mniej niż Polki]</ref> * [[Славомір Маліцкі]] (2010—2011)<ref>{{Cite web |url=http://www.kobiecapilka.pl/news,1633.html |title=Sławomir Malicki trenerem KKP Bydgoszcz |access-date=1 лістапада 2022 |archive-date=1 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101124325/http://www.kobiecapilka.pl/news,1633.html |url-status=dead }}</ref> * [[Рэмігій Кусь]] (2011—2014)<ref>[https://metropoliabydgoska.pl/remigiusz-kus-w-podwojnej-roli-poprowadzi-takze-pilkarki-sportisu-kkp/?fbclid=IwAR2Mbed3lk14awYU47I1D7IrPb_DXG-1uf4UuelWJwbBUbFUGjd-aV5Z8us Remigiusz Kuś w podwójnej roli. Poprowadzi także piłkarki Sportisu KKP]</ref> * [[Адам Гурал]] (2016 — кастрычнік 2022) * [[Рэмігій Кусь]] (в. а. кастрычніка 2022) * [[Адам Гурал]] (кастрычнік — снежань 2022) * [[Мацей Гасціняк]] (з снежань 2022) {{Div col end}} == Легіянеры == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юлія Юр’еўна Карплюк|Юлія Карплюк]] (2019—2021, 2022—2023) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.90minut.pl www KKP Bydgoszcz] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Спорт у Быдгашчы}} [[Катэгорыя:ЖФК Быдгашч| ]] jjcfa9mr1xnjqn5ohi8dqrycn9nia4b 0 706935 5200995 5001445 2026-09-16T19:32:42Z 5200995 wikitext text/x-wiki {{прадпрымальнік}} '''Павел Мікалаевіч Белавус''' (нар. {{ДН|22|08|1987}}) — адзін з заснавальнікаў і былы дырэктар «[[Арт Сядзіба|Арт Сядзібы]]», стваральнік і кіраўнік крамы [[Symbal.by|SYMBAL.BY]], менеджар гурта [[Amaroka (гурт)|Amaroka]] і спевака [[Vinsent]], кіраўнік [[Годна (кампанія)|кампаніі «Годна»]], культурніцкі менеджар і журналіст. Удзельнік асноўнага складу [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], абвінавачаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. == Біяграфія == Павал Белавус нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]], вучыўся ў школе № 14. Вышэйшую адукацыю атрымаў на геаграфічным факультэце ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце]] па спецыяльнасці «турыстычны менеджмент», дзе быў удзельнікам [[Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне)|моладзевай арганізацыі «Дзедзіч»]], а таксама адным з рэдактараў аднайменнага моладзевага выдання: «''Хоць і вучыўся на геафаку, хацеў стаць журналістам. Я паступаў туды, бо добра ведаў беларускую мову, матэматыку, і мне патрэбны быў трэці прадмет. І я такі: „О, геаграфія! Паеду паступаць на геафак“''. ''Але з другога курсу я пачаў пісаць, больш працаваў у журналісцкай сфэры. Дзякуючы геафаку, што я вучыўся ў Брэсце, я пазнаёміўся з „Дзедзічам“, які зацягнуў мяне ў актывізм''»<ref>https://www.svaboda.org/a/31564607.html</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэту працаваў па размеркаванні ў турфірме, служыў у беларускім войску пад Барысавам у 2011—2011 гадах, дзе ў яго з’явілася ідэя культурніцкай пляцоўкі, будучай «Арт Сядзібы»<ref>https://www.svaboda.org/a/24628185.html</ref>. Са снежня 2011 года пачаў працу як дырэктар інфармацыйна-асветніцкай установы «Амарока», стаўся адным з заснавальнікаў творчай пляцоўкі «[[Арт Сядзіба]]». У якасці чальца і дырэктара «Арт Сядзібы» быў суарганізатарам шэрагу культурніцкіх і асветніцкіх мерапрыемстваў: [[Дзень вышыванкі ў Беларусі|«Дня вышыванкі»]] (праходзіў двойчы, у кастрычніку і снежні 2014) і «Мова-фэста» (люты 2020), беларускамоўнага квізу «Варта», раздачы 5 тысячы метраў стужкі з беларускім арнаментам<ref>https://www.svaboda.org/a/31652787.html</ref>, штогадовых святкаванняў з нагоды адкрыцця «Арт Сядзібы»<ref>https://belsat.eu/in-focus/art-syadzibe-7/</ref>, свята Дня Волі ў Гродна ў 2019 годе, якое наведалі каля пяці тысячаў чалавек<ref>https://belsat.eu/in-focus/svyata-dnya-voli-u-goradni-navedali-pyats-tysyachau-chalavek/</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/29836892.html</ref>. У «Арт Сядзібе» ладзіліся курсы беларускай мовы, якія вялі мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка]] і [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётра Садоўскі]], заняткі па аратарскім майстэрстве, якія рабілі чальцы [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]], курсы відэамантажу, творчыя вечарыны і імпрэзы<ref>https://www.svaboda.org/a/26673536.html</ref>. Працавала свая тэатральная студыя, пэўны час у памяшканнях «Арт Сядзібы» свае рэпетыцыі і паказы ладзіў «[[Свабодны тэатр]]»<ref>https://www.svaboda.org/a/art-siadzibie-5-hadou/28174231.html</ref>. З 2012 па 2014 таксама працаваў журналістам, пісаў матэрыялы для [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]. Сябар [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]. У 2014 Павел Белавус заснаваў краму [[Symbal.by]] па продажы нацыянальнай сімволікі, сувеніраў і адзення з выявамі гістарычных і нацыянальных сімвалаў: [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белых сцягаў]], [[Пагоня|гербаў «Пагоня»]], цішотак з нацыянальным арнаментам, кубкаў, значкоў і іншай аналагічнай прадукцыі. Акрамя камерцыйнай дзейнасці, Symbal.by стаў заснавальнікам і ўдзельнікам шэрагу культурных праектаў: «Дзень вышыванкі»<ref>https://www.svaboda.org/a/30126753.html</ref>, «Стужка з арнаментам», «Фэст роднай мовы»<ref>https://belsat.eu/news/mova-fest/</ref>, «Symbal.by-фэст», суарганізатарам святкавання «100-годдзя БНР». За 6 гадоў асартымент тавараў крамы павялічыўся з дзясяткаў да тысячаў пазіцый<ref>https://www.svaboda.org/a/30124935.html</ref>. Крама супрацоўнічала з федэрацыяй футболу Беларусі, «Арт Сядзіба» і Symbal.by былі партнёрамі федэрацыі футболу ў распрацоўцы і прэзентацыі новай формы нацыянальнай зборнай, якую паказалі ў верасні 2018 года<ref name="svaboda.org">https://www.svaboda.org/a/29704023.html</ref>. Вясной 2020 Symbal.by арганізаваў дабрачынную акцыю для дзяржаўных шпіталяў і паліклінік: у медычныя ўстановы было перададзена 50 тысяч масак<ref name="belsat.eu">https://belsat.eu/news/pakupniki-kramy-symbal-by-amapu-yak-karonavirusa-spachatku-bayalisya-a-potym-zvyklisya/</ref>. 21 мая 2014 быў вядоўцам канцэрту «Свабодны фэст» у мінскім клубе RE:PUBLIC, прымеркаванага да 60-годдзя Радыё Свабода<ref>https://www.svaboda.org/a/25394043.html</ref>. 22 жніўня 2015 года сустракаў [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Міколу Статкевіча]] з турмы, адкуль той выйшаў пасля больш як чатырох гадоў зняволення. «''Гэты дзень — мой дзень народзінаў. Мы адзначалі на „Арт Сядзібе“, і тут нехта забягае і крычыць: „Статкевіча вызвалілі! Едзем сустракаць“. І чалавек дзесяць паехалі. Прыяжджаем на вакзал: „Трэба яго падняць на рукі! Падымем, сябры!“. Гэта была вельмі эмацыйная падзея, але тут спрацаваў і святочны дзень, і выпіты алкаголь, і тое, што нас было шмат''»<ref name="svaboda.org"/><ref>https://www.svaboda.org/a/27203377.html</ref>. У лістападзе 2015 Белавус як менеджар спевака Vinsent зладзіў канцэрты-прэзентацыі з нагоды вяртання Vinsent’а ў Беларусь<ref>https://web.archive.org/web/20170128044236/http://tuzin.fm/zhamerun/2603/vinsent-halounaje---vieryc-u-svaje-sily-audyjo-videa.html</ref>. У лютым 2016 Павел Белавус зладзіў збор сродак у падтрымку Вадзіма Жаромскага, Максіма Пякарскага і Вячаслава Касінерава, якія атрымалі немалыя штрафы за графіці «Беларусь мае быць беларускай» і «Рэвалюцыя свядомасці, яна ўжо ідзе». Збор у выніку атрымалася закрыць цягам некалькіх дзён<ref>https://www.svaboda.org/a/27530261.html</ref>. У 2018 годзе Павел Белавус быў адным з ініцыятараў грамадскай кампаніі за наданне бел-чырвона-беламу сцягу статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці, разам з тагачасным кіраўніком кампаніі «[[Гавары праўду]]» [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццянай Караткевіч]] хадзіў на сустрэчу да міністра культуры Беларусі [[Барыс Уладзіміравіч Святлоў|Барыса Святлова]], дзе ўздымалася пытанне пра афіцыйны статус сцяга<ref>https://www.svaboda.org/a/28724464.html</ref>. У 2018 годзе разам з блогерамі і актывістамі [[Антон Гадзімавіч Матолька|Антонам Матолькам]] і [[Эдуард Аляксандравіч Пальчыс|Эдуардам Пальчысам]] арганізаваў [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|святочны канцэрт да стагоддзя абвяшчэння БНР]] каля Нацыянальны акадэмічнага Вялікага тэатру оперы і балета. Для правядзення канцэрта арганізатары сабралі больш за 36 тысяч рублёў на платформе talaka.org, праект падтрымала больш за 1100 чалавек, што было рэкордам для Беларусі сярод краўдпраектаў па ўдзельніках, а агулам па ўсёй краіне і на ўсе мерапрыемствы было сабрана каля 60 тысячы рублёў. Паводле колькасці ўдзельнікаў гэта быў найбольш масавы Дзень Волі ў ХХІ стагоддзі<ref>https://web.archive.org/web/20210325063936/https://news.tut.by/economics/586449.html</ref>. У чэрвені 2018 года з ініцыятывы Паўла Белавуса была распачата акцыя «Брукаванка памяці» ў [[Курапаты|мінскім урочышчы Курапаты]]<ref>https://www.svaboda.org/a/29268724.html</ref>. Раніцай 4 красавіка 2019 у Курапатах былі знесены каля 70 крыжоў, прэс-сакратарка кіраўніка Беларусі [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]] патлумачыла гэта распараджэннем [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У адказ на гэта грамадзянская супольнасць увечары 4 красавіка зладзіла супольную малітву, удзел у якой таксама прымаў Павел Белавус<ref>https://svaboda.org/a/29861906.html</ref>. 22 лістапада 2019 Белавус прысутнічаў на цырымоніі развітання і перапахавання парэшткаў Кастуся Каліноўскага і яшчэ 19 паўстанцаў, арганізаванай уладамі Літвы<ref>https://www.svaboda.org/a/30287197.html</ref>. У 2020 годзе Белавус стварыў грамадскую кампанію «Годна», якая прасоўвае і вывучае сучасную нацыянальную ідэю Беларусі. У ёй каманды маладых людзей ствараюць культурныя і гістарычныя праекты<ref>https://www.sn-plus.com/2020/07/23/godny-belarus-pavel-belavus/</ref>. У межах «Годна» Белавус разам з Антонам Матолькам і Эдуардам Пальчысам займаўся арганізацыяй святкавання Дня волі 25 сакавіка ў 2020, якое з прычыны забеспячэння бяспекі людзей было перанесена ў анлайн-фармат, адбыўся святочны стрым<ref>https://www.svaboda.org/a/30499019.html</ref>. У ліпені 2020 былі прадстаўлены вынікі даследавання «Каштоўнасці і нацыянальная ідэнтычнасць беларусаў» ад кампаніі SATIO, дзе «Годна» разам з «[[Будзьма беларусамі!|Будзьма беларусамі]]» выступілі ініцыятарамі і фундатарамі праекта<ref>https://www.svaboda.org/a/30700154.html</ref>. У жніўні 2020 Павел Белавус увайшоў у асноўны склад Каардынацыйнай рады<ref>https://www.svaboda.org/a/30788497.html</ref>. У жніўні 2021, на гадавіну падзеяў жніўня 2020 года ў Беларусі, [[Лявон Вольскі]] прэзентаваў кліп на песню «Палон», у здымках прыняў удзел, у тым ліку, і Павел Белавус<ref>https://reform.by/248325-ljavon-volski-prjezjentava-klip-na-gadavinu-padzeja-u-zhni-ni-2020-godu</ref>. Жонка — Кацярына, у сям’і двое маленькіх дзяцей, Сафія і Мірон, з імёнамі дзяцей Павел зрабіў сабе татуіроўкі на руках. == Палітычны пераслед == Нягледзячы на цалкам мірны характар сваёй працы ў якасці менеджара розных культурніцкіх праектаў Павел Белавус шматразова сутыкаўся з перашкодамі і ціскам выканаўчых ўлад на свае ініцыатывы. 28 верасня 2012 не адбылося адкрыццё новага памяшкання «Арт Сядзібы» (дзе Белавус на той момант быў дырэктарам), прымеркаваная да гэтага творчая сустрэча з Лявонам Вольскім была перанесена ў сядзібу БНФ. Адкрыццё не адбылося праз тое, што супрацоўнікі МНС апячаталі дзверы яшчэ да фактычнага адкрыцця пляцоўкі<ref>https://spring96.org/be/news/58064</ref>. Пасля гэтага «Арт Сядзіба» змяніла некалькі памяшканняў за наступныя паўтары гады, бо на іншых месцах адбываліся падобныя гісторыі<ref>https://web.archive.org/web/20140701195132/http://artsiadziba.by/news/2014/02/13/artsiadziba-damova/</ref>. Гэтая сітуацыя была адзначана прэміяй «[[Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці|Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці-2012]]» у намінацыі «Адмова» («за адмову размяшчэння культурнай пляцоўкі „Арт Сядзіба“ ў трох памяшканнях»)<ref>https://spring96.org/be/news/61046</ref>. 29 траўня 2014 музычны гурт Amaroka (у асобе заяўніка і менеджара гурта Белавуса) атрымаў афіцыйную забарону на правядзенне канцэртаў ад мінскіх уладаў. Фармальнай прычынай для адмовы быў пазначаны пункт, які тычыўся зместу твораў. Па іншай версіі, абурэнне ідэолягаў выклікаў выступ гурта на Майдане, а таксама ўдзел у канцэрце-акцыі «Салідарны зь Беларуссю» разам з гуртом «[[Ляпіс Трубяцкі]]»<ref>https://web.archive.org/web/20170327001511/http://tuzin.fm/article/904/mienskija-ulady-aficyjna-zabaranili-hurt-amaroka.html</ref>. 27 ліпеня 2015, у дзень, калі была прынятая Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі з бела-чырвона-белым сцягам і гербам «Пагоня», краму Symbal.by са службовай праверкай на прадмет распаўсюджвання забароненай сімволікі наведала міліцыя. Той выпадак Белавус пракаментаваў наступным чынам: «''Больш за ўсё здзівіла, што ў паперах ва ўчастковага было пазначана, што гэта забароненая сімволіка. Я яго папрасіў паказаць паперы, згодна з якімі гэты сцяг забаронены. Мне самому стала цікава, ці ёсць яны! Прынамсі я такіх не ведаю. Мы зарэгістраваныя афіцыйна і прадаём гэты сцяг як гістарычную сімволіку і як дзяржаўны сцяг Беларусі з 1991 па 1995 год. Ужо толькі гэты факт робіць яго гістарычным''»<ref>https://spring96.org/be/news/78752</ref>. 26 сакавіка 2017 на Кастрычніцкай плошчы Мінска збіраліся людзі, каб выказаць пратэст супраць брутальных затрыманняў у Дзень Волі, 25 сакавіка. На гэтай акцыі былі затрыманы, у тым ліку, Павел Белавус і яго цяжарная на той момант жонка Кацярына Маковіч (пазней яе адпусцілі). Павел быў дастаўлены ў Ленінскі РАУС, пазней пераведзены ў [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]], дзе адсядзеў 15 сутак арышту<ref>https://spring96.org/be/news/86465</ref>. Частку сваіх сутак Павел адбываў з [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раманам Пратасевічам]], таксама затрыманым за святкаванне Дня Волі, і бадзягай Антонам, які накінуў ланцуг на помнік гарадавому ў Мінску<ref>https://www.svaboda.org/a/28421429.html</ref>. 4 верасня 2018 толькі некалькі гадзінаў правіселі ў цэнтры Мінска (у раёне плошчы Перамогі) банеры з паэтам [[Уладзімір Някляеў|Уладзімерам Някляевым]] і акторам [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт|Юрыям Жыгамонтам]] ад крамы Symbal.by, пасля чаго банэры былі прыбраныя праз тое, што ў рэкламную кампанію «''звярнуліся з высокіх органаў і загадалі зняць''»<ref>https://www.svaboda.org/a/29471595.html</ref>. У лістападзе 2019 быў адменены фэст «Lidskie» у Лідзе, які арганізоўвала каманда Back in 1323. Сярод выступоўцаў быў заяўлены ў тым ліку і Павел Белавус. Гасцямі і выступоўцамі фэста мусілі быць актыўныя выхадцы з гэтага гораду, але за за некалькі дзён да пачатку яго адмянілі, а арганізатарам паведамілі, што прычына адмовы «палітычны» характар мерапрыемства<ref>https://www.svaboda.org/a/30252551.html</ref>. Павел Белавус быў сярод тых, хто прыцягваўся да адміністрацыйнай адказнасці за ўдзел у мірных шэсцях 7 і 8 снежня 2019 супраць падпісання інтэграцыйных дакументаў з Расіяй. Тады Паўла выклікалі ў Ленінскі РАУС <ref>https://spring96.org/be/news/95474</ref>. 18 чэрвеня 2020 па выніках праверкі, праведзенай 17 чэрвеня на вытворчасці крамы Symbal.by міліцыяй і санстанцыяй, яе запатрабавалі прыпыніць з 18 чэрвеня «да ліквідацыі парушэнняў». Сярод парушэнняў (спіс якіх займаў дзве старонкі) было пазначана, што дзейнасць Symbal.by «''стварае пагрозу нацыянальнай бяспецы, прычынення шкоды жыцця і здароўя насельніцтва, навакольнаму асяроддзю''»<ref>https://belsat.eu/news/ulady-prypynili-vytvorchasts-kramy-symbal-by-da-likvidatsyi-parushennyau/</ref>. 16 ліпеня 2020 Мінскі эканамічны суд аштрафаваў краму Symbal.by і асобна Паўла Белавуса. Крама Symbal.by аштрафаваная на 1360 рублёў за парушэнне транспарціроўкі кур’ерам тавару — цішотак «ПСІХОЗ%» (раней, 12 чэрвеня, больш за 400 цішотак былі канфіскаваныя ў кур’ера). Самога Белавуса, як дырэктара кампаніі, за гэтае ж парушэнне аштрафавалі на 25 базавых велічыняў — 675 рублёў<ref>https://belsat.eu/news/sud-ashtrafavau-symbal-by-za-tsishotki-psihoz/</ref>. Пасля гэтага здарэння ў краме пачаліся няспынныя праверкі, камунальныя службы адключылі электрычнасць, а [[Мінскрэклама]] запатрабавала прыбраць з будынку фірмовую шыльду. 23 чэрвеня Павел Белавус абвесціў, што крама спыніць сваю афлайн працу 29 чэрвеня, і заклікаў набываць тавары, пакуль іх не арыштавалі. У той жа вечар людзі з салідарнасці сталі збірацца ў чаргу ля дому № 18 па праспекце Машэрава, дзе месцілася крама. Праз нейкі час пад’ехаў аўтазак, і АМАП стаў груба затрымліваць людзей з чаргі. Усяго было затрымана каля 20 чалавек. Паводле праваабаронцаў, прынамсі на частку з іх склалі па два пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях: арт. 23.4 (Непадпарадкаванне законнаму распараджэнню ці патрабаванню службовай асобы пры выкананні ім службовых паўнамоцтваў) і 23.34 КаАП (Парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў)<ref>https://belsat.eu/news/kalya-kramy-symbal-by-znou-z-yavilasya-charga-fotafakt/</ref>. Нягледзячы на гэта, ўжо на наступны дзень, 24 чэрвеня, ля крамы ізноў пашыхтавалася чарга пакупнікоў<ref name="belsat.eu"/>. 20 верасня 2020 Павел Белавус быў затрыманы ў Мінску на так званым «Маршы справядлівасці»<ref>https://spring96.org/be/news/99604</ref>. 30 студзеня 2021 ў офіс symbal.by прыйшлі міліцыянты, забралі ўсю тэхніку, тавары кампаніі і адвезлі чатырох працаўнікоў крамы ў Савецкі РАУС, дзе на іх склалі пратаколы аб правапарушэннях, яны атрымалі ад 15 да 20 содняў адміністратыўнага арышту. Праз няспынны ціск уладаў на краму symbal.by на пачатку сакавіка 2021 года было прынятае рашэнне яе зачыніць таксама і анлайн. Белавус пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: «''Цягам 8 месяцаў у нас усё забіраюць, забіраюць, забіраюць і не тлумачаць, які лёс таго, што забралі. Летам забралі майкі „Псіхо3 %“, потым частку сцягоў, потым проста тканіну, пасля пачалі не выпускаць з краіны ды ізаляваць пасылкі замежным адрасатам, яны так і засталіся на менскай рэгіянальнай мытні. Мы зразумелі, што выпускаць новую прадукцыю, якую таксама могуць забраць, і ўлазіць у яшчэ большыя пазыкі немэтазгодна. Без гэтых сімвалаў мы сябе не ўяўлялі. Чым сябе неяк цэнзураваць, больш мэтазгодна прыпыніць дзейнасць''»<ref>https://belsat.eu/news/11-03-2021-zastalisya-shmatlikiya-pazyki-a-taksama-chakayuts-shtrafy-bolsh-za-8-mesyatsau-ulady-tsisnuli-na-symbal-by/</ref>. Гэтае закрыццё стала працягам рэпрэсіяў супраць крамаў з нацыянальнай сімволікай, якія пачаліся пасля выбараў прэзідэнта 2020, калі зачынілася крамы LSTR і «Мой модны кут», онлайн-крама «БЧБ.бел» (Мінск), «Князь Вітаўт» (Брэст), паб «Торвальд» (Віцебск), этнакрама «Цудоўня» (Гродна), «Цудоўная крама» (Ворша)<ref>https://belsat.eu/news/03-03-2021-symbal-by-usyo-pavel-belavus-abvestsiu-pra-zakrytstsyo-onlajn-i-oflajn-kramau/</ref>. Павел Белавус быў затрыманы 15 лістапада 2021 года пасля таго, як ён пайшоў па выкліку ў міліцыю, адкуль яго не выпусцілі, а перавялі на Акрэсціна. Меркаванай прычынай затрымання было тое, што ён пасылаў «Белпоштай» кнігу «Беларуская нацыянальная ідэя» [[Зміцер Лукашук|Зміцера Лукашука]], якую ў сакавіку 2021 ўлады прызналі экстрэмісцкай<ref>https://www.svaboda.org/a/31563863.html</ref>. Пасля гэтага Белавуса тройчы асудзілі па адміністрацыйных справах (на 15, 13 і 7 сутак), а пасля ўжо па крымінальнай справе перавялі ў СІЗА, яму было прад’яўлена абвінавачванне па арт. 342 Крымінальнага кодэксу («Удзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак»), у яго дома правялі вобшук і канфіскавалі тэхніку<ref>https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus</ref>. 29 снежня 2021 года супольнай заяваю шасці беларускіх праваабарончых арганізацыяў, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], Белавус быў прызнаны палітычным зняволенным<ref>https://spring96.org/be/news/106263</ref>. Утрымліваўся ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА № 1 на Валадарскага]] ў Мінску, адкуль дасылаў свае малюнкі і вершы<ref>https://www.svaboda.org/a/31708404.html</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/31681409.html</ref>. Вядома, што пэўны час Паўла трымалі ў той жа камеры, дзе раней сядзела [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]]<ref>https://svaboda.org/a/31671870.html</ref>. Судовы працэс пачаўся 20 лютага 2023 года, вяла яго суддзя Жанна Брысіна. Першапачаткова суд быў адкрыты, але дзяржаўны абвінаваўца заявіў хадайніцтва аб разглядзе справы ў закрытым рэжыме «з мэтай прадухілення разгалошвання інфармацыі, размешчанай у крыніцах, прызнаных экстрэмісцкімі». Як паведамляў на пачатку студзеня начальнік упраўлення Следчага камітэта па Мінску Сяргей Паско, у 2011 годзе «абвінавачаны для пошуку аднадумцаў пачаў трансляваць патрэбную яму інфармацыю ў масы». «Пад выглядам культурна-гістарычнага развіцця ў розных агульнадаступных сацыяльных сетках і на сайтах ён распаўсюджваў ідэі беларускага нацыяналізму, мэтай якіх з’яўлялася змена дзяржаўнай улады ў Беларусі», — казаў у студзені 2023 года Паско. Паўлу Белавусу было выстаўлена абвінавачанне адразу па некалькіх артыкулах Крымінальнага кодэкса: ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве); ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак); ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь); ч. 1 арт. 361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваннем). 11 мая 2023 года [[Мінскі гарадскі суд]] прысудіў Паўлу Белавусу 13 гадоў зняволення<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/paula-belavusa-asudzili-na-13-hadou-kalonii|title=Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калоніі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-05-12}}</ref>. Вызвалены 16 верасня 2026 года. == Узнагароды == Пераможца [[ADNaK!|фестываля беларускамоўнай рэкламы і камунікацыі aDNaK]]!-2015 ад кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]». Атрымаў узнагароду як кіраўнік грамадскай арганізацыі «Арт Сядзіба» за стварэнне вышымайкі (вышыванка + майка)<ref>https://euroradio.pl/gran-pry-festyvalyu-adnak-atrymala-vyshymayka-praekt-art-syadziby</ref>. 27 ліпеня 2018 года ўганараваны памятным знакам імя Віктара Івашкевіча ад партыі БНФ за арганізацыю святкавання 100 год абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка ў Мінску<ref>https://www.svaboda.org/a/29394392.html</ref>. Напачатку 2019 года атрымаў прэмію «Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці-2018» ад [[Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый|Асамблеі НДА]] у намінацыі «Грамадскі лідар года», узнагароду атрымаў як адзін з арганізатараў святкавання 100-годдзя БНР, канцэрту і інфармацыйнай кампаніі #БНР100, акцыяў #добрыясловы і «Брукаванка памяці» ў Курапатах<ref>https://spring96.org/be/news/91786</ref>. У лістападзе 2019 быў узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём у гонар 100-годдзя БНР ад рады БНР]]<ref>https://www.svaboda.org/a/30289001.html</ref>. Адзначаны як «Асоба грамадзянскай супольнасці» ў цыкле «Асобы дзесяцігоддзя, якія рабілі Беларусь лепшай» ад Радыё Свабоды<ref>https://www.svaboda.org/a/30383149.html</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus Старонка Паўла Белавуса на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белавус Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Беларускай службы Радыё «Свабода»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі журналістаў]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] aaan4yrgunvj2p8szclkfhrmmvlz1bi 5200996 5200995 2026-09-16T19:33:41Z 5200996 wikitext text/x-wiki {{прадпрымальнік}} '''Павел Мікалаевіч Белавус''' (нар. {{ДН|22|08|1987}}) — адзін з заснавальнікаў і былы дырэктар «[[Арт Сядзіба|Арт Сядзібы]]», стваральнік і кіраўнік крамы [[Symbal.by|SYMBAL.BY]], менеджар гурта [[Amaroka (гурт)|Amaroka]] і спевака [[Vinsent]], кіраўнік [[Годна (кампанія)|кампаніі «Годна»]], культурніцкі менеджар і журналіст. Удзельнік асноўнага складу [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]], абвінавачаны падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. == Біяграфія == Павал Белавус нарадзіўся ў [[Ліда|Лідзе]], вучыўся ў школе № 14. Вышэйшую адукацыю атрымаў на геаграфічным факультэце ў [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна|Брэсцкім дзяржаўным універсітэце]] па спецыяльнасці «турыстычны менеджмент», дзе быў удзельнікам [[Дзедзіч (грамадскае аб’яднанне)|моладзевай арганізацыі «Дзедзіч»]], а таксама адным з рэдактараў аднайменнага моладзевага выдання: «''Хоць і вучыўся на геафаку, хацеў стаць журналістам. Я паступаў туды, бо добра ведаў беларускую мову, матэматыку, і мне патрэбны быў трэці прадмет. І я такі: „О, геаграфія! Паеду паступаць на геафак“''. ''Але з другога курсу я пачаў пісаць, больш працаваў у журналісцкай сфэры. Дзякуючы геафаку, што я вучыўся ў Брэсце, я пазнаёміўся з „Дзедзічам“, які зацягнуў мяне ў актывізм''»<ref>https://www.svaboda.org/a/31564607.html</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэту працаваў па размеркаванні ў турфірме, служыў у беларускім войску пад Барысавам у 2011—2011 гадах, дзе ў яго з’явілася ідэя культурніцкай пляцоўкі, будучай «Арт Сядзібы»<ref>https://www.svaboda.org/a/24628185.html</ref>. Са снежня 2011 года пачаў працу як дырэктар інфармацыйна-асветніцкай установы «Амарока», стаўся адным з заснавальнікаў творчай пляцоўкі «[[Арт Сядзіба]]». У якасці чальца і дырэктара «Арт Сядзібы» быў суарганізатарам шэрагу культурніцкіх і асветніцкіх мерапрыемстваў: [[Дзень вышыванкі ў Беларусі|«Дня вышыванкі»]] (праходзіў двойчы, у кастрычніку і снежні 2014) і «Мова-фэста» (люты 2020), беларускамоўнага квізу «Варта», раздачы 5 тысячы метраў стужкі з беларускім арнаментам<ref>https://www.svaboda.org/a/31652787.html</ref>, штогадовых святкаванняў з нагоды адкрыцця «Арт Сядзібы»<ref>https://belsat.eu/in-focus/art-syadzibe-7/</ref>, свята Дня Волі ў Гродна ў 2019 годе, якое наведалі каля пяці тысячаў чалавек<ref>https://belsat.eu/in-focus/svyata-dnya-voli-u-goradni-navedali-pyats-tysyachau-chalavek/</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/29836892.html</ref>. У «Арт Сядзібе» ладзіліся курсы беларускай мовы, якія вялі мовазнаўцы [[Вінцук Вячорка]] і [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётра Садоўскі]], заняткі па аратарскім майстэрстве, якія рабілі чальцы [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]], курсы відэамантажу, творчыя вечарыны і імпрэзы<ref>https://www.svaboda.org/a/26673536.html</ref>. Працавала свая тэатральная студыя, пэўны час у памяшканнях «Арт Сядзібы» свае рэпетыцыі і паказы ладзіў «[[Свабодны тэатр]]»<ref>https://www.svaboda.org/a/art-siadzibie-5-hadou/28174231.html</ref>. З 2012 па 2014 таксама працаваў журналістам, пісаў матэрыялы для [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]. Сябар [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]]. У 2014 Павел Белавус заснаваў краму [[Symbal.by]] па продажы нацыянальнай сімволікі, сувеніраў і адзення з выявамі гістарычных і нацыянальных сімвалаў: [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белых сцягаў]], [[Пагоня|гербаў «Пагоня»]], цішотак з нацыянальным арнаментам, кубкаў, значкоў і іншай аналагічнай прадукцыі. Акрамя камерцыйнай дзейнасці, Symbal.by стаў заснавальнікам і ўдзельнікам шэрагу культурных праектаў: «Дзень вышыванкі»<ref>https://www.svaboda.org/a/30126753.html</ref>, «Стужка з арнаментам», «Фэст роднай мовы»<ref>https://belsat.eu/news/mova-fest/</ref>, «Symbal.by-фэст», суарганізатарам святкавання «100-годдзя БНР». За 6 гадоў асартымент тавараў крамы павялічыўся з дзясяткаў да тысячаў пазіцый<ref>https://www.svaboda.org/a/30124935.html</ref>. Крама супрацоўнічала з федэрацыяй футболу Беларусі, «Арт Сядзіба» і Symbal.by былі партнёрамі федэрацыі футболу ў распрацоўцы і прэзентацыі новай формы нацыянальнай зборнай, якую паказалі ў верасні 2018 года<ref name="svaboda.org">https://www.svaboda.org/a/29704023.html</ref>. Вясной 2020 Symbal.by арганізаваў дабрачынную акцыю для дзяржаўных шпіталяў і паліклінік: у медычныя ўстановы было перададзена 50 тысяч масак<ref name="belsat.eu">https://belsat.eu/news/pakupniki-kramy-symbal-by-amapu-yak-karonavirusa-spachatku-bayalisya-a-potym-zvyklisya/</ref>. 21 мая 2014 быў вядоўцам канцэрту «Свабодны фэст» у мінскім клубе RE:PUBLIC, прымеркаванага да 60-годдзя Радыё Свабода<ref>https://www.svaboda.org/a/25394043.html</ref>. 22 жніўня 2015 года сустракаў [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Міколу Статкевіча]] з турмы, адкуль той выйшаў пасля больш як чатырох гадоў зняволення. «''Гэты дзень — мой дзень народзінаў. Мы адзначалі на „Арт Сядзібе“, і тут нехта забягае і крычыць: „Статкевіча вызвалілі! Едзем сустракаць“. І чалавек дзесяць паехалі. Прыяжджаем на вакзал: „Трэба яго падняць на рукі! Падымем, сябры!“. Гэта была вельмі эмацыйная падзея, але тут спрацаваў і святочны дзень, і выпіты алкаголь, і тое, што нас было шмат''»<ref name="svaboda.org"/><ref>https://www.svaboda.org/a/27203377.html</ref>. У лістападзе 2015 Белавус як менеджар спевака Vinsent зладзіў канцэрты-прэзентацыі з нагоды вяртання Vinsent’а ў Беларусь<ref>https://web.archive.org/web/20170128044236/http://tuzin.fm/zhamerun/2603/vinsent-halounaje---vieryc-u-svaje-sily-audyjo-videa.html</ref>. У лютым 2016 Павел Белавус зладзіў збор сродак у падтрымку Вадзіма Жаромскага, Максіма Пякарскага і Вячаслава Касінерава, якія атрымалі немалыя штрафы за графіці «Беларусь мае быць беларускай» і «Рэвалюцыя свядомасці, яна ўжо ідзе». Збор у выніку атрымалася закрыць цягам некалькіх дзён<ref>https://www.svaboda.org/a/27530261.html</ref>. У 2018 годзе Павел Белавус быў адным з ініцыятараў грамадскай кампаніі за наданне бел-чырвона-беламу сцягу статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці, разам з тагачасным кіраўніком кампаніі «[[Гавары праўду]]» [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццянай Караткевіч]] хадзіў на сустрэчу да міністра культуры Беларусі [[Барыс Уладзіміравіч Святлоў|Барыса Святлова]], дзе ўздымалася пытанне пра афіцыйны статус сцяга<ref>https://www.svaboda.org/a/28724464.html</ref>. У 2018 годзе разам з блогерамі і актывістамі [[Антон Гадзімавіч Матолька|Антонам Матолькам]] і [[Эдуард Аляксандравіч Пальчыс|Эдуардам Пальчысам]] арганізаваў [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі|святочны канцэрт да стагоддзя абвяшчэння БНР]] каля Нацыянальны акадэмічнага Вялікага тэатру оперы і балета. Для правядзення канцэрта арганізатары сабралі больш за 36 тысяч рублёў на платформе talaka.org, праект падтрымала больш за 1100 чалавек, што было рэкордам для Беларусі сярод краўдпраектаў па ўдзельніках, а агулам па ўсёй краіне і на ўсе мерапрыемствы было сабрана каля 60 тысячы рублёў. Паводле колькасці ўдзельнікаў гэта быў найбольш масавы Дзень Волі ў ХХІ стагоддзі<ref>https://web.archive.org/web/20210325063936/https://news.tut.by/economics/586449.html</ref>. У чэрвені 2018 года з ініцыятывы Паўла Белавуса была распачата акцыя «Брукаванка памяці» ў [[Курапаты|мінскім урочышчы Курапаты]]<ref>https://www.svaboda.org/a/29268724.html</ref>. Раніцай 4 красавіка 2019 у Курапатах былі знесены каля 70 крыжоў, прэс-сакратарка кіраўніка Беларусі [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант|Наталля Эйсмант]] патлумачыла гэта распараджэннем [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У адказ на гэта грамадзянская супольнасць увечары 4 красавіка зладзіла супольную малітву, удзел у якой таксама прымаў Павел Белавус<ref>https://svaboda.org/a/29861906.html</ref>. 22 лістапада 2019 Белавус прысутнічаў на цырымоніі развітання і перапахавання парэшткаў Кастуся Каліноўскага і яшчэ 19 паўстанцаў, арганізаванай уладамі Літвы<ref>https://www.svaboda.org/a/30287197.html</ref>. У 2020 годзе Белавус стварыў грамадскую кампанію «Годна», якая прасоўвае і вывучае сучасную нацыянальную ідэю Беларусі. У ёй каманды маладых людзей ствараюць культурныя і гістарычныя праекты<ref>https://www.sn-plus.com/2020/07/23/godny-belarus-pavel-belavus/</ref>. У межах «Годна» Белавус разам з Антонам Матолькам і Эдуардам Пальчысам займаўся арганізацыяй святкавання Дня волі 25 сакавіка ў 2020, якое з прычыны забеспячэння бяспекі людзей было перанесена ў анлайн-фармат, адбыўся святочны стрым<ref>https://www.svaboda.org/a/30499019.html</ref>. У ліпені 2020 былі прадстаўлены вынікі даследавання «Каштоўнасці і нацыянальная ідэнтычнасць беларусаў» ад кампаніі SATIO, дзе «Годна» разам з «[[Будзьма беларусамі!|Будзьма беларусамі]]» выступілі ініцыятарамі і фундатарамі праекта<ref>https://www.svaboda.org/a/30700154.html</ref>. У жніўні 2020 Павел Белавус увайшоў у асноўны склад Каардынацыйнай рады<ref>https://www.svaboda.org/a/30788497.html</ref>. У жніўні 2021, на гадавіну падзеяў жніўня 2020 года ў Беларусі, [[Лявон Вольскі]] прэзентаваў кліп на песню «Палон», у здымках прыняў удзел, у тым ліку, і Павел Белавус<ref>https://reform.by/248325-ljavon-volski-prjezjentava-klip-na-gadavinu-padzeja-u-zhni-ni-2020-godu</ref>. Жонка — Кацярына, у сям’і двое маленькіх дзяцей, Сафія і Мірон, з імёнамі дзяцей Павел зрабіў сабе татуіроўкі на руках. == Палітычны пераслед == Павел Белавус шматразова сутыкаўся з перашкодамі і ціскам выканаўчых ўлад на свае ініцыатывы. 28 верасня 2012 не адбылося адкрыццё новага памяшкання «Арт Сядзібы» (дзе Белавус на той момант быў дырэктарам), прымеркаваная да гэтага творчая сустрэча з Лявонам Вольскім была перанесена ў сядзібу БНФ. Адкрыццё не адбылося праз тое, што супрацоўнікі МНС апячаталі дзверы яшчэ да фактычнага адкрыцця пляцоўкі<ref>https://spring96.org/be/news/58064</ref>. Пасля гэтага «Арт Сядзіба» змяніла некалькі памяшканняў за наступныя паўтары гады, бо на іншых месцах адбываліся падобныя гісторыі<ref>https://web.archive.org/web/20140701195132/http://artsiadziba.by/news/2014/02/13/artsiadziba-damova/</ref>. Гэтая сітуацыя была адзначана прэміяй «[[Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці|Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці-2012]]» у намінацыі «Адмова» («за адмову размяшчэння культурнай пляцоўкі „Арт Сядзіба“ ў трох памяшканнях»)<ref>https://spring96.org/be/news/61046</ref>. 29 траўня 2014 музычны гурт Amaroka (у асобе заяўніка і менеджара гурта Белавуса) атрымаў афіцыйную забарону на правядзенне канцэртаў ад мінскіх уладаў. Фармальнай прычынай для адмовы быў пазначаны пункт, які тычыўся зместу твораў. Па іншай версіі, абурэнне ідэолягаў выклікаў выступ гурта на Майдане, а таксама ўдзел у канцэрце-акцыі «Салідарны зь Беларуссю» разам з гуртом «[[Ляпіс Трубяцкі]]»<ref>https://web.archive.org/web/20170327001511/http://tuzin.fm/article/904/mienskija-ulady-aficyjna-zabaranili-hurt-amaroka.html</ref>. 27 ліпеня 2015, у дзень, калі была прынятая Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі з бела-чырвона-белым сцягам і гербам «Пагоня», краму Symbal.by са службовай праверкай на прадмет распаўсюджвання забароненай сімволікі наведала міліцыя. Той выпадак Белавус пракаментаваў наступным чынам: «''Больш за ўсё здзівіла, што ў паперах ва ўчастковага было пазначана, што гэта забароненая сімволіка. Я яго папрасіў паказаць паперы, згодна з якімі гэты сцяг забаронены. Мне самому стала цікава, ці ёсць яны! Прынамсі я такіх не ведаю. Мы зарэгістраваныя афіцыйна і прадаём гэты сцяг як гістарычную сімволіку і як дзяржаўны сцяг Беларусі з 1991 па 1995 год. Ужо толькі гэты факт робіць яго гістарычным''»<ref>https://spring96.org/be/news/78752</ref>. 26 сакавіка 2017 на Кастрычніцкай плошчы Мінска збіраліся людзі, каб выказаць пратэст супраць брутальных затрыманняў у Дзень Волі, 25 сакавіка. На гэтай акцыі былі затрыманы, у тым ліку, Павел Белавус і яго цяжарная на той момант жонка Кацярына Маковіч (пазней яе адпусцілі). Павел быў дастаўлены ў Ленінскі РАУС, пазней пераведзены ў [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]], дзе адсядзеў 15 сутак арышту<ref>https://spring96.org/be/news/86465</ref>. Частку сваіх сутак Павел адбываў з [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раманам Пратасевічам]], таксама затрыманым за святкаванне Дня Волі, і бадзягай Антонам, які накінуў ланцуг на помнік гарадавому ў Мінску<ref>https://www.svaboda.org/a/28421429.html</ref>. 4 верасня 2018 толькі некалькі гадзінаў правіселі ў цэнтры Мінска (у раёне плошчы Перамогі) банеры з паэтам [[Уладзімір Някляеў|Уладзімерам Някляевым]] і акторам [[Юрый Уладзіміравіч Жыгамонт|Юрыям Жыгамонтам]] ад крамы Symbal.by, пасля чаго банэры былі прыбраныя праз тое, што ў рэкламную кампанію «''звярнуліся з высокіх органаў і загадалі зняць''»<ref>https://www.svaboda.org/a/29471595.html</ref>. У лістападзе 2019 быў адменены фэст «Lidskie» у Лідзе, які арганізоўвала каманда Back in 1323. Сярод выступоўцаў быў заяўлены ў тым ліку і Павел Белавус. Гасцямі і выступоўцамі фэста мусілі быць актыўныя выхадцы з гэтага гораду, але за за некалькі дзён да пачатку яго адмянілі, а арганізатарам паведамілі, што прычына адмовы «палітычны» характар мерапрыемства<ref>https://www.svaboda.org/a/30252551.html</ref>. Павел Белавус быў сярод тых, хто прыцягваўся да адміністрацыйнай адказнасці за ўдзел у мірных шэсцях 7 і 8 снежня 2019 супраць падпісання інтэграцыйных дакументаў з Расіяй. Тады Паўла выклікалі ў Ленінскі РАУС <ref>https://spring96.org/be/news/95474</ref>. 18 чэрвеня 2020 па выніках праверкі, праведзенай 17 чэрвеня на вытворчасці крамы Symbal.by міліцыяй і санстанцыяй, яе запатрабавалі прыпыніць з 18 чэрвеня «да ліквідацыі парушэнняў». Сярод парушэнняў (спіс якіх займаў дзве старонкі) было пазначана, што дзейнасць Symbal.by «''стварае пагрозу нацыянальнай бяспецы, прычынення шкоды жыцця і здароўя насельніцтва, навакольнаму асяроддзю''»<ref>https://belsat.eu/news/ulady-prypynili-vytvorchasts-kramy-symbal-by-da-likvidatsyi-parushennyau/</ref>. 16 ліпеня 2020 Мінскі эканамічны суд аштрафаваў краму Symbal.by і асобна Паўла Белавуса. Крама Symbal.by аштрафаваная на 1360 рублёў за парушэнне транспарціроўкі кур’ерам тавару — цішотак «ПСІХОЗ%» (раней, 12 чэрвеня, больш за 400 цішотак былі канфіскаваныя ў кур’ера). Самога Белавуса, як дырэктара кампаніі, за гэтае ж парушэнне аштрафавалі на 25 базавых велічыняў — 675 рублёў<ref>https://belsat.eu/news/sud-ashtrafavau-symbal-by-za-tsishotki-psihoz/</ref>. Пасля гэтага здарэння ў краме пачаліся няспынныя праверкі, камунальныя службы адключылі электрычнасць, а [[Мінскрэклама]] запатрабавала прыбраць з будынку фірмовую шыльду. 23 чэрвеня Павел Белавус абвесціў, што крама спыніць сваю афлайн працу 29 чэрвеня, і заклікаў набываць тавары, пакуль іх не арыштавалі. У той жа вечар людзі з салідарнасці сталі збірацца ў чаргу ля дому № 18 па праспекце Машэрава, дзе месцілася крама. Праз нейкі час пад’ехаў аўтазак, і АМАП стаў груба затрымліваць людзей з чаргі. Усяго было затрымана каля 20 чалавек. Паводле праваабаронцаў, прынамсі на частку з іх склалі па два пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях: арт. 23.4 (Непадпарадкаванне законнаму распараджэнню ці патрабаванню службовай асобы пры выкананні ім службовых паўнамоцтваў) і 23.34 КаАП (Парушэнне парадку арганізацыі або правядзення масавых мерапрыемстваў)<ref>https://belsat.eu/news/kalya-kramy-symbal-by-znou-z-yavilasya-charga-fotafakt/</ref>. Нягледзячы на гэта, ўжо на наступны дзень, 24 чэрвеня, ля крамы ізноў пашыхтавалася чарга пакупнікоў<ref name="belsat.eu"/>. 20 верасня 2020 Павел Белавус быў затрыманы ў Мінску на так званым «Маршы справядлівасці»<ref>https://spring96.org/be/news/99604</ref>. 30 студзеня 2021 ў офіс symbal.by прыйшлі міліцыянты, забралі ўсю тэхніку, тавары кампаніі і адвезлі чатырох працаўнікоў крамы ў Савецкі РАУС, дзе на іх склалі пратаколы аб правапарушэннях, яны атрымалі ад 15 да 20 содняў адміністратыўнага арышту. Праз няспынны ціск уладаў на краму symbal.by на пачатку сакавіка 2021 года было прынятае рашэнне яе зачыніць таксама і анлайн. Белавус пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: «''Цягам 8 месяцаў у нас усё забіраюць, забіраюць, забіраюць і не тлумачаць, які лёс таго, што забралі. Летам забралі майкі „Псіхо3 %“, потым частку сцягоў, потым проста тканіну, пасля пачалі не выпускаць з краіны ды ізаляваць пасылкі замежным адрасатам, яны так і засталіся на менскай рэгіянальнай мытні. Мы зразумелі, што выпускаць новую прадукцыю, якую таксама могуць забраць, і ўлазіць у яшчэ большыя пазыкі немэтазгодна. Без гэтых сімвалаў мы сябе не ўяўлялі. Чым сябе неяк цэнзураваць, больш мэтазгодна прыпыніць дзейнасць''»<ref>https://belsat.eu/news/11-03-2021-zastalisya-shmatlikiya-pazyki-a-taksama-chakayuts-shtrafy-bolsh-za-8-mesyatsau-ulady-tsisnuli-na-symbal-by/</ref>. Гэтае закрыццё стала працягам рэпрэсіяў супраць крамаў з нацыянальнай сімволікай, якія пачаліся пасля выбараў прэзідэнта 2020, калі зачынілася крамы LSTR і «Мой модны кут», онлайн-крама «БЧБ.бел» (Мінск), «Князь Вітаўт» (Брэст), паб «Торвальд» (Віцебск), этнакрама «Цудоўня» (Гродна), «Цудоўная крама» (Ворша)<ref>https://belsat.eu/news/03-03-2021-symbal-by-usyo-pavel-belavus-abvestsiu-pra-zakrytstsyo-onlajn-i-oflajn-kramau/</ref>. Павел Белавус быў затрыманы 15 лістапада 2021 года пасля таго, як ён пайшоў па выкліку ў міліцыю, адкуль яго не выпусцілі, а перавялі на Акрэсціна. Меркаванай прычынай затрымання было тое, што ён пасылаў «Белпоштай» кнігу «Беларуская нацыянальная ідэя» [[Зміцер Лукашук|Зміцера Лукашука]], якую ў сакавіку 2021 ўлады прызналі экстрэмісцкай<ref>https://www.svaboda.org/a/31563863.html</ref>. Пасля гэтага Белавуса тройчы асудзілі па адміністрацыйных справах (на 15, 13 і 7 сутак), а пасля ўжо па крымінальнай справе перавялі ў СІЗА, яму было прад’яўлена абвінавачванне па арт. 342 Крымінальнага кодэксу («Удзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак»), у яго дома правялі вобшук і канфіскавалі тэхніку<ref>https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus</ref>. 29 снежня 2021 года супольнай заяваю шасці беларускіх праваабарончых арганізацыяў, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр]], Белавус быў прызнаны палітычным зняволенным<ref>https://spring96.org/be/news/106263</ref>. Утрымліваўся ў [[Пішчалаўскі замак|СІЗА № 1 на Валадарскага]] ў Мінску, адкуль дасылаў свае малюнкі і вершы<ref>https://www.svaboda.org/a/31708404.html</ref><ref>https://www.svaboda.org/a/31681409.html</ref>. Вядома, што пэўны час Паўла трымалі ў той жа камеры, дзе раней сядзела [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]]<ref>https://svaboda.org/a/31671870.html</ref>. Судовы працэс пачаўся 20 лютага 2023 года, вяла яго суддзя Жанна Брысіна. Першапачаткова суд быў адкрыты, але дзяржаўны абвінаваўца заявіў хадайніцтва аб разглядзе справы ў закрытым рэжыме «з мэтай прадухілення разгалошвання інфармацыі, размешчанай у крыніцах, прызнаных экстрэмісцкімі». Як паведамляў на пачатку студзеня начальнік упраўлення Следчага камітэта па Мінску Сяргей Паско, у 2011 годзе «абвінавачаны для пошуку аднадумцаў пачаў трансляваць патрэбную яму інфармацыю ў масы». «Пад выглядам культурна-гістарычнага развіцця ў розных агульнадаступных сацыяльных сетках і на сайтах ён распаўсюджваў ідэі беларускага нацыяналізму, мэтай якіх з’яўлялася змена дзяржаўнай улады ў Беларусі», — казаў у студзені 2023 года Паско. Паўлу Белавусу было выстаўлена абвінавачанне адразу па некалькіх артыкулах Крымінальнага кодэкса: ч. 1 арт. 356 (здрада дзяржаве); ч. 1 арт. 342 (арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак); ч. 3 арт. 361 (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь); ч. 1 арт. 361-1 (кіраўніцтва экстрэмісцкім фармаваннем). 11 мая 2023 года [[Мінскі гарадскі суд]] прысудіў Паўлу Белавусу 13 гадоў зняволення<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/paula-belavusa-asudzili-na-13-hadou-kalonii|title=Паўла Белавуса асудзілі на 13 гадоў калоніі|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-05-12}}</ref>. Вызвалены 16 верасня 2026 года. == Узнагароды == Пераможца [[ADNaK!|фестываля беларускамоўнай рэкламы і камунікацыі aDNaK]]!-2015 ад кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]». Атрымаў узнагароду як кіраўнік грамадскай арганізацыі «Арт Сядзіба» за стварэнне вышымайкі (вышыванка + майка)<ref>https://euroradio.pl/gran-pry-festyvalyu-adnak-atrymala-vyshymayka-praekt-art-syadziby</ref>. 27 ліпеня 2018 года ўганараваны памятным знакам імя Віктара Івашкевіча ад партыі БНФ за арганізацыю святкавання 100 год абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка ў Мінску<ref>https://www.svaboda.org/a/29394392.html</ref>. Напачатку 2019 года атрымаў прэмію «Чэмпіёны грамадзянскай супольнасці-2018» ад [[Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый|Асамблеі НДА]] у намінацыі «Грамадскі лідар года», узнагароду атрымаў як адзін з арганізатараў святкавання 100-годдзя БНР, канцэрту і інфармацыйнай кампаніі #БНР100, акцыяў #добрыясловы і «Брукаванка памяці» ў Курапатах<ref>https://spring96.org/be/news/91786</ref>. У лістападзе 2019 быў узнагароджаны [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём у гонар 100-годдзя БНР ад рады БНР]]<ref>https://www.svaboda.org/a/30289001.html</ref>. Адзначаны як «Асоба грамадзянскай супольнасці» ў цыкле «Асобы дзесяцігоддзя, якія рабілі Беларусь лепшай» ад Радыё Свабоды<ref>https://www.svaboda.org/a/30383149.html</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://prisoners.spring96.org/be/person/pavel-belavus Старонка Паўла Белавуса на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белавус Павел Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Беларускай службы Радыё «Свабода»]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі журналістаў]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Беларусі]] ittl9zjt4v2xzliqdrwupvqhsu74wi6 0 707271 5201061 4995281 2026-09-17T00:44:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201061 wikitext text/x-wiki {{Штучны спадарожнік|назва=Зонд-6|арыгінальная назва=Зонд-6|выява=Zond L1 drawing.svg|памер=|подпіс=|арганізацыя=|краіна={{Сцяг СССР}} [[СССР]]|распрацоўшчык=|мэта=|спадарожнік=|касмічная праграма=|папярэдні=|наступны=|абарачэнняў=|час запуску=[[10 лістапада]] [[1968]]|касмадром={{Сцяг СССР}} [[Касмадром Байканур|Байканур]]|ракета-носьбіт={{Сцяг СССР}} Пратон 8K82K|тэрмін працы=|канец працы=|NSSDC_ID=|сайт=|маса=|арбіта=|вялікая паўвось=|эксцэнтрысітэт=}}'''«Зонд-6»''' (7К-Л1 № 12) — дзявяты запуск [[прататып]]а месяцовага карабля «Саюз 7К-Л1», па праграме аблёту [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] экіпажам з 2-х чалавек. Афіцыйна мэтай місіі быў беспілотны аблёт і [[Фатаграфія|фатаграфаванне]] Месяца, вяртанне [[Спускальны апарат|спускальнага апарату]] на [[Зямля (планета)|Зямлю]] з прызямленнем у зададзены раён, а таксама лётна-канструктарская апрацоўка ў аўтаматычным варыянце пілатуемага карабля. Фактычна гэта быў гатовы карабель для пілатуемага аблёта Месяца. {{арфаграфія}} == Задачы == * адпрацоўка палёту касмічнага карабля па трасе Зямля — [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]] — Зямля, з вяртаннем на Зямлю; * адпрацоўка сістэмы кіруемага спуску пры ўваходзе ў [[Атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]] на [[Другая касмічная скорасць|другой касмічнай скорасці]]; * адпрацоўка у лётных умовах аэрадынамічнай формы і характарыстык спускальнага апарату; * вымярэнні [[Радыяцыя|радыяцыйных]] умоў на трасе Зямля — Месяц — Зямля; * [[Касмічная біялогія|біялагічныя даследаванні]] ўздзеянняў фактараў касмічнага палёту на жывёл і расліны. Адной з асноўных задач карабля «Зонд-6» было даследаванне радыяцыйнага становішча на трасе палёту Зямля — Месяц — Зямля; на «Зондзе-6» праводзілі радыяцыйныя даследаванні з выкарыстаннем біялагічных аб'ектаў.<ref>{{Cite news|url=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/osvoen-kosm-pr-sssr/1968-1970/05.html|title=Советские искусственные спутники Луны|publisher=Исследование Луны III, на epizodsspace.airbase.ru|access-date=3 мая 2022|archive-date=21 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220321162845/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/osvoen-kosm-pr-sssr/1968-1970/05.html|url-status=dead}}</ref> Таксама, на караблі быў усталяваны [[рэгістратар]] метэорных часціц, прызначаны для даследавання [[Леаніды|метэорнай плыні Леаніды]] (хуткасць часціц да 72 км/г), актыўнай у час палёту карабля. == Ход місіі == ; Хроніка палёту * {{Дата|10|11|1968}}, в 22:11:30 [[Маскоўскі час|MSK]], (19:11:30 [[Сярэдні час па Грынвічы|GMT]]) — запуск з [[Касмадром|касмадрома]] [[Байканур]]; * {{Дата|10|11|1968}}, в 23:18:30 MSK (11 лістапада 02:18:30 GMT) — ажыццяўлена 2-е ўключэнне [[Ракетны рухавік|ракетнага]] рухавіка для разгона «Зонда-6» да хуткасці, блізкай да другой касмічная — 11,2 км/с; * {{Дата|12|11|1968}}, в 08:41:00 MSK (11:41:00 GMT) — уключэнне карэктуючай рухальнай усталёўкі, праведзена першая карэкцыя [[Траекторыя|траекторыі]]; * {{Дата|16|11|1968}}, в 09:40:00 MSK (12:40:00 GMT) — уключэнне карэктуючай рухальнай усталёўкі, праведзена другая карэкцыя траекторыі; * {{Дата|17|11|1968}}, в 08:36:00 MSK (11:36:00 GMT) — уключэнне карэктуючай рухальнай усталёўкі, праведзена трэццяя карэкцыя траекторыі; — для больш дакладнага ўвахода спускальнага апарату в [[Атмасфера Зямлі|атмасферу]] Зямлі; * {{Дата|17|11|1968}}, в 16:58:00 MSK (19:58:00 GMT) — спускальны аппарат «Зонда-6» увайшоў у плотныя слаі зямной атмасферы. === Фатаграфаванне Месяца === «Зонд-6» ажыццявіў аблёт Месяца, прайшоўшы на адлегласці 2420 кіламетраў ад яго паверхні.<ref>{{Cite news|url=http://www.kocmoc.info/|title=Впервые в Мире|publisher=КОСМОС техника и наука|access-date=3 мая 2022|archive-date=11 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411213212/http://www.kocmoc.info/|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.kocmoc.info/ |title=Архіўная копія |access-date=3 мая 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411213212/http://www.kocmoc.info/ |archivedate=11 красавіка 2012 |url-status=dead }}</ref> Падчас аблёта былі паспяхова зроблены панарамныя чорна-белыя і каляровыя фатаграфіі бачнага і зваротнага боку Месяца з адлегласці 8000 і 2600 кіламетраў. Кожная фатаграфія мела памеры 12,70 × 17,78 см. Каляровая здымка вялася на ізапанхраматычную фотастужку шырынёй {{Nobr|19 см}} і даўжынёй 28,5 м з дазваляльнай здольнасцю 50 ліній на міліметр, з дапамогай фотаапарата, маючага [[Аб’ектыў|аб'ектыў]] з фокуснай адлегласцю {{Nobr|400 мм}} і адноснай адтулінай 1:6,3. Здымкі выконваліся групамі па тры, з трыма рознымі значэннямі [[Апертура (оптыка)|дыяфрагмы]], фіксаваліся дакладныя моманты фатаграфавання ў шкале агульнага часу. === Кіруемы спуск і пасадка === Важнай падзеяй аказалася вяртанне касмічнага карабля ([[Спускальны апарат|спускальнага апарату]], СА) на Зямлю. Упершыню за ўсю гісторыю запускаў 7К-Л1 быў кіруемы спуск на тэрыторыю [[СССР]] пры вяртанні ад Месяцу на другой касмічнай хуткасці. Разліковая шырыня калідора ўвахода ў атмасферу Зямлі складала {{Nobr|±10 км}} пры намінальным значэнні вышыні ўмоўнага перыгея 45 км. Кіруемы ўваход у атмасферу на [[Другая касмічная скорасць|другой касмічнай хуткасці]]<ref>Предыдущий корабль серии, «Зонд-5», также осуществил успешное управляемое гашение 2-й космической скорости в атмосфере, но штатно приводнился в Индийском океане, вне территории СССР.</ref> праходзіў цераз «паўднёвы калідор», са стараны [[Антарктыка|Антарктыкі]]. Аўтаматычнае ўпраўленне палётам у верхніх слаях атмасферы адбывалася шляхам змянення [[Пад’ёмная сіла|пад'ёмнай сілы]] за кошт павароту СА, абладалага [[Аэрадынамічная якасць|аэрадынамічнай якасцю]], рухавікамі арыентацыі па рагу [[Крэн|крэну]]. Пасля частковага гашэння хуткасці апарат выйшаў з атмасферы, зрабіўшы «горку», і ізноў увайшоў у яе ўжо над тэрыторыяй [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Адлегласць ад кропкі першага апускання ў атмасферу да прызямлення склала каля {{Nobr|9000 км}}. Ужо ля самай Зямлі адбылася нештатная сітуацыя: стропы напоўненага [[Парашут|парашута]] адстраліліся на вышыні 5300 метраў і СА зваліўся і разбіўся за 16 км ад стартавай пазіцыі, з якой ён сышоў да Месяцу. Корпус СА пры падзенні быў змяты і ўсе біялагічныя аб'екты на борце загінулі, аднак пры ўдары аб Зямлю 10 кг [[Трынітраталуол|тратылу]] сістэмы аварыйнага падрыву аб'екта не выбухнулі, дзякуючы гэтаму з касет фотаапарата на борце СА ўдалося выняць фотстужку і ўпершыню атрымаць высакаякасныя каляровыя здымкі Зямлі і Месяца з космасу. Як піша ў сваіх успамінах [[Мікалай Пятровіч Каманін]], выявілася, што ў апошні момант «для аблягчэння» па ўказанню галоўнага канструктара ВКБ-1 В. П. Мішына было знята абсталяванне падсветкі для відэа. У папярэднім палёце («[[Зонд-5]]») дадзенае абсталяванне дазволіла тэмпературы на борце не апускацца ніжэй нуля. Аднак [[перакіс вадароду]], выкарыстоўваемы для карэкцыі траекторыі, у гэты раз замёрз да тэмпературы —5 °C і стаў разлагацца. Падагрэць яго пры дапамозе падсветкі было немагчыма, і гэта прывяло да крытычных наступстваў: стаў зніжацца унутраны ціск, шматлікія прыборы, у тым ліку приёма-передатчыкі, сталі адказваць і цудам апарат быў накіраваны да разліковай кропцы. Афіцыйна прычынай аварыі спускальнага апарату пры вяртанні на Зямлю была «тэхналагічная памылка». Па меркаванні акадэміка [[Барыс Яўсеевіч Чарток|Б. Я. Чартока]], «слабае падцісканне акантоўкі люка» вызвала негерметычнасць і ўцечку паветра. На {{Nobr|6-е сутки}} палёту, перад пасадкай, з-за разгерметызацыі ціск у СА ўпаў да 380 мм рт. сл., а на ўчастку спуску — да 25 мм рт. сл. Пасля падачы сілкавання на сістэму прызямлення з-за нізкага ціску ўзнік [[каронны разрад]] у схеме [[Гама-вышынямер|гама-вышынямера]], які выдаў ложную каманду на запуск рухавікоў [[Мяккая пасадка|мяккай пасадкі]] і адначасова на адстрэл [[Парашут|парашута]] спускальнага апарату. == Асвятленне ў савецкіх СМІ == Пасля завяршэння палёту ў [[Правда (газета)|газеце «Праўда»]] [[24 лістапада]] 1968 года быў падрабязны артыкул [[ТАСС]], дэталёва апісваючая палёт (аднак замоўчваючая аб праблемах падчас палёту і аб яго аварыйным завяршэнні). == Перахоп радыёабмена == 14 лістапада 1968 на этапе вяртання «Зонда-6» да Зямлі радыёабсерваторыя [[Джодрэл-Бэнк (абсерваторыя)|Джодрэл-Банк]] (Манчэстэрскі ўніверсітэт, [[Вялікабрытанія]]) пад кіраўніцтвам [[Бернард Ловэл|Бернарда Ловэла]] прымала з карабля [[Тэлеметрыя|тэлеметрыю]] і галасавую радыёперадачу на частаце 922,76 [[Герц (адзінка вымярэння)|МГц]] (зваротную рэтрансляцыю сігналу, які перадавалі з [[Еўпаторыя|Еўпаторыі]] з мэтай тэсціравання сістэм [[Радыёсувязь|радыёсувязі]] для запланаваных савецкіх пілатуемых палётаў да Месяца); аналагічныя перахопы радыёперадач з карабля «Зонд-5» былі у верасні 1968 года.<ref>''Sven Grahn''. [http://www.svengrahn.pp.se/trackind/jodrell/jodrole2.htm Jodrell Bank's role in early space tracking activities - Part 2].</ref> Запісы з архіваў абсерваторыі былі апублікаваны ў лістападзе 2018 года, да 50-й гадавіны палёту «Зонда-6».<ref>См. опубликованные [http://www.jb.man.ac.uk/multimedia/audio/zond6.html аудиозапись] и [http://www.jb.man.ac.uk//multimedia/audio/library/zond6.pdf транскрипт] радиообмена; расшифровка русских голосовых сообщений выполнена нобелевским лауреатом [[Новосёлов, Константин Сергеевич|К. С. Новосёловым]].</ref><ref>[http://www.jodrellbank.net/50-year-old-audio-archive-of-soviet-zond-6-lunar-mission-released-by-jodrell-bank/ Audio archive of Soviet Zond 6 lunar mission released by Jodrell Bank]. 22 November, 2018.</ref> == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.astronautix.com/details/zond6810.htm|title=1968.11.10 - Zond 6|publisher=Encyclopedia Astronautica|language=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/67h0sufYe?url=http://www.astronautix.com/details/zond6810.htm|archivedate=2012-05-16}} [[Катэгорыя:Касманаўтыка СССР]] [[Катэгорыя:Даследаванне Месяца]] [[Катэгорыя:Касмічныя апараты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1968 год у касманаўтыцы]] aw8a9drvzfaco16qty5ezbug4xtjpnd 0 714954 5200931 5199056 2026-09-16T14:23:33Z DBatura 73587 /* ВПС */ 5200931 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Уварванне на Грэнаду |частка = [[Халодная вайна]] |выява = [[File:M102 howitzers during Operation Urgent Fury.jpg|300px]] |памер = |загаловак = Пазіцыя 105-мм гаўбіцы [[105-мм гаўбіца M102|M102]] 1-га дывізіёна 319-га артпалка [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] (Грэнада, 1983 год) |дата = 25—27 кастрычніка 1983 |месца = Грэнада |прычына = |вынік = Перамога ЗША, акупацыя вострава |змены = |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|ЗША}}<br>{{Сцягафікацыя|Ямайка}}<br>{{Сцягафікацыя|Барбадас}}<br>{{Сцягафікацыя|Дамініка}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Грэнада}}<br>{{Сцягафікацыя|Куба}} (абмежаваны ўдзел) |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг|ЗША}} [[Рональд Рэйган]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Джозеф Меткаф]] |камандзір2 = {{Сцяг|Грэнада}} [[Хадсан Осцін]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = Больш за 7300 вайскоўцаў ЗША<br>353 ваеннаслужачых усходнекарыбскіх дзяржаў<ref>[http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf Ronald H. Cole, ''Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada 12 October - 2 November 1983'' Joint History Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff Washington, DC, 1997] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070605104546/http://www.dtic.mil/doctrine/jel/history/urgfury.pdf |date=5 чэрвеня 2007 }}, p.62</ref><br>12 баявых караблёў (у тым ліку 1 авіяносец, 1 крэйсер, 3 эсмінца), больш за 70 самалётаў, 30 верталётаў, 5 танкаў і іншая бронетэхніка |сілы2 = 1200—1500 ваеннаслужачых Народна-рэвалюцыйнай арміі<br>10 БТР-60<br>2 БРДМ-2<br>некалькі 23-мм ЗП-23<br>700 кубінскіх рабочых<ref>''Доценко В. Д.'' [http://militera.lib.ru/h/dotsenko/08.html Флоты в локальных конфликтах второй половины XX века].</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 19 забітых<br>116 параненых<br>9 верталётаў збіта<ref name=autogenerated1>[http://www.csmonitor.com/1984/0406/040625.html Study criticizes invasion tactics in Grenada]</ref> |страты2 = 45 вайскоўцаў Грэнады, 25 (27<ref name="ozon.ru">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 510. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>) кубінскіх грамадзян і не менш за 24 (71<ref name="ozon.ru"/>) мірных жыхароў загінулымі, 12 БТР, 12 зенітак захоплена |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 1 супрацоўнік савецкага пасольства паранены<ref name="vesti.ru"/> |заўвага = |Commons = }} '''Аперацыя «Urgent Fury»''' (''«Успышка лютасці»'') — аперацыя [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных Сіл ЗША]] па ўварванні на [[Грэнада|Грэнаду]] ў [[1983]] годзе, прадпрынятая, па сцвярджэнні адміністрацыі ЗША, для абароны амерыканскіх грамадзян і аднаўлення стабільнасці ў краіне на падставе звароту [[арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]]. Аперацыі папярэднічаў дзяржаўны пераварот, у выніку якога быў звергнуты ўрад і пакараны смерцю кіраўнік дзяржавы [[Морыс Руперт Бішап|Морыс Бішап]]. == Перадгісторыя == {{Main|Амерыкана-грэнадскія адносіны}} Грэнада атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў 1974 годзе пры актыўным удзеле [[Эрык Гейры|Эрыка Гейры]] — лідара [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднанай Лейбарысцкай партыі]], які быў прэм’ер-міністрам краіны з 1967 года. Партыя прытрымлівалася сацыял-дэмакратычнай ідэалогіі, аднак знаходзілася пад моцным уплывам папулісцкіх і праварадыкальных ідэй. З 1970 года [[Гейрызм|рэжым Гейры]] стаў адкрыта аўтарытарным, а апазіцыя душылася з выкарыстаннем паліцыі і незаконных узброеных фарміраванняў («[[банда мангустаў]]»). [[13 сакавіка]] [[1979]] года на Грэнадзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ўрад Эрыка Гейры быў звергнуты, і да ўлады прыйшоў левы рух «[[New Jewel Movement]]» на чале з [[Морыс Бішап|Морысам Бішапам]]. Новае кіраўніцтва краіны ўзяло курс на актыўнае супрацоўніцтва з [[сацыялістычны лагер|сацыялістычнымі краінамі]], у першую чаргу з [[Куба]]й і [[СССР]]. Пры гэтым Грэнада заставалася [[Каралеўства Садружнасці|Каралеўствам Садружнасці]], і раней прызначаны англійскай каралевай [[Генерал-губернатар Грэнады|генерал-губернатар]] не быў зрынуты. З замежнай дапамогай армія Грэнады была пераабсталявана і да 1983 годзе ўяўляла сабой найбольш баяздольныя ўзброеныя сілы ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Tom Cooper. Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury» |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, пераўзыходзячы па колькасці арміі ўсіх суседніх дзяржаў [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]] разам узятыя<ref>Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 3.</ref><ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 22.</ref>. За чатыры гады Грэнада заключыла з СССР тры пагадненні аб ваенных пастаўках, першае з якіх ацэньвалася ў суму 58 млн долараў<ref>[http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html Ivelaw L. Griffith. Caribbean security on the eve of the 21st century. Institute for National Strategic Studies, National Defense University, 1996] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090110052743/http://www.ndu.edu/inss/mcnair/mcnair54/m54c2.html |date=10 студзеня 2009 }}</ref>. Узбраенне закуплялася і ў шэрагу іншых краін; у прыватнасці, пагадненне з [[КНДР]], заключанае вясной 1983 года, прадугледжвала ваенныя пастаўкі на суму 12 млн долараў<ref>[http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf Jeffrey Bostic. Shifting patterns of security policy of the Commonwealth Caribbean since World War II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107043252/http://library.jid.org/en/mono34/bostic.pdf |date=7 лістапада 2011 }}, p. 23.</ref>. Новы знешнепалітычны курс Грэнады выклікаў значную занепакоенасць з боку ЗША, чыё палітычнае дамінаванне ў рэгіёне [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]] ўжо было пастаўлена пад сумнеў прыходам [[Сандзіністы|сандзіністаў]] да ўлады ў [[Нікарагуа]] і [[грамадзянская вайна ў Сальвадоры|дзеяннямі левых партызан]] у [[Сальвадор]]ы. У красавіку 1982 года прэзідэнт ЗША [[Рональд Рэйган]] на сустрэчы з кіраўнікамі ўсходнекарыбскіх дзяржаў адкрыта абвінаваціў урад Грэнады ў распаўсюдзе «віруса [[марксізм]]у» ў іншых краінах<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1964&dat=19820409&id=TAAtAAAAIBAJ&sjid=v80FAAAAIBAJ&pg=2668,5736811 Reagan warns: Cuba, Grenada spread «virus»]{{Недаступная спасылка}} // «The Palm Beach Post» от 9 апреля 1982</ref>. У сакавіку 1983 года Рэйган абвясціў Грэнадзе байкот і заклікаў амерыканскіх турыстаў адмовіцца ад наведвання вострава. Адначасова [[ВМС ЗША]] правялі вучэнні паблізу тэрытарыяльных вод дзяржавы. Урады ўсходнекарыбскіх астраўных дзяржаў насцярожана ставіліся да таго, што адбываецца на Грэнадзе. Прэм’ер-міністры [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]] — [[Эдвард Сіага]], [[Том Адамс]], [[Юджынія Чарлз]] — прытрымліваліся праамерыканскага курсу і былі варожа настроены да марксісцкага рэжыму Бішапа. У маі 1983 года [[Фрэнсіс Алексіс]], [[Кіт Мітчэл]] і іншыя эмігранты-[[антыкамунізм|антыкамуніст]]ы заснавалі на Барбадасе [[Дэмакратычны рух Грэнады]], які паставіў мэтай звяржэнне ўрада Бішапа. 26 сакавіка 1983 года Грэнада прывяла сваю армію ў стан баявой гатоўнасці і мабілізавала часці паліцыі, якія налічвалі 3 тысячы чалавек. Зрэшты, Бішап разумеў небяспеку становішча і імкнуўся пазбегнуць эскалацыі канфлікту. У ліпені ён прыляцеў у [[Вашынгтон]] і сустрэўся з Уільямам Кларкам, памочнікам прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы. Морыс Бішап абмеркаваў магчымасці паляпшэння адносін з ЗША і паабяцаў перагледзець свае сувязі з Кубай. Прагматычная пазіцыя прэм’ера Грэнады не спадабалася членам урада, настроеным леварадыкальна. === Аэрапорт === [[Файл:Point Salinas International Airport, Grenada.jpg|thumb|left|Міжнародны [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|а/п Пойнт-Салінас]] у ходзе будаўніцтва (1983 г.)]] У маі 1982 года ўрад Грэнады падпісаў пагадненне з брытанскай фірмай «Плесі Эйрпортс» аб будаўніцтве ў Пойнт-Салінас новага [[Міжнародны аэрапорт імя Морыса Бішапа|міжнароднага аэрапорта]] са ўзлётнай паласой 2700 м, якое павінна было быць завершана да пачатку [[1984]] года<ref>Гренада // Ежегодник Большой советской энциклопедии, 1983 (вып. 27). — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1983. — С. 244—245.</ref>. Кантракт на будаўніцтва быў заключаны з брытанскай фірмай, а непасрэдна будаўніцтва выконвалася кубінскімі рабочымі. 17 сакавіка 1983 года намеснік міністра абароны ЗША Ф. Ікле прадэманстраваў фотаздымкі аэрадрома, зробленыя амерыканскім самалётам-разведчыкам, на пасяджэнні сенацкай камісіі па справах Заходняга паўшар’я, пасля чаго паведаміў, што на востраве ідзе збудаванне «кубінскай ваеннай базы»<ref>''Бай Е.'' Фабрикуют фальшивки // Известия. — 1983. — № 77 (20423) от 18 марта. — С. 4.</ref>. Урад Грэнады зрабіў заяву, што новы аэрапорт не з’яўляецца ваенным аб’ектам і прызначаны для развіцця турызму. Дэрык Кольер, генеральны дырэктар брытанскай кампаніі «Плесі Эйрпортс», якая праектавала аэрапорт, паведаміў на прэс-канферэнцыі, што аэрапорт прызначаны для грамадзянскіх самалётаў, на ім няма ваенных і падземных збудаванняў, рэзервуары з гаручым размешчаны адкрыта, а ўзлётна-пасадачная паласа будуецца ў адпаведнасці з патрабаваннямі [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі|ІКАО]] і нават карацей, чым у аэрапортах іншых краін Карыбскага архіпелага (даўжыня ВПП [[Піярка (аэрапорт)|аэрапорта Трынідад-і-Табага]] складала 3220 м, [[Міжнародны аэрапорт імя Грэнтлі Адамса|аэрапорта Барбадаса]] — 3300 м)<ref>«Гренада: мир против преступления: сборник документов и материалов». — {{М.}}: Прогресс, 1985. — С. 151—153.</ref>. Зрэшты, прадстаўнікі адміністрацыі ЗША заяўлялі, што з улікам супрацоўніцтва паміж грэнадскім, кубінскім і савецкім урадамі аэрапорт будзе выкарыстаны ў якасці ваенна-паветранай базы, здольнай прымаць нават савецкія стратэгічныя бамбардзіроўшчыкі. Прэзідэнт ЗША Рональд Рэйган таксама неаднаразова заяўляў, што «пад выглядам міжнароднага аэрапорта на Грэнадзе будуецца стратэгічная савецка-кубінская ваенная база, якая нясе пагрозу бяспецы ЗША»<ref name="Reagan">[http://userpages.umbc.edu/~simpson/Hist%20725%20Summer%202006/US%20invasion%20of%20Grenada%201983.pdf Terry Nardin, Kathleen D. Pritchard. Ethnic and Intervention: The United States in Grenada, 1983. Institute of the Study of Diplomacy. Washington, 1988]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref>. Пасля захопу вострава будаўніцтва аэрапорта было завершана, аднак ЗША ўжо не мелі прэтэнзій да яго функцыянавання<ref>''Бай Е.'' Кому будет служить аэропорт? // Известия. — 1984. — № 281 (20992) от 7 октября. — С. 4.</ref>. === Пераварот 13—14 кастрычніка === Між тым да сярэдзіны 1983 года ў руху «New Jewel Movement» намеціўся раскол. Радыкальныя камуністы — прыхільнікі намесніка прэм’ер-міністра [[Уінстан Бернард Корд|Бернарда Корда]] і камандуючага грэнадскай арміяй генерала [[Хадсан Осцін|Хадсана Осціна]] — былі незадаволены памяркоўнасцю Морыса Бішапа і планамі па нармалізацыі адносін з ЗША. [[13 кастрычніка]] група Корда—Осціна здзейсніла пераварот. Морыс Бішап быў арыштаваны. 19 кастрычніка ўзброеныя прыхільнікі Бішапа вызвалілі яго з-пад арышту. Натоўп рушыў на армейскі штаб у Форт-Руперт і захапіў яго. Улады прынялі рашэнне сілай здушыць пратэсты. Ахова адкрыла агонь, забіўшы дзясяткі мірных жыхароў<ref>Из [http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html заявления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160625165634/http://www.temadnya.ru/spravka/17oct2003/3259.html |date=25 чэрвеня 2016 }} кубинского правительства о событиях на Гренаде: ''«Толпы народа пришли к его резиденции и освободили его из-под домашнего ареста. Как представляется, поскольку сообщения всё ещё не точны, один из военных объектов был занят народом. Армия направила солдат в этот район. Сообщается, что по манифестантам был открыт огонь, в результате чего были убитые и раненые, военный объект освобождён, произведены многочисленные аресты».'' По некоторым оценкам, число жертв стрельбы и последовавшей давки могло составить свыше 100 человек, см. Lee Russell, Albert Mendez. Grenada 1983. — Osprey Publishing/Men-at-Arms, выпуск № 159, 1985. — С. 5.</ref>. Форт-Руперт быў узяты ўрадавымі сіламі. Бішап здаўся, каб пазбегнуць далейшага кровапраліцця, аднак байцы армейскага падраздзялення пад камандаваннем лейтэнанта [[Калістус Бернард|Калістуса Бернарда]] без суда і следства расстралялі былога кіраўніка дзяржавы і семярых яго найбліжэйшых паплечнікаў (сярод забітых была міністр адукацыі [[Жаклін Крэфт]], неафіцыйная жонка экс-прэм’ера). Генерал-губернатара [[Пол Скуна|Пола Скуна]] змясцілі пад дамашні арышт. Быў экстрана сфармавана новы ваенны ўрад — [[Рэвалюцыйны ваенны савет (Грэнада)|Рэвалюцыйны ваенны савет]] (''РВС'') пад старшынствам генерала Осціна. Хутна ўвяла кругласутачы каменданцкі час на чацвёра сутак і правёў шэраг арыштаў. == Падрыхтоўка аперацыі == [[Файл:Grenada-map.png|thumb|left|250px|Грэнада]] Пасля трагедыі ў Форт-Руперт [[21 кастрычніка]] была склікана пазачарговая сесія [[Арганізацыя Усходне-карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходне-карыбскіх дзяржаў]], каб абмеркаваць шляхі спынення анархіі і гвалту на Грэнадзе. Дзейнічаючы ў адпаведнасці з артыкулам 8 Дагавора аб калектыўнай бяспецы АУКД 1981 года, удзельнікі сесіі звярнуліся да [[Барбадас]]у, [[Ямайка|Ямайцы]] і ЗША з прапановай увайсці ў склад шматнацыянальных міратворчых сіл на Грэнадзе<ref name=dtic>{{cite web |url=http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |last=Cole |first=Ronald |year=1997 |title=Operation Urgent Fury: The Planning and Execution of Joint Operations in Grenada |access-date=2006-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140825162706/http://www.dtic.mil/doctrine/doctrine/history/urgfury.pdf |archive-date=25 жніўня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Шэсць з сямі членаў арганізацыі (за выключэннем [[Дамініка|Дамінікі]]), якая асцерагаліся, што ў будучыні [[Фідэль Кастра]] зможа выкарыстаць гэты востраў для пашырэння свайго ўплыву на іншыя часткі архіпелага) падтрымалi прапанову<ref name="ReferenceA">ЭВИ. Войны второй половины XX века / А. Н. Гордиенко. — Мн.: Литература, 1998. — С. 509. — 544 с. — ISBN 985-437-507-2.</ref>. У гэты час на Грэнадзе (ва ўніверсітэце Сент-Джорджэса, а таксама ў студэнцкіх кампусах «True Blue» і «Grand Anse» у раёне аэрапорта Перлз) знаходзіліся каля 630 студэнтаў з ЗША<ref>Albert J. Parisi. [https://www.nytimes.com/1983/11/06/nyregion/students-reflect-on-grenada-invasion.html Students reflect on Grenada invasion] // «The New York Times» от 6 ноября 1983</ref>. Патэнцыйная пагроза іх бяспекі стала афіцыйнай падставай для ваеннай аперацыі амерыканскай адміністрацыі. Паводле іншай версіі, адразу пасля перавароту Рэйган загадаў эскадры ВМС ЗША, якая накіроўвалася ў [[Ліван]] з новай зменай марскіх пяхотнікаў, зайсці на Грэнаду, у выпадку неабходнасці эвакуіраваць амерыканскіх студэнтаў<ref name="ReferenceA"/>. Ключавой праблемай аперацыі «''Успышка лютасці''» была амаль поўная адсутнасць актуальнай разведвальнай інфармацыі аб размяшчэнні сіл грэнадскай арміі і кубінцаў. З-за спешкі, у якой рыхтавалася аперацыя, у ходзе ўварвання адбылося шмат накладак. Так, амерыканскія салдаты не мелі карт Грэнады і былі вымушаны арыентавацца па турыстычных даведніках. Крыніцай інфармацыі сталі здымкі, зробленыя самалётам-разведчыкам [[Lockheed SR-71|SR-71]], і даныя амерыканскіх турыстаў. Напярэдні ўварвання на востраў высадзіліся некалькі разведгруп амерыканскага спецназа, якія паведамілі новыя звесткі, што паставілі ўсю аперацыю пад сумнеў. У прыватнасці, разведчыкі паведамілі, што недабудаваны аэрапорт у Пойнт-Салінас, куды планавалася высадзіць падраздзяленні [[75-ы полк рэйнджараў|75-га палка рэйнджараў]] і [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]], быў заблакаваны будаўнічай тэхнікай, а таксама прыкрыты некалькімі 23-мм аўтаматычнымі зенітнымі гарматамі і 12,7-мм кулямётамі. Калі гэтая інфармацыя стала даступнай амерыканскаму камандаванню, самалёты з дэсантнікамі ўжо знаходзіліся ў паветры. == Сілы бакоў == === ЗША === Агульнае камандаванне групоўкай ВПС ЗША па ўварванні на Грэнаду ажыццяўляў камандуючы [[Другі флот ЗША|2-м флотам]] (сіламі ВМС ЗША ў Атлантыцы) [[віцэ-адмірал]] [[Джозеф Меткалф III|Д. Меткалф]]. Аператыўнай групоўцы ўварвання было прысвоена абазначэнне Аб’яднаная аператыўная група УС № 120 (Joint Task Force 120). У аперацыі ўварвання на Грэнаду прымалі ўдзел сілы [[ВМС ЗША]] (з ліку 2-га флота), паветрана-дэсантныя, артылерыйскія і інжынерныя часці [[Сухапутныя войскі ЗША|СВ ЗША]] і авіяцыйныя часці [[ВПС ЗША]]. Са складу караблёў 2-га АФ ВМС былі сфармаваны авіяносная і амфібійная аператыўныя карабельныя групы ў складзе 12 баявых караблёў. ==== ВМС ==== У склад авіяноснай групы ўвайшлі [[USS Independence (1958)|авіяносец «Індэпендэнс»]] і шэсць караблёў суправаджэння: [[крэйсер]] КРЗ{{заўвага|Кіравананая ракетная зброя.}} «Рычманд К. Тэрнер», [[эсмінец]] КРЗ «Кунц», [[эскадраны мінаносец|эскадраныя мінаносцы]] «Мусбрагер» і «Кэрон», [[фрэгат]] КРЗ «Кліфтан спраг» і плывучы склад боепрыпасаў «Сурыбачы». Карабельная дэсантная група ВМС ЗША (аператыўна-тактычная карабельная група ВМС № 124, Task Force 124) уключала ў сябе пяць караблёў: * [[Дэсантныя верталётаносцы тыпу «Івадзіма»|дэсантны верталётаносец № 9 («Востраў Святой Алены») (тыпу «Івадзіма»)]] * [[Дэсантныя транспарты-докі тыпу «Осцін»|дэсантны карабель-док (ДКД) № 14 («Трэнтан») (тыпу «Осцін»)]] * [[Дэсантныя караблі-докі тыпу «Томастан»|ДКД]] [[USS Fort Snelling (LSD-30)|№ 30 («Форт Снелінг»)]] (тыпу «Томастан») * [[Танкадэсантныя караблі]] (ТДК) [[USS Manitowoc (LST-1180)|№ 1180 («Мэнітавак»)]] і [[USS Barnstable County (LST-1197)|№ 1197 («Барнстэйбл Каўнці»)]] На караблях дэсантнай групы знаходзіліся: * [[22-і экспедыцыйны полк Корпуса марской пяхоты ЗША]] (у складзе 2-га батальёна 8-га палка марской пяхоты, 261-й і 167-й авіяэскадрыллі армейскай авіяцыі (АА) Корпуса марской пяхоты ЗША, падраздзяленняў цяжкага ўзбраення і сапёрных падраздзяленняў) з нададзенай батарэяй лёгкіх гаўбіц і ўзводам танкаў [[M60 (танк)|М60]]. * Разведвальна-дыверсійныя групы спецыяльнага прызначэння (СпП) са складу [[SEAL|4-га палка СпП ВМС]] і група байцоў [[Баявая марская асаблівая група хуткага разгортвання|асобнага палка ВМС па барацьбе з тэрарызмам на моры]]. ==== СВ ==== Агульная колькасць паветранага дэсанту складала каля 5000 чалавек. Сіламі паветранага дэсанту камандаваў першы намеснік камандуючага аператыўнай групоўкай [[генерал-маёр]] [[Норман Шварцкопф|Н. Шварцкопф]]. * Брыгадныя групы [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]] (аператыўна-тактычная група СВ № 123, Task Force 123): ** 2-я пдбр (325-ы пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) ** 3-я пдбр (1-ы і 2-і пдб 505-га пдп з падраздзяленнямі ўзмацнення) * [[75-ы полк рэйнджараў|75-ы пдп]] (двухбатальённага складу ў 1983 г.) (аператыўна-тактычная група СВ № 121, Task Force 121) * падраздзяленні [[Дэльта (спецпадраздзяленне)|1-га аператыўнага палка спецыяльнага прызначэння Сухапутных войск (1-га ап СпН СВ) («Дэльта»)]]. Часці армейскай авіяцыі (АА) СВ ЗША: * [[160-ы авіяцыйны полк спецыяльнага прызначэння|160-ы АП СпН СВ]] * 18-я рота АА са складу 269-й АЭ (батальёна) АА СВ. Інжынерна-сапёрныя часці: * інжынерна-сапёрныя роты са складу 60-га ппі 9-й ПД * [[27-ы сапёрны батальён (ЗША)|27-ы сапёрны батальён]] 20-й сапёрнай брыгады СВ ЗША * 548-ы сапёрны батальён СВ ЗША. Часці забеспячэння і тылу: * Корпусны штаб забеспячэння і тылу са складу 3-й арміі СВ ЗША * 50-ы пдб сувязі са складу 35-й пбр сувязі СВ ЗША * 9-ы батальён псіхалагічнай вайны (ПВ) СпП са складу [[4-я група псіхалагічных аперацы|4-га палка ПВ СпН]] * [[7-ы аўтамабільны батальён (ЗША)|7-ы аўтамабільны батальён]] * 546-я аўтамабільная рота * [[44-я брыгада медыцынскай службы|44-я брыгада медыцынскай службы СВ ЗША]] * 82-я рота фінслужбы * падраздзяленні ваеннай паліцыі ** дзве роты са складу 18-га паветрана-дэсантнага корпуса СВ ЗША ** рота са складу 3-га пяхотнага корпуса СВ ЗША. ==== ВПС ==== Авіяцыйныя часці ВПС: * [[33-е знішчальнае авіякрыло]] забяспечвала заваёву перавагі ў паветры і СПА наземнай групоўкі перахопнікамі [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15A]] * 552-ы АП ДРЛА забяспечваў кантроль паветранай прасторы і навядзенне пры дапамозе самалётаў ДРЛА ВПС [[Boeing E-3 Sentry|E-3A]] * [[23-ы штурмавы авіяцыйны полк|23-ы ШАП]] забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ штурмавікамі [[Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II|A-10 Thunderbolt]] * 16-ы АП СпН ВПС забяспечваў непасрэдную падтрымку часцей СВ самалётамі агнявой падтрымкі [[Lockheed AC-130|AC-130H]] * 43-і і 317-і ПТАП забяспечвалі забеспячэнне групоўкі пры дапамозе самалётаў ВТА [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]] і [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] * 317-і АП запраўшчыкаў забяспечваў дазапраўку ў паветры самалётаў * Часці [[Ваенна-паветраныя сілы Нацыянальнай гвардыі ЗША|ВПС Нацыянальнай гвардыі]] падалі ў распараджэнне групоўкі некаторую колькасць штурмавікоў [[LTV a-7 Corsair II|A-7 Corsair II]]. Часці авіянаводчыкаў ВПС: * Групы авіянаводчыкаў са складу 507-га АП і 21-га АЭ былі нададзеныя брыгадным групам [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й ПДД]]. Дапаможныя часці ВПС: * 60-ы, 63-і і 443-і ПТАП вылучалі са свайго складу 60-ю, 63-ю і 443-ю роты па ахове аэрадромаў на Грэнадзе і Барбадасе (60-ы ПТАП) * 62-я зводная група бяспекі ВПС забяспечвала ўтрыманне і адпраўку ваеннапалонных для часцей і падраздзяленняў 82-й ПДД * Метэаралагічныя групы са складу 5-га палка метэаралагічнай службы ВПС былі нададзеныя брыгадным групам 82-й ПДД. === Кантынгент Усходнекарыбскіх дзяржаў === У агульнай складанасці, у склад «Карыбскіх міратворчых сіл» («Caribbean Peace Force») увайшлі каля 350 вайскоўцаў і паліцэйскіх з пяці астраўных дзяржаў (атрымала хаджэнне фармулёўка «пяць усходнекарыбскіх дэмакратый») — [[Ямайка|Ямайкі]], [[Барбадас]]а, [[Дамініка|Дамінікі]], [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]], [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны|Сент-Вінсента і Грэнадзіны]]. Найбольш прыкметныя былі ямайскі і барбадоскі кантынгенты: * Ямайка — стралковая рота, аддзяленне мінамётаў і медыкаў — усяго 150 чалавек; * [[Барбадас]] — стралковае падраздзяленне каля 50 чалавек. У баявых дзеяннях усходнекарыбскія падраздзяленні ўдзелу не прымалі. Тым не менш барбадоскія войскі згулялі ролю ва ўсталяванні акупацыйнага рэжыму і, паводле некаторых сведчанняў — у тым ліку Бернарда Корда — праяўлялі асаблівую жорсткасць<ref>{{Cite web |url=http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |title=Exclusive interview with Bernard Coard. Walks from prison after 26 years for killing Grenada’s Prime Minister Maurice Bishop |access-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131027205406/http://www.trinidadexpress.com/news/Exclusive_interview_with_Bernard_Coard-115360229.html |archive-date=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref>. === Узброеныя сілы Грэнады === {{main|Народна-рэвалюцыйная армія (Грэнада)}} Узброеныя сілы Грэнады налічвалі каля 1000 чалавек, якія знаходзіліся ў складзе аднаго пяхотнага батальёна пастаяннай гатоўнасці і пяці няпоўных пяхотных батальёнаў. На востраве знаходзіліся каля 800 кубінскіх будаўнікоў, якія прынялі ўдзел у баявых дзеяннях на баку Узброеных Сіл Грэнады. Якога б там ні было цяжкага ўзбраення (баявыя караблі, самалёты, танкі, цяжкая артылерыя) народна-рэвалюцыйная армія Грэнады не мела, за выключэннем 10 савецкіх [[БТР-60]] і 2 [[БРДМ-2]]. У раёне аэрапорта і на ўзвышшы ля аэрапорта Перлз было ўстаноўлена некалькі [[ДШК|12,7-мм кулямётаў]] і [[ЗУ-23-2|23-мм зенітак]]. Пасля амерыканцы зладзілі экспазіцыю ўсёй захопленай зброі: адзін БРДМ-2, два БТР-60ПБ, 12 зенітак ЗП-23, 65 мінамётаў, 68 гранатамётаў<ref>[http://www.latinamericanstudies.org/grenada-6.htm Grenada Invasion<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, 6322 або 6330 вінтовак, 291 пісталет-кулямёт і 5,6 млн патронаў<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |title=Ed Magnuson, Christopher Redman. Grenada: Getting Back to Normal // «Time» от 21 ноября 1983 |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130527221107/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926318-1,00.html |archive-date=27 мая 2013 |url-status=dead}}</ref>, прычым сярод зброі былі нават адназарадныя вінтоўкі ўзору 1870 г.<ref>Вчера Вьетнам, Лаос, Кампучия. Сегодня Гренада, Ливан. Завтра… Преступления американского империализма продолжаются / сост. Д. М. Погоржельский. М., Политиздат, 1985. стр.393</ref> == Уварванне == [[Файл:CH-53D HMM-261 Grenada Okt1983.jpeg|thumb|250px|[[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53D]] у вісенні над захопленай пазіцыяй [[ЗУ-23-2|ЗУ-23]] савецкай вытворчасці.]] [[Файл:CH46SeaKnight Grenada 1983.JPG|thumb|250px|Збіты CH-46 амерыканскай вытворчасці на пляжы ў Гранд-Энс.]] [[Файл:Point Salines Airport.jpg|thumb|250px|Аэрадром Пойнт-Салінас.]] Уварванне на Грэнаду пачалося а 6 гадзіны раніцы (паводле іншых звестак, а 5:40 [[25 кастрычніка]] [[1983]] года). Рональд Рэйган у кнізе «Шчыра кажуч» сцвярджае, што непасрэдна перад уварваннем Белы дом апавясціў СССР і Кубу аб аперацыі, у надзеі пазбегнуць залішняга кровапраліцця, «але Кастра аддаў сваім кубінцам загад змагацца да смерці, і многія так і зрабілі». Пасля пачатку аперацыі адзіным каналам сувязі са знешнім светам для ўрада Грэнады застаўся перадатчык у кубінскім пасольстве, паколькі незадоўга перад пачаткам аперацыі (або неўзабаве пасля яе пачатку) на востраве раптам выйшлі (або былі выведзены) з ладу сістэмы сувязі<ref>''Е. Бай.'' Гренада: наглая агрессия США // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1,4</ref>. Дыктар радыё Грэнады паспеў выйсці ў эфір і паведаміць аб распачатым уварванні, аднак праз 45 хвілін на гэтай хвалі пачалі вяшчанне амерыканцы<ref>''А. Палладин.'' Как разрабатывалась операция // «Известия», № 300 (20646) от 27 октября 1983. стр. 1</ref>. На прэс-канферэнцыі ў Гаване намеснік міністра замежных спраў Кубы Р. Аларнон паведаміў, што, згодна з радыёпаведамленнем з кубінскага пасольства ў Сент-Джорджэсе, раніцай 25 кастрычніка 1983 года кубінцы, якія знаходзіліся ў раёне аэрапорта, былі атакаваны шасцю баявымі верталётамі ЗША, з прычыны чаго кубінскія добраахвотнікі былі вымушаны адкрыць агонь у адказ. Паводле паведамлення пасольства, у 6:55 будынак, у якім абараняліся кубінцы, што знаходзіліся ў раёне аэрапорта, быў знішчаны артылерыйска-мінамётным агнём праціўніка. У баявым сутыкненні ў раёне аэрапорта загінулі шэсць кубінскіх грамадзян<ref name="ReferenceB">Защищая Гренаду, они не сдались // «Известия», № 301 (20647) от 28 октября 1983. . 1, 4.</ref>, яшчэ двое кубінцаў былі цяжка паранены<ref>''Е. Бай.'' Они приняли бой. Рассказывают кубинские интернационалисты, сражавшиеся на Гренаде против американских интервентов // «Известия», № 309 (20655) от 5 ноября 1983. стр. 5.</ref>. Адказваючы на пытанні журналістаў, Р. Аларнон паведаміў, што кубінцы, якія знаходзіліся на востраве, на законнай падставе выкарыстоўвалі стралковую зброю, якая была раней перададзена ім урадам Грэнады для самаабароны<ref name="ReferenceB"/>. Уварванне мела інфармацыйна-прапагандысцкае суправаджэнне: з моманту ўварвання пачала вяшчанне радыёстанцыя «Спайс Айлэнд», якая заклікала насельніцтва Грэнады «захоўваць спакой», а вайскоўцаў грэнадскай арміі — «не аказваць супраціву». Пасля высадкі на востраве сіл ЗША жыхарам пачалі бясплатна раздаваць газету «Голас Грэнады», у якой змяшчалася тэарэтычнае абгрунтаванне ўварвання<ref>''А. Копылов.'' «Крестоносцы» на Гренаде // «Красная звезда», № 294 (18281) от 24 декабря 1983. стр. 5.</ref>. Па некаторых даных, да дапаможных функцый пры амерыканскіх вайскоўцаў былі прыцягнуты вызваленыя з турмы былыя члены «[[Банда мангустаў|Банды мангустаў]]». Нягледзячы на зенітны агонь, высадка паветранага дэсанту ў Пойнт-Салінас прайшла паспяхова. Затым рэйнджары пры падтрымцы авіяцыі адлюстравалі контратаку, якую распачалі тры БТР-60 матарызаванай роты — у выніку два БТР-60 былі падбіты з супрацьтанкавых гранатамётаў LAW і [[M67 (гранатамёт)|90-мм гармат]], а трэці — агнём з самалёта [[Lockheed AC-130 Spectre|AC-130]]. Грэнадцы адступілі, пакінуўшы двух забітых<ref>[http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf Operation Urgent Fury. The Invasion of Grenada, November 1983] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924100641/http://www.history.army.mil/html/books/grenada/urgent_fury.pdf |date=24 верасня 2015 }} стр.18</ref>. Увечары 26 кастрычніка ЗША былі вымушаны накіраваць на Грэнаду дадатковыя сілы — два батальёны. [[Файл:Citizens of Grenada-US leaflet.jpg|thumb|Улётка, падрыхтаваная 9-м батальёнам псіхалагічных аперацый ЗША для жыхароў Грэнады.]] Штурмавік [[LTV A-7 Corsair II|A-7]] палубнай авіяцыі ВМФ ЗША па памылцы нанёс удар па псіхіятрычнай лякарні, дзе загінула па меншай меры 12 пацыентаў<ref>B. Drummond Ayres Jr. [https://www.nytimes.com/1983/11/01/world/us-concedes-bombing-hospital-in-grenada-killing-at-least-12.html U.S. concedes bombing hospital in Grenada, killing at least 12] // «The New York Times» от 1 ноября 1983</ref>{{заўвага|Па іншых даных, амерыканская авіяцыя пачала бамбіць штаб грэнадскай арміі і салдацкія казармы, але камандаванне зняла сцяг з будынка штаба і павесіла яго на дах псіхіятрычнай клінікі, якая стаяла непадалёк. Таму бомбы падалі на бальніцу, а вайскоўцы засталіся цэлы<ref name="ozon.ru"/>.}}. Нягледзячы на хаос першых гадзін аперацыі, поўная амерыканская перавага ў агнявой моцы зрабіла сваю справу. [[27 кастрычніка]] баявыя дзеянні былі ў асноўным завершаны. Апошнія амерыканскія студэнты былі вызвалены з-пад аховы [[28 кастрычніка]], больш чым праз трое сутак пасля высадкі дэсанта. ==Пытанне аб кубінскай ваеннай прысутнасці на Грэнадзе== Усяго ў момант ўварвання на Грэнадзе знаходзілася 784 кубінца, у тым ліку 636 будаўнікоў, 44 лекара і настаўніка, 43 вайскоўца<ref>{{Cite web |url=http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |title=Совет национальной безопасности (СНБ) США — консультативный орган при Президенте США. История создания и деятельности при Рузвельте, Трумэне, Эйзенхауэре, Кеннеди, Джонсоне, Н …<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205084336/http://www.nationalsecurity.ru/library/00031/00031snb7.htm |archive-date=2008-12-05 |url-status=dead }}</ref>. Ускосна і самі амерыканцы пацвярджаюць, што кубінцы на Грэнадзе не былі салдатамі<ref>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada: Operation Urgent Fury<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>, але па кубінскіх законах усе грамадзяне краіны праходзяць ваенную падрыхтоўку і ўмеюць звяртацца са зброяй. Па некаторых даных<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |title=Grenada, 1983: Operation «Urgent Fury»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-date=26 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126073353/http://www.acig.org/artman/publish/article_159.shtml |url-status=dead }}</ref>, будаўнікі былі ўзброены аўтаматамі і кулямётамі. [[Фідэль Кастра]] адмежаваўся ад перавароту адразу пасля яго здзяйснення, кубінскі кантынгент на востраве размяшчаў толькі стралковай зброяй і адседжваўся ў сваіх казармах<ref>[http://www.thegrenadarevolutiononline.com/page4.html What About the Cubans? page4.html<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Па яшчэ адной версіі, перад высадкай дэсанту [[ЦРУ]] дакладвала, што на будаўніцтве аэрадрома занятыя ўсяго 200 рабочых з Кубы, але гэтыя звесткі апынуліся недакладнымі. [[Марская пяхота]] сутыкнулася з добра арганізаваным супрацівам больш чым 700 кубінцаў<ref name="ozon.ru"/>. == Страты бакоў == [[Файл:BTR-60 during Operation Urgent Fury.JPEG|thumb|250px|Падбітыя [[БТР-60|БТР-60ПБ]] УС Грэнады.]] * '''ЗША:''' Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі загінулі 19 і 116 атрымалі раненні вайскоўцаў<ref name="nytimes.com">[https://www.nytimes.com/1983/12/17/world/us-sums-up-reasons-for-invading-grenada.html U.S. Sums Up Reasons For Invading Grenada] // «The New York Times» от 17 декабря 1983</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm Grenada, Operation Urgent Fury (23 October — 21 November 1983)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304110124/http://www.history.navy.mil/faqs/faq95-1.htm |date=4 сакавіка 2008 }}</ref>. Агнём з зямлі былі збіты некалькі верталётаў, у тым ліку адзін CH-46Е, адзін MH-6, два AH-1T «Cobra» і тры UH-60A. Усяго за тры дні было страчана 9 амерыканскіх верталётаў і некалькі было пашкоджана, пры гэтым грэнадцы не мелі супрацьпаветраных ракет і выкарыстоўвалі толькі зенітныя кулямёты<ref name=autogenerated1 />. * '''Грэнада''': Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі былі забіты 45 і паранены 337 жыхароў Грэнады<ref name="nytimes.com"/>. На зямлі былі захоплены прынамсі два самалёты грамадзянскай авіяцыі ([[Ан-2]] і [[Ан-26]])<ref name="vesti.ru"/><ref name=autogenerated2 />. Узброеныя Сілы Грэнады былі раззброены і расфармаваны. У выніку ўварвання інфраструктуры і эканоміцы вострава быў нанесены значны матэрыяльны ўрон. * '''Кубінцы''': лічбы страт сярод кубінскіх будаўнікоў, грэнадскіх вайскоўцаў і мірных жыхароў у розных крыніцах разыходзяцца, але яны былі невялікія. Па афіцыйных даных урада ЗША, абвешчаных 17 снежня 1983 года, у ходзе аперацыі 24 кубінца загінулі, 49 былі параненыя<ref name="nytimes.com"/>, больш за 600 чалавек трапілі ў палон. Двойчы амерыканскімі сіламі было памылкова абстраляна савецкае пасольства. Адзін з супрацоўнікаў быў цяжка паранены<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=218643&m=1 Вести.Ru: Подвиг дипломата<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Страты СССР уключаюць таксама нявернуты крэдыт на суму 160 тыс. [[савецкі рубель|савецкіх рублёў]] (станам на пачатак 2003 года заставаўся не выплачаны)<ref>«''висят ещё старые советские долги… скажем, вот, предоставили Гренаде 160 тыс. советских рублей''»<br>Долги-2003: Почему вы возвращаем, а нам — нет? // «Аргументы и факты», № 4 от 22 января 2003</ref>. [[Файл:AH-1T crash site on Grenada 1983.jpg|thumb|250px|Усё што засталося ад збітага верталёта AH-1 «Кобра». Пілот верталёта быў пасмяротна ўзнагароджаны [[Крыж Ваенна-марскіх сіл (ЗША)|Ваенна-марскім крыжам]] за гераізм пры выратаванні свайго таварыша.]] ==Грамадская рэакцыя== ===Рэакцыя на Грэнадзе=== 3 лістапада 1983 года амерыканская тэлекампанія [[CBS]] правяла апытанне сярод грэнадцаў: ва ўмовах акупацыі краіны амерыканскімі войскамі 91% апытаных заявілі, што рады прыходу амерыканскай арміі на востраў<ref>{{Cite web |title=The Grenada Chasm // AIM Report, November B, 1983 |url=http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305000940/http://aim.org/publications/aim_report/1983/11b.html |archive-date=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак праз два месяцы колькасць грэнадцаў, якія выступалі ў падтрымку інтэрвенцыі, знізілася да 84%, а 12% выступалі супраць яе<ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~pad/202/readings/grenada.html William C. Adams. Grenada Update: The Public’s Attitudes]</ref>. Разам з тым 59% апытаных выступалі за павелічэнне амерыканскай ваеннай прысутнасці на востраве, 9% — за памяншэнне, 8% — за поўную ліквідацыю<ref name="gwu.edu"/>. ===Рэакцыя ў ЗША=== [[Файл:Urgent fury civilians waiting.jpg|thumb|left|Амерыканскія студэнты чакаюць эвакуацыі з Грэнады.]] Уварванне падтрымала большасць грамадзян ЗША (па розных ацэнках, 51%<ref>«''The New York Times — CBS News poll showed, for example, 51 per cent of respondents approved the Grenada invasion''»<br>Tom Wicker. U.S. Grenada invasion may have saved Nicaragua // «The Gazette»(Montreal) от 2 ноября 1983. стр. B-2</ref> або каля 60%<ref>{{Cite web |url=http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |title=«Исторические чтения» NEWS.RU от 26.10.2003 (газетные публикации 1983 года о вторжении на Гренаду) |access-date=30 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228200309/http://www.temadnya.ru/spravka/26oct2003/3291.html |archive-date=28 лютага 2007 |url-status=dead }}</ref>). Спікер [[Палата Прадстаўнікоў ЗША|палаты прадстаўнікоў]] [[Томас Філіп О'Нейл]] выступіў з асуджэннем аперацыі і назваў яе «працягам „[[Дыпламатыя кананерак|палітыкі кананерак]]“»<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p00ylk8m Tip O’Neill. The life and career of 'essential Boston Irish Catholic Democrat' and Speaker of the House of Representatives, Thomas Phillip «Tip» O’Neill (1912—1994).] // «BBC Radio» от 14 января 1994</ref><ref>Anthony Payne, Paul K. Sutton, Tony Thorndike. [https://books.google.ru/books?id=3agOAAAAQAAJ&pg=PA165&lpg=PA165&dq=Tip+O'Neill+Speaker+of+the+House+of+Representatives+against+Grenada+invasion&source=bl&ots=rwxZM0QCoB&sig=GbUBzeS6BNzOYjlM_LcoOAVovl4&hl=ru&sa=X&ei=X6LWULLkIemo4AS56YDIBA&ved=0CEkQ6AEwAw#v=onepage&q=Tip%20O'Neill%20Speaker%20of%20the%20House%20of%20Representatives%20against%20Grenada%20invasion&f=false Grenada: Revolution and Invasion]. Bristol, 1984. стр.165</ref>. 18 лістапада 1983 года адзінаццаць амерыканскіх кангрэсменаў (Р. Дэлэмс, Дж. Коньерс, У. Клей, Дж. Крокет, М. Даймэлі, Д. Эдвардс, У. Фонтрай, П. Мітчэл, Г. Сэвідж, Л. Стоўкс і Т. Вайс) падалі ў акруговы суд Вашынгтона пазоў супраць прэзідэнта ЗША Р. Рэйгана, міністра абароны Уайнбергера, дзяржсакратара Шульца і старшыні аб’яднанага камітэта начальнікаў штабоў Весі ў сувязі з грубым парушэннем амерыканскіх законаў пры падрыхтоўцы і ажыццяўленні ўварвання на Грэнаду<ref>[США] Иск конгрессменов // «Известия», № 323 (20669) от 19 ноября 1983. стр. 4</ref>. ===Міжнародная рэакцыя=== Уварванне асудзілі [[Францыя]], [[Швецыя]] і іншыя краіны<ref>«Paradójicamente, la Administración norteamericana aparece aislada en los foros internacionales»<br>Ramon Vilaro. [http://elpais.com/diario/1983/10/28/internacional/436143605_850215.html Estados Unidos se opondrá en la ONU a la condena de la intervención] // «El Pais» от 28 ноября 1983</ref>. Каля пасольстваў ЗША ў [[Амстэрдам]]е, [[Лондан]]е і [[Бон]]е прайшлі дэманстрацыі пратэсту. [[Мексіка]] ацаніла ўварванне як крыніцу дадатковых пагроз у Цэнтральнай Амерыцы і Карыбскім архіпелагу і заклікала [[Савет Бяспекі ААН]] прыняць меры да вываду замежных войскаў<ref>«''The United States found little international support today for its surprise invasion of Grenada. Many of its strongest allies joined traditional foes in expressing shock, regret and condemnation. France and Sweden denounced the invasion… demonstrators in Amsterdam blocked the main entrance to the U.S. Consulate today before police dragged then off. Several hundred people marched in Copenhagen and other demonstrated at the U.S embassies in London and Bonn, West Germany. The Council of Europe, comprising 21 West mayor European nations said public opinion on the continent „will find it hard to reconcile (the invasion) with the principles of international law“… Mexico said the assault creates new dangers for peace in the Caribbean and Central America and urged the Security Council to take steps to force the withdrawal of „the foreign troops“ from Grenada''»<br>Carl Manning. Allies denounce Grenada invasion // «Kentucky New Era» vol.95/No.290 от 26 октября 1983, стр.7A</ref>. [[Вялікабрытанія]] выступіла супраць правядзення аперацыі<ref>«''This action will be seen as intervention by a Western country in the internal affairs of a small independent nation, however unattractive its regime.''»<br>[http://www.margaretthatcher.org/document/109427 Grenada: Thatcher letter to Reagan («deeply disturbed» at US plans) (письмо М. Тэтчер от 25.10.1983)]</ref>. Аперацыя была асуджана СССР, [[КНР|Кітаем]] і іншымі [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычнымі краінамі]]. З асуджэннем і пратэстам супраць уварвання выступілі шэраг краін Лацінскай Амерыкі, у тым ліку [[Гаяна]], [[Куба]], [[Нікарагуа]], [[Трынідад і Табага]]. 28 кастрычніка 1983 года ЗША скарысталіся правам [[вета]], каб перашкодзіць прыняццю праекта рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН у дачыненні да падзей на Грэнадзе, за прыняцце якой прагаласавалі 11 з 12 членаў СБ ААН — усе, за выключэннем ЗША<ref>«T''he Security Council approved a resolution today ''deeply deploring'' the United States-led invasion of Grenada as a ''flagrant violation of international law.'' The United States immediately vetoed it. The vote, cast in the early morning hours, was 11 in favor of the resolution to 1 against — the veto by the United States.''»<br>[https://www.nytimes.com/1983/10/29/world/us-vetoes-un-resolution-deploring-grenada-invasion.html U.S. vetoes U.N. Resolution 'deploring' Grenada invasion] // «The New York Times» от 29 октября 1983</ref>. 2 лістапада 1983 года [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю № 38/7, якая ацаніла ўварванне на Грэнаду як грубае парушэнне міжнароднага права і замах на незалежнасць, суверэнітэт і тэрытарыяльную недатыкальнасць гэтай дзяржавы і ўтрымлівала патрабаванне неадкладна спыніць узброеную інтэрвенцыю ў гэтай краіне і вывесці адтуль замежныя войскі<ref>[http://www.un.org/russian/ga/38/docs/res38_1.htm 38-я сессия Генеральной Ассамблеи ООН]</ref>. У падтрымку рэзалюцыі прагаласавалі 108 краін, супраць — ЗША і яшчэ 8 краін<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19831104&id=uDcSAAAAIBAJ&sjid=6O4DAAAAIBAJ&pg=5592,2048008 «The Spokesman-Reviev», no. 170, 4 November 1983]</ref>. == Наступствы == Неўзабаве пасля пачатку аперацыі кубінскае пасольства было акружана падраздзяленнем амерыканскіх вайскоўцаў, якія не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю дыпмісіі або пакінуць яе. Пры гэтым амерыканцамі былі затрыманы два прадстаўніка кубінскага дзяржаўнага камітэта па эканамічным супрацоўніцтве, якіх адправілі ў лагер ваеннапалонных (нягледзячы на іх дыпламатычны статус) і пратрымалі там некалькі гадзін. 1 лістапада генерал-губернатар П. Скан накіраваў у кубінскае пасольства ноту, у якой патрабаваў пакінуць востраў на працягу 24 гадзін. У адказ кубінскі ўрад накіраваў ноту ў Вашынгтон, у якой паведаміў, што дыпламаты не выедуць з краіны, пакуль адтуль не будзе эвакуяваны ўвесь грамадзянскі персанал, што знаходзіцца на востраве — у тым ліку параненыя, захопленыя ў палон і загінулыя<ref>''Е. Бай.'' Готовят новую провокацию // «Известия», № 307 (20653) от 3 ноября 1983. стр. 4.</ref>. Таксама неўзабаве пасля пачатку аперацыі быў блакаваны сіламі амерыканскай марской пяхоты будынак савецкай дыпмісіі. Вайскоўцы не дазвалялі нікому прайсці на тэрыторыю пасольства ці пакінуць яго. Падчас адпраўкі ў аэрапорт кожнага з савецкіх грамадзян дапытвалі, а таксама абшуквалі<ref>''Е. Бай.'' Бандитский почерк интервентов. Рассказывают очевидцы варварского нападения США на Гренаду // «Известия», № 310 (20656) от 6 ноября 1983. стр. 5.</ref>. 29 кастрычніка ЗША адмянілі ўсе эканамічныя санкцыі, уведзеныя супраць Грэнады, і далі востраву 110 млн долараў кампенсацыі за шкоду, нанесеную ў ходзе дзеянняў амерыканскай арміі<ref name="ozon.ru"/>. Амерыканскія войскі былі выведзены да 15 снежня 1983 года. На Грэнадзе засталося 300 вайскоўцаў ЗША<ref>Seth Mydans. [https://www.nytimes.com/1983/12/16/world/last-americans-in-combat-role-leave-grenada.html Last Americans in combat role leave Grenada] // «The New York Times» от 16 декабря 1983</ref> (у тым ліку адна рота [[Ваенная паліцыя|ваеннай паліцыі]] і падраздзяленне ваеннай разведкі), а таксама прадстаўнікі ваеннага кантынгенту ўсходнекарыбскіх дзяржаў. Афіцыйнай мэтай іх знаходжання (у рамках аперацыі «Island Breeze») з’яўлялася «забеспячэнне бяспекі і дапамога паліцыі»<ref name="ozon.ru"/>. На вяртанне да ўлады прэтэндаваў экс-прэм’ер Эрык Гейры, зрынуты Бішапам у 1979 годзе. Перспектыва рэстаўрацыі [[гейрызм]]у не задавальняла большую частку грэнадскага грамадства і адміністрацыю ЗША<ref>George Black, ''[https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy The Americans' Man; A Talk with Eric Gairy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160610212043/https://nacla.org/article/american-man-talk-eric-gairy |date=10 чэрвеня 2016 }}'', Nacla, 19, 2 (March-April), 1985, pp. 8-9.</ref>. Прэтэнзіі на прэм’ерства выказваў Фрэнсіс Алексіс. Тым не менш пераходны ўрад — Часовы кансультатыўны савет Грэнады — узначаліў педагог [[Нікалас Брэтуэйт]], які лічыўся палітычна неангажаванай фігурай. Супраць Гейры была створана кааліцыя правацэнтрысцкіх сіл, аб’яднаная ў [[кансерватызм|кансерватыўную]] [[Новая нацыянальная партыя (Грэнада)|Новую нацыянальную партыю]] на чале з [[Герберт Блейз|Гербертам Блейзам]]<ref>[http://www.photius.com/countries/grenada/government/political.html Grenada Government — Political Dynamics]</ref>. 3 снежня 1984 года ў краіне прайшлі выбары, на якіх перамагла Новая нацыянальная партыя. Яна атрымала больш за 58% галасоў. [[Аб’яднаная лейбарысцкая партыя Грэнады|Аб’яднаная лейбарысцкая партыя]] Эрыка Гейры сабрала 36%, [[Патрыятычны рух імя Морыса Бішапа]] — усяго 5%. Станам на 7 лютага 1985 года на востраве заставаліся 250 вайскоўцаў ЗША і 450 вайскоўцаў і паліцэйскіх усходнекарыбскіх дзяржаў, якія «па просьбе ўрада Грэнады» павінны былі заставацца ў краіне да 30 верасня 1985 года<ref>«Most of the troops withdrew by Dec. 15, 1983, leaving 250 U.S. military personnel plus a 450-member Caribbean Peace Force manned by neighboring islands.»<br>[http://articles.latimes.com/1985-02-07/news/mn-5486_1_police-force U.S. Troops to Leave Grenada by September] // «Los Angeles Times» от 7 февраля 1985</ref>. У 1986 годзе адбыўся судовы працэс, які атрымаў назву [[Грэнада 17]]. Перад судом паўсталі 18 чалавек — удзельнікі звяржэння Бішапа і забойства ў Форт-Руперт. Бернард Корд, яго жонка [[Філіс Корд]], генерал Осцін, лейтэнант Бернард і 10 іншых абвінавачаных былі прысуджаны да смяротнага пакарання. Прысуд у 1991 годзе заменены на [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвае]], а затым на 30-гадовае зняволенне. Трое радавых атрымалі тэрміны ад 30 да 45 гадоў, адзін быў апраўданы<ref>[http://articles.latimes.com/1986-12-05/news/mn-790_1_grenada-leader 14 Convicted of Murdering Grenada Leader, 10 Others]</ref>. Асуджаныя былі вызвалены ў 2000—2009 гадах. Першай на волю выйшла Філіс Корд, адным з апошніх — Бернард Корд<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|work=BBC Online|title=Grenada's last 1983 rebels freed|date=2009-09-05|access-date=2009-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65cjqEsM6?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8239899.stm|archive-date=2012-02-21}}</ref>. Уварванне на Грэнаду было першай буйной аперацыяй Узброеных Сіл ЗША пасля заканчэння [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Нягледзячы на цэлы шэраг лакальных няўдач, агульны зыход уварвання апынуўся паспяховым. Аперацыя адыграла пэўную ролю ў аднаўленні прэстыжу амерыканскай арміі ЗША пасля В’етнама. Вынятыя з яе ўрокі былі ўлічаны пры падрыхтоўцы значна больш буйнога [[Уварванне ЗША ў Панаму|ўварвання ў Панаму]] ў [[1989]] годзе. Пазней Рэйган пісаў у сваіх мемуарах: {{Цытата|Нельга было дазволіць, каб прывід В’етнама вечна лунаў над краінай і перашкаджаў нам абараняць законныя інтарэсы нацыянальнай бяспекі. Я падазраваў, што, калі мы нават пад самым строгім сакрэтам паведаміў аб акцыі лідарам кангрэсу, сярод іх заўсёды знойдзецца чалавек, які паведаміць аб ёй сродках масавай інфармацыі. Мы не сталі ні ў каго пытацца дазволу, а паступілі так, як лічылі патрэбным<ref name="ReferenceA"/>.}} Пасля заканчэння ваеннай аперацыі новым урадам Грэнады было заснавана дзяржаўнае свята — Дзень падзякі (''Thanksgiving Day''). Святкуецца штогод 25 кастрычніка па сённяшні дзень<ref>{{cite web|url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|title=Государственные праздники|publisher=Официальный сайт правительства Гренады|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/689bP4qPI?url=http://www.gov.gd/holiday_events.html|archive-date=2012-06-03}}</ref>. У 2009 годзе міжнароднаму аэрапорту ў Порт-Салінас было прысвоена імя Морыса Бішапа (''Maurice Bishop International Airport''). == Адлюстраванне ў культуры і мастацтве == * х/ф «[[Перавал разбітых сэрцаў]]» (ЗША, 1986) * іранічны верш [[Аляксандр Аляксандравіч Сапроўскі|Аляксандра Сапроўскага]] «Ода на ўзяцце Сент-Джорджэса 25 кастрычніка 1983 года», стылізаваная пад [[Гаўрыіл Рамановіч Дзяржавін|Дзяржавіна]]<ref>[http://magazines.russ.ru/continent/2000/106/soprov.html Журнальный зал | Континент, 2000. — № 106 | Александр Сопровский — Стихи]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Генис|title=Ода Рейгану|subtitle=Стихотворный постскриптум|url=https://www.svoboda.org/a/2300594.html|website=Радио Свобода|date=2011-02-08}}</ref>. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Халодная вайна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1983 года]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1983 года]] [[Катэгорыя:1983 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Халодная вайна]] 2ujyu0hs20hg79nymebt9r1kp5ev4pm 0 722923 5201069 4256495 2026-09-17T01:03:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201069 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Падліпская}} {{цёзкі2|Янучок}} '''Зоя Іванаўна Падліпская''' (дзяв. '''Янучок'''; нар. 1964) — беларуская філолаг, пісьменніца, паэтэса. Член Саюза пісьменнікаў Беларусі. Сястра [[Таісія Іванаўна Трафімава|Таісіі Трафімавай]] і [[Ларыса Іванаўна Пшанічная|Ларысы Пшанічнай]]<ref name="ПЗІ">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-304804&strq=l_siz=20 Падліпская, Зоя Іванаўна (пісьменніца ; нар. 1964)]</ref>. == Біяграфія == Скончыла філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага універсітэта імя М. Танка]]. З 2009 г. — галоўны рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref name="ПЗІ"/>. == Творчасць == Друкавалася ў газеце «ЛІМ»; часопісах «Полымя», «Маладосць», «Роднае слова», «Першацвет» і інш. Аўтар кніг паэзіі<ref name="ПЗІ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Мы горды своими земляками // Земля отцов ― земля святая : Лучники: история, люди, события, факты / В. С. Видлога. ― Минск, 2009 == Спасылкі == * [http://oroik.by/zoya-ivana%D1%9Ena-padlipskaya/ Зоя Іванаўна ПАДЛІПСКАЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221020094305/http://oroik.by/zoya-ivana%D1%9Ena-padlipskaya/ |date=20 кастрычніка 2022 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Падліпская Зоя Іванаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Школа № 10 імя С. Ф. Рубанава (Слуцк)]] q6b9pxmf73y929izzcz6swv8ud7re82 0 726104 5200946 5162115 2026-09-16T16:12:17Z DENAMAX 36236 5200946 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі}} «'''The Game Awards'''» — штогадовая цырымонія ўзнагароджання, якая адзначае дасягненні ў індустрыі [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. «The Game Awards» уяўляе сабой маштабнае шоу, якое прываблівае вялікую ўвагу СМІ, і праводзіцца ў канцы каляндарнага года. Акрамя ўласна ўручэння ўзнагарод распрацоўнікам гульняў, цырымонія ўключае ў сябе выкананне музыкі, выступленні розных дзеячаў гульнявой індустрыі, анонсы і трэйлеры новых гульняў. «The Game Awards» з’яўляецца пераемнікам цырымоніі «Spike Video Game Awards», якая праходзіла штогод з 2003 па 2013 год пад патранажам тэлеканала «Spike TV». Заснавальнікам, прадзюсарам і пастаянным вядучым «The Game Awards» з’яўляецца Канадскі журналіст і тэлевядучы Джэф Кілі, які раней на працягу многіх гадоў выступаў у якасці вядучага «Spike Video Game Awards». Традыцыйна цырымонія ўзнагароджання "Spike Video Game Awards праходзіла ў снежні, перад пачаткам сезону калядных распродажаў — у процівагу іншаму важнаму мерапрыемству ў гульнявой індустрыі, выставе «[[Electronic Entertainment Expo]]», якая звычайна праходзіць у чэрвені; менавіта гэтую нішу займае «The Game Awards»<ref name="kotaku-pal">{{Cite web|author=Jason Schreier|title=There's A Big New Game Award Show Happening This December|url=http://kotaku.com/hey-all-a-little-more-about-this-from-my-pal-keighley-1656985933|date=2014-11-10|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|accessdate=2016-12-11|language=en|archivedate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629211708/https://kotaku.com/hey-all-a-little-more-about-this-from-my-pal-keighley-1656985933|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе шоў «Spike Video Game Awards» было перайменавана ў VGX (наўзамен старой абрэвіятуры VGA) — яго прадзюсары хацелі тым самым паказаць асаблівую ўвагу, якую шоў надае гульням і гульнявым платформам новага пакалення. Адзіная цырымонія VGX падвергнулася крытыцы як празмерна камерцыялізаваная — хутчэй рэкламнае прадстаўленне, чым уручэнне прэстыжных узнагарод<ref>{{Cite web|url=http://kotaku.com/gamers-care-more-about-the-vgx-than-the-show-did-that-1479162197|title=Gamers Care More About the VGX Than the Show Did. That's the Problem.|first=Owen|last=Good|date=2013-12-08|accessdate=2016-12-11|work={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|archivedate=2019-12-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191228110029/https://kotaku.com/gamers-care-more-about-the-vgx-than-the-show-did-that-1479162197|url-status=live}}</ref>; шоў пакінуў яго вядучы Джэф Кілі, і ў канцы 2014 года кампанія «Spike TV» абвясціла аб канчатковым закрыцці праекта<ref name="variety origins">{{Cite web|url=http://variety.com/2014/biz/news/videogame-industry-rallies-around-first-game-awards-exclusive-1201352339/|title=Videogame Industry Rallies Around First ‘Game Awards’|first=Marc|last=Graser|date=2014-11-10|accessdate=2016-12-11|work=[[Variety]]|archivedate=2016-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161203123518/http://variety.com/2014/biz/news/videogame-industry-rallies-around-first-game-awards-exclusive-1201352339/|url-status=live}}</ref>. Калі планы «Spike TV» у дачыненні да працягу VGA/VGX усё яшчэ заставаліся нявызначанымі, Кілі абвясціў аб заснаванні новай цырымоніі, закліканай прыйсці на змену «Spike Video Game Awards»<ref name="tga 2014">{{Cite web|last=Takahashi|first=Dean|title=Geoff Keighley unveils The Game Awards 2014 to replace the VGAs|url=https://venturebeat.com/2014/11/10/geoff-keighley-unveils-the-game-awards-2014-to-replace-the-vgas/|website=Venture Beat|accessdate=2016-12-11|archivedate=2014-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141127000111/http://venturebeat.com/2014/11/10/geoff-keighley-unveils-the-game-awards-2014-to-replace-the-vgas/|url-status=live}}</ref>. У адрозненне ад старой цырымоніі, арыентаванай у асноўным на гульні, «The Game Awards» надае нашмат большую ўвагу распрацоўнікам, дзеячам індустрыі камп’ютарных гульняў і кіберспорту, а таксама супольнасцям гульцоў<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/11/15/5107808/spike-video-game-awards-vgx-2013-date|title=Spike Video Game Awards renamed VGX, set for Dec. 7|first=Samit|last=Sarkar|date=2013-11-15|accessdate=December 6, 2016|work={{Не перакладзена 5|Polygon|Polygon|ru|Polygon}}|archivedate=2018-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180629211222/https://www.polygon.com/2013/11/15/5107808/spike-video-game-awards-vgx-2013-date|url-status=live}}</ref>. Шоў атрымала падтрымку ад найбуйнейшых кампаній на рынку кампутарных гульняў — «[[Sony]]», «[[Microsoft]]» і «[[Nintendo]]», а таксама іншых кампаній-выдаўцоў гульняў. Калі паказ цырымоніі «Spike Video Game Awards» праходзіў у прамым эфіры толькі на самім канале «Spike TV», прагляд «The Game Awards» праз сэрвісы струменевага відэа даступны ў рамках сетак «[[Xbox Live]]», «PlayStation Network», «Nintendo Network» і «[[Steam]]» — на 2014 год колькасць карыстальнікаў гэтых сетак складала блізу 100 мільёнаў чалавек<ref name="variety origins"/>. У склад першага экспертнага савета, які абірае пераможцаў, увайшлі Хідэа Кодзіма (кіраўнік «Kojima Productions»), Марцін Трэмбей (кіраўнік «[[Warner Bros. Interactive Entertainment]]»), Пітэр Мур (выканаўчы дырэктар «[[Electronic Arts]]»), Філ Спенсер (кіраўнік аддзела «Xbox» у «[[Microsoft]]»), Рэджы Фіс-Эме (кіраўнік «[[Nintendo|Nintendo of America»]]), Шон Лэйдэн (дырэктар «Sony Computer Entertainment America»), Іў Гійма (генеральны дырэктар «[[Ubisoft]]»), прадстаўнік «Valve» і «Rockstar Games»<ref name="variety origins" />. == Крытыка == «[[The New York Times|The New York Times»]] у 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|author=Nick Wingfield|date=2015-11-08|url=https://bits.blogs.nytimes.com/2015/11/08/going-independent-and-online-with-the-video-game-awards/|title=Video Game Awards Go Independent and Online|subtitle= |publisher=// bits.blogs.nytimes.com|accessdate=2020-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201108163633/https://bits.blogs.nytimes.com/2015/11/08/going-independent-and-online-with-the-video-game-awards/|archivedate=2020-11-08}}</ref> параўнала цырымонію з «[[Оскар]]ам» у гульнявой індустрыі, а ў 2017 годзе падобнае параўнанне падтрымала «[[Los Angeles Times|Los Angeles Times»]]<ref>{{Cite web|lang=en|author=Todd Martens|date=2017-12-05|url=https://www.latimes.com/entertainment/herocomplex/la-et-hc-game-awards-20171205-story.html|title=Geoff Keighley’s lifelong obsession to create a video game Oscars|subtitle= |publisher=// latimes.com|accessdate=2020-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201215034925/https://www.latimes.com/entertainment/herocomplex/la-et-hc-game-awards-20171205-story.html|archivedate=2020-12-15}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|thegameawards.com}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{The Game Awards}} [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, прысвечаныя відэагульням]] jk37wjw31a0hadkla9noiec1mxv82o7 0 728493 5201097 5089675 2026-09-17T01:58:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201097 wikitext text/x-wiki [[Выява:Late December winter storm 2022-12-23 1720Z.jpg|thumb|Спадарожнікавы фотаздымак метэаабстаноўкі над кантынентам 23 снежня.]] '''Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы''' (неафіцыйная назва{{efn|Амерыканскім тэлеканалам {{Нп3|The Weather Channel|The Weather Channel|en|The Weather Channel}}<ref>{{Cite news|access-date=2022-12-24|website=BBC News Русская служба|title=В США ожидают самое холодное Рождество за последние 40 лет|url=https://www.bbc.com/russian/news-64064422|quote=Метеоканал Weather Channel даже присвоил шторму собственное имя — „Эллиот“|date=2022-12-22}}</ref>.}} '''зімовы шторм «Эліят»'''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/tylerroush/2022/12/23/winter-storm-elliott-4300-flights-canceled-and-these-states-have-major-power-outages/|title=Winter Storm Elliott: 4,300 Flights Canceled And These States Have Major Power Outages|author=Ty Roush|website=Forbes|access-date=2022-12-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://weather.com/news/news/2022-12-20-winter-storm-elliott-travel-delays|title=Winter Storm Elliott Brings Holiday Travel Chaos {{!}} Weather.com|website=The Weather Channel|date=2022-12-20|access-date=2022-12-24}}</ref>) — [[шторм]], які пачаў фарміравацца [[21 снежня]] [[2022]] года, узмацняючыся над паўночнымі [[Вялікія раўніны|Вялікімі Раўнінамі]] і закранаючы таксама [[Скалістыя горы]] і [[Сярэдні Захад]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://weather.com/storms/winter/news/2022-12-22-winter-storm-elliott-forecast-bomb-cyclone-snow-blizzard-damaging|title=Bomb Cyclone To Pack Snow, High Winds, Blizzard {{!}} Weather.com|website=The Weather Channel|access-date=2022-12-24}}</ref>. Прыроднае бедства ахапіла тэрыторыю ў 3200 км — ад [[Тэхас]]а да [[Квебек (правінцыя)|Квебека]]<ref name=":2">{{Cite news|access-date=2022-12-24|website=BBC News Русская служба|title=В США и Канаде невиданные морозы. Из-за снегопада под Рождество миллионы остались без света, отменены сотни рейсов|url=https://www.bbc.com/russian/news-64054268}}</ref>. Пад удар стыхіі трапіла вялікая частка [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]<ref>{{cite tweet|user=@NWSBUFFALO|number=1605542943879827458|title=A once-in-a-generation storm will produce high winds east of Lake Ontario Thursday night into Friday morning, then over a larger coverage of our region Friday into Saturday.|язык=en|date=2022-12-21|author=NWSBUFFALO}}</ref>. == Умовы надвор’я == Халодныя паветраныя масы спусціліся з паўночных раўнін, з-за чаго тэмпература паветра рэзка ўпала. Папярэджанні аб умовах надвор’я закранулі каля 200 мільёнаў чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.golosameriki.com/a/sprawling-winter-storm-/6887052.html|title=Зимний шторм грозит сорвать праздничные планы миллионов американцев|website=ГОЛОС АМЕРИКИ|access-date=2022-12-24}}</ref>. Амерыканскія метэаролагі папярэдзілі суайчыннікаў, што ў некаторых раёнах знаходжанне на адкрытым паветры можа прывесці да абмаражэння «за лічаныя секунды»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/878523|title=В США отменили тысячи рейсов в преддверии Рождества из-за непогоды|website=Interfax.ru|access-date=2022-12-24}}</ref>. У прыбярэжных раёнах на паўночным усходзе штатаў (гістарычныя вобласці [[Новая Англія]] і [[Новыя Нідэрланды]]) назіралася падтапленне берагавой лініі. Вельмі складанай заставалася сітуацыя ў горадзе [[Бафала]], дзе выпала да 89 сантыметраў ападкаў. Бачнасць з-за снегападу была практычна нулявая. Метэаролагі заклікалі мясцовых жыхароў па магчымасці не выходзіць на вуліцу і адмовіцца ад паездак на аўтамабілі<ref name=":2" />. У {{нп3|Паўднёвае Антарыа|Паўднёвым Антарыа|en|Southern Ontario}} (Канада) [[23 снежня|23]] і [[24 снежня]] бушавалі [[завея|завеі]]. Многія аўтамабілі затрымаліся на дарогах, бо іх перасталі расчышчаць снегаачышчальнікі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/hamilton/fort-erie-digs-out-after-blizzard-1.6697858|title=Fort Erie, Ont., digs out after crippling 2-day blizzard|date=2022-12-25|publisher=CBC News|access-date=2022-12-26}}</ref>. == Урадавыя мерапрыемствы == 21 снежня рэжым надзвычайнага становішча абвясціў штат [[Джорджыя]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2022/12/23/winter-storm-wind-chill-snow-power-outages-updates/10947263002/|title=Winter storm updates: Dozens of vehicles involved in fatal Ohio crash; New York hit with 'everything'; freezing cold in most of USA|author=Natalie Neysa Alund, Thao Nguyen and Saleen Martin|website=USA TODAY|access-date=2022-12-24}}</ref>, а на наступны дзень таксама [[Каларада]], [[Канектыкут]], [[Канзас]], [[Кентукі]], [[Мэрыленд]], [[Місуры (штат)|Місуры]], [[Паўночная Караліна]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Аклахома]], [[Заходняя Віргінія]], [[Вісконсін]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://thehill.com/homenews/state-watch/3786034-here-are-the-states-where-governors-are-taking-emergency-measures-in-preparation-for-massive-winter-storm/|title=Here are the states where governors are taking emergency measures ahead of massive winter storm|author=Rachel Scully|website=The Hill|date=2022-12-23|access-date=2022-12-24}}</ref> і [[Паўднёвая Дакота]]. У апошнім да барацьбы са стыхіяй прыцягнута [[Нацыянальная гвардыя ЗША|Нацыянальная гвардыя]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.argusleader.com/story/news/city/2022/12/23/south-dakota-winter-emergency-gov-kristi-noem-activates-national-guard/69752640007/|title=Gov. Kristi Noem declares 'winter storm emergency' for South Dakota; activates National Guard|website=Argus Leader|access-date=2022-12-24}}</ref>. [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] звярнуўся да насельніцтва з заклікам паставіцца да гэтага шторму сур’ёзна<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2022/12/22/remarks-by-president-biden-in-briefing-on-severe-winter-weather/|title=Remarks by President Biden in Briefing on Severe Winter Weather|website=The White House|date=2022-12-22|access-date=2022-12-24|quote=And — but in the meantime, please take this storm extremely seriously|archive-date=27 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227084107/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2022/12/22/remarks-by-president-biden-in-briefing-on-severe-winter-weather/|url-status=dead}}</ref>. {{нп3|Міністэрства навакольнага асяроддзя Канады||en|Environment and Climate Change Canada}} выпусціла папярэджанне аб снежнай буры для значнай часткі паўднёва-заходняга і сярэдне-заходняга [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]], а таксама поўдня рэгіёну {{нп3|Рэгіянальны муніцыпалітэт Ніагары|Ніагара|en|Regional Municipality of Niagara}}, раёнаў на ўсход ад заліва [[Джорджыян]] і ўсходняй частцы возера [[Антарыа (возера)|Антарыа]], уключаючы [[Кінгстан (Антарыа)|Кінгстан]]. Папярэджанні аб зімовым шторме былі выпушчаны для астатняй часткі Паўднёвага Антарыа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://globalnews.ca/news/9369785/canada-storm-wrap-2022-weather-warning/|title=Winter storm power outages may not be fixed until Christmas Day: ‘A difficult go’ - National {{!}} Globalnews.ca|website=Global News|access-date=2022-12-24}}</ref>. У тым жа рэгіёне большасць школьных саветаў, у тым ліку на ўсходзе [[Атава|Атавы]], зачынілі школы на 23 снежня<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://globalnews.ca/news/9367858/school-closures-ontario-storm/|title=Some school closures already announced in Ontario for Friday ahead of winter storm {{!}} Globalnews.ca|website=Global News|access-date=2022-12-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://london.ctvnews.ca/blizzard-closes-roads-across-midwestern-ontario-1.6207064|title=Blizzard closes roads across Midwestern Ontario|website=London|date=2022-12-23|access-date=2022-12-24}}</ref>. == Ахвяры і шкода == Да [[Раство|Каталіцкага Раства]] толькі ў ЗША загінулі 33 чалавекі ў 16 штатах. Многія з іх памерлі ў выніку няшчасных выпадкаў, звязаных са штормам. У ліку такіх здарэнняў аўтамабільныя аварыі і атручэнні выхлапамі машын і абагравальнікаў, якія выкарыстоўваліся ў памяшканні, каб сагрэцца. Так, адзін з раёнаў Тэхаса паведаміў аб больш чым 300 завіксаваных атручванняў выхлапамі. У [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]] снежная бура выклікала [[тарнада]], ад якога загінулі тры чалавекі, а яшчэ 10 атрымалі траўмы<ref name=":0">{{Cite news|access-date=2022-12-24|website=BBC News Русская служба|title=Снежная буря на юге США: больше 20 погибших, миллионы без электричества|url=https://www.bbc.com/russian/news-56107041}}</ref>. У канадскай правінцыі [[Брытанская Калумбія]] ў выніку перакульвання аўтобуса праз абледзяненне дарогі чатыры чалавекі загінулі, яшчэ 52 былі шпіталізаваны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/british-columbia/53-impacted-in-christmas-eve-collision-on-highway97c-1.6697828|title=4 dead after Christmas Eve bus rollover on B.C. Highway 97C that left dozens injured|author=Akshay Kulkarni|website=CBC News|access-date=2022-12-26}}</ref>. У некаторых частках ЗША назіраліся перабоі з электрычнасцю, паколькі ў выніку з’яў надвор’я абрынуты [[лінія электраперадачы|лініі электраперадач]]. Паводле звестак сайта PowerOutage.com, да ночы з 23 на 24 снежня перабоі ў падачы электраэнергіі закранулі больш за мільён гаспадарак і прадпрыемстваў<ref>{{Cite web|url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/94249/|title=В США продолжаются метели и ледяные дожди, тысячи рейсов отменены в преддверии Рождества|website=Interfax-Tourism|access-date=2022-12-24|archive-date=24 снежня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224133139/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/94249/|url-status=dead}}</ref>. У штаце Тэхас без яе засталіся каля 2 млн жыхароў<ref name=":0" />. Кампанія {{нп3|Tyson Foods||en|Tyson Foods}} прыпыніла вытворчасць на некаторых сваіх заводах з-за шторму<ref>{{Cite news|access-date=2022-12-24|first=Lora|last=Kelley|date=2022-12-22|id=0362-4331|website=The New York Times|title=Tyson Foods suspends operations at some meatpacking plants.|url=https://www.nytimes.com/live/2022/12/22/us/winter-storm-snow-weather-forecast}}</ref>. У многіх службаў дастаўкі, уключаючы [[Amazon]], {{нп3|FedEx||en|FedEx}}, {{нп3|United Parcel Service|UPS|en|United Parcel Service}} і {{нп3|Паштовая служба ЗША|USPS|en|USPS}}, былі сур’ёзныя затрымкі ў вузлавых пунктах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.beaconjournal.com/story/news/local/2022/12/23/amazon-closes-some-ohio-sites-stops-deliveries-due-to-weather/69753683007/|title=Christmas alert: Amazon closes some sites, stop deliveries due to winter storm Elliott|website=Akron Beacon Journal|access-date=2022-12-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abc7ny.com/post-office-amazon-fedex-shipping/12606248/|title=USPS, Amazon and FedEx close facilities across the country due to winter storm conditions|website=ABC7 New York|date=2022-12-23|access-date=2022-12-24}}</ref>. Па даных сайта FlightAware.com, у ЗША і ў Канадзе адменены тысячы рэйсаў. У прыватнасці, у ЗША толькі 23 снежня адмянілі 5 700 рэйсаў унутры краіны. У Канадзе нацыянальны авіяперавозчык {{нп3|WestJet||en|WestJet}} у той жа дзень адмяніў усе авіярэйсы ў {{{нп3|Таронта (аэрапорт)|міжнародным аэрапорце Таронта|en|Toronto Pearson International Airport}}} — самай буйной і загружанай паветранай гавані краіны. На [[24 снежня]] ў аэрапорце Таронта адмянілі больш за 30 % рэйсаў<ref name=":1" />. == Гл. таксама == * [[Хаўер (цыклон)]] * [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2022 год у ЗША]] [[Катэгорыя:2022 год у Канадзе]] [[Катэгорыя:Снежань 2022 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2022 года]] [[Катэгорыя:Стыхійныя бедствы]] lago45kt5mzv2u51k7ywuiwddhg84y1 0 729637 5201140 5188607 2026-09-17T05:20:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201140 wikitext text/x-wiki {{Грузавы аўтамабіль | Назва = КамАЗ-43118 | Выява = 2014.03.21 kamaz-43118-10.jpg | Подпіс = | Выпуск = [[1995]]—ц.ч. | Вытворца = [[КамАЗ]] | Месца вытворчасці = [[Набярэжныя Чаўны]], [[Татарстан]], [[Расія]] | Папярэднік = [[КамАЗ-4310]] | Пераемнік = | Тып = | Клас = | Колавая формула = | Грузападымальнасць = | Падрыхтаваная маса = | Поўная маса = | Даўжыня = | Шырыня = | Вышыня = | Колавая база = | Вікісховішча = KamAZ-43118 }} '''КамАЗ-43118''' — [[грузавы аўтамабіль]] падвышанай праходнасці. Вырабляецца [[КамАЗ|Камскім аўтамабільным заводам]] з [[1995]] года. Гэта трэці па распаўсюджанасці грузавы аўтамабіль у [[Расія|Расіі]]: станам на 1.01.2024 года зарэгістравана {{num|91668|машын}} гэтай мадэлі<ref> {{cite web |url = https://avtostat-info.com/News/11794 |title = Количество грузовых машин в России достигло 2,47 млн ед. |date = 2024-01-27 |work = avtostat-info.com |accessdate = 2024-01-28 |language = ru }} </ref>. == Гісторыя == Першапачаткова быў створаны для [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі]] і расійскіх міратворчых сіл пад эгідай [[ААН]]<ref> {{кніга |аўтар = Канунников С. В., Шелепенков М. А. |загаловак = Отечественные грузовые автомобили |месца = Орёл |год = 2018 |старонкі = 315 |старонак = 767 |isbn = 978-5-6040746-0-2 }} </ref>. Агулам з 1996 па 2016 год было выпушчана 62 493 аўтамабілі, з якіх 39 083 адзінкі ў перыяд 2011—2016 гг<ref> {{cite web |url = http://www.autotruck-press.ru/articles/1066/ |title = КамАЗ назвал модели-лидеры за всю историю производства |date = 2017-02-17 |work = autotruck-press.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. Цяпер гэта адна з самых папулярных мадэляў у [[Расія|Расіі]]: у [[2017]]—[[2020]] гады КамАЗ-43118 быў самым прадаваным грузавіком у гэтай краіне<ref name="autostat.ru-2018-01-16"/><ref name="autostat.ru-2019-01-16"/><ref name="autostat.ru-2020-01-15"/><ref name="autostat.ru-2021-01-19"/>. Па выніках [[2021]] года заняў другое месца па продажах з рыначнай доляй 7,8%<ref name="autoreview.ru-2022-01-24"/>. Да сакавіка 2022 года сярод замежных кампанентаў, якія ўсталёўвалі на КамАЗ-43118, былі гідраўзмацняльнік руля (''[[ZF Friedrichshafen]]'', [[Германія]]), каробкі перадач (''ZF''), рухавікі (''[[Cummins]]'', [[ЗША]]), выхлапныя сістэмы (''[[Dinex]]'', [[Данія]] і ''[[Faurecia]]'', [[Францыя]]), блокі кіравання рухавіком (''[[Bosch]]'' і ''[[Libherr]]'', Германія) і паліўная апаратура сістэмы Common Rail (''Bosch'')<ref> {{cite web |url = https://www.rbc.ru/business/30/03/2022/62431c439a7947815ae9301d |title = Каких иностранных запчастей не хватает Lada и КамАЗу. Инфографика |date = 2022-03-30 |publisher = РБК |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. Пасля зыходу кампаній з Расіі і спынення паставак кампанентаў з-за санкцый, завод засяродзіўся на выпуску аўтамабіляў з рухавікамі КамАЗ-740, каробкамі перадач КамАЗ-154, паліўнай апаратурай [[Алтайскі завод прэцызійных вырабаў|АЗПІ]] і іншымі камплектуючымі расійскай вытворчасці<ref>{{cite web |url = https://abw.by/news/commercial/2022/03/29/kamaz-peredumal-otkazyvatsya-ot-gruzovikov-k4-semeistvo-k5-budet-polnostu-lokalizovano--nazvany-sroki |title = КАМАЗ передумал отказываться от грузовиков К4. Семейство К5 будет полностью локализовано – названы сроки |date = 2022-03-29 |work = abw.by |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archive-date = 10 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230110172905/https://abw.by/news/commercial/2022/03/29/kamaz-peredumal-otkazyvatsya-ot-gruzovikov-k4-semeistvo-k5-budet-polnostu-lokalizovano--nazvany-sroki |url-status = dead }}</ref><ref> {{cite web |url = https://www.autonews.ru/news/6242e8749a79476479353aa5 |title = Остановился даже АвтоВАЗ. Каких деталей не хватает и что будет дальше |date = 2022-03-30 |work = autonews.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. У кастрычніку аднавілі вытворчасць машын з газавым рухавіком КамАЗ-820<ref> {{cite news |url = https://st-kt.ru/news/gazovyi-kamaz-6kh6-start-proizvodstva-v-oktyabre |title = Газовый КАМАЗ 6х6: старт производства в октябре |date = 2022-09-22 |work = st-kt.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. У 2022 годзе КамАЗ-43118 зноў заняў першае месца па продажах, а доля мадэлі на расійскім рынку па выніках года дасягнула 10,04%<ref name="autostat.ru-2023-01-10"/>. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" |+ {{nowrap|Продажы КамАЗ-43118 у Расіі ў 2017—2022 гг, адз.}} |- align="center" ! 2017 ! 2018 ! 2019 ! 2020 ! 2021 ! 2022 ! 2023 |- align="center" | <!-- 2017 --> 5861<ref name="autostat.ru-2018-01-16"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/press-releases/32776/ |title = Российский рынок новых грузовых автомобилей в 2017 году |date = 2018-01-16 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2018 --> 6557<ref name="autostat.ru-2019-01-16"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/press-releases/37457/ |title = Российский рынок новых грузовых автомобилей в 2018 году |date = 2019-01-16 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2019 --> 6781<ref name="autostat.ru-2020-01-15"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/press-releases/42483/ |title = Российский рынок новых грузовых автомобилей в 2019 году |date = 2020-01-15 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2020 --> 6485<ref name="autostat.ru-2021-01-19"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/news/47025/ |title = Российский рынок новых грузовых автомобилей в 2020 году |date = 2021-01-19 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2021 --> 7601<ref name="autoreview.ru-2022-01-24"> {{cite web |url = https://autoreview.ru/articles/gruzoviki-i-avtobusy/gruzovoy-rynok-2021-pod-em |title = Грузовой рынок в России — 2021: подъем? |date = 2022-01-24 |work = autoreview.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2022 --> 8456<ref name="autostat.ru-2023-01-10"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/press-releases/53564/ |title = Рынок новых грузовых автомобилей в 2022 году: ТОП-10 марок и моделей |date = 2023-01-10 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref> | <!-- 2023 --> 6481<ref name="autostat.ru-2024-01-10"> {{cite web |url = https://www.autostat.ru/press-releases/56570/ |title = Продажи новых грузовых автомобилей в России в 2023 году и в декабре |date = 2023-01-12 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-28 |language = ru }} </ref> |- |} === Зборка === Акрамя выпуску на Камскім аўтамабільным заводзе, зборка таксама была наладжана на {{нп3|Гянджынскі аўтамабільны завод|Гянджынскім аўтамабільным заводзе|en|Ganja Auto Plant}} ([[Гянджа]], [[Азербайджан]])<ref> {{cite news |url = https://www.azernews.az/business/75219.html |title = Ganja plant to assemble KamAZ trucks |date = 2014-12-24 |work = azernews.az |accessdate = 2023-01-10 |language = en }} </ref>, ''КАМАЗ-Інжынірынг'' ([[Какшэтаў]], [[Казахстан]])<ref> {{cite news |url = https://inbusiness.kz/ru/last/novye-gruzovye-avtomobili-marki-kamaz-predstavyat-na-«kade |title = Новые грузовые автомобили марки "КамАЗ" представят на KADEX 2018 |date = 2018-05-19 |work = inbusiness.kz |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>, ''UzAutoTrailer'' ([[Самарканд]], [[Узбекістан]])<ref> {{cite news |url = https://www.uzdaily.uz/en/post/43280 |title = Production of KAMAZ trucks starts in Uzbekistan |date = 2018-03-30 |work = uzdaily.uz |accessdate = 2023-01-10 |language = en }} </ref><ref>{{cite news |url = http://qashqadaryogz.uz/read/arbij-ismlarga-yangi-j-ltanlamas-tekhnikalar-topshirildi |title = Ҳарбий қисмларга янги йўлтанламас техникалар топширилди |date = 2021-05-07 |work = qashqadaryogz.uz |accessdate = 2023-01-10 |language = uz |archive-date = 10 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230110172907/http://qashqadaryogz.uz/read/arbij-ismlarga-yangi-j-ltanlamas-tekhnikalar-topshirildi |url-status = dead }}</ref>. З 2013 па 2022 год зборка машын для продажы ў краінах [[Еўрасаюз]]а вялася кампаніяй ''Autobagi'' ([[Рокішкіс]], [[Літва]]). З Расіі ў Літву пастаўляліся ўсе дэталі, акрамя рухавікоў. Маторы ''Cummins'' экалагічнага класа [[Еўра (экалагічны стандарт)|Еўра-5]] (з 2016 года — Еўра-6) прывозілі з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref> {{cite news |url = https://www.delfi.lt/ru/news/economy/v-litve-vozrozhdaetsya-proizvodstvo-gruzovikov-sobirayut-kamazy.d?id=61159431 |title = В Литве возрождается производство грузовиков - собирают "Камазы" |date = 2013-04-16 |publisher = delfi.lt |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref><ref> {{cite news |url = https://reis.zr.ru/news/kamaz_poluchil_novye_sertifikaty/ |title = «КАМАЗ» получил новые сертификаты |date = 2016-07-12 |work = reis.zr.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref><ref> {{cite news |url = https://reis.zr.ru/news/kamazy_v_evrope/ |title = КАМАЗы в Европе |date = 2018-06-09 |work = reis.zr.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref><ref> {{cite news |url = https://www.lrt.lt/naujienos/verslas/4/1670732/lietuvoje-stoja-rusisku-ir-baltarusisku-krovininiu-automobiliu-surinkimas |title = Lietuvoje stoja rusiškų ir baltarusiškų krovininių automobilių surinkimas |date = 2022-04-12 |work = lrt.lt |accessdate = 2023-01-10 |language = lt }} </ref>. == Агляд == '''КамАЗ-43118''' — трохвосевы паўнапрывадны грузавы аўтамабіль. Створаны як мадыфікацыя з павышанай да 10 т грузападымальнасцю, падоўжанай колавай базай і павялічанай грузавой платформай. Мае бартавы кузаў, які можа быць з тэнтам ці без яго. Для павелічэння даўжыні грузавой пляцоўкі запасное кола размешчана не за кабінай, а на задняй навісі пад рамай. Таксама даступны ў выглядзе шасі для спецыяльнай тэхнікі. Дапушчальная маса — 22,5 т, пры гэтым дапушчальная вага надбудовы з грузам не павінна перавышаць 13,75 т. Кабіна — трохмесная, са спальным месцам або без яго. Размешчана над рухавіком, адкідваецца наперад. Для некаторых мадэляў аўтакранаў выпускаецца ў варыянце з нізкім дахам, як на старых мадэлях. Для вайсковых заказаў можа быць з круглымі фарамі<ref> {{cite web |url = https://mpark.pro/trucks-and-relax/358-kamaz-classic-k1-k3-generation-cabs.html |title = История серийных кабин КАМАЗ. Часть 1. Лига бессмертных |date = 2019-03-14 |work = mpark.pro |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. [[Выява:Камаз-43118 МЧС ф1.JPG|thumb|left|КамАЗ-43118 з абноўленай кабінай]] З 2010 года грузавік выпускаецца з рэстайлінгавай кабінай, якая мае новую маску і бампер з прастакутнымі фарамі з габарытнымі ліхтарамі і паказальнікамі паваротаў у агульным блоку. Абноўленыя кабіны маюць суцэльнае ветравое шкло і тры шчоткі шклоачышчальніка. Змяніліся люстэркі: з абодвух бакоў з’явілася па адным дадатковым сферычным люстэрку, а справа дадаліся бардзюрнае і «падкатнае» люстэркі. У салоне абноўлена прыборная панэль, устаноўлены новыя сядзенні. У залежнасці ад камплектацыі, крэсла кіроўцы можа мець спружынную або пнеўматычную падвеску. Таксама было мадэрнізавана мацаванне кабіны (ужыта чатырохкропкавая пнеўматычная падвеска)<ref> {{cite web |url = https://mirtransporta.ru/trucks/523-licevaya-storona-obnovlennogo-kamaz-43118.html |title = Лицевая сторона обновленного КАМАЗа |date = 2011-10-17 |work = mirtransporta.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. У залежнасці ад умоў эксплуатацыі грузавік можа камплектавацца паліўным бакам аб’ёмам 170 л, 350 л, альбо двума бакамі 210+210 л ці 350+210 л. === Рухавікі === Аўтамабіль можа абсталёўвацца дызельнымі рухавікамі з турбанаддзіманнем і прамежкавым астуджэннем наддзіманага паветра: васьміцыліндравым V-падобным рухавіком [[КамАЗ-740]] або шасціцыліндравым радным ''[[Cummins]] ISB6.7''. Таксама прапануюцца два варыянты газавых рухавікоў сямейства КамАЗ-820. На такіх машынах адсутнічае сістэма нейтралізацыі адпрацаваўшых газаў з вадкім рэагентам, замест гэтага ўжыты больш просты глушыцель нейтралізатар з двухкампанентным фільтрам. Аўтамабілі на сціснутым прыродным газе маюць тры касеты з 16 газавых балонаў (9 балонаў па 80 л за кабінай, 4 балоны па 100 л з левага боку рамы і 3 балоны па 100 л справа). Агульная ўмяшчальнасць — 284 м³ газа. Заяўлены вытворцам запас ходу складае да 550 км у гарадскім цыкле і да 750 км у загарадным<ref name="kamaz.ru-43118-37-СПГ"> {{cite web |url = https://kamaz.ru/production/serial/bortovye-avtomobili/bortovoy-avtomobil-kamaz-43118-37-na-kpg/ |title = KAMAZ-43118-37 на CПГ |publisher = [[КамАЗ]] |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. Мадыфікацыі на [[Звадкаваны прыродны газ|звадкаваным прыродным газе]] абсталяваныя адным крыягенным бакам ёмістасцю 450 літраў, які забяспечвае захоўванне 192 кг ЗПГ і прабег да 600 км у горадзе і да 810 км на шашы<ref name="kamaz.ru-43118-37-ЗПГ">{{cite web |url = https://kamaz.ru/production/serial/shassi/shassi-kamaz-43118-37-na-cpg/ |title = Шасси KAMAZ-43118-37 на CПГ |publisher = [[КамАЗ]] |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archive-date = 10 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230110172903/https://kamaz.ru/production/serial/shassi/shassi-kamaz-43118-37-na-cpg/ |url-status = dead }}</ref>. === Трансмісія === Колавая формула — 6х6. Прывад — пастаянны поўны. Трансмісія рэалізавана на базе механічнай каробкі перадач і раздатачнай каробкі. У залежнасці ад камплектацыі на аўтамабіль можа ўсталёўвацца механічная 10-ступеньчатая КамАЗ-154, 9- або 16-ступеньчатая каробка перадач ''[[ZF Friedrichshafen|ZF]]''. Каробкі перадач мадэляў КамАЗ-144, КамАЗ-142 таксама прадугледжаны для гэтага шасі, але агрэгатуюцца з менш магутнымі рухавікамі нізкіх экалагічных класаў для спецыфічных экспартных рынкаў. Раздатачная каробка — з двухступеньчатым рэдуктарам і блакіраваным міжвосевым дыферэнцыялам планетарнага тыпу, які размяркоўвае круцільны момант паміж стала ўключаным пярэднім мостам і мастамі задняй цялежкі ў адносінах 1:2. Кіраванне раздатачнай каробкай дыстанцыйнае, з электрапнеўматычным прывадам пераключэння перадач. Прывад механізма блакіроўкі дыферэнцыяла — пнеўматычны, з дыстанцыйным кіраваннем. Аўтамабіль мае чатыры карданныя валы: прамежкавы, прывада пярэдняга моста, прывада сярэдняга моста і прывада задняга моста. Круцільны момант ад каробкі перадач пры дапамозе карданнай перадачы паступае на раздатачную каробку, далей ідуць карданныя валы на пярэдні і заднія вядучыя масты, сярэдні мост прахадны. Вядучыя масты двухступеньчатыя, з планетарнымі колавымі рэдуктарамі, прадугледжаны міжвосевыя і міжколавыя блакіроўкі. Пярэдні мост мае шарніры роўных вуглавых хуткасцяў дыскавага тыпу «Tracta». Галоўная перадача вядучых мастоў — падвойная, з бартавымі рэдуктарамі: пара канічных шасцерняў са спіральным зубам і пара цыліндрычных касазубых шасцерняў. Перадатачны лік галоўнай пары ў залежнасці ад рухавіка роўны 5,94, 6,53 або 7,22. === Хадавая частка === Аўтамабіль прапануецца ў чатырох варыянтах даўжыні колавай базы: 3690 мм, 4100 мм, 4400 мм або 4600 мм. Адлегласць паміж восямі задняй цялежкі — 1320 мм. Стабілізатары папярочнай устойлівасці маюцца і спераду, і ззаду. Пярэдняя падвеска — на паўэліптычных рысорах з амартызатарамі, заднія канцы рысор слізгальныя. Задняя падвеска — балансірная з рэактыўнымі штангамі, таксама на паўэліптычных рысорах. Рулявы механізм — шруба з шарыкавай гайкай, якая знаходзіцца ў зачапленні з зубчастым сектарам вала сошкі. Ёсць гідраўзмацняльнік руля. Рабочая тармазная сістэма мае барабанныя тармазныя механізмы, дыяметр барабана 400 мм, шырыня накладак 140 мм, распусканне — кулачковае. Прывад пнеўматычны, двухконтурны, задняя цялежка мае спружынныя энергаакумулятары. Усталёўваецца ABS. Стаяначны тормаз пнеўматычны, на тармазы цялежкі ад спружынных энергаакумулятараў, запасны тормаз сумешчаны са стаяначным. Дапаможны тормаз рэалізаваны як маторны запавольнік з пнеўматычным прывадам. Прывад тармазоў прычэпа камбінаваны (двух- і аднаправодны). На ўсе колы ўсталявана сістэма рэгулявання ціску паветра ў шынах. Машына прызначана для працы ў цяжкіх умовах, таму шыны памерам 425/85 R21 маюць камеры. == Тэхнічныя характарыстыкі == {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |+Тэхнічныя характарыстыкі КамАЗ-43118-50<ref>{{cite web |url = https://kamaz.ru/production/serial/bortovye-avtomobili/kamaz-43118-46/ |title = KAMAZ-43118-50 |publisher = [[КамАЗ]] |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |url-status = dead }}</ref> |- ! colspan=2 | Грузападымальнасць, кг | 11225 |- ! colspan=2 | Маса без нагрузкі, кг | 10300 |- ! rowspan=2 | Размеркаванне падрыхтаванай масы па восях, кг ! на пярэдні мост | 4780 |- ! на заднюю цялежку | 5520 |- ! colspan=2 | Дапушчальная маса аўтамабіля, кг | 21600 |- ! rowspan=2 | Размеркаванне поўнай масы па восях, кг ! на пярэдні мост | 5800 |- ! на заднюю цялежку | 15800 |- ! colspan=2 | Дапушчальная маса аўтацягніка, кг | 33600 |- ! colspan=2 | Дапушчальная маса прычэпа, кг | 12000 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Кабіна |- ! colspan=2 | Тып | з высокім дахам, са спальным месцам |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Грузавая платформа |- ! colspan=2 | Тып | з металічнымі адкіднымі бартамі, у залежнасці ад камплектацыі можа абсталёўвацца каркасам і тэнтам |- ! colspan=2 | Унутраныя памеры, мм | 6111 х 2470 |- ! colspan=2 | Вышыня бартоў, мм | 730 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Рухавік |- ! colspan=2 | Мадэль | КамАЗ-740.705-300 |- ! colspan=2 | Тып | V-падобны, васьміцыліндравы, дызельны, з тубранаддзіманнем, з прамежкавым ахалоджваннем наддзіманага паветра |- ! colspan=2 | Аб’ём, л | 11,76 |- ! colspan=2 | Дыяметр цыліндра і ход поршня, мм | 120 х 130 |- ! colspan=2 | Магутнасць | 221 кВт (300 к.с.) пры 1900 аб/хв |- ! colspan=2 | Максімальны круцільны момант | 1275 Нм пры 1300 аб/хв |- ! colspan=2 | Ступень сціску | 18,0 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Каробка перадач |- ! colspan=2 | Тып | механічная, 9-ступеньчатая |- ! colspan=2 | Перадатачныя лікі | I – 9,48; II – 6,58; III – 4,68; IV – 3,48; V – 2,62; VI – 1,89; VII – 1,35; VIII – 1,00; IX – 0,75; задні ход – 8,97 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Галоўная перадача |- ! colspan=2 | Перадатачны лік | 5,94 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Раздатачная каробка |- ! colspan=2 | Тып | механічная, двухступеньчатая з блакуемым міжвосевым дыферэнцыялам |- ! colspan=2 | Кіраванне | пнеўматычнае |- ! colspan=2 | Перадатачны лік другой перадачы (вышэйшая) | 0,917 |- ! colspan=2 | Перадатачны лік першай перадачы (ніжэйшая) | 1,662 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Счапленне |- ! colspan=2 | Тып | дыяфрагменнае, аднадыскавае, мад. MFZ 430 |- ! colspan=2 | Прывад | гідраўлічны з пнеўмаўзмацняльнікам |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Колы і шыны |- ! colspan=2 | Дыск | 10.00-20 або 12.2-20,9 |- ! colspan=2 | Шыны | 390/95 R20 або 425/85 R21 |- ! style="background:#DCDCDC" colspan=3 | Дынаміка |- ! colspan=2 | Максімальная хуткасць, км/г | 90 |- ! colspan=2 | Вугал пераадольваемага пад’ёму, % | 60 |- |} == Мадыфікацыі == [[Выява:2015.04.15 kamaz-44108-1.JPG|thumb|Седлавы цягач КамАЗ-44108]] [[Выява:2015.04.23 kamaz-.jpg|thumb|Самазвал КамАЗ-45141]] * '''[[КамАЗ-44108]]''' — седлавы цягач. * '''[[КамАЗ-45141]]''' — самазвал. * '''[[КамАЗ-4355]]''' — бартавы аўтамабіль капотнай кампаноўкі. == Спецыяльныя машыны на шасі КамАЗ-43118 == На базе шасі КамАЗ-43118 вырабляюцца аўтамабілі з кран-маніпулятарнай устаноўкай, аўтакраны, тэхніка для нафтагазаздабыўной галіны, ёмістна-наліўная тэхніка, аўтамайстэрні і іншыя спецыяльныя машыны. {{multiple image | зона = left | кірунак = vertical | подпіс = АВС-40. [[Данецк]], [[Украіна]], 2014 год | box_caption = | выява1 = 2014-04-06. Протесты в Донецке 196.jpg | шырыня1 = 200 | выява2 = 2014-04-06. Протесты в Донецке 194.jpg | шырыня2 = 200 }} * '''АВС-40''' — [[вадамёт]]. Распрацаваны КБ «Пожспецмаш» ([[Прылукы]], [[Украіна]])<ref> {{cite web |url = http://01-fire.com/news/7 |title = Информация о создании автомобиля специального |date = 2014-01-16 |accessdate = 2023-01-10 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190518155257/http://01-fire.com/news/7 |archivedate = 2019-05-18 |language = ru |url-status = dead }} </ref>. 6 адзінак былі закуплены [[МУС Украіны]] ў 2012 годзе<ref> {{cite web |url = https://autoconsulting.ua/article.php?sid=29211 |title = Какие водометы есть на вооружении украинского МВД |date = 2013-12-02 |work = autoconsulting.ua |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. Некалькі машын ужываліся супраць удзельнікаў [[Еўрамайдан]]а ў лютым 2014 года<ref> {{cite news |url = https://www.unn.com.ua/ru/news/1306421-vodometi-vidyikhali-vid-palayuchoyi-barikadi-z-boku-yevropeyskoyi-ploschi |title = Водометы отъехали от горящей баррикады со стороны Европейской площади |date = 2014-02-19 |work = unn.com.ua |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. * '''Khalifa-1 GHY-02''' — [[судан]]ская [[самаходная артылерыйская ўстаноўка]]. Канструктыўна ўяўляе сабой [[122-мм гаўбіца Д-30|122-мм гаўбіцу Д-30]] усталяваную на шасі грузавіка КамАЗ-43118. Распрацавана дзяржаўным прадпрыемствам ''{{нп5|Military Industry Corporation|Military Industry Corporation|en|Military Industry Corporation}}''. Упершыню была прадстаўлена ў 2013 годзе. Разлік складаецца з пяці чалавек. Экіпаж месціцца ў браніраванай падвойнай чатырохдзвернай кабіне, якая забяспечвае абарону ад агню стралковай зброі і аскепкаў артылерыйскіх снарадаў. Ззаду ўсталявана паваротная платформа з гаўбіцай. Пры разгортванні на зямлю апускаюць заднюю апорную пліту і дамкраты, што забяспечвае ўстойлівасць пры стральбе. У боекамплект машыны ўваходзяць 45 стрэлаў<ref>{{cite web |url = https://www.military-today.com/artillery/khalifa.htm |title = Khalifa 122-mm self-propelled howitzer |work = military-today.com |accessdate = 2023-01-10 |language = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172903/https://www.military-today.com/artillery/khalifa.htm |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''«Скорпіон» СБА-62''' — расійскі браніраваны аўтамабіль. Мае браніраваную кабіну (5 клас абароны) і схаваны пад тэнтам браніраваны модуль на 18 або 20 пасадачных месцаў (6 клас абароны). Таксама мае браніраваныя паліўныя бакі і акумулятарныя батарэі. Аўтамабіль абаронены ад падрыву гранаты [[Ф-1]] на грунце і паверхні даху<ref>{{cite news |url = https://military-informant.com/army/1-sp-818138198.html |title = Корпорация «Защита» представила бронеавтомобиль «Скорпион» СБА-62 на базе КАМАЗа |date = 2013-11-06 |work = military-informant.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archive-date = 6 снежня 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20221206071819/https://military-informant.com/army/1-sp-818138198.html |url-status = dead }}</ref>. === Беларускай вытворчасці === * '''EW-25-М1''' — экскаватар-планіроўшчык. Вытворца — ТАА СП «Святавіт» ([[Коханава]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82/ew-25-%D0%BC1/ |title = EW-25-М1 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172914/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82/ew-25-%D0%BC1/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''АА 7,5''' — аэрадромны [[пажарны аўтамабіль]]. Вытворца — ТАА «Пажснаб» ([[Барысаў]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B0%D0%B0-7-5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7-43118/ |title = Пожарный аэродромный автомобиль АА 7,5 (КАМАЗ 43118) |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172903/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5/%D0%B0%D0%B0-7-5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7-43118/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''АФВ-43118''' — вахтавы фургон для перавозкі рабочых брыгад да месца выканання прац. Вытворца — ТАА «НВП Інжынірынг аўто»<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%B2%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%B2-43118/ |title = АФВ-43118 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172909/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%B2%D0%B0%D1%85%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%B2-43118/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''АФМ-43118 «Любава»''' — аўтамабіль-фургон з кузавам майстэрняй. Вытворца — ТАА «НВП Інжынірынг аўто»<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%BC-43118/ |title = АФМ-43118 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172922/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%BC-43118/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''АФМ-43118 АВМС «Любава»''' — аварыйна-аднаўленчая машына сувязі. Аўтамабіль-фургон з кузавам майстэрняй для перавозкі і часовага пражывання дзяжурнай брыгады. Вытворца — ТАА «НВП Інжынірынг аўто»<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%BC-43118-%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D1%81/ |title = АФМ-43118 АВМС |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172912/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BD%D0%BF%D0%BF-%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE/%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5/%D0%B0%D1%84%D0%BC-43118-%D0%B0%D0%B2%D0%BC%D1%81/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''AЦ (АВ) 6,0 (8,0)''' — пажарны аўтамабіль. Вытворца — ТАА «Пажснаб» (Барысаў)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/a%D1%86-%D0%B0%D0%B2-6-0-8-0/ |title = AЦ (АВ) 6,0 (8,0) (КамАЗ-43118) |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172906/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/a%D1%86-%D0%B0%D0%B2-6-0-8-0/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''AЦ 8,0-40''' — пажарны аўтамабіль. Вытворца — ТАА «Пажснаб» (Барысаў)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/a%D1%86-8-0-40/ |title = AЦ 8,0-40 (43118) |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172920/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B1/%D0%B0%D1%86-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/a%D1%86-8-0-40/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''ВІПО-32''' — гідраўлічны пад’ёмнік з рабочай платформай (аўтавышка). Вышыня пад’ёму — да 32 м. Вытворца — ПП «Машынабудаўнічая кампанія «Віцебскія пад’ёмнікі» ([[Віцебск]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-32/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-32-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7-43118/ |title = ВИПО-32 на шасси КамАЗ-43118 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172905/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-32/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-32-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7-43118/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''ВІПО-36''' — гідраўлічны пад’ёмнік з рабочай платформай (аўтавышка). Вышыня пад’ёму — да 36 м. Вытворца — ПП «Машынабудаўнічая кампанія «Віцебскія пад’ёмнікі» (Віцебск)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-36/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-36-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/ |title = ВИПО-36 КАМАЗ 43118 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2022-01-02 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172907/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-36/%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%BE-36-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''КС 6425-0001''' — аўтамабіль спецыяльны з кузавам-фургонам для перавозкі тэхнічнага персаналу і абсталявання. Вытворца — «[[МАЗ-Купава]]» ([[Мінск]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0001/ |title = КС 6425-0001 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172918/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0001/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''КС 6425-0002''' — аўтамабіль спецыяльны з кузавам-фургонам для перавозкі тэхнічнага персаналу і абсталявання. Вытворца — «МАЗ-Купава» (Мінск)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0002/ |title = КС 6425-0002 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172904/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0002/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''М1-43118''' — аварыйна-аднаўленчая машына сувязі. Вытворца — ТАА «ЮніСКАФ» (Мінск)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0002/ |title = М1-43118 аварийно-восстановительная машина связи |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172904/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BC%D0%B0%D0%B7-%D0%BA%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0/%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BA%D1%81-6425-0002/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''МПД-1800''' — машына для перасадкі дрэў. Вытворца — «Амкадор-КЭЗ» (Коханава)<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80-%D0%BA%D1%8D%D0%B7/%D0%BC%D0%BF%D0%B4-1800/ |title = МПД-1800 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172916/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%B0%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80-%D0%BA%D1%8D%D0%B7/%D0%BC%D0%BF%D0%B4-1800/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. * '''ПМС-3522''' — гідраўлічны пад’ёмнік (аўтавышка). Вытворца — ААТ «Пінскі завод сродкаў малой механізацыі» ([[Пінск]])<ref>{{cite web |url = https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D0%BC/%D0%BF%D0%BC%D1%81-3522/ |title = ПМС-3522 |publisher = Автопром Беларуси // belautoprom-g2n.jimdofree.com |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230110172904/https://belautoprom-g2n.jimdofree.com/%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D1%81%D0%BC%D0%BC/%D0%BF%D0%BC%D1%81-3522/ |archivedate = 10 студзеня 2023 |url-status = dead }}</ref>. == Выкарыстанне == === У Арганізацыі Аб’яднаных Нацый === [[Выява:Goma, Nord Kivu, RD Congo - Le Programme mondial alimentaire reçoit un don de trente camions de la Fédération de Russie. (22524895822).jpg|thumb|Перадача грузавікоў для Сусветнай харчовай праграмы ААН. [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]], 2015 год]] КамАЗ-43118 1995 года прызначаліся для [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|Упраўлення Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў]]<ref> {{cite web |url = https://vestikamaza.ru/posts/nu_vot_i_prishyol_ponedelnik_chast_35_kamaz_i_oon/ |title = Ну, вот и пришёл понедельник! Часть 35. КАМАЗ и ООН |date = 2022-12-19 |work = vestikamaza.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. У 2014—2019 гг. некалькі партый аўтамабіляў былі перададзены ў фонд [[Сусветная харчовая праграма|Сусветнай харчовай праграмы ААН]] для транспарціроўкі гуманітарнай дапамогі. Пастаўкі ажыццяўляліся ў краіны [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Афганістан]]<ref>{{cite news |url = https://abw.by/news/commercial/2014/12/16/pervye-gumanitarnye-kamazy-peredany-v-moskve-predstavitelyam-vpp-oon |title = Первые "гуманитарные" КАМАЗы переданы в Москве представителям ВПП ООН |date = 2014-12-16 |work = abw.by |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |archive-date = 10 студзеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230110172906/https://abw.by/news/commercial/2014/12/16/pervye-gumanitarnye-kamazy-peredany-v-moskve-predstavitelyam-vpp-oon |url-status = dead }}</ref><ref> {{cite news |url = https://www.autostat.ru/news/22732/ |title = КАМАЗ поставил очередную партию грузовиков для ООН |date = 2015-09-03 |work = autostat.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref><ref> {{cite news |url = https://weaponews.com/news/13833-kamaz-will-deliver-130-units-of-vehicles-for-the-needs-of-the-un.html |title = KAMAZ will deliver 130 units of vehicles for the needs of the UN |date = 2017-08-31 |publisher = weaponews.com |accessdate = 2023-01-10 |language = en }} </ref>. === У спорце === У 2000—2001 гадах адзін з экіпажаў завадской каманды ''«КАМАЗ-ТРИАЛ»'' на аўтамашыне КамАЗ-43118 прымаў удзел у чэмпіянаце краін [[СНД]] па аўтатрыяле на грузавых аўтамабілях. Яшчэ два экіпажы каманды выступалі на [[КамАЗ-4326]] і [[КамАЗ-43114]]<ref> {{cite web |url = https://vestikamaza.ru/posts/znaete-li-vy-chast-14-ili-nemnogo-o-komande-kamaz-trial/ |title = Знаете ли вы? Часть 14. Или немного о команде КАМАЗ-ТРИАЛ. |date = 2018-12-09 |work = vestikamaza.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} </ref>. == Гл. таксама == * [[КамАЗ-43114]] * [[КамАЗ-5350]] * [[КамАЗ-65224]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |спасылка = https://gruzovikpress.ru/article/3679-gruzovik-kamaz-43118/ |загаловак = Тест КамАЗ-43118 |выданне = ГрузовикПресс |тып = часопіс |год = 2004 |нумар = 7 |старонкі = 20 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |спасылка = https://www.zr.ru/archive/reis/2011/12/manipuliatorprokhodimiets |загаловак = Манипулятор-проходимец |выданне = Рейс |тып = часопіс |год = 2011 |нумар = 12 (58) |старонкі = 86—89 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |спасылка = https://kamaz.ru/upload/iblock/edc/edc25b512029491cedb9f871b5af18d4.pdf |загаловак = Новый автокран на легендарном шасси |выданне = KAMAZ. Корпоративный журнал ПАО «КАМАЗ» |тып = часопіс |год = 2020 |нумар = 2 (54) |старонкі = 42—46 }} {{ref-ru}} * {{артыкул |спасылка = https://kamaz.ru/upload/iblock/2d6/2d6fe9101d6f587fe93bc5f930668410.pdf |загаловак = Самый продаваемый грузовик – КАМАЗ-43118 |выданне = KAMAZ. Корпоративный журнал ПАО «КАМАЗ» |тып = часопіс |год = 2021 |нумар = 3 (59) |старонкі = 38—44 }} {{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{cite web |url = https://kamaz.ru/production/serial/bortovye-avtomobili/kamaz-43118-46/ |title = KAMAZ-43118-50 на сайце вытворцы |publisher = [[КамАЗ]] |accessdate = 2023-01-10 |language = ru |url-status = dead }} * {{cite web |url = https://kamaz.ru/production/serial/bortovye-avtomobili/bortovoy-avtomobil-kamaz-43118-37-na-kpg/ |title = KAMAZ-43118-37 (мадыфікацыя на СПГ) на сайце вытворцы |publisher = [[КамАЗ]] |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} * {{cite web |url = https://mirtransporta.ru/trucks/523-licevaya-storona-obnovlennogo-kamaz-43118.html |title = Лицевая сторона обновленного КАМАЗа |date = 2011-10-17 |work = mirtransporta.ru |accessdate = 2023-01-10 |language = ru }} [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грузавыя аўтамабілі КамАЗ|43118]] 0nw31d4fg8t6jiu7bueol8ythbkqx33 0 734635 5200959 4633318 2026-09-16T17:20:54Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5200959 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Мар’яна Яраславаўна Кіяноўская''' ({{lang-uk|Маріанна Ярославівна Кіяновська}}; нар. {{ДН|17|11|1973}}, [[Жоўква|Несцераў]], [[Жоўкіўскі раён]], [[Львоўская вобласць]]) — украінская паэтка, перакладчыца, крытык і літаратуразнавец. Лаўрэат [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] (2020). == Біяграфія == Нарадзілася 17 лістапада 1973 года ў г. [[Жоўква|Несцераў]] [[Жоўкіўскі раён|Жоўкіўскага раёна]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]]. Дзед паэткі быў дацэнтам [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага ўніверсітэта]]. У 1997 годзе скончыла аддзяленне ўкраінскай філалогіі ў гэтым універсітэце. У студэнцкія гады належала да жаночай літаратурнай групы «ММЮННА ТУГА» (Мар’яна Саўка, Мар’яна Кіяноўская, Юлія Мішчанка, [[Наталка Сняданка]]). Дэбютавала з вершамі ў шасцігадовым узросце. Першую кнігу вершаў «Інкарнацыя» выпусціла ў 1997 годзе, за ёю рушыў услед шэраг іншых. У 2008 годзе апублікавала першую кнігу прозы «Сцежка ўздоўж ракі» — зборнік з шасці навел, у якіх крытыка вылучала [[Марсель Пруст|прустаўскую]] няспешнасць апавядання. Жыве і працуе ў [[Львоў|Львове]]. == Творчасць == Перакладае паэзію з польскай, рускай, латышскай і іншых моў, асобнымі выданнямі выйшлі ў перакладах Кіяноўскай [[Юліян Тувім]] (2012) і [[Баляслаў Лесьмян]] (2019). Ужо ў 2000 годзе Юрый Іздрык называў Кіяноўскую «адной з самых перспектыўных паэтак сучаснай украінскай літаратуры», паколькі яна «валодае мастацтвам па-майстэрску ўводзіць спантанны, вобразна насычаны маўленчы паток у канструктывісцкае рэчышча выбраных паэтычных матрыц». У 2004—2006 гадах вяла рубрыку «Новая польская літаратура» ў часопісе «Курьер Кривбасса». З 2011 года з’яўляецца заснавальніцай і дырэктаркай незалежнай літаратурнай прэміі «Вялікі Іжак» за лепшы твор украінскай літаратуры для дзяцей, якая ўшаноўвае аўтараў найлепшых сучасных украінамоўных кніг для дзяцей. Галоўная мэта гэтага значнага для Украіны, украінскай дзіцячай літаратуры, кнігавыдання і літаратуры ўвогуле праекта — папулярызацыя якаснай друкаванай кнігі сярод дзяцей і падлеткаў і фармаванне еўрапейскай чытацкай прыстойнасці і свядомасці ва ўмовах наплыву пірацкіх копій і алічбовак, і перадусім — прасоўванне культуры чытання сярод маладых украінцаў на належны і справядлівы ўзровень з’яўляецца знакам прэстыжу і высокага сацыяльнага статусу. У перакладзе Кіяноўскай апублікаваны раманы Уладзіміра Рафеенкі «Даўгата дня» (2017) і Шарлоты Бронтэ «Джэйн Эйр» (2018). Найбольшае прызнанне атрымаў выпушчаны Кіяноўскай у 2017 годзе зборнік «Бабін Яр. Галасамі», прысвечаны ахвярам [[Халакост]]у, якія загінулі ў [[Кіеў|Кіеве]] ў [[Бабін Яр|Бабіным Яры]]: за гэтую кнігу ёй былі прысуджаныя [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] (2020) і Міжнародная літаратурная прэмія імя Збігнева Херберта (2022), а таксама польская прэмія «Еўрапейскі паэт свабоды» (2022)<ref>[https://www.zawszepomorze.pl/poetki-z-ukrainy-i-albanii-europejskimi-poetkami-wolnosci-2022 Poetki z Ukrainy i Albanii Europejskimi Poetkami Wolności 2022] // ''Zawsze Pomorze'', 20.05.2022.</ref>. Выступаючы ад імя журы другой з іх, польскі паэт Томаш Ружыцкі адзначаў: <blockquote>Гэта скарга і абвінавачанне ў злачынствах шматгадовай даўнасці, але і тых, якія здзяйсняюцца сёння, часта перад нашымі вачыма. Кіяноўская не хавала, што на напісанне гэтай кнігі, прысвечанай аднаму з найвялікшых злачынстваў Халакоста, яе натхнілі ўласны вопыт і гісторыі ахвяр канфлікту на ўкраінскім [[Данбас]]е, а [[Расійска-ўкраінская вайна|вайна з Расіяй]], якая працягваецца, надала ім зноў жахлівую актуальнасць і сапраўднасць. Нібы ў галасах з Бабінага Яра мы чулі крык забітых у Ірпені, [[Бучанская разня|Бучы]] ці [[Баі за Марыупаль (2022)|Марыупалі]]. <…> Гэта паэзія настолькі простая і ясная, што зарад эмоцый дойдзе да кожнага, каб кожны чытач ясна зразумеў і адчуў яе пасланне, і настолькі майстэрская, што гэты голас, які кліча з цемры, можа быць харалам, песняй у вялікім памінальным абрадзе<ref>[https://fundacjaherberta.com/nagroda-herberta/laureaci/laureat-nagrody-literackiej-im-zbigniewa-herberta-2022/ Laureat Nagrody Literackiej im. Zbigniewa Herberta 2022] // Fundacja im. Zbigniewa Herberta</ref>.</blockquote> На рускую мову вершы Кіяноўскай перакладалі Паліна Барскова, Марыя Галіна, [[Анастасія Афанасьева]], Наталля Бельчанка, на польскай мове зборнік «Бабін Яр. Галасамі» выйшаў у перакладзе [[Адам Паморскі|Адама Паморскага]]. Вершы Кіяноўскай публікаваліся таксама ў перакладах на англійскую, нямецкую, шведскую, сербскую і іншыя мовы. Член Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны, Украінскага цэнтра Міжнароднага ПЭН-клуба. == Творы == === Паэтычныя зборнікі === * «Інкарнацыя» ({{lang-uk|Інкарнація}}; 1997); * «Вянкі санетаў» ({{lang-uk|Вінки сонетів}}; 1999); * «Міфатварэнне» ({{lang-uk|Мифотворення}}; 2000); * «Любоў і вайна» ({{lang-uk|Кохання і війна}}; у суаўтарстве з Мар’янай Саўка; 2002); * «Кніга Адама» ({{lang-uk|Книга Адама}}; 2004); * «Звычайная мова» ({{lang-uk|Звичайна мова}}; 2005); * «Сцежка ўздоўж ракі» ({{lang-uk|Стежка вздовж ріки}}; 2008) — проза; * «Нешта штодзённае» ({{lang-uk|Дещо щоденне}}; 2008); * «ДО ЕР» (2014); * «373» (2014); * «Лісты з Літвы / Лісты са Львова» ({{lang-uk|Листи з Литви / Листи зі Львова}}; у суаўтарстве з Мар’янай Саўка; 2016); * «Бабін Яр. Галасамі» ({{lang-uk|Бабин Яр. Голосами}}; 2017); * «Гематагавафа: жывыя пераўтварэнні» ({{lang-uk|Гематогавафа: живі перетворення}}; 2018); * «Жывыя пераўтварэнні» ({{lang-uk|Живі перетворення}}; 2020). === Пераклады === * Юліан Тувім. Поезії та контексти. — К.: Дух і Літера, 2012. С. 304, ISBN 978-966-378-303-1. * Шарлотта Бронте. «Джейн Ейр». — К.: Книголав, 2018. С. 608, тираж 2000, ISBN 978-617-7563-12-8. * Болеслав Лесьмян. «Ангели». — К.: Дух і Літера, 2019. С. 98, ISBN 978-966-378-732-9. == Сям’я == Замужам, муж — перакладчык, выхоўваюць дачку. == Узнагароды == * [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]] (2020); * міжнародная літаратурная прэмія імя Збігнева Херберта (2022); * прэмія «Еўрапейскі паэт свабоды». {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіяноўская Мар’яна Яраславаўна}} [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Нацыянальнага саюза пісьменнікаў Украіны]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з іўрыта]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] rryn1p67154ilbuff3q0vdl1l79piof 0 734850 5201035 4377688 2026-09-16T22:44:13Z Vitedg 130413 /* */ 5201035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яблонская}} {{Асоба}} '''Галіна Гіляраўна Яблонская''' ({{lang-uk|Галина Гілярівна Яблонська}}; {{ДН|2|1|1928}} — [[14 верасня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://glavcom.ua/country/incidents/pishla-z-zhittja-lehendarna-aktrisa-halina-jablonska-1142908.html|title=Пішла з життя легендарна актриса Галина Яблонська|website=ГЛАВКОМ|date=2026-09-14|access-date=2026-09-16}}</ref>) — украінская актрыса і грамадскі дзеяч. [[Народная артыстка УССР]] (1982). Член Нацыянальнага саюза тэатральных дзеячаў Украіны, уладальніца тэатральнай прэміі сям’і А. М. Бучмы «Бранек», прэзідэнт Міжнароднай Лігі «Маці і сёстры — моладзі Украіны», мастацкі кіраўнік гераічнага тэатра «Памяць». == Біяграфія == Дэбютавала ў 1936 годзе на сцэне Вінніцкага дзяржаўнага тэатра ў ролі Топс у п’есе «Хаціна дзядзькі Тома». Выступала ў абласных тэатрах Магілёва-Падольскага, Вінніцы, Днепрапятроўска, а з 1951 года служыць у Кіеўскім тэатры імя Івана Франко. Найбольш яркія ролі: Сафія («Няшчасная» Карпенка-Карага), Маруся, Каця («Маруся Багуслаўка», «Не судзілася» Міхаіла Старыцкага), Галя («Назар Стадоля» Тараса Шаўчэнкі), Ліда («Платон Крэчат» Карнейчука), Кацярына («Фараоны» Аляксея Каламійца), Лэдзі Макдуф («Макбет» Уільяма Шэкспіра), Алеся Багданаўна («Самотная лэдзі» Ігара Афанасьева). == Узнагароды == * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнай Савета УССР (1970) * Ордэн княгіні Вольгі III, II і I ступеняў (2005, 2008, 2013) * Тэатральная прэмія сям’і А. М. Бучмы «Бранек» (2009) * Ордэн Святой Вялікапакутніцы Барбары (2012) * «Жанчына года» ў намінацыі «Жанчына-мастак» (2012) {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-03-14}} {{DEFAULTSORT:Яблонская Галіна Гіляраўна}} 82dyj6ph9y1fe4iopx38z4du0ziawo1 0 737911 5201406 5199940 2026-09-17T11:56:18Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201406 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=верасень 2026}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Акакій Харава''' ({{Іншамоўны тэкст|грузінская|აკაკი ალექსის ძე ხორავა}}; {{ДН|||1895}}—{{ДС|||1972}}) — грузінскі акцёр. Народны артыст СССР (1936). Лаўрэат пяці [[Сталінская прэмія|Сталінскіх прэмій]] (1941, 1943, 1946, 1946, 1951). Кавалер двух [[ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] (1945, 1950). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 (29) красавіка 1895 года ў сяле Ачхамуры (цяпер у Чхароцкускім муніцыпалітэце, край Самегрэла — Зема-Сванеці, Грузія). У 1915 годзе скончыў Кутаіскую класічную мужчынскую гімназію. У 1915—1917 гадах вучыўся на медыцынскім факультэце Кіеўскага ўніверсітэта. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі вярнуўся ў Грузію. У 1917—1919 гадах працаваў у Нова-Сенакскім павятовым харчовым камітэце, быў добраахвотнікам Нова-Сенакскага атрада па абароне Батумі ад турак. У 1919—1920 гадах працягнуў адукацыю на медыцынскім факультэце Тбіліскага ўніверсітэта, працаваў у жыллёвым і будаўнічым аддзелах Тбіліскай гарадской управы. У 1919—1921 гадах удзельнічаў у спектаклях Цэнтральнага рабочага клуба, Народнага дома імя К. Зубалава ў Тыфлісе (кіраўнік Ш. Дадыяні). У 1921—1922 гадах працаваў карэктарам газеты «Сопліс муша» і «Муша» ў Тыфлісе. У 1922—1923 гадах вучыўся ў Тыфліскай драматычнай студыі А. Пагавы. У 1923 годзе дэбютаваў у трупе Тыфліскага драматычнага тэатра імя Ш. Руставелі. У 1936—1949 гадах — мастацкі кіраўнік, у 1949—1955 гадах — дырэктар тэатра. На яго творчасць вялікі ўплыў аказаў К. Марджанішвілі. У 1926—1935 гадах працаваў пад кіраўніцтвам А. Ахметэлі. Выступаў у якасці рэжысёра. З 1924 года здымаўся ў кіно. У 1934—1936 гадах навучаў групу чачэнскіх артыстаў, якія пасля працавалі ў Чачэнскім дзяржаўным драматычным тэатры імя Х. Нурадылава (Грозны). З 1939 па 1972 год вёў педагагічную працу ў Тбіліскім тэатральным інстытуце імя Ш. Руставелі. З 1939 па 1949 год — дырэктар інстытута, з 1947 года — прафесар. {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-04-27}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Харава Акакій}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Грузіі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Грузіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэатральныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя педагогі Грузіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя педагогі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэктары]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Грузіі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] jfn5xpm04ibdc8q7kzcao6r8kxk0vpt 0 739286 5201005 5200131 2026-09-16T20:13:53Z JerzyKundrat 174 /* Верасень */ 5201005 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === [[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]] [[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]] * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === [[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]] * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. * [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у. * [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}. * [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]]. * [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е. * [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]]. * [[19 ліпеня]]: ** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]]. ** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары. * [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]». * [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]]. * [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра». === Жнівень === [[Файл:Éclipse du 12 août 2026 – León, Espagne (1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]] * [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]]. * [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]]. * [[11 жніўня]]: ** Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]. ** [[Крушэнне парома на вадасховішчы Карыба|Крушэнне парома]] на вадасховішчы [[Карыба]] стала найбуйнейшай транспартнай катастрофай у гісторыі [[Зімбабвэ]]. * [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й. * [[15 жніўня]]: Моцнае землетрасенне здарылася ў [[мора Флорэс|моры Флорэс]] паблізу [[Інданезія|інданезійскага]] [[востраў Флорэс|вострава Флорэс]]. * [[26 жніўня]]: [[Паводка ў Непале і Кітаі (2026)|Паводка]] ў [[Непал]]е і [[Кітай|Кітаі]], выкліканая [[лавіна]]й у [[Тыбет|Тыбеце]], затапіла шэраг населеных пунктаў. * [[28 жніўня]]: Пасля смерці [[Харальд V|Харальда V]] каралём Нарвегіі стаў [[Хокан VIII]]. * [[29 жніўня]]: На рэферэндуме ў [[Ісландыя|Ісландыі]] большасць выказалася супраць перамоў аб [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз#Ісландыя|членстве краіны]] ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. * [[30 жніўня]]: ** [[НАСА]] запусціла інфрачырвоны касмічны тэлескоп «[[Нэнсі Грэйс Роман (тэлескоп)|Нэнсі Грэйс Роман]]». ** Паром з пасажырамі перавярнуўся каля берагоў [[Паўночны Кіпр|Паўночнага Кіпра]]. === Верасень === * [[12 верасня]]: ** Завяршыўся [[Венецыянскі кінафестываль 2026|83-і Венецыянскі кінафестываль]], [[Залаты леў|Залатога льва]] атрымаў фільм «{{нп5|Невядомая жанчына (фільм)|Невядомая жанчына|en|Woman Unknown (film)}}» рэжысёркі {{нп5|Май эль-Тукі||en|May el-Toukhy}}. ** Казахстанская [[тэніс]]істка [[Алена Рыбакіна]] выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]], пасля чаго стала першай ракеткай свету. * [[14 верасня]]: [[Лявонцій (Тумоўскі)]] прызначаны [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|апостальскім адміністратарам для вернікаў візантыйскага абраду]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. * [[16 верасня]]: Вынесены прысуд косаўскаму лідару [[Хашым Тачы|Хашыму Тачы]], які абвінавачаны ў ваенных злачынствах. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] q7gt378i94g7d853v8gw9txvfiwcfeg 0 741242 5201129 5160455 2026-09-17T02:57:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201129 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Каза-манюка |Назва-арыгінал = |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = народная казка пра жывёл |Аўтар = |Мова арыгіналу = |Напісаны = |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Каза-манюка»'''<ref>''Старжинская Н. С., Дубинина Д. Н.'' [https://www.unipu.hr/uploads/media/Zbornik_radova_Sbornik_trudov.pdf#page=245 Обучение детей второму языку в условиях близкородственного двуязычия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201061753/https://www.unipu.hr/uploads/media/Zbornik_radova_Sbornik_trudov.pdf#page=245 |date=1 лютага 2022 }} // Вторая международная конференция «Многоязычие и межкультурная коммуникация: Вызовы XXI века» — С. 245</ref>, '''«Каза Дарота»'''<ref>БЭ т. 7, с. 429</ref><ref>[https://knihi.com/Bielaruskaja_Narodnaja_Tvorcasc/Kazki_pra_zyviol_i_caradziejnyja_kazki.html#chapter92 Каза Дарота]</ref>, '''«Каза лупленая»'''<ref>[https://knihi.com/Bielaruskaja_Narodnaja_Tvorcasc/Kazki_pra_zyviol_i_caradziejnyja_kazki.html#chapter94 Каза лупленая]</ref> ({{lang-ru|Коза-дереза, Коза луплена, Коза-борза, Страшная коза}}<ref>''Тулупов Н. В.'' [http://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/30038#page/1/mode/2up Страшная коза] — {{М.}}: Гос. издат, 1920 — 32 с.</ref>; {{Lang-uk|Коза-дереза}}) — [[сюжэт]] [[Рускія народныя казкі|рускай]], [[Украінскія народныя казкі|украінскай]] і [[Беларускія народныя казкі|беларускай]] [[Народная казка|народных казак]]. == Гісторыя == [[Файл:Коза-дереза - Михаил Яковлев 04.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Якаўлеў|Міхаіла Якаўлева|ru|Яковлев, Михаил Николаевич}}]] Казка адносіцца да так званых [[Казка|казак пра жывёл]]. Другая частка казкі падобная на сюжэт казкі «Зайчыкава хатка»; адрозненне складае замена лісы персанажам каза. Рускіх варыянтаў — 30, украінскіх — 27, беларускіх — 9<ref name="автоссылка1"/>. Казкі пра Казу-манюку распаўсюджаныя і па ўсёй Еўропе. У італьянскіх, партугальскіх і французскіх варыянтах каза часам забівае гаспадара<ref>''{{нп3|Яўген Аляксеевіч Касцюхін|Костюхин Е. А.|ru|Костюхин, Евгений Алексеевич}}'' [https://lib100.com/other/kogda_zveri_govorili/pdf/ Когда звери говорили: Триста семьдесят пять мифов, сказок, басен, анекдотов, легенд и преданий о животных] — М: Восточная литература, 2004 — С. 499—500</ref>. У {{нп3|Паказальнік сюжэтаў фальклорнай казкі|паказальніку казачных сюжэтаў|ru|Указатель сюжетов фольклорной сказки}} улічана пад нумарам 212 «Каза луплена»: Бацька пасылае сваіх сыноў (дачок) па чарзе пасвіць казу; каза ўвесь час кажа, што не насыцілася; бацька злуецца і праганяе сыноў з хаты, але калі сам пераконваецца, што каза падманвае, спрабуе яе зарэзаць; каза лупленая ўцякае ў лес, адымае дом у зайца; розныя жывёлы дапамагаюць яму, але выгнаць казу не могуць; выганяе казу певень (пчала, рак)<ref>[http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm Сюжет № 212] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190630105258/http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm |date=30 чэрвеня 2019 }} // [http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf Русский фольклор XXXIII Материалы и исследования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180507153403/http://lib2.pushkinskijdom.ru/Media/Default/PDF/RusFolk/RusFolklore%20vol.33%202008.pdf |date=7 мая 2018 }} — СПб.: Наука, 2008 — С. 10</ref>. Існуюць варыянты казкі ў апрацоўцы [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|А.]] [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Талстога]]<ref>том 1 «Русских сказок» Толстого, 1940; перепечатка — «Русские народные сказки. Под ред. и в обработке А. Толстого», 1941, том 1</ref>, [[Аляксандр Мікалаевіч Нячаеў|А. Нячаева]], [[Вольга Еранімаўна Капіца|В. Капіцы]]<ref>Коза-дереза : [рус. нар. сказка в обраб. О. Капицы (в сокр.) : для дошк. возраста / худож. А. Савченко]. — М.: Астрель; Кызыл; АСТ, 2005</ref>, {{нп3|Алена Аляксандраўна Благініна|А. Благінінай|ru|Благинина, Елена Александровна}}. У 1939 годзе польская пісьменніца {{нп3|Яніна Паразіньская||ru|Поразиньская, Янина}} стварыла казку «{{нп3|Kozucha Kłamczucha||pl|Kozucha Kłamczucha}}», якую ў 2016 годзе пераклаў на беларускую мову пад назвай «Казуха Ілгуха» [[Алег Грушэцкі]]<ref>{{cite web | url =http://www.veselka.by/?p=8929 | title =Казуха Ілгуха | author =[[Алег Грушэцкі]] | publisher =czasopismo «Вясёлка» | date =2016-06-07 | lang =be | access-date =2016-06-10 | archive-date =28 студзеня 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180128195755/http://www.veselka.by/?p=8929 | url-status =dead }}</ref>. == Этымалогія і значэнне == [[Файл:Koza-Dereza (Odessa, 1922) 04.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя з украінскага выдання 1922 года.]] '''Дзераза.''' [[Міхаіл Міхайлавіч Прышвін|М. Прышвін]] лічыў, што словазлучэнне «каза-дереза» першапачаткова гучала «коза — дери глаза» (пар. «прадраць вочы»), якое азначае «паглядзець уважліва»<ref>''[[Міхаіл Міхайлавіч Прышвін|Пришвин М.]]'' Кладовая солнца. Лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек — М. АСТ. 2016—190 с. — ISBN 978-5-17-093436-2</ref>. На думку {{нп3|Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А. Афанасьева-Чужынскага|ru|Афанасьев-Чужбинский, Александр Степанович}} ўкраінскае слова ''дереза'' азначае «задзірака, капрызная»<ref>Словарь малорусского наречия, составленный А. Афанасьевым-Чужбинским. — Санкт-Петербург: Второе отд. Имп. Акад. наук, 1855 — Тетрадь 1 : [А — зять]</ref>. Паводле {{нп3|Этымалагічны слоўнік рускай мовы|Фасмера|ru|Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера}} «дереза» — сеючая разлад. '''Луплена.''' ''«Каза рухлена, палова боку луплена»''. «Луплена» — якую лупілі (білі, калацілі)<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Лупцевать |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=249 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. Слова «лупіць» паходзіць ад ''лупа'' або ''лупъ'' — «скура, шкура»<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Лупить |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=249 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. '''Рухлена.''' Якая бурыць. '''Борза.''' Слова «борзая» ў старажытнарускай мове азначала — «хуткая»<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Мікалай Максімавіч Шанскі|Шанский Н. М.|ru|Шанский, Николай Максимович}} и др. |частка=Борзая |загаловак=Краткий этимологический словарь русского языка. Пособие для учителя |адказны=Под ред. чл.-кор. АН СССР С. Г. Бархударова |месца =М. |выдавецтва=Просвещение |год=1971 |старонкі=53 |старонак=542 |ref=Шанский}}</ref>. '''Манюка.''' Падманшчыца<ref>[https://verbum.by/tsbm/maniuka Манюка]</ref>. == Сюжэт == [[Файл:Shelgunowa l p text 1901 01 skazki oldorfo text 1901 01 skazki oldorfo-7.jpg|250px|міні|Ілюстрацыя з расійскага выдання 1901 года.]] Жыла-была каза-манюка. Захацела яна пайсці травы пашчыпаць, узяла ды і выгнала зайчыка з дому. Прыйшоў яму на дапамогу воўк, ды толькі не змог зладзіць з казой. Затым вырашыў дапамагчы зайчыку мядзведзь, ды і яго каза не спалохалася. Праходзіў міма пеўнік (пчала, рак) і дапамог зайчыку выгнаць казу-манюку. І сталі яны дружна жыць ды пажываць. Характэрнай асаблівасцю ўсходнеславянскіх варыянтаў сюжэту з’яўляюцца стылістычныя формулы, якімі каза дае сама сабе характарыстыку: «Я — каза рухлена, палова боку луплена…», «Ляцела праз масток, схапіла кляновы лісток». У зносцы Афанасьева да слоў казы, якая адказвае зайчыку на пытанне « Хто там?», падаецца, што ў Варонежскай губерні гэты адказ гучыць: ''«Я — коза рьяная, за́ боки драная; сколю тебя рогами, стопчу тебя ногами!»'', а ва Украіне: ''«Я — коза-дереза, пивбока луплена, за копу куплена. Тупу-тупу ногами, сколю тебя рогами, лапками загребу, хвостиком замету — бррру!»''<ref name="автоссылка1">''[[Леў Рыгоравіч Бараг|Бараг Л. Г.]], Новиков Н. В.'' [http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af1/af1-432-.htm Примечания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200926025253/http://feb-web.ru/feb/skazki/texts/af0/af1/af1-432-.htm |date=26 верасня 2020 }} // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: В 3 т. — М.: Наука, 1984—1985. — (Лит. памятники). — Т. 1. — 1984. — С. 375—507.</ref>. == У культуры == === У тэатры === [[Мікалай Віталевіч Лысенка|Мікалай Лысенка]] ў 1888 годзе<ref>Традиции и инновации в современном культурно-образовательном пространстве: материалы VIII Международной научно-практической конференции (г. Москва, 19 апреля 2017 г.)</ref> напісаў дзіцячую оперу «[[Каза-дзераза (опера)|Каза-дзераза]]» па матывах народнай казкі на лібрэта [[Дніпрова Чайка|Дніпровай Чайкі]]. Яна стала своеасаблівым падарункам Мікалая Лысенкі сваім дзецям. === У кінематографе === У 1985 годзе па казцы быў зняты савецкі мультфільм «{{нп3|Дзераза (мультфільм)|Дзераза|ru|Дереза (мультфильм)}}». У 1995 годзе ва Украіне зняты маляваны мультфільм «{{нп3|Каза-дзераза (мультфільм)|Коза-дереза|uk|Коза-дереза (мультфільм)}}». У 2012 годзе ў Польшчы быў зняты аднайменны мультфільм па творы {{нп3|Яніна Паразіньская|Яніны Паразіньскай|ru|Поразиньская, Янина}} «{{нп3|Kozucha Kłamczucha||pl|Kozucha Kłamczucha}}»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=duEIwOAiMgM Каза-манюка]</ref>. === У філатэліі === [[Файл:Stamp of Ukraine s488.jpg|250px|міні|Паштовая марка Украіны]] Пошта Украіны ў 2003 годзе выпусціла марку з выявай Казы-дзеразы. === У графіцы === Сярод вядомых мастакоў, якія стваралі ілюстрацыі да гэтай казкі, можна згадаць [[Алена Георгіеўна Лось|Алену Лось]]<ref name="Каза-манюка">[https://fantlab.ru/edition296213 Каза-манюка]</ref>, [[Гары Ігнатавіч Якубеня|Гары Якубеню]]<ref name="Каза-манюка"/>, [[Сяргей Анатолевіч Волкаў|Сяргея Волкава]], {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Якаўлеў|Міхаіла Якаўлева|ru|Яковлев, Михаил Николаевич}}, [[Віктар Ісаевіч Таўбер|Віктара Таўбера]], [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьму Пятрова-Водкіна]], {{нп3|Барыс Іванавіч Крукаў|Барыса Крукава|uk|Крюков Борис Іванович}}<ref>[https://readli.net/koza-dereza-3/ Коза Дереза]</ref>, [[Мікалай Міхайлавіч Качаргін|Мікалая Качаргіна]], {{нп3|Канстанцін Васілевіч Кузняцоў|Канстанціна Кузняцова|ru|Кузнецов, Константин Васильевич}}<ref>[https://nebdeti.ru/nedb-item?id=c6e6f5b7-3542-44fa-9b91-b9154613ae2b Коза-дереза]</ref>, [[Барыс Барысавіч Праказаў|Барыса Праказава]]<ref>Коза-дереза : Рус. нар. сказка : Для детей / Ил. С.М.Проказовой, Б.Б.Проказова. — Смоленск : Фирма "Русич", 1997. — [16] с. — Изд. при участии ТОО "Харвест" (Минск). — 26000 экз. — Б.ц.</ref> і іншых. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.ruthenia.ru/folklore/sus/a129.htm Сюжет № 212. «Коза луплена»] // [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Сравнительный указатель сюжетов.] [https://www.booksite.ru/fulltext/sravnit1/text.pdf Восточнославянская сказка] * Коза луплена (22 варианта) // ''Стекольникова Н. В.'' [http://folk.phil.vsu.ru/publ/sborniki/tales.pdf «Колобок», «Теремок» и другие. Кумулятивные сказки в их вариантах]{{Недаступная спасылка}} — Воронеж: Научная книга, 2008. — 400 с. * ''Стекольникова Н. В.'' Лексические парадигмы вариантов сказки «Коза луплена» — Воронеж: Воронеж. гос. ун-т, 2007. — 19 с. * Малороссийская сказка «Коза-дереза». — Харьков: тип. M. M. Гордона, 1881. — 19 с. == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.planetaskazok.ru/ukrainnarskz/kozaderezaukrskz «Коза-дереза». Украинская сказка в переводе] * [https://ru.derevo-kazok.org/skazka-o-koze-luplenoj-russkaja-skazka.html Сказка о козе лупленой] / Русская народная сказка // Детская электронная библиотека Дерево Сказок * [https://www.culture.ru/s/vopros/koza-dereza/ Кто такая коза-дереза?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220314005143/https://www.culture.ru/s/vopros/koza-dereza/ |date=14 сакавіка 2022 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-06-15}} [[Катэгорыя:Беларускія казкі]] [[Катэгорыя:Украінскія казкі]] [[Катэгорыя:Рускія казкі]] tk3jnfjsf16oe9xnx6yoljaf28lj8fb 0 745171 5201010 4551817 2026-09-16T20:31:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5201010 wikitext text/x-wiki {{выданне|Выява=Practical Russian-Belarusian Dictionary cover (Minsk, 1926).jpg}} '''«Практычны расійска-беларускі слоўнік»''' — адзін з першых аб’ёмных двухмоўных слоўнікаў 1920-х гг., складзены [[М. Байкоў|М. Байковым]] і [[М. Гарэцкі]]м. Выдадзены ў 1924 годзе ў [[Менск]]у ў [[Белтрэстдрук]]у, другое выданне, дапрацаванае выдадзена ў 1926 годзе ў [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі|Дзяржаўным выдавецтве Беларусі]]. Змяшчае каля 20 тысяч слоўнікавых артыкулаў. Ён змяшчае агульнаўжывальную лексіку, а таксама асобныя [[тэрмін]]ы, пазначаныя спецыяльнымі паметамі. Першае і другое выданні слоўніка істотна адрозніваюцца, што сведчыць як пра навуковую эвалюцыю аўтараў, так і пра станаўленне метадалогіі лексікаграфічнага апісання<ref name="elib">[[Дзмітрый Дзятко]]. [http://elib.bspu.by/bitstream/doc/48127/1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F.%20pdf.pdf ПЕРЫЯДЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ ЛЕКСІКАГРАФІІ XIII — ПАЧАТАК XX СТ. Працяг. Пачатак у № 3, 4] // «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» № 6, 2017 </ref>. [[Файл:Практычны расійска-беларускі слоўнік (1926).pdf|thumb|злева|Другое выданне слоўніка, 1926]] Калі ў 1926 г. выйшла з друку другое выданне слоўніка, у ім, на адрозненне ад першага выдання 1924 г., было адлюстравана пашырэнне [[аканне|акання]] на ўсе запазычаныя словы, ігнаруючы правіла ў версіі [[Б. Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]], згодна з якім галосны ''о'' ў запазычаных словах у значнай меры не павінен быў падпарадкоўвацца заканамернасцям беларускай мовы<ref name="Запрудскі">{{крыніцы/Гісторыя беларускага мовазнаўства (1918–1941)|с=34, 37}}</ref>. Спасылаючыся на гэтую акалічнасць, у пачатку 1926 г. рэдакцыя часопіса «[[Асвета (часопіс)|Асвета]]» ў спецыяльнай заяве абвясціла, што ў сваёй практыцы яна адмаўляецца праводзіць размежаванне запазычаных слоў на абеларушаныя і неабеларушаныя і любы ненаціскны ''о'' ў запазычаных словах будзе перадаваць праз ''а''<ref name="Запрудскі"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.prlib.ru/node/360445/source «Практычны расійска-беларускі слоўнік». Першае выданне. 1924]. [[Прэзідэнцкая бібліятэка імя Б. М. Ельцына]] * {{Wikisource-inline|Практычны расійска-беларускі слоўнік (1926)|«Практычны расійска-беларускі слоўнік». Другое выданне. 1926}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1924 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 1926 года]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Мікола Байкоў]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] 147v8c0f4jjk0b16uaszu65pq2wy3xo 0 745267 5201012 4550818 2026-09-16T20:35:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5201012 wikitext text/x-wiki {{выданне|Выява=Muscovite-Belarusian Dictionary cover (Vilnia, 1921).jpg}} '''«Маскоўска-беларускі слоўнік»''' — перакладны [[слоўнік]], складзены [[М. Гарэцкі]]м і [[Г. Гарэцкі]]м. Выдадзены ў 1918 годзе ў [[Смаленск]]у, другое, дапрацаванае выданне выдадзена ў 1921 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Змяшчае каля 4,5 тысяч слоўнікавых артыкулаў<ref name="elib">[[Дзмітрый Дзятко]]. [http://elib.bspu.by/bitstream/doc/48127/1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F.%20pdf.pdf ПЕРЫЯДЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ ЛЕКСІКАГРАФІІ XIII — ПАЧАТАК XX СТ. Працяг. Пачатак у № 3, 4] // «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» № 6, 2017 </ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{knihi.com|https://knihi.com/Maksim_Harecki/Maskouska-bielaruski_slounik_zip.html}} {{Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1918 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 1921 года]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Гаўрыла Гарэцкі]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] 8m85zsydlhmw27wdxvpkm6nsfbhc68i 5201013 5201012 2026-09-16T20:36:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5201013 wikitext text/x-wiki {{выданне|Выява=Muscovite-Belarusian Dictionary cover (Vilnia, 1921).jpg|Подпіс=Вокладка другога выдання «Маскоўска-беларускага слоўніка»}} '''«Маскоўска-беларускі слоўнік»''' — перакладны [[слоўнік]], складзены [[М. Гарэцкі]]м і [[Г. Гарэцкі]]м. Выдадзены ў 1918 годзе ў [[Смаленск]]у, другое, дапрацаванае выданне выдадзена ў 1921 годзе ў [[Вільня|Вільні]]. Змяшчае каля 4,5 тысяч слоўнікавых артыкулаў<ref name="elib">[[Дзмітрый Дзятко]]. [http://elib.bspu.by/bitstream/doc/48127/1/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F.%20pdf.pdf ПЕРЫЯДЫЗАЦЫЯ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ ЛЕКСІКАГРАФІІ XIII — ПАЧАТАК XX СТ. Працяг. Пачатак у № 3, 4] // «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» № 6, 2017 </ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{knihi.com|https://knihi.com/Maksim_Harecki/Maskouska-bielaruski_slounik_zip.html}} {{Беларускія слоўнікі канца XIX — пачатку XX стагоддзяў}} [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1918 года]] [[Катэгорыя:Кнігі 1921 года]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Гаўрыла Гарэцкі]] [[Катэгорыя:Максім Гарэцкі]] eurwjoxmx4696qvnahmlxeni8wud86v 0 749415 5201331 5150515 2026-09-17T10:24:29Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5201331 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рубінштэйн}} {{Баскетбаліст}} '''Раман Юльевіч Рубінштэйн''' (нар. {{ДН|22|5|1996}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Разыгрываючы абаронца / атакуючы абаронца. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першыя трэнеры — [[Мікалай Уладзіміравіч Факееў]] і Дзмітрый Міхайлавіч Арзютаў<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=10 лістапада 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. Гуляў за «Цмокі-Мінск», славенскі «Златарог», польскую «Легію», а таксама ў ізраільскіх клубах. У складзе «Цмокаў» ён стаў чэмпіёнам Беларусі ў сезоне-2017/18 і ўладальнікам Кубка краіны-2017. На міжнародным узроўні гуляў за зборную Беларусі на юнацкіх і моладзевых турнірах, у 2017 годзе дэбютаваў на Еўрабаскеце<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/sport/sevilya-i-shakhtsyor-stali-paufinalista/ |title=Разыгрываючы зборнай Беларусі Раман Рубінштэйн перайшоў у «Іркут» |access-date=27 верасня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230927193904/https://www.racyja.com/sport/sevilya-i-shakhtsyor-stali-paufinalista/ |archivedate=27 верасня 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую U-16]] (2012), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую U-18]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую U-20]] (2014—2016) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2016) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — СДзЮШАР-Цмокі-Мінск-3 * 2012—2016 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2013—2016 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2016—2017 — [[Златарог Лашка|Златарог (Лашка, Славенія)]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2018 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2018—2019 — [[Легія Варшава (баскетбольны клуб)|Легія (Варшава, Польшча)]] * 2019 — Хапаэль (Беэр-Шэва, Ізраіль) * 2019—2020 — Хапаэль (Хэвель-Мадзін, Ізраіль) * 2020 — Іркут (Іркуцк, Расія) * 2021 — Макабі (Хайфа, Ізраіль) * 2021—2022 — Макабі (Ашдод, Ізраіль) * 2022 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2022 — Калубара (Лазаравац, Сербія) * 2023—2024 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2024—2026 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * з 2026 — [[Гродна-93]]<ref>[https://betnews.by/odin-iz-liderov-bk-minsk-perebralsya-v-grodno-93/ ОДИН ИЗ ЛИДЕРОВ БК «МИНСК» ПЕРЕБРАЛСЯ В «ГРОДНО-93»]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|2025]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (1): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=151729 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Roman-Rubinshteyn/257385 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рубінштэйн Раман Юльевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Златарога» Лашка]] [[Катэгорыя:Ігракі «Хапаэля» Беэр-Шэва (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Хайфа (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Макабі» Ашдод (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] 9eybog15y3qe1c1bo8do9n6lehsqun2 0 752792 5200845 4626635 2026-09-16T12:51:02Z Ciepiersia 162280 афармленне 5200845 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Гарадзішча старажытнага Турава пэрыяду раньняга сярэднявечча царква 1.JPG|thumb|Гарадзішча старажытнага Турава перыяду ранняга сярэднявечча]] [[Файл:Krewa haradziscza.jpg|thumb|Гарадзішча перыяду позняга сярэднявечча – новага часу ў Крэве]] '''Археалагічныя помнікі''' — старажытныя прадметы, [[Збудаванне|збудаванні]], [[Пахаванне|пахаванні]], што захаваліся на зямной паверхні, пад зямлёй або пад вадой і з’яўляюцца аб’ектам [[археалагічныя даследаванні|археалагічных даследаванняў]]. Да археалагічных помнікаў адносяцца: выкапнёвыя [[прылады працы]], [[зброя]], [[упрыгожанні]], [[Паселішча|паселішчы]] ([[Стаянка (археалогія)|стаянкі]], [[Селішча (археалогія)|селішчы]], [[гарадзішча|гарадзішчы]]), рэшткі [[жытло|жытлаў]], [[гідратэхнічныя збудаванні|гідратэхнічных збудаванняў]], [[майстэрня|майстэрні]], горныя выпрацоўкі, [[пячора|пячоры]], старажытныя ўмацаваныя лініі ([[Абарончы вал|абарончыя валы]], [[Роў (фартыфікацыя)|равы]]), [[дарога|дарогі]], пабудовы на [[паля]]х, [[малюнак|малюнкі]] і [[надпіс]]ы, высечаныя на асобных камянях і скалах, старажытныя археалагічныя помнікі, [[Пахаванне|пахаванні]], [[надмагілле|надмагільныя]] і [[культавыя збудаванні]] ([[каменная баба|каменныя бабы]], [[Следавікі|следавікі]], [[ідал]]ы, [[свяцілішча|свяцілішчы]] і інш.). Археалагічныя помнікі — рэчавыя гістарычныя крыніцы, па якіх можна аднавіць мінулае чалавечага грамадства. На [[Беларусь|Беларусі]] выяўлена каля 900 стаянак каменнага і бронзавага вякоў, каля 1500 гарадзішчаў і селішчаў ранняга жалезнага веку і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Археалагічныя помнікі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты]] 10sfyltyzmuda2arw1fq9suw8yyxmux 0 752920 5201359 4638920 2026-09-17T11:01:54Z Voūk12 159072 /* Гісторыя */ 5201359 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва=Даўгаўгрыва |Краіна=Латвія |Арыгінальная назва=Daugavgrīva |Карта=[[File:Daugavgriva karte.png|frameless|Даўгаўгрыва]] |Паштовыя індэксы=LV-1016 |Плошча=10 147 |Насельніцтва=9 108 |Год перапісу=2018 |Сайт=[http://www.apkaimes.lv/sakums/daugavgriva/ apkaimes.lv}} '''Даўгаўгрыва''' — мікрараён горада [[Рыга|Рыгі]] ў Пардаўгаве Курземскага раёна. Мікрараён Даўгаўгрыва знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Рыгі на востраве Буллю (уключае таксама незаселены востраў Кахання). Мяжуе з раёнамі Рытабулі, [[Болдэрая]], Вецмільгравіс і Мангальсала, але сухапутная сувязь толькі з раёнамі Рытабулі і [[Болдэрая]] (злучэнне праз мост). Межамі мікрараёна Даўгаўгрыва з'яўляюцца Рыжскі заліў, [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна]], канал Лочу, Булюпе, вуліца Дзінтара і шлях, які вядзе да Рыжскага заліва. Недалёка знаходзіцца прыродны парк «Piejūra». Агульная плошча мікрараёна Даўгаўгрыва складае 10 147 км², што ў два разы перавышае сярэднюю плошчу мікрараёнаў [[Рыга|Рыгі]]. Па перыметры працягласць мяжы мікрараёна складае 14831 метр. Цэнтральная вуліца Даўгаўгрывы - вуліца Parādes. ==Гісторыя== Даўгаўгрыва (ням. Dünamünde) упершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1205]] годзе, калі крыжакі пабудавалі цыстэрцыянскі кляштар на правым беразе старога вусця [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (на беразе цяперашняй Вецдаўгавы) на дзюне Святога Мікалая ( лац. : Mons S. Nicolai ). У [[1228]] годзе [[Куршы|куршы]] і [[Земгалы|земгалы]] занялі і разбурылі яго. З [[1305]] года, калі адноўлены кляштар быў набыты [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], у ім размяшчаўся - Даўгаўгрыўскі замак. Умацаванні ля Рыжскіх марскіх варот мелі вялікае стратэгічнае значэнне, і яны сталі аб'ектам сутычак паміж прыхільнікамі рыжскага біскупа і ордэна. Заходні рукаў рэчышча [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ўтварыўся ў [[1567]] годзе прыкладна на месцы цяперашняга вусця. Яшчэ ў [[1681]] годзе па цяперашняй Вецдаўгаве праходзіў суднаходны шлях, але падчас чарговага ледзянога затору цяперашняе вусце было прамыта глыбей, і ўжо ў канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя Вецдаўгава стала нязначным залівам, вусце якога было забіта. У 1561 годзе, падчас [[Лівонская вайна|Літоўска-маскоўсай вайны]], Дыямент разам з усёй Лівоніяй стаў часткай ВКЛ а потым Рэчы Паспалітай. Тагачасны Дынамент (Дыямент) у якім сядзела залога з ВКЛ, ляжаў з правага - іншага, чым пазнейшая курляндская і шведская крэпасць берага Дзвіны. У 1582 годзе яго ўмацаванні былі пашыраны Стэфанам Баторыем пад кіраўніцтвам італьянскага інжынера Сімоне Генгі з Урбіна "за два палеты стралы ад мора"<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024, с.6}}</ref>. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны 1600–1611]] гадоў крэпасць здалася толькі ў ліпені 1608 года пасля аблогі шведскім войскам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. У 1608 годзе шведскае войска пабудавала першыя ўмацаванні і на курляндскім - левым баку Дзвіны ў новым вусці [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (Neiminde skansti - Neumünde) і размясціла там гарнізон з 250 салдат. У 1609 годзе крэпасць, пасля перамогі у [[Бітве пад Дынамюндэ|бітве]] непадалек ад муроў над асноўнай шведскай арміяй здалася вялікаму гетману літоўскаму [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Каралю Хадкевічу]]. Спроба шведаў захапіць крэпасць, пасля часовага поспеху, у 1617 годзе скончылася няўдачай. Аднак у 1622 годзе Густаў Адольф захапіў Дыямент і загадаў яго аднавіць. Старая крэпасць неадпавядала патрэбам і была разабраная. Новая крэпасць у галандскім стылі была спраектавана генералам Ротэнбургам у 1641 годзе. Ноймюндэ пабудавалі як вялікую крэпасць з пяццю бастыёнамі і дзвюма брамамі. У [[1670]] годзе інжынер [[Эрык Дальберг]] пашырыў пяць ранейшых бастыёнаў, пабудаваў шосты бастыён, новыя казематы, парахавыя склепы, засыпаў валы і паглыбіў канавы. 1680—1683 гадах Эрнэст Глікс служыў лютэранскім пастарам гарнізона ў крэпасці Даўгаўгрыва. Пасля [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] Даўгаўгрыўская крэпасць некалькі разоў перабудоўвалася і пашыралася. Каля крэпасці ўтварылася паселішча. У [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі ў Даўгаўгрыве пачала працаваць латышская школа. У 1773—1776 гадах ў крэпасці па праекце Аляксандра Вісты была пабудавана гарнізонная праваслаўная царква (Свята-Прэабражэнская царква). У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя Даўгаўгрыва стала зімовым портам [[Рыга|Рыгі]] (тут зімавала каля 1000 караблёў), а пасля адкрыцця ў [[1873]] годзе Рыга-Болдэрайскай (Астасдамб'яскай) чыгункі стала прыпортам. У [[1852]] годзе быў праведзены тэлеграф ад [[Рыга|Рыгі]] да станцыі Даўгаўгрыва. У [[1863]] годзе быў пабудаваны Даўгаўгрыўскі маяк, вышыня якога складала 31,4 метра (быў разбураны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], а ў [[1921]] годзе, калі быў адноўлены, яго вышыня склала 35,5 метра). У [[1865]] годзе Рыжскі біржавы камітэт пабудаваў у зімовым порце Даўгаўгрыва накідны док. У [[1866]] годзе побач быў пабудаваны машынабудаўнічы завод, а ў [[1898]] годзе — плывучы док. У [[1905]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва дзейнічала ваенная арганізацыя Рыжскага камітэта сацыял-дэмакратычнай партыі. [[23 чэрвеня]] [[1905]] года адбылася шматлюдная дэманстрацыя, а [[22 кастрычніка]] — масавы мітынг. [[20 лістапада]] жаўнеры Даўгаўгрыўскага гарнізону прынялі ўдзел у масавым мітынгу ў [[Болдэрая|Болдэраі]]. У [[1909]] годзе ў Даўгаўгрыве было пабудавана ўжо 110 будынкаў, а насельніцтва складала каля 2 тысяч чалавек, якія былі ў асноўным партовымі рабочымі і рыбакамі. У [[1915]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва былі сфарміраваны і навучаны латышскія стралковыя батальёны. Увосень [[1919]] года тут адбыліся бунты Даўгаўгрыўскага гарнізона латвійскай арміі. У [[1924]] годзе Даўгаўгрыва было далучана да [[Рыга|Рыгі]]. ==Даўгаўгрыўскі маяк== Даўгаўгрыўскі маяк знаходзіцца на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ў яе ўпадзенні ў мора. Першая карта з выявай маяка пад [[Рыга|Рыгай]] датуецца [[1536]] годам. У спісе маякоў Расійскай імперыі згадваецца і Даўгаўгрыўскі фар — груда камянёў, на якой гарэў агонь. З [[1788]] годзе агонь палілі з верхняй пляцоўкі драўлянай вежы. У [[1812]] годзе паміж Даўгаўгрыўскай фарай і Домскім касцёлам была праведзена семафорная лінія. У [[1819]] годзе была пабудавана новая драўляная вежа (на мураваным пастаменце), у якой гарэлі алейныя лямпы з адбівальнікамі. Падчас Крымскай вайны ў [[1854]] годзе драўляная частка Даўгаўгрыўскай фары была знесена, а на падмурку паставілі гарматы. У [[1857]] годзе вежа была адноўлена. У [[1863]] годзе была ўстаноўлена зборная чыгунная вежа, але ў [[1915]] годзе яна была ўзарваная, таму ў [[1921]] годзе была пабудавана цыліндрычная жалезабетонная вежа. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вежу ўзарвалі зноў. У [[1945]] годзе была пабудавана часовая драўляная вежа, а з [[1957]] года ў комплексе працуе цяперашні маяк з туманным сігналам і радыёмаяком. Зараз маяк гэта цыліндрычная жалезабетонная вежа з белай успышкай на вышыні 35 метраў над узроўнем мора.<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://lv.wikipedia.org/wiki/Daugavgr%C4%ABva|title=Daugavgrīva|website=Вікіпедыя}}</ref> ==Адукацыя== У ваколіцах Даўгаўгрыва працуюць Латвійская марская акадэмія і Рыжская Даўгаўгрыўская сярэдняя школа. Паколькі разам з дзвюма школам Болдэраі (школы 19 і 33) у [[2017]] годзе ў абодвух раёнах вучыліся толькі 183 гімназісты, і ў дзвюх з гэтых школ паказчык абавязковага цэнтралізаванага экзамену быў меншы за 35%, было прапанавана гэтыя тры гімназіі рэарганізаваць у пачатковыя або стварыць адну агульную сярэднюю школу.<ref>[http://www.delfi.lv/news/national/politics/riga-skolenu-pietiek-42-vidusskolu-nokomplektesanai-secina-petijuma.d?id=49378245 Rīgā skolēnu pietiek 42 vidusskolu nokomplektēšanai, secina pētījumā] [[:lv:LETA|LETA]] 25.10. 2017</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Мікрараёны Рыгі]] hqfwy9ttxwc1g1c9edeoqokhtsfnllp 5201362 5201359 2026-09-17T11:04:20Z Voūk12 159072 /* Гісторыя */ 5201362 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва=Даўгаўгрыва |Краіна=Латвія |Арыгінальная назва=Daugavgrīva |Карта=[[File:Daugavgriva karte.png|frameless|Даўгаўгрыва]] |Паштовыя індэксы=LV-1016 |Плошча=10 147 |Насельніцтва=9 108 |Год перапісу=2018 |Сайт=[http://www.apkaimes.lv/sakums/daugavgriva/ apkaimes.lv}} '''Даўгаўгрыва''' — мікрараён горада [[Рыга|Рыгі]] ў Пардаўгаве Курземскага раёна. Мікрараён Даўгаўгрыва знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Рыгі на востраве Буллю (уключае таксама незаселены востраў Кахання). Мяжуе з раёнамі Рытабулі, [[Болдэрая]], Вецмільгравіс і Мангальсала, але сухапутная сувязь толькі з раёнамі Рытабулі і [[Болдэрая]] (злучэнне праз мост). Межамі мікрараёна Даўгаўгрыва з'яўляюцца Рыжскі заліў, [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна]], канал Лочу, Булюпе, вуліца Дзінтара і шлях, які вядзе да Рыжскага заліва. Недалёка знаходзіцца прыродны парк «Piejūra». Агульная плошча мікрараёна Даўгаўгрыва складае 10 147 км², што ў два разы перавышае сярэднюю плошчу мікрараёнаў [[Рыга|Рыгі]]. Па перыметры працягласць мяжы мікрараёна складае 14831 метр. Цэнтральная вуліца Даўгаўгрывы - вуліца Parādes. ==Гісторыя== Даўгаўгрыва (ням. Dünamünde) упершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1205]] годзе, калі крыжакі пабудавалі цыстэрцыянскі кляштар на правым беразе старога вусця [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (на беразе цяперашняй Вецдаўгавы) на дзюне Святога Мікалая ( лац. : Mons S. Nicolai ). У [[1228]] годзе [[Куршы|куршы]] і [[Земгалы|земгалы]] занялі і разбурылі яго. З [[1305]] года, калі адноўлены кляштар быў набыты [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], у ім размяшчаўся - Даўгаўгрыўскі замак. Умацаванні ля Рыжскіх марскіх варот мелі вялікае стратэгічнае значэнне, і яны сталі аб'ектам сутычак паміж прыхільнікамі рыжскага біскупа і ордэна. Заходні рукаў рэчышча [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ўтварыўся ў [[1567]] годзе прыкладна на месцы цяперашняга вусця. Яшчэ ў [[1681]] годзе па цяперашняй Вецдаўгаве праходзіў суднаходны шлях, але падчас чарговага ледзянога затору цяперашняе вусце было прамыта глыбей, і ўжо ў канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя Вецдаўгава стала нязначным залівам, вусце якога было забіта. [[Файл:Bombardment of the fortress of Dünamünde by the Swedish army in 1701 during the Great Northern War.jpg|міні|Абстрэл Дынамюндэ шведскай артылерыяй 1701 г.]] У 1561 годзе, падчас [[Лівонская вайна|Літоўска-маскоўскай вайны]], Дыямент разам з усёй Лівоніяй стаў часткай ВКЛ, а потым Рэчы Паспалітай. Тагачасны Дынамент (Дыямент) у якім сядзела залога з ВКЛ, ляжаў з правага - іншага, чым пазнейшая курляндская і шведская крэпасць берага Дзвіны. У 1582 годзе яго ўмацаванні былі пашыраны Стэфанам Баторыем пад кіраўніцтвам італьянскага інжынера Сімоне Генгі з Урбіна "за два палеты стралы ад мора"<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024, с.6}}</ref>. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны 1600–1611]] гадоў крэпасць здалася толькі ў ліпені 1608 года пасля аблогі шведскім войскам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. У 1608 годзе шведскае войска пабудавала першыя ўмацаванні і на курляндскім - левым баку Дзвіны ў новым вусці [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (Neiminde skansti - Neumünde) і размясціла там гарнізон з 250 салдат. У 1609 годзе крэпасць, пасля перамогі у [[Бітве пад Дынамюндэ|бітве]] непадалек ад муроў над асноўнай шведскай арміяй здалася вялікаму гетману літоўскаму [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Каралю Хадкевічу]]. Спроба шведаў захапіць крэпасць, пасля часовага поспеху, у 1617 годзе скончылася няўдачай. Аднак у 1622 годзе Густаў Адольф захапіў Дыямент і загадаў яго аднавіць. Старая крэпасць неадпавядала патрэбам і была разабраная. Новая крэпасць у галандскім стылі была спраектавана генералам Ротэнбургам у 1641 годзе. Ноймюндэ пабудавалі як вялікую крэпасць з пяццю бастыёнамі і дзвюма брамамі. У [[1670]] годзе інжынер [[Эрык Дальберг]] пашырыў пяць ранейшых бастыёнаў, пабудаваў шосты бастыён, новыя казематы, парахавыя склепы, засыпаў валы і паглыбіў канавы. 1680—1683 гадах Эрнэст Глікс служыў лютэранскім пастарам гарнізона ў крэпасці Даўгаўгрыва. Пасля [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] Даўгаўгрыўская крэпасць некалькі разоў перабудоўвалася і пашыралася. Каля крэпасці ўтварылася паселішча. У [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі ў Даўгаўгрыве пачала працаваць латышская школа. У 1773—1776 гадах ў крэпасці па праекце Аляксандра Вісты была пабудавана гарнізонная праваслаўная царква (Свята-Прэабражэнская царква). У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя Даўгаўгрыва стала зімовым портам [[Рыга|Рыгі]] (тут зімавала каля 1000 караблёў), а пасля адкрыцця ў [[1873]] годзе Рыга-Болдэрайскай (Астасдамб'яскай) чыгункі стала прыпортам. У [[1852]] годзе быў праведзены тэлеграф ад [[Рыга|Рыгі]] да станцыі Даўгаўгрыва. У [[1863]] годзе быў пабудаваны Даўгаўгрыўскі маяк, вышыня якога складала 31,4 метра (быў разбураны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], а ў [[1921]] годзе, калі быў адноўлены, яго вышыня склала 35,5 метра). У [[1865]] годзе Рыжскі біржавы камітэт пабудаваў у зімовым порце Даўгаўгрыва накідны док. У [[1866]] годзе побач быў пабудаваны машынабудаўнічы завод, а ў [[1898]] годзе — плывучы док. У [[1905]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва дзейнічала ваенная арганізацыя Рыжскага камітэта сацыял-дэмакратычнай партыі. [[23 чэрвеня]] [[1905]] года адбылася шматлюдная дэманстрацыя, а [[22 кастрычніка]] — масавы мітынг. [[20 лістапада]] жаўнеры Даўгаўгрыўскага гарнізону прынялі ўдзел у масавым мітынгу ў [[Болдэрая|Болдэраі]]. У [[1909]] годзе ў Даўгаўгрыве было пабудавана ўжо 110 будынкаў, а насельніцтва складала каля 2 тысяч чалавек, якія былі ў асноўным партовымі рабочымі і рыбакамі. У [[1915]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва былі сфарміраваны і навучаны латышскія стралковыя батальёны. Увосень [[1919]] года тут адбыліся бунты Даўгаўгрыўскага гарнізона латвійскай арміі. У [[1924]] годзе Даўгаўгрыва было далучана да [[Рыга|Рыгі]]. ==Даўгаўгрыўскі маяк== Даўгаўгрыўскі маяк знаходзіцца на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ў яе ўпадзенні ў мора. Першая карта з выявай маяка пад [[Рыга|Рыгай]] датуецца [[1536]] годам. У спісе маякоў Расійскай імперыі згадваецца і Даўгаўгрыўскі фар — груда камянёў, на якой гарэў агонь. З [[1788]] годзе агонь палілі з верхняй пляцоўкі драўлянай вежы. У [[1812]] годзе паміж Даўгаўгрыўскай фарай і Домскім касцёлам была праведзена семафорная лінія. У [[1819]] годзе была пабудавана новая драўляная вежа (на мураваным пастаменце), у якой гарэлі алейныя лямпы з адбівальнікамі. Падчас Крымскай вайны ў [[1854]] годзе драўляная частка Даўгаўгрыўскай фары была знесена, а на падмурку паставілі гарматы. У [[1857]] годзе вежа была адноўлена. У [[1863]] годзе была ўстаноўлена зборная чыгунная вежа, але ў [[1915]] годзе яна была ўзарваная, таму ў [[1921]] годзе была пабудавана цыліндрычная жалезабетонная вежа. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вежу ўзарвалі зноў. У [[1945]] годзе была пабудавана часовая драўляная вежа, а з [[1957]] года ў комплексе працуе цяперашні маяк з туманным сігналам і радыёмаяком. Зараз маяк гэта цыліндрычная жалезабетонная вежа з белай успышкай на вышыні 35 метраў над узроўнем мора.<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://lv.wikipedia.org/wiki/Daugavgr%C4%ABva|title=Daugavgrīva|website=Вікіпедыя}}</ref> ==Адукацыя== У ваколіцах Даўгаўгрыва працуюць Латвійская марская акадэмія і Рыжская Даўгаўгрыўская сярэдняя школа. Паколькі разам з дзвюма школам Болдэраі (школы 19 і 33) у [[2017]] годзе ў абодвух раёнах вучыліся толькі 183 гімназісты, і ў дзвюх з гэтых школ паказчык абавязковага цэнтралізаванага экзамену быў меншы за 35%, было прапанавана гэтыя тры гімназіі рэарганізаваць у пачатковыя або стварыць адну агульную сярэднюю школу.<ref>[http://www.delfi.lv/news/national/politics/riga-skolenu-pietiek-42-vidusskolu-nokomplektesanai-secina-petijuma.d?id=49378245 Rīgā skolēnu pietiek 42 vidusskolu nokomplektēšanai, secina pētījumā] [[:lv:LETA|LETA]] 25.10. 2017</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Мікрараёны Рыгі]] qvdz5vp8bhb8ei1m5pc7skk0wv6ydfv 5201367 5201362 2026-09-17T11:06:16Z Voūk12 159072 /* Гісторыя */ 5201367 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён |Назва=Даўгаўгрыва |Краіна=Латвія |Арыгінальная назва=Daugavgrīva |Карта=[[File:Daugavgriva karte.png|frameless|Даўгаўгрыва]] |Паштовыя індэксы=LV-1016 |Плошча=10 147 |Насельніцтва=9 108 |Год перапісу=2018 |Сайт=[http://www.apkaimes.lv/sakums/daugavgriva/ apkaimes.lv}} '''Даўгаўгрыва''' — мікрараён горада [[Рыга|Рыгі]] ў Пардаўгаве Курземскага раёна. Мікрараён Даўгаўгрыва знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы Рыгі на востраве Буллю (уключае таксама незаселены востраў Кахання). Мяжуе з раёнамі Рытабулі, [[Болдэрая]], Вецмільгравіс і Мангальсала, але сухапутная сувязь толькі з раёнамі Рытабулі і [[Болдэрая]] (злучэнне праз мост). Межамі мікрараёна Даўгаўгрыва з'яўляюцца Рыжскі заліў, [[Заходняя Дзвіна|Дзвіна]], канал Лочу, Булюпе, вуліца Дзінтара і шлях, які вядзе да Рыжскага заліва. Недалёка знаходзіцца прыродны парк «Piejūra». Агульная плошча мікрараёна Даўгаўгрыва складае 10 147 км², што ў два разы перавышае сярэднюю плошчу мікрараёнаў [[Рыга|Рыгі]]. Па перыметры працягласць мяжы мікрараёна складае 14831 метр. Цэнтральная вуліца Даўгаўгрывы - вуліца Parādes. ==Гісторыя== Даўгаўгрыва (ням. Dünamünde) упершыню згадваецца ў гістарычных крыніцах у [[1205]] годзе, калі крыжакі пабудавалі цыстэрцыянскі кляштар на правым беразе старога вусця [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (на беразе цяперашняй Вецдаўгавы) на дзюне Святога Мікалая ( лац. : Mons S. Nicolai ). У [[1228]] годзе [[Куршы|куршы]] і [[Земгалы|земгалы]] занялі і разбурылі яго. З [[1305]] года, калі адноўлены кляштар быў набыты [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]], у ім размяшчаўся - Даўгаўгрыўскі замак. Умацаванні ля Рыжскіх марскіх варот мелі вялікае стратэгічнае значэнне, і яны сталі аб'ектам сутычак паміж прыхільнікамі рыжскага біскупа і ордэна. Заходні рукаў рэчышча [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ўтварыўся ў [[1567]] годзе прыкладна на месцы цяперашняга вусця. Яшчэ ў [[1681]] годзе па цяперашняй Вецдаўгаве праходзіў суднаходны шлях, але падчас чарговага ледзянога затору цяперашняе вусце было прамыта глыбей, і ўжо ў канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя Вецдаўгава стала нязначным залівам, вусце якога было забіта. [[Файл:Bombardment of the fortress of Dünamünde by the Swedish army in 1701 during the Great Northern War.jpg|міні|Абстрэл Дынамюндэ шведскай артылерыяй 1701 г.]] У 1561 годзе, падчас [[Лівонская вайна|Літоўска-маскоўскай вайны]], Дыямент і іншыя форты ў дэльце Дзвіны, разам з усёй Лівоніяй стаў часткай ВКЛ, а потым Рэчы Паспалітай. Тагачасны Дынамент (Дыямент) у якім сядзела залога з ВКЛ, ляжаў з правага - іншага, чым пазнейшая курляндская і шведская крэпасць берага Дзвіны. У 1582 годзе яго ўмацаванні былі пашыраны Стэфанам Баторыем пад кіраўніцтвам італьянскага інжынера Сімоне Генгі з Урбіна "за два палеты стралы ад мора"<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.. — Вільня: Ciklonas,, 2024, с.6}}</ref>. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны 1600–1611]] гадоў крэпасць здалася толькі ў ліпені 1608 года пасля аблогі шведскім войскам графа Фрыдрыха Іаахіма Мансфельда. У 1608 годзе шведскае войска пабудавала першыя ўмацаванні і на курляндскім - левым баку Дзвіны ў новым вусці [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] (Neiminde skansti - Neumünde) і размясціла там гарнізон з 250 салдат. У 1609 годзе крэпасць, пасля перамогі у [[Бітве пад Дынамюндэ|бітве]] непадалек ад муроў над асноўнай шведскай арміяй здалася вялікаму гетману літоўскаму [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Каралю Хадкевічу]]. Спроба шведаў захапіць крэпасць, пасля часовага поспеху, у 1617 годзе скончылася няўдачай. Аднак у 1622 годзе Густаў Адольф захапіў Дыямент і загадаў яго аднавіць. Старая крэпасць неадпавядала патрэбам і была разабраная. Новая крэпасць у галандскім стылі была спраектавана генералам Ротэнбургам у 1641 годзе. Ноймюндэ пабудавалі як вялікую крэпасць з пяццю бастыёнамі і дзвюма брамамі. У [[1670]] годзе інжынер [[Эрык Дальберг]] пашырыў пяць ранейшых бастыёнаў, пабудаваў шосты бастыён, новыя казематы, парахавыя склепы, засыпаў валы і паглыбіў канавы. 1680—1683 гадах Эрнэст Глікс служыў лютэранскім пастарам гарнізона ў крэпасці Даўгаўгрыва. Пасля [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] Даўгаўгрыўская крэпасць некалькі разоў перабудоўвалася і пашыралася. Каля крэпасці ўтварылася паселішча. У [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі ў Даўгаўгрыве пачала працаваць латышская школа. У 1773—1776 гадах ў крэпасці па праекце Аляксандра Вісты была пабудавана гарнізонная праваслаўная царква (Свята-Прэабражэнская царква). У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя Даўгаўгрыва стала зімовым портам [[Рыга|Рыгі]] (тут зімавала каля 1000 караблёў), а пасля адкрыцця ў [[1873]] годзе Рыга-Болдэрайскай (Астасдамб'яскай) чыгункі стала прыпортам. У [[1852]] годзе быў праведзены тэлеграф ад [[Рыга|Рыгі]] да станцыі Даўгаўгрыва. У [[1863]] годзе быў пабудаваны Даўгаўгрыўскі маяк, вышыня якога складала 31,4 метра (быў разбураны ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]], а ў [[1921]] годзе, калі быў адноўлены, яго вышыня склала 35,5 метра). У [[1865]] годзе Рыжскі біржавы камітэт пабудаваў у зімовым порце Даўгаўгрыва накідны док. У [[1866]] годзе побач быў пабудаваны машынабудаўнічы завод, а ў [[1898]] годзе — плывучы док. У [[1905]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва дзейнічала ваенная арганізацыя Рыжскага камітэта сацыял-дэмакратычнай партыі. [[23 чэрвеня]] [[1905]] года адбылася шматлюдная дэманстрацыя, а [[22 кастрычніка]] — масавы мітынг. [[20 лістапада]] жаўнеры Даўгаўгрыўскага гарнізону прынялі ўдзел у масавым мітынгу ў [[Болдэрая|Болдэраі]]. У [[1909]] годзе ў Даўгаўгрыве было пабудавана ўжо 110 будынкаў, а насельніцтва складала каля 2 тысяч чалавек, якія былі ў асноўным партовымі рабочымі і рыбакамі. У [[1915]] годзе ў крэпасці Даўгаўгрыва былі сфарміраваны і навучаны латышскія стралковыя батальёны. Увосень [[1919]] года тут адбыліся бунты Даўгаўгрыўскага гарнізона латвійскай арміі. У [[1924]] годзе Даўгаўгрыва было далучана да [[Рыга|Рыгі]]. ==Даўгаўгрыўскі маяк== Даўгаўгрыўскі маяк знаходзіцца на левым беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ў яе ўпадзенні ў мора. Першая карта з выявай маяка пад [[Рыга|Рыгай]] датуецца [[1536]] годам. У спісе маякоў Расійскай імперыі згадваецца і Даўгаўгрыўскі фар — груда камянёў, на якой гарэў агонь. З [[1788]] годзе агонь палілі з верхняй пляцоўкі драўлянай вежы. У [[1812]] годзе паміж Даўгаўгрыўскай фарай і Домскім касцёлам была праведзена семафорная лінія. У [[1819]] годзе была пабудавана новая драўляная вежа (на мураваным пастаменце), у якой гарэлі алейныя лямпы з адбівальнікамі. Падчас Крымскай вайны ў [[1854]] годзе драўляная частка Даўгаўгрыўскай фары была знесена, а на падмурку паставілі гарматы. У [[1857]] годзе вежа была адноўлена. У [[1863]] годзе была ўстаноўлена зборная чыгунная вежа, але ў [[1915]] годзе яна была ўзарваная, таму ў [[1921]] годзе была пабудавана цыліндрычная жалезабетонная вежа. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вежу ўзарвалі зноў. У [[1945]] годзе была пабудавана часовая драўляная вежа, а з [[1957]] года ў комплексе працуе цяперашні маяк з туманным сігналам і радыёмаяком. Зараз маяк гэта цыліндрычная жалезабетонная вежа з белай успышкай на вышыні 35 метраў над узроўнем мора.<ref>{{Cite web|lang=lv|url=https://lv.wikipedia.org/wiki/Daugavgr%C4%ABva|title=Daugavgrīva|website=Вікіпедыя}}</ref> ==Адукацыя== У ваколіцах Даўгаўгрыва працуюць Латвійская марская акадэмія і Рыжская Даўгаўгрыўская сярэдняя школа. Паколькі разам з дзвюма школам Болдэраі (школы 19 і 33) у [[2017]] годзе ў абодвух раёнах вучыліся толькі 183 гімназісты, і ў дзвюх з гэтых школ паказчык абавязковага цэнтралізаванага экзамену быў меншы за 35%, было прапанавана гэтыя тры гімназіі рэарганізаваць у пачатковыя або стварыць адну агульную сярэднюю школу.<ref>[http://www.delfi.lv/news/national/politics/riga-skolenu-pietiek-42-vidusskolu-nokomplektesanai-secina-petijuma.d?id=49378245 Rīgā skolēnu pietiek 42 vidusskolu nokomplektēšanai, secina pētījumā] [[:lv:LETA|LETA]] 25.10. 2017</ref> == Крыніцы == [[Катэгорыя:Мікрараёны Рыгі]] tadfpyknb2ami02lxl4dy51gef2na3p 100 753022 5200954 5200084 2026-09-16T16:54:08Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5200954 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Максім Аляксеевіч Антановіч|2026-09-16T13:47:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Апіян|2026-09-16T06:37:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карл Юльянавіч Апель|2026-09-16T06:26:31Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апекс|2026-09-16T06:13:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анджэла Басет|2026-09-14T20:20:35Z|BilboBeggins}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іосіфавіч Авербах|2026-09-14T09:54:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абіятычныя фактары|2026-09-14T05:43:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій Юр'евіч Філімонаў|2026-09-13T12:07:33Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Леанід Іванавіч Леўшчанка|2026-09-12T18:17:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Альберт Саксен-Кобург-Гоцкі|2026-09-12T05:13:26Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Наталля Аляксандраўна Адамовіч|2026-09-11T12:53:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізідор Нагумовіч|2026-09-11T11:28:46Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вільгельм Герман Абіх|2026-09-11T10:12:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аб’ёмны аналіз|2026-09-11T09:46:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Стратэгічная культура|2026-09-11T09:13:32Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> q5lqep90k8ufabpkk2adbdsluzd2mnt 100 753274 5200952 5200082 2026-09-16T16:53:47Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5200952 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Аньян (Кітай)|2026-09-16T12:58:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аньшань|2026-09-16T12:51:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Цэнтральнаандыйскае нагор’е|2026-09-15T08:21:07Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Абвіль|2026-09-15T07:03:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Нью-Лондан (Канектыкут)|2026-09-15T05:32:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Інжынерны завулак (Мінск)|2026-09-14T16:57:29Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ліхтэнберг (Баварыя)|2026-09-14T12:57:06Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Лонгвіль (Новы Паўднёвы Уэльс)|2026-09-14T12:22:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ыргыз|2026-09-14T11:14:08Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Хухарава|2026-09-14T07:19:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Старыя Найманы|2026-09-14T07:07:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Абкайк (пасёлак)|2026-09-14T05:54:57Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> r5yox3pxzfq00m6xwm4562vzbq0l5my 100 753287 5200947 5200079 2026-09-16T16:32:21Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5200947 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ківа Бязносік|2026-09-16T13:34:02Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Зыгмунт Кенстовіч|2026-09-16T13:19:35Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Ксаверыя Далеўская|2026-09-16T11:21:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Канстанцін Далеўскі|2026-09-16T09:19:19Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Андрэй Паўлавіч Абламейка|2026-09-16T08:09:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фларыян Даноўскі|2026-09-16T07:56:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Стаўры і Гаўры|2026-09-15T18:21:06Z|~2026-45721-58}} {{Новы артыкул|Леан Плятэр|2026-09-15T17:43:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Міхал Плятэр-Зыберк|2026-09-15T15:41:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Свята-Увядзенскі манастыр (Полацк)|2026-09-15T14:26:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барысаглебскі манастыр (Полацк, БГКЦ)|2026-09-15T14:16:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парафія Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Мар’іна Горка)|2026-09-15T06:46:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Парафія Праведнага Язэпа|2026-09-14T19:53:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|2026-09-14T19:09:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Усходні протапрэзбітэрат імя святога Язафата|2026-09-14T18:56:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лявонцій (Тумоўскі)|2026-09-14T18:31:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5icyktgw7l42akmxmy9p7pr9idkyccd 0 756564 5201298 4664914 2026-09-17T08:52:42Z Autumndancer 168015 5201298 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Хакоба Арбенс Гусман''' ({{Lang-es|Jacobo Árbenz Guzmán}}, нар. [[14 верасня]] [[1913]] — [[27 студзеня]] [[1971]]) — дзяржаўны дзеяч [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Пасля звяржэння Убіка ў 1944 годзе ў 1944—1951 гадах Арбенс быў міністрам абароны<ref>''Константин Сапожников'' [http://scepsis.ru/library/id_1599.html «Банановый занавес» вокруг Гватемалы приподнимается?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917125415/http://scepsis.ru/library/id_1599.html |date=17 верасня 2011 }}</ref>. З 1951 па 1954 год — прэзідэнт [[Гватэмала|Гватэмалы]], які спрабаваў праводзіць прагрэсіўныя рэформы («''Гватэмальская рэвалюцыя''»), але зрынуты падчас ваеннага перавароту, арганізаванага [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]]<ref name="lavr">[http://chehasta.narod.ru/library.htm ''Лаврецкий И. Р.'' «Эрнесто Че Гевара»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102065151/http://chehasta.narod.ru/library.htm|date=2009-01-02}}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Хакоба Арбенс Гусман|||}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-17}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кетцаля]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мехіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 верасня]] pygkks1bz6zsmaos8baujoag6osbbg5 5201300 5201298 2026-09-17T08:53:20Z Autumndancer 168015 5201300 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Хакоба Арбенс Гусман''' ({{Lang-es|Jacobo Árbenz Guzmán}}, {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Пасля звяржэння Убіка ў 1944 годзе ў 1944—1951 гадах Арбенс быў міністрам абароны<ref>''Константин Сапожников'' [http://scepsis.ru/library/id_1599.html «Банановый занавес» вокруг Гватемалы приподнимается?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917125415/http://scepsis.ru/library/id_1599.html |date=17 верасня 2011 }}</ref>. З 1951 па 1954 год — прэзідэнт [[Гватэмала|Гватэмалы]], які спрабаваў праводзіць прагрэсіўныя рэформы («''Гватэмальская рэвалюцыя''»), але зрынуты падчас ваеннага перавароту, арганізаванага [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]]<ref name="lavr">[http://chehasta.narod.ru/library.htm ''Лаврецкий И. Р.'' «Эрнесто Че Гевара»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102065151/http://chehasta.narod.ru/library.htm|date=2009-01-02}}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Хакоба Арбенс Гусман|||}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-17}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кетцаля]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мехіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 верасня]] 9dlskx8b3e95ckd71sm9ud6k7nsxwjj 5201301 5201300 2026-09-17T08:55:07Z Autumndancer 168015 5201301 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Хакоба Арбенс Гусман''' ({{Lang-es|Jacobo Árbenz Guzmán}}, {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Пасля звяржэння Убіка ў 1944 годзе ў 1944—1951 гадах Арбенс быў міністрам абароны<ref>''Константин Сапожников'' [http://scepsis.ru/library/id_1599.html «Банановый занавес» вокруг Гватемалы приподнимается?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917125415/http://scepsis.ru/library/id_1599.html |date=17 верасня 2011 }}</ref>. З 1951 па 1954 год — прэзідэнт [[Гватэмала|Гватэмалы]], які спрабаваў праводзіць рэформы («''Гватэмальская рэвалюцыя''»), але зрынуты падчас ваеннага перавароту, арганізаванага [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]]<ref name="lavr">[http://chehasta.narod.ru/library.htm ''Лаврецкий И. Р.'' «Эрнесто Че Гевара»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102065151/http://chehasta.narod.ru/library.htm|date=2009-01-02}}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Хакоба Арбенс Гусман|||}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-17}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кетцаля]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мехіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 студзеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1914 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 14 верасня]] 3f00cvrkr1215yxl4nvprrl2hsk6k1c 5201302 5201301 2026-09-17T08:55:19Z Autumndancer 168015 5201302 wikitext text/x-wiki {{іерарх}} '''Хакоба Арбенс Гусман''' ({{Lang-es|Jacobo Árbenz Guzmán}}, {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч [[Гватэмала|Гватэмалы]]. Пасля звяржэння Убіка ў 1944 годзе ў 1944—1951 гадах Арбенс быў міністрам абароны<ref>''Константин Сапожников'' [http://scepsis.ru/library/id_1599.html «Банановый занавес» вокруг Гватемалы приподнимается?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110917125415/http://scepsis.ru/library/id_1599.html |date=17 верасня 2011 }}</ref>. З 1951 па 1954 год — прэзідэнт [[Гватэмала|Гватэмалы]], які спрабаваў праводзіць рэформы («''Гватэмальская рэвалюцыя''»), але зрынуты падчас ваеннага перавароту, арганізаванага [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]]<ref name="lavr">[http://chehasta.narod.ru/library.htm ''Лаврецкий И. Р.'' «Эрнесто Че Гевара»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102065151/http://chehasta.narod.ru/library.htm|date=2009-01-02}}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Хакоба Арбенс Гусман|||}} == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-17}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] [[Катэгорыя:Зрынутыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кетцаля]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы са спасылкамі на элементы Вікіданых без беларускага подпісу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мехіка]] cicqlp886h18u3o6sessndv0xmh1x3f 0 760088 5201176 4685890 2026-09-17T06:35:42Z Autumndancer 168015 /* Тапонім */ 5201176 wikitext text/x-wiki '''Бука''': == Прозвішча == * [[Вячаслаў Ульянавіч Бука]] — беларускі вучоны-медык == Тапонім == * [[Бука (востраў)]] * [[Бука (горад)]] {{неадназначнасць}} cdf0n8ga0x9hgbsn7y61q5qubziqveu 0 760220 5201288 4706158 2026-09-17T08:40:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201288 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Астраглазаў}} '''Канстанцін Якаўлевіч Астраглазаў''' ([[1903]]—[[1965]]) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] ваенны, дзяржаўны і палітычны дзеяч, [[генерал-лейтэнант]]. == Біяграфія == Нарадзіліся ў 1902 годзе на [[Добруш (станцыя)|станцыі Добруш]]<ref>{{Подзвіг Народа|1277258032|title=Информация}}</ref>. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] з 1927 года. З 1919 года — на ваеннай службе<ref name="зн08">{{Подзвіг Народа|20788237}}</ref>, грамадскай і палітычнай працы. У 1919—1960 гадах змагаўся ў [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайне]], ваяваў з белымі атрадамі ў Беларускай ССР<ref name="зн08" />. У 1928 годзе скончыў Аб’яднаную ваенную школу, у 1937 — Ваенна-палітычную акадэмію<ref name="зн08" />. Далей служыў на камандных пасадах у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі]]. Займаў пасаду начальніка палітычнага аддзела 1-й Чырванасцяжнай арміі 1-га Далёкаўсходняга фронту (6.9.1942—3.9.1945){{Sfn|generals.dk}}, удзельнічаў у [[Савецка-японская вайна|савецка-японскай вайны]]<ref name="зн08" />. Быў членам Ваеннага савета — начальнік палітычнага ўпраўлення Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі. Званне генерал-маёра прысвоена 6.12.1942, генерал-лейтэнанта — 8.8.1955. Дэлегат [[XX з’езд КПСС|XX з’езда КПСС]]. Памёр у чэрвені 1965 года. == Узнагароды == * [[ордэн Леніна]] (21.2.1945)<ref name="зн08" /><ref>{{Подзвіг Народа|1560749930}}</ref> * тры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэна Чырвонага Сцяга]] (5.11.1944<ref name="зн08" /><ref>{{Подзвіг Народа|1561034247}}</ref>; 26.08.1945<ref name="зн08">{{Подзвіг Народа|20788237}}</ref>; 1950<ref>Горбачев А. Н. 10000 генералов страны. — 5 изд. — М., 2017. — стр. 115.</ref>) * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (4.6.1944)<ref name="зн08" /> * медалі, уключаючы: ** «[[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»|20 гадоў РККА]]» (люты 1938)<ref name="зн08" /><ref name="зн08" /> ** «[[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|За перамогу над Германіяй]]» (9.5.1945; уручана 5.9.1945)<ref>{{Подзвіг Народа|1535707824}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29741256/?backurl=%2Fheroes%2F%3Ffirst_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Остроглазов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240302195818/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie29741256/?backurl=%2Fheroes%2F%3Ffirst_name%3D%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_vpp%26page%3D1%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%26middle_name%3D%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2 сакавіка 2024 }} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20788237/ Остроглазов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240302195830/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie20788237/ |date=2 сакавіка 2024 }} * [https://1941g.wordpress.com/about/%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B8-%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BE/%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%871902-1965/ Остроглазов] * {{cite web|title=Остроглазов Константин Яковлевич (1902—1965)|url=https://1941g.wordpress.com/about/генералы-и-адмиралы-о/остроглазов-константин-яковлевич1902-1965/|publisher=1941g.wordpress.com|accessdate=2020-01-04|lang=ru|ref=1941g.wordpress.com}} * {{cite web|title=Ostroglazov, Konstantin Iakovlevich|url=https://generals.dk/general/Ostroglazov/Konstantin_Iakovlevich/Soviet_Union.html|publisher=generals.dk|accessdate=2020-01-04|lang=en|ref=generals.dk}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астраглазаў Канстанцін Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Дэлегаты XX з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-японскай вайны]] mzcqi9qb31d2uobf3768bwals7dfdjr 0 762690 5201181 4947358 2026-09-17T06:43:01Z M.L.Bot 261 /* Гл. таксама */ 5201181 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне Святога Каменя''' — [[традыцыя]], распаўсюджаная ў [[вёска|вёсцы]] [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як святы камень, здольны дараваць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінутыя [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == [[Лагойскі раён|Лагойшчына]] багатая на камяні, якія былі прынесены са [[Скандынавія|Скандынавіі]] апошнім [[ледавік]]ом. Шмат камянёў па-ранейшаму ва ўяўленнях мясцовых жыхароў надзелены сакральным значэннем. Па іх меркаванню. звычайныя камяні растуць, а святыя — не. Вялікая колькасць камянёў у рэгіёне, у тым ліку «сакральных», абумовіла трывалае развіццё і захаванне традыцыі шанавання камянёў-следавікоў. Здаўна жыхары вёска [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] лічылі мясцовы камень-[[Следавікі|следавік]] святым. Яго так і называюць — Святы камень. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гг. яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама [[Геалогія|геолагі]] [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач расказала, што камень таксама называлі Богаў, [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі чырвоныя яйкі, {{нп5|Куліч|пірог|be-tarask|Куліч}}, грошы. Мылі твар, вочы, ногі. У засуху да каменя ішлі дзевяць {{нп5|Удоўства|удоў|be-tarask|Удоўства}}, высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). Мясцовыя жыхары таксама сведчаць, што раней ля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], вада з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой. Існуе паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] перыяду бронзавага веку, 0,6 км на поўнач ад в. [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. Святы камень ля в. [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Ля каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік, у якім напрамку ісці да каменя. У 2016 г. традыцыі шанавання Святога каменя в. [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] быў надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] kc1yrj651lf1gvhe4nb9gwatmwyrnt0 5201184 5201181 2026-09-17T06:46:48Z M.L.Bot 261 /* Ахоўны статус */ 5201184 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне Святога Каменя''' — [[традыцыя]], распаўсюджаная ў [[вёска|вёсцы]] [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як святы камень, здольны дараваць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінутыя [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == [[Лагойскі раён|Лагойшчына]] багатая на камяні, якія былі прынесены са [[Скандынавія|Скандынавіі]] апошнім [[ледавік]]ом. Шмат камянёў па-ранейшаму ва ўяўленнях мясцовых жыхароў надзелены сакральным значэннем. Па іх меркаванню. звычайныя камяні растуць, а святыя — не. Вялікая колькасць камянёў у рэгіёне, у тым ліку «сакральных», абумовіла трывалае развіццё і захаванне традыцыі шанавання камянёў-следавікоў. Здаўна жыхары вёска [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] лічылі мясцовы камень-[[Следавікі|следавік]] святым. Яго так і называюць — Святы камень. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гг. яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама [[Геалогія|геолагі]] [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач расказала, што камень таксама называлі Богаў, [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі чырвоныя яйкі, {{нп5|Куліч|пірог|be-tarask|Куліч}}, грошы. Мылі твар, вочы, ногі. У засуху да каменя ішлі дзевяць {{нп5|Удоўства|удоў|be-tarask|Удоўства}}, высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). Мясцовыя жыхары таксама сведчаць, што раней ля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], вада з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой. Існуе паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] 9w2igovlvg76h3mjmk31la5leqr9303 5201187 5201184 2026-09-17T06:48:51Z M.L.Bot 261 5201187 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне "Святога Каменя"''' — лакальная [[традыцыя]] вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як здольны даць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінуты [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == [[Лагойскі раён|Лагойшчына]] багатая на камяні, якія былі прынесены са [[Скандынавія|Скандынавіі]] апошнім [[ледавік]]ом. Шмат камянёў па-ранейшаму ва ўяўленнях мясцовых жыхароў надзелены сакральным значэннем. Па іх меркаванню. звычайныя камяні растуць, а святыя — не. Вялікая колькасць камянёў у рэгіёне, у тым ліку «сакральных», абумовіла трывалае развіццё і захаванне традыцыі шанавання камянёў-следавікоў. Здаўна жыхары вёска [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] лічылі мясцовы камень-[[Следавікі|следавік]] святым. Яго так і называюць — Святы камень. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гг. яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама [[Геалогія|геолагі]] [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач расказала, што камень таксама называлі Богаў, [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі чырвоныя яйкі, {{нп5|Куліч|пірог|be-tarask|Куліч}}, грошы. Мылі твар, вочы, ногі. У засуху да каменя ішлі дзевяць {{нп5|Удоўства|удоў|be-tarask|Удоўства}}, высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). Мясцовыя жыхары таксама сведчаць, што раней ля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], вада з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой. Існуе паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] 9gbpbqwsvpxyv6eykut0vxe0xmo6c5p 5201191 5201187 2026-09-17T06:56:02Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5201191 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне "Святога Каменя"''' — лакальная [[традыцыя]] вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як здольны даць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінуты [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == [[Лагойскі раён|Лагойшчына]] багатая на камяні, якія былі прынесены са [[Скандынавія|Скандынавіі]] апошнім [[ледавік]]ом. Шмат камянёў па-ранейшаму ва ўяўленнях мясцовых жыхароў надзелены сакральным значэннем. Па іх меркаванню. звычайныя камяні растуць, а святыя — не. Вялікая колькасць камянёў у рэгіёне, у тым ліку «сакральных», абумовіла трывалае развіццё і захаванне традыцыі шанавання камянёў-следавікоў. Здаўна жыхары вёска [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]] лічылі мясцовы камень-[[Следавікі|следавік]] святым. Яго так і называюць — Святы камень. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гадах яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама [[Геалогія|геолагі]] [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач, расказала, што камень таксама называлі Богаў, і, з падказкі Ляўкова, часам [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі чырвоныя яйкі, [[Велікодная балка|булкі]], грошы. Мылі твар, вочы, ногі. У засуху да каменя ішлі дзевяць [[Удоўства|удоў]], высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). Мясцовыя жыхары таксама сведчаць, што раней ля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], вада з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой. Існуе паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] mwxpgs76e4mr7m4u0q6664t85ruxf1c 5201200 5201191 2026-09-17T07:05:24Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5201200 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне "Святога Каменя"''' — лакальная [[традыцыя]] вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як здольны даць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінуты [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == Прынесены [[ледавік]]ом са [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Пра традыцыю шанавання "Святога каменя" жыхарамі Крамянца вядома з 1911 года. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гадах яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама геолагі [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач, расказала, што камень таксама называлі Богаў, і, з падказкі Ляўкова, часам [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі [[крашанкі]], [[Велікодная балка|булкі]], грошы. Мылі твар, вочы, ногі вадой з паглыбленняў на камені. У засуху да каменя ішлі дзевяць [[Удоўства|удоў]], высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). З 1911 года вядома, што каля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], ваду з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой, але цяпер пра крыніцу ніхто не памятае. Ёсць паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] tq07jigr66skme7it8ye7zqn4qq2per 5201217 5201200 2026-09-17T07:18:38Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5201217 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне "Святога Каменя"''' — лакальная [[традыцыя]] вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як здольны даць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінуты [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == Прынесены [[ледавік]]ом са [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Пра традыцыю шанавання "Святога каменя" жыхарамі Крамянца вядома з 1911 года. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гадах яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама геолагі [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач, расказала, што камень таксама называлі Богаў, і, з падказкі Ляўкова, часам [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі [[пісанка|пісанкі]], [[Велікодная балка|булкі]], грошы. Мылі твар, вочы, ногі вадой з паглыбленняў на камені. У засуху да каменя ішлі дзевяць [[Удоўства|удоў]], высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). З 1911 года вядома, што каля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], ваду з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой, але цяпер пра крыніцу ніхто не памятае. Ёсць паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Для жыхароў в. Крамянец Святы камень з’яўляецца аб’ектам культурнай памяці. Адначасова ён — месца шанавання і пакланення. Як сакральны аб’ект, ён падтрымліваецца вернікамі абодвух канфесій — праваслаўнай і каталіцкай. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] o6kvo7udaogulntcpfnyeey87ytmzkd 5201224 5201217 2026-09-17T07:21:31Z M.L.Bot 261 /* Цяперашні час */ 5201224 wikitext text/x-wiki '''Шанаванне "Святога Каменя"''' — лакальная [[традыцыя]] вёскі [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянец]], [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў [[Беларусь|Беларусі]]. [[Следавікі|Камень-следавік]] шануецца мясцовымі жыхарамі як здольны даць дабрабыт і здароўе, выклікаць [[дождж]]. Людзі вераць, што сляды на камені пакінуты [[Бог]]ам, калі той спускаўся з [[Нябёсы|нябёсаў]]. == Гісторыя == Прынесены [[ледавік]]ом са [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Пра традыцыю шанавання "Святога каменя" жыхарамі Крамянца вядома з 1911 года. Іншай назвы сучасныя жыхары не памятаюць. У 1980-х гадах яго даследаваў доктар геолага-мінералагічных навук з [[Эрнст Аркадзевіч Ляўкоў|Эрнст Ляўкоў]], а таксама геолагі [[Аляксандр Карабанаў]] і [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|Валерый Вінакураў]]. Тады 74-гадовая жыхарка Крамянца Зося Рогач, расказала, што камень таксама называлі Богаў, і, з падказкі Ляўкова, часам [[Даждзьбог|Дажбогаў]]. Хадзілі да яго на [[Вялікдзень]], на Яна, [[Яблычны Спас]], па [[нядзеля]]х. На Вялікдзень ішлі да ўсходу сонца і неслі [[пісанка|пісанкі]], [[Велікодная балка|булкі]], грошы. Мылі твар, вочы, ногі вадой з паглыбленняў на камені. У засуху да каменя ішлі дзевяць [[Удоўства|удоў]], высякалі калы ў рост чалавека і падважвалі імі камень — на трэці дзень ішоў дождж. Каб спыніць ужо непатрэбны дождж, калы вымалі з-пад каменя. Той, хто прыходзіў да каменя, спачатку клаў [[Ахвярапрынашэнне|ахвяру]] (грошы, палатно, кветкі, хлеб, яблыкі, пернікі). З 1911 года вядома, што каля валуна былі [[капліца]] і [[Крыніца (гідралогія)|крынічка]], ваду з якой лічылася вельмі чыстай і карыснай, святой, але цяпер пра крыніцу ніхто не памятае. Ёсць паданне пра паходжанне выемак (слядоў) на камяні. {{цытата|Мне людзі гаварылі., — сведчыць Зося Рогач, што Бог спусціўся з неба, пастаяў, падняўся, ізноў пайшоў, адкуль прыйшоў. Сляды засталіся. …Відаць там, два следы». Іншая жыхарка в. Крамянец перадае паданне, пачутае ёю ад свёкра 1912 г н.: «На [[Могілкі|кладбішчы]] будавалі капліцу, і поп захацеў пры ёй зрабіць святыню. На 4-х парках коней прывезлі Святы камень і паклалі ў фундамент. Эта ж спрадвеку людзьмі перадаецца! І пайшоў дождж. І такі, што проста немагчыма. Тады некаму прысніўся сон, у ім камень гаварыў, што будзе столькі ісці дождж, пакуль ён поўнасцю не схаваецца ў ваду. А кладбішча ў нас на [[узгорак|гары]], высока… Тады пагрузілі камень і адвезлі на месца — толькі адной парай коней. І дождж сціх.}} == Цяперашні час == Святы камень -- аб’ектам культурнай памяці жыхароў Крамянца. Як сакральны аб’ект яго падтрымліваюць вернікі абодвух канфесій — праваслаўныя і каталікі. Да каменя заходзяць каталіцкія [[Паломніцтва|паломнікі]], што ідуць штогод у [[Будслаў]] на фэст у гонар Маці Божай Будслаўскай. Дары, якія прыносяць да каменя, часта асвячаюць у праваслаўнай царкве. == Ахоўны статус == {{ГККРБ|63Б0000106}} [[Следавікі|Камень-следавік]] "Святы камень" эпохі бронзавага веку, за 0,6 км на поўнач ад [[Крамянец (Лагойскі раён)|Крамянца]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|613В000253}}. "Святы камень" ахоўваецца дзяржавай як адметны помнік прыроды з 1987 года. Кая каменя ўстаноўлены ахоўны знак, а ў вёсцы — указальнік дарогі да каменя. У 2016 годзе традыцыі шанавання "Святога каменя" надазены статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці. Яна была ўключана ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр — 63Б0000106). == Гл. таксама == * [[Культ каменнай дзяўчынкi]] == Літаратура == * https://www.academia.edu/resource/work/149771206 == Спасылкі == * [http:////https://www.living-heritage.by/nks/2099/ Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны] * [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/103508/1/Людміла%20Дучыц%20Традыцыя%20шанавання%20святога%20камення%20ў%20вёсцы%20Крамянец%20Лагойскага%20раёна%20Мінскай%20воблас Дучыц Л. Традыцыя шанавання Святога каменя ў вёсцы Крамянец Лагойскага раёна Мінскай вобласці//Электронная бібліятэка БГУ]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Культура Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Крамянец (Лагойскі раён)]] e7yj80y7lqa6b9r7i14f2y8r9anej79 0 763825 5201063 4817903 2026-09-17T00:45:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201063 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = | regnum = Жывёлы | parent = Zora | rang = Від | latin = Zora nemoralis | author = [[Sundevall]], 1833 | commons = Category:Zora nemoralis | wikispecies= Zora nemoralis | itis = | ncbi = | eol = }} '''Зора калючая''' (''Zora spinimana'') — від вандроўных [[Аранеаморфныя павукі|аранеаморфных павукоў]] з сямейства {{bt-bellat||Miturgidae}}, распаўсюджаны ў [[Палеарктыка|Палеарктыцы]]. Тыпавы від роду {{bt-bellat|Зоры (род павукоў){{!}}зоры|Zora}}<ref name="WSC_s44389">{{Cite web|url=http://www.wsc.nmbe.ch/species/44389/Zora_spinimana|title=''Zora spinimana'' (Sundevall, 1833)|website=World Spider Catalog|publisher=Natural History Museum Bern|access-date=25 September 2016}}</ref>. == Сістэматыка == Род {{bt-bellat|Зоры (род павукоў){{!}}зоры|Zora}} некаторыя крыніцы вылучаюць у асобнае сямейства {{bt-bellat||Zoridae}}. == Апісанне == [[самка|Самкі]] 5-7,7 мм даўжынёй, самцы — 4,5-5 мм. Эпігін з невялікай разоркай і вялікай [[сперматэка]]й<ref name="araneae">{{Cite web|url=http://www.araneae.unibe.ch/data/1318/Zora_spinimana|title=''Zora spinimana'' (Sundevall, 1833)|publisher=Nentwig W, Blick T, Gloor D, Hänggi A, Kropf C: Spiders of Europe|access-date=25 September 2016|archive-date=27 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927185220/http://www.araneae.unibe.ch/data/1318/Zora_spinimana|url-status=dead}}</ref>. Від вельмі падобны да {{bt-bellat||Zora silvestris}}, але карычневыя бакавыя палосы на панцыры вузейшыя за жоўтыя, пры гэтым у ''Z.&nbsp;silvestris'' карычневыя бакавыя палосы шырэйшыя за жаўтлявыя. ''Zora spinimana'' трохі большая за ''Z. silvestris'' і агульны жоўты колер ''Z. spinimana'' мае больш цёплае адценне. ''Z. spinimana'' мае тры пары вентральных шыпоў на плюсне I і II, а ''Z.&nbsp;silvestris'' мае толькі два<ref name="Danish Spiders">{{Cite web|url=http://www.danmarks-edderkopper.dk/species-description?taxon=Zora%20spinimana|title=''Zora spinimana'' (Sundevall, 1833)|publisher=[[University of Copenhagen]]/[[Natural History Museum, Aarhus]]|access-date=25 September 2016}}</ref>. == Арэал == ''Zora spinimana'' мае [[Палеарктыка|палеарктычнае]] распаўсюджанне<ref name="WSC_s44389"/>. У Еўропе гэта звычайны від у заходняй і цэнтральнай Еўропе, у Вялікабрытаніі ён больш распаўсюджаны на поўдні і ва ўсходняй [[Шатландыя|Шатландыі]], але становіцца больш лакалізаваным у паўночнай [[Англія|Англіі]] і заходняй Шатландыі<ref name="BAS">{{Cite web|url=http://srs.britishspiders.org.uk/portal.php/p/Summary/s/Zora+spinimana|title=Summary for Zora spinimana (Araneae)|publisher=[[British Arachnological Society]]|access-date=25 September 2016|archive-date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006083713/http://srs.britishspiders.org.uk/portal.php/p/Summary/s/Zora+spinimana|url-status=dead}}</ref>. == Біялогія == Самку часта можна знайсці сядзячай на белай шаўковай прасціне, якую яна тчэ, каб абараніць яечны мяшок. Дарослыя асобіны абодвух палоў могуць назірацца на працягу ўсяго года, але ў асноўным з канца вясны да восені з двума відавочнымі пікамі ў пачатку да сярэдзіны лета і ўвосень<ref name="BAS"/>. == Асяроддзе пражывання == Від часта сустракаецца на лугах, звычайна каля зямлі, сярод травы і лісця, але таксама пад камянямі або іншымі прадметамі. Яго таксама можна сустрэць у іншых месцах пражывання, такіх як верасоўнікі, адкрытыя лясы і [[вярховыя балоты]]<ref name="BAS"/>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аранеаморфныя павукі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1833 годзе]] jy9fgfa0ugxq23jv6k2pdmy4jn9uwfj 0 773830 5201192 4887754 2026-09-17T06:56:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201192 wikitext text/x-wiki {{Партыя |назва партыі = |назва на мове арыгінала = {{lang-xal|Чуулһн}} |лагатып = Flag of the Congress of the Oirat-Kalmyk nation.png |шырыня лагатыпа = |подпіс = Сцяг Кангрэса |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = Арсланг Санджыеў |генеральны сакратар = |дата заснавання = |дата роспуску = |аб’яднанне = |штаб-кватэра = [[Эліста]] |ідэалогія = [[Калмыкі|Калмыцкі]] [[нацыяналізм]]<br>[[Нацыянальна-вызваленчы рух]]<br>[[Дэкаланізацыя]]<br>[[Антыімперыялізм]] |саюзнікі = [[Вольны Ідэль-Урал]]<br>[[Ліга Вольных Нацый]] |колькасць членаў = |дэвіз = |гімн = |персаналіі = |афіцыйны сайт = https://oiratcongress.org/ }} '''Кангрэс айрат-калмыцкага народа''', таксама вядомы як ''Чуулһн'' (<small>вымаўленне па [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]]:</small> {{IPA|[t͡ʃuːlˈɣən]}}; з [[Калмыцкая мова|калмыцкай]] — «З’езд»), — палітычная арганізацыя [[Калмыкі|калмыцкіх]] нацыянальных актывістаў, якая змагаецца за правы калмыкаў і выступае за незалежнасць [[Рэспубліка Калмыкія|Рэспублікі Калмыкія]]. == Гісторыя == Арганізацыя сыходзіць каранямі ў калмыцкія [[Нацыяналізм|нацыяналістычныя]] суполкі і таварыствы савецкай эпохі. Першы з’езд Кангрэса адбыўся 12 снежня 2015 года ў калмыцкай сталіцы [[Эліста|Элісце]], у якім прынялі ўдзел каля 200 дэлегатаў<ref>{{Cite web|title=Russia’s regions: federalism and its discontents|url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/russia-regions-federalism-and-its-discontents/|accessdate=2022-05-25|website=openDemocracy|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Rahman|first=Mahabubur|date=2022-04-16|title=In the mayor's office of Elista, an official worked for the Kyiv regime from his office|url=https://oopstop.com/in-the-mayors-office-of-elista-an-official-worked-for-the-kyiv-regime-from-his-office/|accessdate=2022-05-25|website=Oops Top|language=en-US|archive-date=2 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002161614/https://oopstop.com/in-the-mayors-office-of-elista-an-official-worked-for-the-kyiv-regime-from-his-office/|url-status=dead}}</ref>. Кангрэс узнік як нефармальны грамадскі орган, які каардынуе правядзенне ''чуулганаў'' — народных з’ездаў. Такія мерапрыемствы праводзіліся ў Элісце раз на два гады. У іх удзельнічалі прадстаўнікі нацыянальнай інтэлігенцыі, незалежныя актывісты і апазіцыйныя палітыкі. Склад Кангрэса вызначаўся прамым галасаваннем усіх прысутных на з’ездах<ref>{{артыкул|спасылка = https://neweasterneurope.eu/2023/09/01/astrakhan-russias-least-russian-oblast-at-the-crossroads-of-emerging-separatisms/|аўтар = Шабашевиц, Дор|загаловак = Астрахань: самая нерусская область России на перекрестке зарождающихся сепаратизмов [Astrakhan: Russia's least Russian oblast at the crossroads of emerging separatisms]|год = 2023|выданне = [[New Eastern Europe]]|archivedate = 2023-09-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20230903134715/https://neweasterneurope.eu/2023/09/01/astrakhan-russias-least-russian-oblast-at-the-crossroads-of-emerging-separatisms/}}</ref>. У 2021 годзе частка ўдзельнікаў чарговага з’езда была затрымана паліцыяй<ref name=declaration>{{cite web|title = Декларацию независимости Калмыкии признали экстремистским материалом|website = [[Idel.Рэаліі|Idel.Реалии]] |url = https://www.idelreal.org/a/32535197.html|date = 2023-08-05|access-date = 2023-09-08|archive-date = 2023-09-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20230908201908/https://www.idelreal.org/a/32535197.html|url-status=live}}</ref>. 27 кастрычніка 2022 года З’езд апублікаваў [[Дэкларацыя незалежнасці|дэкларацыю пра незалежнасць]] Калмыкіі і абвясціў стварэнне незалежнай калмыцкай дзяржавы<ref>{{Cite web|date=2022-10-28|title=Конгресс ойрат-калмыцкого народа опубликовал декларацию о независимости Калмыкии|url=https://www.idelreal.org/a/32104989.html|accessdate=2022-11-04|website=Idel Real|language=ru}}</ref>. Сярод аўтараў гэтага дакумента — члены Кангрэса Арсланг Санджыеў (экс-дырэктар Цэнтра па развіцці калмыцкай мовы), Батыр Барамангнаеў (лідэр рэгіянальнага аддзялення [[Яблоко (партыя)|партыі «Яблоко»]]) і [[Уладзімір Анатольевіч Даўданаў|Уладзімір Даўданаў]] (былы міністр маладзёжнай палітыкі Калмыкіі)<ref>{{cite web|title = Декларация «О государственной независимости Республики Калмыкия»|website = Free Kalmykia|url = https://docs.freekalmykia.org/ru/blog/declaration-on-independence|date = 2022-10-26|access-date = 2023-09-08|archive-date = 2023-09-01|archive-url = https://web.archive.org/web/20230901203316/https://docs.freekalmykia.org/ru/blog/declaration-on-independence|url-status=live}}</ref>. У студзені 2023 года член Кангрэса і праўнік Дааўр Дорджын ({{lang-xal|Даавр Дорҗин}}) выступіў ад імя арганізацыі на [[Форум вольных народаў пост-Расіі|Форуме вольных народаў пост-Расіі]], які праходзіў у сценах [[Еўрапейскі парламент|Еўрапейскага парламента]]<ref>{{cite web|last = Дорҗин|first = Даавр|title = No Borders Among Us // Intervention at the European Parliament|website = [[YouTube]]|url = https://www.youtube.com/watch?v=IFl7tjiXC7o|date = 2023|accessdate = 2023-09-09|lang = en|archive-date = 2023-07-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20230710041133/https://www.youtube.com/watch?v=IFl7tjiXC7o&feature=youtu.be|url-status=live}}</ref>. === Расійска-украінская вайна === Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійска-ўкраінскай вайны 2022 года]] арганізацыя публічна выступіла супраць вайны. Кіраўнік З’езда Арсланг Санджыеў заявіў, што за апошнія 400 гадоў калмыкі ўдзельнічалі ва ўсіх ваенных канфліктах на баку Расіі, але яны пярэчаць супраць вайны з Украінай<ref>{{Cite web|last=|title=How the War in Ukraine Catalyzed a Re-awakening of National Identity Among Russia’s Indigenous Peoples {{!}} Free Russia Foundation|url=https://www.4freerussia.org/how-the-war-in-ukraine-provoked-a-re-awakening-of-national-identity-among-russias-indigenous-peoples/,%20https://www.4freerussia.org/how-the-war-in-ukraine-provoked-a-re-awakening-of-national-identity-among-russias-indigenous-peoples/|accessdate=2022-06-21|website=Free Russia Foundation|language=en-US|archive-date=2023-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114144819/https://www.4freerussia.org/how-the-war-in-ukraine-provoked-a-re-awakening-of-national-identity-among-russias-indigenous-peoples/,%20https://www.4freerussia.org/how-the-war-in-ukraine-provoked-a-re-awakening-of-national-identity-among-russias-indigenous-peoples/}}</ref>. Далей Кангрэс заявіў, што вайна шкодзіць [[генафонд]]у калмыкаў праз «вар’яцкую бойню ва Украіне», заклікаўшы ўсіх калмыкаў не ўдзельнічаць у канфлікце<ref name=":3">{{Cite web|date=2022-03-10|title=Kalmyk people congress – let oligarchs and their children fight!|url=https://idel-ural.org/en/archives/kalmyk-people-congress-let-oligarchs-and-their-children-fight/|accessdate=2022-06-21|website=Free Idel-Ural|language=en-US}}</ref>. Неўзабаве супраць шэрагу ўдзельнікаў арганізацыі былі ўзбуджаны адміністрацыйныя і крымінальныя справы, многія з іх {{iw|Эміграцыя з Расійскай Федэрацыі пасля ўварвання Расіі на Украіну|эмігравалі|ru|Эмиграция из России после вторжения России на Украину}}<ref>{{cite web|title = Председатель Конгресса ойрат-калмыцкого народа уехал из России|website = ОВД-Инфо|url = https://ovd.info/express-news/2022/10/28/predsedatel-kongressa-oyrat-kalmyckogo-naroda-uekhal-iz-rossii|date = 2022-10-28|access-date = 2023-09-08|archive-date = 2023-09-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20230908201907/https://ovd.info/express-news/2022/10/28/predsedatel-kongressa-oyrat-kalmyckogo-naroda-uekhal-iz-rossii|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title = Второй "иностранный агент" после ламы. Интервью с калмыцким политиком Владимиром Довдановым|website = [[Idel.Рэаліі|Idel.Реалии]]|url = https://www.idelreal.org/a/32556921.html|date = 2023-08-22|access-date = 2023-09-08|archive-date = 2023-08-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20230830212806/https://www.idelreal.org/a/32556921.html|url-status=live}}</ref>. == Ідэалогія і дзейнасць == Асноўнай заяўленай прычынай склікання З’езда было пытанне дзяржаўнасці, якую Калмыкія, у адрозненне ад усіх іншых рэспублік Расіі, юрыдычна не мае<ref>{{Cite web|title=Republic of Kalmykia » Kalmyks gather for a national congress to discuss the issue of statehood|url=http://www.kalmykia.net/2021/kalmyks-gather-for-a-national-congress-to-discuss-the-issue-of-statehood/|accessdate=2022-05-25|language=en-US}}</ref>. Іншыя пытанні, якія З’езд імкнуўся разгледзець, гэта [[права на самавызначэнне]], абавязковасць выкарыстання калмыцка-айрацкай мовы ў абласцях, вызначаных мясцовымі і федэральнымі законамі, устанаўленне новай канстытуцыі рэспублікі, а таксама іншыя эканамічныя, дэмаграфічныя і палітычныя пытанні, што стаяць перад калмыцкім народам<ref>{{Cite web|title=Обращение Исполкома Съезда ойрат-калмыцкого народа|url=http://ekgazeta.ru/letters/1682-obrashchenie-ispolkoma-s-ezda-ojrat-kalmytskogo-naroda|accessdate=2022-05-25|website=Элистинский Курьер|archive-date=28 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828080436/http://ekgazeta.ru/letters/1682-obrashchenie-ispolkoma-s-ezda-ojrat-kalmytskogo-naroda|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Chraibi|first=Christine|date=24 траўня 2022|title=League of Free Nations: Indigenous activists from Russia to fight for independence from Moscow|url=https://euromaidanpress.com/2022/05/24/indigenous-activists-of-russia-create-the-league-of-free-nations/|website=Euromaidan Press}}</ref>. Арганізацыя праводзіла палітычную кампанію супраць праўлення [[Бату Сяргеевіч Хасікаў|Бату Хасікава]] Калмыкіяй і пасады [[Дзмітрый Віктаравіч Трапезнікаў|Дзмітрыя Трапезнікава]] як мэра Элісты праз некампетэнтнасць і [[Карупцыя|карупцыю]]<ref>{{Cite web|title=На съезде ойрат-калмыцкого народа потребовали отставки Хасикова|url=https://www.kavkazr.com/a/31290076.html|accessdate=2022-06-21|website=RFE/RL|language=ru}}</ref>. Пасля маштабных пратэстаў [[Урад Расійскай Федэрацыі|Крэмль]] абверг сваё дачыненне да прызначэння мэрам Трапезнікава<ref>{{Cite web|last=Times|first=The Moscow|date=2019-10-02|title=Russian Town Rallies Against New Mayor From Rebel-Held Eastern Ukraine|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/02/russian-town-rallies-against-new-mayor-from-rebel-held-eastern-ukraine-a67544|accessdate=2022-06-20|website=The Moscow Times|language=en}}</ref>. 15 лютага 2022 года гарадскі сход Элісты датэрмінова спыніў паўнамоцтвы Дзмітрыя Трапезнікава. Паведамляецца, што праз адстаўку Трапезнікава кіраўнік Рэспублікі Бату Хасікаў хацеў палепшыць уласны імідж перад незадаволенымі гараджанамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5078794|title=Мэру подобрали заместителя на перспективу|author=Сергей Петунин|subtitle=Глава Элисты Дмитрий Трапезников может уйти в отставку|date=2021-11-16|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2022-06-10|archive-date=2022-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610081807/https://www.kommersant.ru/doc/5078794|url-status=live}}</ref>. Яшчэ адной зменай, прапанаванай З’ездам, стала вырашэнне {{iw|Тэрытарыяльная спрэчка паміж Астраханскай вобласцю і Калмыкіяй|тэрытарыяльных спрэчак|ru|Территориальный спор между Астраханской областью и Калмыкией}} паміж Калмыкіяй і [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласцю]] шляхам вяртання гістарычна калмыцкіх Прыморскага улуса (сучасны [[Ліманскі раён (Астраханская вобласць)|Ліманскі раён]]) і Прыволжскага улуса (сучасны [[Нарыманаўскі раён]]), якія былі перададзены Астраханскай вобласці пры [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіне]] пасля насільнай [[Дэпартацыя калмыкаў|дэпартацыі калмыкаў]] у 1943 годзе<ref>{{Cite web|date=2021-06-19|title=Kalmyks accused Russian authorities of hidden ethnocide, Moscow responded with arrests|url=https://informnapalm.org/en/kalmyks-accused-russian/|accessdate=2022-06-20|website=InformNapalm.org (English)|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Организаторам съезда ойрат-калмыцкого народа назначили обязательные работы|url=https://www.kavkazr.com/a/31282033.html|accessdate=2022-06-20|website=RFE/RL|language=ru}}</ref><ref name=":3" />. Пасля пачатку расійска-ўкраінскай вайны ў 2022 годзе Кангрэс айрат-калмыцкага народа аб’яднаўся з іншымі групамі актывістаў паняволеных нацый з руху «[[Вольны Ідэль-Урал]]» і бурат-манголаў, каб утварыць «[[Ліга Вольных Нацый|Лігу Вольных Нацый]]». Абвешчаная мэта Лігі — абарона правоў народаў, якія знаходзяцца ў палоне Расіі. Калмыцкі прадстаўнік у Лізе [[Уладзімір Анатольевіч Даўданаў|Уладзімір Даўданаў]] заявіў, што найважнейшае, каб калмыкаў успрымалі як прадстаўнікоў асобнай дзяржавы, а не як аднаразовы аб’ект. === Дзяржаўны пераслед === Актывісты заявілі пра шматлікія выпадкі пераследу членаў Кангрэсу айрат-калмыцкага народа. Арганізатары Кангрэса былі затрыманыя пасля склікання ў 2021 годзе<ref>{{Cite news|last=Byurchiev|first=Badma|date=12 чэрвеня 2021|title=Activists state persecutions after congress of Oirat-Kalmyk nationals in Elista|work=Caucasian Knot|url=https://www.eng.kavkaz-uzel.eu/articles/55815/}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-05-30|title=Еще двоих активистов задержали за организацию Съезда ойрат|url=http://kalmykia-online.ru/news/17643|accessdate=2022-06-21|website=kalmykia-online.ru|language=ru-ru}}</ref>. Тады суд Элісты прызначыў ім па 50 гадзін прымусовых працаў за правядзенне несанкцыянаванага публічнага мерапрыемства<ref name=":1"/>. Члены арганізацыі таксама былі затаўраваныя расійскім урадам як замежныя агенты, арыштаваныя па абвінавачваннях у шпіянажы<ref name=":2"/>. У жніўні 2023 года [[Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі]] ўнесла тэкст Дэкларацыі пра незалежнасць Калмыкіі ў [[Федэральны спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (Міністэрства юстыцыі Расійскай Федэрацыі)|Федэральны спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]<ref name=declaration/>. У верасні 2023 года стала вядома пра рашэнне Вярхоўнага суда Калмыкіі прызнаць Кангрэс айрат-калмыцкага народа экстрэмісцкай арганізацыяй і забараніць яго дзейнасць на тэрыторыі Расіі<ref>{{cite web|title = Суд удовлетворил иск о признании Конгресса ойрат-калмыцкого народа экстремистской организацией|website = ОВД-Инфо|url = https://ovd.info/express-news/2023/09/08/sud-udovletvoril-isk-o-priznanii-kongressa-oyrat-kalmyckogo-naroda|date = 2023-09-08|access-date = 2023-09-08|archive-date = 2023-09-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20230908201910/https://ovd.info/express-news/2023/09/08/sud-udovletvoril-isk-o-priznanii-kongressa-oyrat-kalmyckogo-naroda|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{Сепаратызм у Расійскай Федэрацыі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-09-23}} [[Катэгорыя:Гісторыя Калмыкіі]] [[Катэгорыя:Калмыкія]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Нацыяналізм у Расіі]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя рухі ў Еўропе]] [[Катэгорыя:Палітыка Рэспублікі Калмыкія]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі меншасцяў у Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Сепаратызм у Расійскай Федэрацыі]] 1z19oqmn6x1jmrqjad8jzgdj5h88ye4 0 773885 5201410 5199907 2026-09-17T11:56:44Z KrBot 24355 - {{Underlinked|date=верасень 2026}} 5201410 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Японская скейтбардыстка}} {{Спартсмен}} '''Ліз Акама''' ({{Іншамоўны тэкст|японская|赤間 凛音}}; Акама Рызу; {{ВД-прэамбула}}) — японская {{Не перакладзена 5|скейтбордынг|скейтбардыстка|en|Skateboarding}}<ref name="WSOlyRank">{{cite web|language=en|url=https://www.worldskate.org/skateboarding/ranking-paris-2024.html|title=Olympic World Skateboarding Rankings – Street, Women|website={{Не перакладзена 5|World Skate|World Skate|en|World Skate}}|date=2024-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805194308/https://www.worldskate.org/skateboarding/ranking-paris-2024.html|archive-date=5 жніўня 2024|access-date=2024-08-06|url-status=dead}}</ref>, якая выйграла сярэбраны медаль у жаночым {{Не перакладзена 5|вулічны скейтбордынг|вулічным скейтбордынгу|en|Street skateboarding}} на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Летняй Алімпіядзе 2024 года]]<ref>{{Cite web|last=Zucker|first=Joseph|title=Olympic Skateboarding 2024: Women's Street Medal Winners and Results|url=https://bleacherreport.com/articles/10129898-olympic-skateboarding-2024-womens-street-medal-winners-and-results|access-date=2024-07-28|website=Bleacher Report|language=en}}</ref><ref name="2024 nhk">{{cite web|title=スケートボード 東北高校１年の赤間凛音選手がパリ五輪内定|website=NHK|date=Jun 24, 2024|url=https://www3.nhk.or.jp/tohoku-news/20240624/6000027905.html|access-date=11 ліпеня 2024|language=ja}}</ref>. Пачала катацца на скейтбордзе ў другім класе з пасля заахвочвання ад свайго бацькі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/liz-akama_1902069#bio|title=Akama Liz|website=[[Летнія Алімпійскія гульні 2024]]|access-date=3 жніўня 2024}}</ref>. Акрамя алімпійскай медалі, таксама заваявала тры сярэбраныя медалі і два бронзавыя медалі на «{{Не перакладзена 5|X гульні|X Games|en|X Games}}»<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=Liz Akama|url=https://www.xgames.com/athletes/liz-akama|access-date=3 жніўня 2024|website={{Не перакладзена 5|X гульні|X Games|en|X Games}}}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Акама, Ліз}} [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па скейтбордынгу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] co9bc38u51k2ksfrvrulz17vomabjbl 0 775672 5201075 5065256 2026-09-17T01:11:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201075 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Зубр (значэнні)}} [[Файл:Рэспубліканскі атрад спецыяльнага прызначэння «Зубр».png|thumb|Эмблема]] '''Рэспубліканскі атрад спецыяльнага прызначэння «Зубр»''' (РАСП «Зубр») — падраздзяленне [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] цэнтральнага падпарадкавання, створанае пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў Беларускай ССР]] ад 15 мая 1991 года № 179<ref name="мчсрб"/><ref name="мчс">{{Cite web |url=https://rosn.mchs.gov.by/rukovodstvo/ |title=На официальном сайте МЧС РБ |access-date=26 кастрычніка 2024 |archive-date=2 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241202045918/https://rosn.mchs.gov.by/rukovodstvo/ |url-status=dead }}</ref><ref name="сб">Илья Красовский. [https://www.sb.by/articles/zubry-spasatelnoy-sluzhby.html Дроны, квадроциклы, вездеход-амфибия, аэролодки: как оснащен Республиканский отряд спецназначения МЧС, который завтра отмечает свое 30-летие] // СБ. Беларусь сегодня, 16 мая 2021</ref>. == Гісторыя == Яго стварэнню папярэднічала [[спітакскае землетрасенне|Спітакскае землетрасенне 1988 года ў Арменіі]]. У ходзе ліквідацыі наступстваў бедства выявілася недастатковая аснашчанасць і падрыхтаванасць сіл [[грамадзянская абарона|грамадзянскай абароны]] да рэагавання на падобныя надзвычайныя сітуацыі. Рэакцыяй на гэта стала з’яўленне спецыялізаваных атрадаў па правядзенні першачарговых пажарных і аварыйна-выратавальных работ. У [[БССР|Савецкай Беларусі]] сфарміраваны Рэспубліканскі спецыялізаваны атрад па правядзенні першачарговых пажарных і аварыйна-выратавальных работ МУС БССР (пасля здабыцця незалежнасці Рэспублікай Беларусь – Рэспубліканскі спецыялізаваны атрад па правядзенні першачарговых пажарных і аварыйна-выратавальных работ МУС Рэспублікі Беларусь). У 2000 годзе рэарганізаваны ў Рэспубліканскі атрад спецыяльнага прызначэння МНС Рэспублікі Беларусь, а з 2003 года – у дзяржаўную пажарную аварыйна-выратавальную ўстанову «Рэспубліканскі атрад спецыяльнага прызначэння» МНС Рэспублікі Беларусь. 16 лютага 2021 года перайменаваны ў РАСП «ЗУБР»<ref name="мчсрб">[https://mchs.gov.by/glavnoe/376979/ Республиканский отряд специального назначения «ЗУБР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220119042246/https://mchs.gov.by/glavnoe/376979/ |date=19 студзеня 2022 }} // Сайт МЧС РБ, 19 января 2022</ref>. З 1993 года ўваходзіць у Корпус сіл СНД, а з 2009 — [[Калектыўныя сілы аператыўнага рэагавання|Калектыўных сіл аператыўнага рэагавання АДКБ]]<ref name="мчсрб"/>. У 2014 годзе члены атрада прымалі ўдзел у выратавальнай аперацыі ў [[Сербія|Сербіі]] пасля [[Паводкі на Балканах (2014)|цыклона Івэт (Yvette)]]<ref name="мчсрб"/>. 8 лютага 2023 група беларускіх ратавальнікаў з 32 чалавек са складу спецыяльнага атрада вылецела ў [[Турцыя|Турцыю]] для дапамогі ў пошукава-выратавальных работах пасля [[Землетрасенне ў Турцыі і Сірыі (2023)|землетрасення 6 лютага]]. Другая група накіравалася на наступны дзень. Усяго накіравана 64 чалавекі, пяць пошукавых сабак, два грузавікі МАЗ і два легкавыя аўтамабілі падвышанай праходнасці. Спецыялісты працавалі ў горадзе [[Кахраманмараш]]. Місія доўжылася 12 дзён<ref>[https://ria.ru/20230210/spasateli-1851113713.html В МЧС Белоруссии рассказали о работе отряда «Зубр» в Турции]</ref>. Спецыялісты выратавалі з-пад завалаў шэсць чалавек і выявілі целы 45 загінуўшых. Кіраўнік «Зубра» палкоўнік Ігар Зарэмба быў узнагароджаны [[Спіс прэзідэнтаў Турцыі|Прэзідэнтам Турцыі]] [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпам Эрдаганам]] медалём «За выдатныя заслугі»<ref name="белта"/>. == Апісаннне == Падраздзяленне прызначана для эфектыўнага рэагавання на найбольш складаныя надзвычайныя сітуацыі. Згодна са Статутам адной з яго асноўных функцый з’яўляецца ўдзел у міжнародных выратавальных аперацыях, аказанне дапамогі замежным дзяржавам па ліквідацыі наступстваў надзвычайных сітуацый, у тым ліку ў рамках [[Міжнародная кансультатыўная група па пошуку і выратаванню|міжнароднай кансультатыўнай групы па пошуку і выратаванню ААН (ІНСАРАГ)]]<ref name="мчс"/>. У склад каманды ўваходзяць хімікі, выбухатэхнікі, альпіністы, вадалазы, кінолагі. Спецыялісты атэставаны па стандартах [[ААН]] для правядзення аварыйна-выратавальных работ за мяжой (статус атрыманы ў 2013 годзе, а ў жніўні 2018-га паспяхова пацверджаны<ref name="спутник">[https://sputnik.by/20230208/spetsialnyy-otryad-zubr-mchs-belarusi-gotovitsya-k-otletu-v-turtsiyu---video-1072023938.html Специальный отряд «ЗУБР» МЧС Беларуси вылетает в Турцию — видео] // Sputnik Belarus, 8 фераля 2023</ref>). У склад РАСП уваходзяць наступныя цэнтры<ref name="сб"/><ref name="белта">[https://belta.by/regions/view/novoe-zdanie-dezhurnoj-smeny-otrjada-zubr-otkryli-v-minske-567200-2023/ Новое здание дежурной смены отряда «ЗУБР» открыли в Минске] // Белта, 18 мая 2023</ref><ref name="мчсрб"/>: * вадалазна-выратавальнай службы, * пошукава-выратавальных работ і пажаратушэння, * хімічнай і радыяцыйнай абароны, * выбухатэхнічнай службы, * кіналагічнай службы, * крызіснай псіхалагічнай дапамогі, * медыцынскага забеспячэння, * арганізацыі спартыўна-масавай работы * аператыўнага кіравання, * [[пінск]]і (у складзе знаходзіцца аддзел пантонна-маставой службы); а таксама: * сектар міжнароднага супрацоўніцтва, * пошукава-выратавальны атрад. Будынак дзяжурнай службы спецатрада «Зубр» размешчаны ў [[Мінск]]у на [[Вуліца Карвата (Мінск)|вуліцы Карвата]]. Тут маецца аператыўная зала, навучальныя класы, пакоі аператыўных дзяжурных, псіхалагічнай разгрузкі, гардэробныя памяшканні і іншае<ref name="белта"/>. Падраздзяленне мае ў наяўнасці каля 40 адзінак тэхнікі (яшчэ больш за 100 у рэзерве), уключаючы ўсюдыход «Шэрп», рабатызаваны комплекс Brokk 40, матацыклы аператыўнага рэагавання Yamaha XT660R, аўтаномны квадрацыклы, аўтамабіль медыцынскай службы, аварыйна-выратавальны аўтамабіль і іншае<ref>Валерия Попкова. [https://abw.by/news/industry/2024/06/08/na-chem-spasaut-spasateli-unikalnyi-avtopark-belorusskogo-zubra На чем спасают спасатели: уникальный автопарк белорусского «ЗУБРа»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240611130255/https://abw.by/news/industry/2024/06/08/na-chem-spasaut-spasateli-unikalnyi-avtopark-belorusskogo-zubra |date=11 чэрвеня 2024 }} // ABW.BY, 8 июня 2024</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] 37zhy2w9f9tf62kstr4jpvowopmxani 0 782070 5201167 4976010 2026-09-17T06:24:46Z Autumndancer 168015 5201167 wikitext text/x-wiki '''Арава''': == Беларусь == * [[Арава (археалагічны помнік)]] * [[Арава (Круглянскі раён)]] == Папуа — Новая Гвінея == * [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] == Украіна == * [[Арава (Львоўская вобласць)]] == Эстонія == * [[Арава (Анія)]] {{неадназначнасць}} 4cog1r49s4lo06a63d5hp7jans30oib 0 783896 5200997 4945355 2026-09-16T19:53:28Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле крыніц 5200997 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Іван Аляксандравіч Краснаду́бскі''' ({{ДН|17|9|1947}}, [[Краўцы (Глыбоцкі раён)|Краўцы]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|24|11|2013}}) — беларускі оперны спявак (лірычны барытон). [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] па класу [[Леанід Пятровіч Івашкоў|Леаніда Івашкова]] ў 1973 годзе. З 1974 года — саліст [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Ансамбля песні і танца Беларускай ваеннай акругі]], з 1982 года — [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]]{{sfn|БелЭн|1999|с=458}}. == Творчасць == Для яго характэрны яркі і прыгожы голас шырокага дыяпазону, сцэнічная абаяльнасць. Выконваў арыі з опер кампазітараў як рускіх, так і замежных, камерную лірыку беларускіх кампазітараў [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]], [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрыя Лукаса]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]], [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрыя Смольскага]]{{sfn|БелЭн|1999|с=458}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Краснадубскі Іван Аляксандравіч|[[Алена Якаўлеўна Ракава|Ракава А. Я.]]|458}} * {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|4|Краснадубскі Іван Аляксандравіч|554}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснадубскі Іван Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] 5ztto46vdpi0r21lysvfe63fo0ti61p 5201007 5200997 2026-09-16T20:20:29Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5201007 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Іван Аляксандравіч Краснаду́бскі''' ({{ДН|17|9|1947}}, [[Краўцы (Глыбоцкі раён)|Краўцы]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|24|11|2013}}) — беларускі оперны спявак (лірычны барытон). [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1980). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] па класу [[Леанід Пятровіч Івашкоў|Леаніда Івашкова]] ў 1973 годзе. З 1974 года — саліст [[Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Ансамбля песні і танца Беларускай ваеннай акругі]], з 1982 года — [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]]{{sfn|БелЭн|1999|с=458}}. == Творчасць == Для яго характэрны яркі і прыгожы голас шырокага дыяпазону, сцэнічная абаяльнасць. Выконваў арыі з опер кампазітараў як рускіх, так і замежных, камерную лірыку беларускіх кампазітараў [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзіміра Алоўнікава]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоля Багатырова]], [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Дзмітрыя Лукаса]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрыя Семянякі]], [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрыя Смольскага]]{{sfn|БелЭн|1999|с=458}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Краснадубскі Іван Аляксандравіч|[[Алена Якаўлеўна Ракава|Ракава А. Я.]]|458}} * {{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|4|Краснадубскі Іван Аляксандравіч|554}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Краснадубскі Іван Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Барытоны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларускай ССР]] by85278l1wgwqnxebub7nzrlx8xgdu0 0 783921 5201202 4952765 2026-09-17T07:09:24Z M.L.Bot 261 тут памылка і арфаграфічная, і ў апісанні, трэба перапрацоўваць 5201202 wikitext text/x-wiki '''Культ каменных дзевачак''' — традыцыя пакланення [[Антрапамарфізм|антрапаморфным]] каменным крыжам у вёсках [[Данілевічы]] і [[Баравое (Лельчыцкі раён)|Баравое]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Культ з’яўляецца элементам жаночай субкультурнай рытуальнай традыцыі і рэліктам некалі існаваўшага старажытнага культа жаночых бажаствоў. == Паданні аб каменнай дзяўчынцы == У вёсках Лельчыцкага раёна захаваліся паданні аб з’яўленні каменнай «дзяўчынкі». Мясцовая жыхарка в. Данілевічы распавядала<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Полевая фольклористика и этнология: исследование локальных культур Беларуси|год=2008|месца=Мн.|выдавецтва=БГУКИ|старонак=268}}</ref>:{{цытата|Это даўно-даўным было. Тагда шчэ ўсё ў ручную, і сеялі і аралі і жалі. Ну, жаць жа брыгада была, усё ж наша поле то ж было. Жэншчыны хадзілі з малымі груднымі дзецьмі ў поле. Калыскі бралі. І от адна ўжэ была дзевачка, лет 12-ць ёй было. Да, прышлі на поле, і маці снапы жала, а снапы нада ўжэ іх дакучы зносіць. Хмара. Яна раз сказала на тую дочку: знось снапы да кучы, бо хмара ідзе. Яна не паслухала. Другі раз — яна не паслухала. Яна кажа, штоб ты каменём стала. Ну, і тая дзевачка… стала каменём.}} == Традыцыя пакланення == Пакланенне каменнай «дзяўчынцы» адбываецца на [[Вялікдзень]]. Жанчыны вёскі прыносяць каменнаму крыжу [[аброк]]i — яйкі, хлеб, піражкі, грошы, палявыя кветкі. Каменны крыж «апранаюць» і ўпрыгожваюць рознымі элементамі: падпяразваюць фартушкі, павязваюць хусткі, упрыгожваюць каралямі і г.д. Леташнія тканіны-аброкi здымаліся і спальваліся. Для прыдачы больш чалавекападобнага выгляду крыжу жыхаркі в. Баравое стваралі з моху і травы падабенства валасоў. Каля каменя жанчыны моляцца Богу і віншуюць з Хрыстовым нядзеляй. Жыхаркі вёскі лічаць «дзяўчынку» жывой і, распавядаючы пра яе, выразна шкадуюць яе. Падчас Вялікадня яе абдымаюць і просяць дапамогі ад хвароб і няшчасцяў. == Значэнне аб’екта == Каменная «дзяўчынка» мае вялікае значэнне для жыхарак вёскі. У жанчын існуе ўстойлівая вера ў тое, што каменная «дзяўчынка» ўплывае на працягу падзей, мае сілу змяняць іх у добрую або ў процілеглы бок. Некалі ў в. Данілевічы каменны крыж перанеслі з абочыны поля на могілках, дзе некалі стаяла царква. Пасля гэтага ў вёсцы стала паміраць жывёла. Дадзенае падзея была ўспрынятыя як знак незадаволенасці «дзяўчынкі» і пасля чаго крыж вярнулі на ранейшае месца. Таксама аб’ект мае важнае сацыяльна-маральнае значэнне для жаночай часткі вясковага соцыума. Каменная «дзяўчынка», праклятая маці, уяўляе жанчынам наглядны ўрок, і, такім чынам, засцерагае іх мацярынства ад граху праклёны дзяцей. == Мастацкая характарыстыка каменных «дзяўчынак» == Каменная «дзяўчынка» ў в. Данілевічы ўяўляе з сябе вытыркі на 70 см з-пад зямлі каменны крыж. Мае круглявыя формы і згладжаныя пераходы, што надае крыжу антрапаморфнасць. Верхняя частка каменнага крыжа — «дзяўчынкі» нагадвае галаву, а кароткія бакавыя выступы — торс фігуры, што і робіць пластыку крыжа антрапаморфнай.<ref>{{Кніга|аўтар=Раманюк Міхась|загаловак=Беларускія народныя крыжы.|год=2000|месца=Вільня|выдавецтва=Наша Ніва|старонак=}}</ref> У в. Баравое каменная «дзяўчынка» мае стаўпападобную форму. Мясцовыя жыхары распавядаюць, што раней «дзяўчынка» мела галаву, грудзі, рукі і закамянелыя [[Манicт|маністы]] на шыі, але людзі адбілі іх<ref>{{Артыкул|аўтар=Макушников О. А|загаловак=Отчет об археологической разведке в Буда-Кошелевском и Лельчицком районах Гомельской области в 1993 г.|год=1993|выданне=Архив археологической научной документации Института истории НАНБ|старонкі=19-30}}</ref>. Даследчыкамі адзначаецца<ref name=":0" />, што пластычныя прыёмы, якія выкарыстоўваюцца ў каменных крыжах Лельчыцкага раёна, маюць падабенства з іншымі вядомымі прыкладамі каменных крыжоў і каменных ідалаў на тэрыторыі Беларусі (прыклад: [[Тураўскі крыж (Пагост)|Тураўскі крыж]]). == Навуковыя гіпотэзы == Даследчыкамі<ref name=":0" /> была вылучана здагадка, што каменныя крыжы некалі маглі быць [[Ідал|ідаламі]], антрапаморфным пластычным увасабленнем вобразаў паганскі бажаствоў, якім пакланяліся. З прыходам хрысціянства шанаванне трансфармавалася ў мясцовы культ камянёў — «дзяўчынак» і звычай аднаўляць жаночы вобраз з дапамогай аброчных тканін. На карысць дадзенай гіпотэзы сведчыць паданне аб гвалтоўным змене аблічча, якое існуе ў в. Баравой. Дадзенае меркаванне таксама заснавана на параўнальна-мастацкім аналізе каменных «дзяўчынак» з іншымі вядомымі ў Беларусі антрапаморфнымі крыжамі або каменнымі ідаламі. Таксама была вылучана гіпотэза<ref name=":0" /> аб захаванасці на [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі Беларусі]] рудыментарнай формы шанавання жаночых бажаствоў. Даследчыкі лічаць, што перажыткі жаночых культаў і магічных практык у вёсках Лельчыцкага раёна ў далейшым дапамогуць рэканструяваць славянскія жаночыя паганскія культы. == Гл. таксама == * [[Традыцыя шанавання Святога каменя (Крамянец)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Полевая фольклористика и этнология: исследование локальных культур Беларуси — Мн.: БГУКИ, 2008, — 268 с. * Василевич В. А. Белорусская мифология: Энциклопедический словарь. Мн.: Беларусь, 2004, — 275 с. * Макушников О. А. Отчет об археологической разведке в Буда-Кошелевском и Лельчицком районах Гомельской области в 1993 г. // Архив археологической научной документации Института истории НАНБ. Дело No 1502. 1993. С. 19-30. * Раманюк Міхась. Беларускія народныя крыжы. Вільня: Наша Ніва, 2000. == Спасылкі == * Раздзел у інвентары нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі — https://living-heritage.by/nks/1131/?sphrase_id=72983 [[Катэгорыя:Культура Лельчыцкага раёна]] 2fizb4xz99f7wm78ykg9sbiyg2gfstn 0 788640 5201171 5124473 2026-09-17T06:30:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201171 wikitext text/x-wiki '''Камісія па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь''' — пастаянна дзеючы [[дарадчы орган]] пры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Агульная інфармацыя == Камісія створана ў 2009 годзе ў мэтах каардынацыі дзейнасці па выяўленні, [[Рэстытуцыя|вяртанні]], сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, што знаходзяцца па-за межамі Рэспублікі Беларусь. Дзейнасць Камісіі рэгламентавана артыкулам 78 [[Кодэкс аб культуры|Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб культуры]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=hk1600413|title=Кодекс Республики Беларусь № 413-З (Кодекс Республики Беларусь от 20 июля 2016 г. №413-З «Кодэкс Рэспублiкi Беларусь аб культуры.»)|website=etalonline.by|access-date=2025-06-01|archive-date=18 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250618092637/https://etalonline.by/document/?regnum=hk1600413|url-status=dead}}</ref>. == Статус і структура == Камісія з’яўляецца дарадчым органам і функцыянуе на пастаяннай аснове. Склад Камісіі і Палажэнне аб яе дзейнасці зацвярджаюцца Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. == Асноўныя задачы == Сярод галоўных задач Камісіі<ref name=":0" />: * вызначэнне прыярытэтных напрамкаў дзяржаўнай палітыкі ў сферы выяўлення і вяртання культурных каштоўнасцей; * падрыхтоўка прапаноў па выкарыстанні выяўленых культурных каштоўнасцей у навуковым і культурным абароце; * каардынацыя супрацоўніцтва паміж дзяржаўнымі органамі, грамадскімі аб’яднаннямі і іншымі зацікаўленымі суб’ектамі. == Функцыі == Камісія<ref name=":0" />: * забяспечвае ўзаемадзеянне дзяржаўных органаў, грамадскіх і міжнародных арганізацый у згаданай сферы; * спрыяе правядзенню мерапрыемстваў па вяртанні культурных каштоўнасцей; * ажыццяўляе кантроль за адпаведнымі працэсамі; * рыхтуе праекты нарматыўных прававых актаў; * уносіць прапановы ў Савет Міністраў адносна фінансавання дадзенай дзейнасці. == Паўнамоцтвы == Камісія мае права<ref name=":0" />: * уносіць урадавыя прапановы па напрамках дзейнасці; * запытваць інфармацыю і матэрыялы ў дзяржаўных органаў і іншых арганізацый; * заслухоўваць справаздачы прадстаўнікоў дзяржаўных органаў; * прыцягваць спецыялістаў да выканання канкрэтных задач. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://viartanne.by/kamisiya-pa-vyartanni/ Камісія па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250601133618/https://viartanne.by/kamisiya-pa-vyartanni/ |date=1 чэрвеня 2025 }} // Інтэрнэт-партал «Вяртанне» {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Культурныя каштоўнасці Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:2009 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстытуцыя]] ejkfx57pjg3wlcmlzpc992jfwtittwm 0 789393 5201033 5117451 2026-09-16T21:57:15Z Bk1949 50943 5201033 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Баглай}} '''Аляксандр Канстанцінавіч Баглай''' (нар. {{ДН|28|2|1951}}, г. [[Бабруйск]]) — беларускі [[мастак]], працуе ў галіне мастацкай апрацоўкі металу. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|28|2|1951}} года ў горадзе [[Бабруйск]]у. Скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]] ў 1971 годзе і [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у 1979 годзе. Вучыўся ў [[С. Ларчанка|С. Ларчанкі]]. Удзельнічае ў мастацкіх выставах з 1976 года<ref name=":0">{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Баглай Аляксандр Канстанцінавіч}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1989 года<ref name=":0" />. Жыве ў г. [[Мінск]]у<ref name=":0" />. == Творчасць == Працуе ў галіне [[мастацкая апрацоўка металу|мастацкай апрацоўкі металу]], выкарыстоўваючы [[медзь]] і [[алюміній]]. Сярод асноўных твораў — дэкаратыўныя рашоткі для [[санаторый «Беларусь» (Сочы)|санаторыя «Беларусь»]] у [[Сочы|Сочы (Расія)]] і [[Мінскі радыётэхнічны інстытут|Мінскага радыётэхнічнага інстытута]], аб’ёмна-прасторавыя кампазіцыі ў піянерлагеры «Брыганціна», дзверы для [[Планета (гасцініца, Мінск)|гасцініцы «Планета»]] ў Мінску. Стварыў пластычныя кампазіцыі: «Коні», «Кастрычнік», «Маяк», «Дон Кіхот», а таксама кампазіцыі «Блакітныя азёры», «Дэльтапланы», «Перавал»<ref name=":0" />. Аўтар аднаўлення гістарычнай экспазіцыі зброі ў [[Мірскі замак|Мірскім замку]]<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/calendar/2021/personality/02-28.html|title=item-card|website=libmogilev.by|access-date=2025-06-19|archive-date=22 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322072256/https://libmogilev.by/calendar/2021/personality/02-28.html|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Баглай Аляксандр Канстанцінавіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133821}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баглай Аляксандр Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі па метале Беларусі]] r3t6lw3ipa19gr2hgykk9pud73mgln2 0 793223 5201132 5043117 2026-09-17T03:53:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201132 wikitext text/x-wiki {{Асоба | месца нараджэння = [[Жмігруд]] }} '''Казімір Пётр Геранім Стадніцкі''' (пол. ''Kazimierz Piotr Hieronim Stadnicki'', [[29 чэрвеня]] [[1808]], [[Жмігруд]] — [[9 красавіка]] [[1886]], [[Львоў]]) — польскі гісторык, навуковыя інтарэсы якога ахоплівалі пытанні сярэдневечнай гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], член Акадэміі мастацтваў і навук у Кракаве, генеалог<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1887|title=Казімір Стадніцкі|author=Валерый Пазднякоў|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=7 кастрычніка 2025|archive-date=20 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120050741/http://vkl.by/articles/1887|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|аўтар=Dziadzio Andrzej.|загаловак=Stadnicki Kazimierz Piotr Hieronim|выданне=Polski Słownik Biograficzny|том=XLI|старонкі=403-405}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mediewisci.lhdb.kul.pl/biografie/item/652|title=Kazimierz Stadnicki (1808–1886) · Biografie · mediewisci|website=mediewisci.lhdb.kul.pl|access-date=2025-10-09}}</ref>. Быў сынам графа Антонія, уладальніка Жмігруда, і Юзэфы з Ябланоўскіх, і братам Аляксандра Стадніцкага (юрыста і аўтара гістарычных і юрыдычных прац). Пачатковую адукацыю атрымаў дома, дзе, пад уплывам бацькі, развіў цікавасць да гісторыі. З [[1826]] па [[1830|1830 год]] вывучаў права ў [[Венскі ўніверсітэт|Венскім універсітэце]], які скончыў без атрымання ступені, але пазней атрымаў званне доктара юрыдычных навук. З 1843 па 1845 год ён займаў пасаду другога дырэктара Галіцкага зямельнага крэдытнага таварыства. Ад імя сейма займаўся пытаннямі пенсій для акцёраў і іншых супрацоўнікаў Львоўскага тэатра. З [[1842]] па [[1850|1850 год]] быў членам Пастаяннага аддзела Галіцкіх маёнткаў, а з 13 красавіка [[1855|1855 года —]] райца намесніцтва ў Львове. Насіў тытул імператарска-каралеўскага [[Камергер|камергера]]. У [[1873|1873 годзе]] быў прызначаны дзейным членам Акадэміі мастацтваў і навук у Кракаве, але не быў звязаны ні з адным універсітэтам. У 1854 годзе быў узнагароджаны Рыцарскім крыжам [[Ордэн Жалезнай кароны|Ордэна Жалезнай Кароны]]. З 1859 года быў членам Галіцкай ашчаднай камісіі ў Львове. Не стварыў сям'і і ён быў пахаваны на [[Лычакіўскія могілкі|Лычакоўскіх могілках]] побач з братам Аляксандрам у сямейнай магіле. Яго навуковыя інтарэсы ўключалі сярэднявечную гісторыю Літвы і Русі, [[Геральдыка|геральдыку]] і [[Генеалогія|генеалогію]]. У сваёй працы ''«Пясты»'' (1842) ён абмеркаваў працэс арганізацыі Каталіцкай Царквы на польскіх землях і яе значэнне ў навяртанні славянскіх плямёнаў у Памераніі. Выкарыстоўваючы раней невядомыя або малавядомыя русінскія і літоўскія хронікі, ён прадставіў палітычную гісторыю Літвы [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] ( ''«Сыны [[Гедзімін|Гедзіміна»]]'', два тамы, 1849-1853). Склаў гістарычныя каментарыі да твораў [[Уільям Шэкспір|Шэкспіра]]. Быў вядомы сваёй вострай публічнай палемікай. Яго хваліў [[Іахім Лялевель|Іаахім Лялевель]] за «Сыноў Гедзіміна» («адзін з найпрыгажэйшых твораў нашага пяра»), а таксама яго творамі захапляўся [[Адам Міцкевіч]]. == Працы == * Piasty. Paryż, 1842. * O pierwszych zaborach Waregów na ziemi Lachów i o grodach Czerwieńskich // Bibl. Ossol. 1843. T. 5. * Synowie Gedymina // Bibl. Ossol. 1847. T. 1—2. * Synowie Gedymina. Lwów, 1849—1853.I—II (wyd. 2, osobne, przerobione i poprawione) (рэц.: Österreichische Blätter für Literatur und Kunst. 1854; перадрук часткі: Dzień. Liter. 1854 nr 1). * Synowie Gedymina // Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz. T. 3: 1875 (wyd. skrócone). * Synowie Gedymina. Kr. 1875 (odb.). * ''Stadnicki Kazimierz.'' Synowie Gedymina wielko-władcy Litwy. Monwid—Narymunt—Jewnuta—Koriat. Wydanie nowe przerobiene i powiększone. We Lwowie, 1881. 272 s. * Olgierdowicze // Bibl. Ossol. 1864—6 t. 5—9. * ''Stadnicki Kazimierz.'' Bracia Władysława-Jagiełły Olgierdowicza króla Polski, wielkiego xięcia Litwy. Jako dalszy ciąg «Synów Giedymina». We Lwowie, 1867. VIII, 416 s. * ''Stadnicki Kazimierz.'' Olgierd i Kiejstut synowie Gedymina w. xięcia Litwy. We Lwowie, 1870. 213, ХХІІ s. * Dodatki i poprawki do dzieł Bracia Władysława Jagiełło i Olgierd i Kiejstut. Lwów, 1873. 38 s. * Koriat Gedyminowicz i Koriatowicze // Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz. T. 7: 1877. * Koriat Gedyminowicz i Koriatowicze. Kr. 1877 (адбітак) * O tronie elekcyjnym Jagiellonów w Polsce. Lw. 1880. * О początkach arcybiskupstwa i biskupstw katolickich łac. obrz. na Rusi halickiej i Wołyniu. Lw. 1882. * Rodowody domu Stadnickich herbu Szreniawa od 1386 do 1861. Lw., 1857—1861. * Linia Stadnickich, która zachowała pierwotny przydomek rodu ze Stadnik, czyli de Stadniki. Lw., 1858. Cz. 1—2. * Komentarz do ustępu o rodzie Stadnickich w herbarzu Niesieckiego. Lw., 1861. * Drzewo rodowe potomstwa Stanisława Jabłonowskiego // Złota księga szlachty polskiej. T. 3. * Kilka przyczynków do monografii Stadnickich… // Złota księga szlachty polskiej. T. 3. * (o Stanisławie «Diable» Stadnickim) // Złota księga szlachty polskiej. T. 6. * Wspomnienie o Abdankach-Konopkach Buczackich i Jazlowieckich // Przewodnik Naukowy i Literacki. 1873 T. 1. Z. 3. * O Herburtach w XIII i XIV wieku // Przewodnik Naukowy i Literacki.1874. T. 2.Z. 7. * Zapiski genealogiczne // Przewodnik Naukowy i Literacki. 1875. T. 2. Z. 8. * Przyczynek do heraldyki polskiej w średnich wiekach. Lw., 1879. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-08}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1886 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1808 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] 8ovvan7gwp9ka75evp7dbpitns342aj 0 793728 5200764 5046465 2026-09-16T12:04:02Z Autumndancer 168015 /* Тапонім */ 5200764 wikitext text/x-wiki '''Сарыарка''': == Тапонім == * [[Сарыарка (Аягозскі раён)]] * [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)]] * [[Сарыарка (Жармінскі раён)]] == Іншае == * [[Сарыарка (станцыя метро)]] {{неадназначнасць}} qakwu8hai7jyxjt6gqh6mewqorw1brp 0 796955 5201133 5071423 2026-09-17T03:55:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201133 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Казімір Стравінскі | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Kazimierz Strawiński}} | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = Sulima herb.svg | подпіс герба = Герб «Суліма» | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = паміж 6 і 15 кастрычніка [[1656]] | месца смерці = | дынастыя = [[Стравінскія]] | бацька = Крыштаф Стравінскі | маці = Ева Раецкая | жонка = 1. Лукрэцыя з Канарскіх<br>2. Аляксандра з Прыбароўскіх<br>3. Феліцыяна з Горскіх | дзеці = }} '''Казімі́р Страві́нскі''' ({{lang-pl|Kazimierz Strawiński}}; ? — паміж 6 і 15 кастрычніка [[1656]]) — ураднік і ваенны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падкаморы]] [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|старадубскі]] (з 1651), [[канюшы]] [[Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|троцкі]] (1637—1651), [[падваявода]] [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|віцебскі]] (1650)<ref name="vkl.by"/>. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Стравінскія|Стравінскіх]] герба «[[Суліма (герб)|Суліма]]». === Сям'я === Бацька — [[Крыштаф Стравінскі]] (? — 1624), займаў пасады троцкага земскага падсудка (1617—1623) і суддзі (1623—1624). Маці — Ева з Раецкіх. Меў братоў: * [[Караль Стравінскі|Караль]] (? — 1648), падкаморы старадубскі; * [[Збігнеў Стравінскі|Збігнеў]], суддзя земскі старадубскі (1648—1655); * [[Максімілян Стравінскі|Максімілян]], стольнік старадубскі (1648—1671); * [[Траян Стравінскі|Траян]], суддзя гродскі ашмянскі (1649—1651), падсудак ашмянскі (1651—1667); * Аляксандр<ref name="vkl.by"/>. === Дзяржаўная і ваенная дзейнасць === У маладосці ўдзельнічаў у [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|вайне Рэчы Паспалітай са Швецыяй]] у 1625—1629 гадах і [[Смаленская вайна|вайне з Маскоўскай дзяржавай]] 1632—1634 гадоў. У [[1648]] годзе ўдзельнічаў у элекцыі караля [[Ян II Казімір|Яна ІІ Казіміра]]. Займаў шэраг пасад: [[канюшы]] [[Троцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|троцкі]] (1637—1651), [[падваявода]] [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|віцебскі]] (1650), [[падкаморы]] [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|старадубскі]] (з 1651). Двойчы быў дэпутатам [[Галоўны Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала ВКЛ]] — у 1637 і 1645 гадах<ref name="vkl.by"/>. З пачаткам [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] быў абраны шляхтай [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]] адным з [[рэгіментар|рэгіментараў]]. З'яўляўся адным з камандзіраў [[Абарона Віцебска (1654)|абароны Віцебска]] ад маскоўскіх войскаў, якая доўжылася з [[24 жніўня]] па [[2 снежня]] [[1654]] года. Пасля капітуляцыі горада быў сасланы ў [[Яраслаўль]], пазней у [[Казань]], а потым у [[Свіяжск]]. Памёр у выгнанні паміж 6 і 15 кастрычніка [[1656]] года. Пахаваны ў Свіяжску<ref name="vkl.by"/>. == Уладанні == Валодаў маёнткамі [[Якаўлевічы]] і [[Шаховічы]] ў [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Старадубскім павеце]], [[Мошкава]] ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]], а таксама ўладаннямі ў [[Троцкае ваяводства|Троцкім ваяводстве]]<ref name="vkl.by"/>. [[24 красавіка]] [[1636]] года атрымаў каралеўскі [[кансенс]] (згоду) на перадачу вёскі Шаховічы ў [[Старадубскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Старадубскім павеце]] [[Ян Солтан|Яну Солтану]], суддзі земскаму рэчыцкаму і старасце прапойскаму<ref name="vkl.by"/>. == Сям'я == Быў жанаты тройчы: # Лукрэцыя з [[Канарскія|Канарскіх]]. # Аляксандра з [[Прыбароўскія|Прыбароўскіх]] (? — 1655/1656), памерла ў выгнанні. # Феліцыяна з [[Горскія|Горскіх]] (? — каля 1656), першым мужам якой быў [[Крыштаф Асіпоўскі]], ротмістр віцебскі<ref name="vkl.by"/>. Першы муж Феліцыяны памёр у палоне. Праз паўтара года шляхцянка са згоды сяброў выйшла другі раз замуж за Стравінскага. Ён таксама ў хуткім часе памёр, пакінуўшы яе цяжарнай (1656)<ref>{{крыніцы/Крыніцы/Шлюбныя і пазашлюбныя стасункі шляхты Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст.|}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="vkl.by">{{cite web|url=https://www.vkl.by/articles/2346|title=Стравінскі Казімір|publisher=ВКЛ. Энцыклапедыя|accessdate=19 снежня 2025|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106083125/https://www.vkl.by/articles/2346|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == * ''Haratym Andrzej''. Strawiński Kazimierz // Polski Słownik Biograficzny. — 2007. — Zeszyt 181 (T. 44/2). — S. 284—285. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom II. Województwo trockie. XIV—XVIII wiek. / Pod redakcją Andrzeja Rachuby. — Warszawa: DiG, 2009. — 687 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom IV. Ziemia smoleńska i województwo smoleńskie. XIV—XVIII wiek. / Pod redakcją Andrzeja Rachuby. — Warszawa: DiG, 2003. — 412 s. {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стравінскі Казімір}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Канюшыя троцкія]] [[Катэгорыя:Падваяводы віцебскія]] [[Катэгорыя:Стравінскія]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1656 годзе]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Смаленскай вайны]] k9fkx3hrcjdnbvrnbzps0c20heo5jtp 0 799997 5201031 5177407 2026-09-16T21:52:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5201031 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} [[Файл:Glaubicz - Apolonia Sierakowska w więzieniu.jpg|міні|Апалонія Серакоўская ў вязніцы, Мураўёў вымушае яе глядзець на смерць мужа]] '''Апалонія Серакоўская''' (дзявочае прозвішча: Далеўская, {{Lang-pl|Apolonia Dalewska-Sierakowska}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 году]], жонка [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскога]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Была адной з дзесяці дзяцей Дамініка Далеўскага і яго жонкі Дамінікі з Наркевічаў. Паводле метрычных кніг Апалонія Фердынанда Дамініка нарадзілася 19 студзеня 1838 г. у Кункулцы, Салечніцкай парафіі, ахрышчана была 6 красавіка таго ж года ў [[Салечнікі|Салечніках]]. Хрышчонымі бацькамі былі Самуэль Лацкі, капітан расійскай арміі, і Апалонія Ратоўт, начальніца сясцёр міласэрнасці ў Вільні<ref name=":0">Успаміны, Да 155-годдзя паўстання 1863, Апалонія з Далеўскіх Серакоўская / [http://pawet.net/ns/2018/20/%E2%84%96_20_(1379).html Наша Слова, № 3 (1362), 17 студзеня 2018]</ref>. У 1848 годзе памёр бацька Дамінік Далеўскі. Удава Дамініка Далеўская разам з дзецьмі пераехала ў [[Вільня|Вільню]]. Маці ўдзяляла шмат увагі адукацыі дачок. Пра чатырох з шасці сясцёр вядома, што яны скончылі пансіён. Пазней Апалонія наведвала курсы, арганізаваныя [[Віленскі шляхецкі інстытут|Шляхецкім Інстытутам]], на якіх выкладаліся матэматыка, прыродазнаўства, гісторыя, літаратура, эстэтыка і педагогіка. Музыку выкладаў [[Станіслаў Манюшка]]. Гэтыя курсы былі сакрэтнымі, арганізаванымі мясцовай інтэлігенцыяй у знак пратэсту супраць палітыкі цара. === Шлюб з Зыгмунтам Серакоўскім і паўстанне === Улетку 1861 году Апалонія Далеўская пазнаёмілася з капітанам расійскай арміі Зыгмунтам Серакоўскім. Пара ажанілася ў [[Кейданы|Кейданах]] 30 ліпеня 1862. Шлюб таксама быў зарэгістраваны ў Вільні ў [[Касцёл Св. Яна (Вільнюс)|касцёле св. Яна]]. У вяселлі прынялі ўдзел будучыя кіраўнікі паўстання: [[Канстанцін Каліноўскі]], [[Якуб Гейштар]], [[Антанас Мацкявічус]]. Пазней святкаванне шлюба назвалі «апошняй мазуркай на Літве»<ref>''Герасімчык Васіль''. Кастусь Каліноўскі: асоба і легенда. Гродна: ЮрСаПрынт, 2018. С. 108—109.</ref>. Пасля вяселля пара прабыла ў Кейданах тыдзень. Пасля гэтага Апалонія Далеўская-Серакоўская суправаджала мужа ў камандзіроўцы ў Заходняй Эўропе. Пара наведала [[Берлін]], [[Лейпцыг]], [[Познань]], [[Вена|Вену]], [[Парыж]]. Калі Апалёнія захварэла, яна вярнулася ў Вільню і засталася з маці, а муж паехаў у [[Алжыр]]. У пачатку 1863 года Апалонія і Зігмунт Серакоўскі адправіліся ў [[Санкт-Пецярбург]], а да канца вясны вярнуліся ў Вільню. 3 красавіка 1863 года абодва адправіліся ў [[Коўна]], адкуль Апалонія пераехала ў [[Кейданы]]. Зыгмунт Серакоўскі далучыўся да паўстанцаў. Удзел Серакоўскага ў паўстанні трываў ня поўны месяц. Кампанія, распачатая арганізацыяй найбольшага паўстанчага згрупавання і першымі ваеннымі поспехамі, закончылася для параненага ў найбольшай бітве ў паўстанні пад [[Біржы|Біржамі]] зняволеннем (11 мая) і выракам смерці. У паўстанні бралі ўдзел усе Далеўскія. [[Францішак Далеўскі|Францішак]] належаў да кіраўніцтва лагера белых, [[Цітус Далеўскі|Цітус]] і [[Канстанцін Далеўскі|Канстанцін]] аказаліся на баку чырвоных. Сястра [[Юлія Беркман|Юлія]] з мужам [[Міхал Беркман|Міхалам Беркманам]] дзейнічалі на Ковеншчыне, а Ксаверыя была сакратаркай Францішка ў літоўскім паўстанчым урадзе. Сама Апалонія была кур’еркай паўстанцаў<ref name=":0" />. === Сібірская ссылка === Пасля арышту Зыгмунта Серакоўскага была арыштаваная і яго цяжарная жонка Апалонія. Яна прабыла пад арыштам тры месяцы. Арыштаванага мужа яна бачыла толькі адзін раз. Пасля гэтага яна захварэла. 17 верасня 1863 года за спробу заступіцца за мужа Апалонія Серакоўская была саслана ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскую губерню]]. У перапісцы Віленскага і Наўгародскага губернатараў значылася: <blockquote>Вядомы маршалак мяцежніцкіх шаек Зыгмунт Серакоўскі меў блізкае знаёмства з домам Далеўскіх і ажаніўся на Апалоніі Далеўскай. Удава гэтага злачынцы, застаючыся пасля пакарання смерцю мужа на жыхарстве ў Вільні, узбуджае ў людзях, якія супраць урада, відавочнае спачуванне да свайго становішча. Віленская следчая камісія па палітычных справах, праводзячы следства аб злачынствах Францішкага Далеўскага і яго сястры Тэклы, звярнула ўвагу на даказаны справай шкодны палітычны кірунак усяго сямейства Далеўскіх, у заключэнні сваім прызнае неабходным выслаць усё гэтае сямейства ў адну з унутраных губерняў Расіі на жыхарства<ref>{{Cite web|access-date=2026-02-01|title=Будзьма беларусамі! » Жанчына, на вяселлі якой танчыў Кастусь Каліноўскі|url=https://budzma.org/news/apaloniya-serakouskaya.html|website=budzma.org}}</ref>. </blockquote>Хворая Апалонія пакінула Вільню цягніком 24 верасня 1863 года ў суправаджэнні жандара і акушэркі Юзэфы Борычэўскай. Жахлівае абыходжанне [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] з цяжарнай А. Серакаўскай шырока асвятлялася ў замежнай прэсе, у тым ліку ў часопісе «''The Times''». 21 кастрычніка 1863 года Апалонія Серакоўская нарадзіла дачку Зігманту, якая памерла ў дзяцінстве ў 1866 годзе пасля таго, як Апалонія пераехала з Ноўгарада жыць у [[Самара|Самару]]. === Апошнія гады жыцця === Пасля абвяшчэння царом амністыі Апалонія Серакоўская ў пачатку 1868 года прыбыла ў [[Царства Польскае|Польскае Каралеўства]] і пасялілася [[Варшава|ў Варшаве]]. Тут разам са сваёй сястрой [[Ксаверыя Далеўская|Ксаверыяй]] яна выкладала і кіравала тайнай жаночай школай для дачок літоўскіх выгнаннікаў [[Сібір|у Сібір]]. Памерла ў Варшаве 2 студзеня 1919 года. Пахавана ў сямейнай магіле на [[Паванзкоўскія могілкі|Павонзкіх могілках]]. == Творчасць == Пакінула ўспаміны пра свае жыццё, знаёмства з мужам. Праз гісторыю сваёй сям’і паказвае лёс розных людзей, малюе партрэт грамадства, якое ўдзельнічае ў паўстанні супраць царызму. Успаміны зьмяшчаюць шмат інфармацыі пра палітыку і паўсядзённае жыцьцё 1840-60-х гадоў у Літве. Рукапіс трапіў у [[Львоў]] да Ганны Якубоўскай, жонкі Сатурніна Якубоўскага, сябра Зыгмунта Серакоўскага, а пазней трапіў у рукі [[Бенедыкт Дыбоўскі|Бенедыкта Дыбоўскага]], сябра Далеўскіх. Ён прывёз рукапіс у Вільню і перадаў на захоўванне Віленскаму таварыству сяброў навукі. Копія рукапісу знаходзіцца на захоўванні ў Музеі літаратуры імя Адама Міцкевіча (Варшава). Па-беларуску ўспаміны часткова публікаваліся ў перакладзе [[Станіслаў Вацлававіч Суднік|Станіслава Судніка]] ў газэце "[[Наша слова (1990)|Наша Слова]]". Упершыню цалкам успаміны былі выдадзены па-польску ў 2010 годзе<ref>''Apolonia Sierakowska z Dalewskich'', Wspomnienia, Wyd. Neriton, Warszawa 2010.</ref>, пераклад на літоўскую мову - у 2017 годзе.<ref>''Apolonija Dalevskytė – Sierakauskienė''. Atsiminimai. Iš lenkų kalbos vertė Tamara Bairašauskaitė. Vilnius: Lietuvos nacionalinis muziejus, 2019.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Серакоўская Апалонія}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Далеўскія]] 0xzfpexghavbbh9xbst61hne8teoebc 0 805804 5201136 5192604 2026-09-17T04:38:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201136 wikitext text/x-wiki [[Файл:Romancoloniae.jpg|справа|міні|Карта рымскіх калоній ў 2 стагоддзі, пасля імператара [[Траян]]а.]] '''Рымская калонія''' ({{Lang-la|colonia}}, мн.л.: ''{{Lang|la|coloniae}}'') — спачатку паселішча рымскіх грамадзян, якія стваралі рымскі [[Пост (ваенная справа)|фарпост]] на федэраванай або заваяванай тэрыторыі для яе абароны і асваення. Урэшце паняцце стала назвай найвышэйшага статусу рымскага горада. Адсюль таксама паходзіць сучаснае паняцце «[[калонія]]». Пасля захопу новай тэрыторыі рымляне звычайна засноўвалі ваенны лагер - каструм, часта на месцы невялікага аўтахтоннага селішча. У выпадку яго паспяховага размяшчэння на скрыжаванні некалькіх дарог побач з ім разрастаўся пасёлак (канаба). У ім сяліліся грамадзянскія каланісты, асядалі ветэраны і купцы з Італіі і іншых правінцый імперыі. Пасёлак атрымліваў статус [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|муніцыпія]]. У выпадку яшчэ большага росту, з'яўлення буйных аб'ектаў інфраструктуры (форумы, амфітэатры і інш.) і важнага стратэгічнага значэння муніцыпій атрымліваў статут калоніі. У адмысловых выпадках, калі горад дасягаў вышэйшай (па рымскіх мерках) ступені развіцця або меў статус рэгіянальнай сталіцы, яму даравалі поўнае італійскае права, гэта значыць яго жыхароў прыраўноўвалі ў правах да жыхароў Рыма. У такім выпадку сельскія землі ў яго акрузе раздаваліся рымскім ветэранам і на іх узнікалі рымскія вілы<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.romana.su/publ/26-1-0-429.htm|загаловак=Ветеранское землевладение в римской колонии эпохи принципата|archive-date=6 верасня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140906155045/http://www.romana.su/publ/26-1-0-429.htm}}</ref>. == Характарыстыкі == Пры [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]], у якой не было рэгулярнага войска, у заваяваных гарадах размяшчаліся ўласныя грамадзяне ў якасці своеасаблівага гарнізону. Існавала два тыпа арганізацыі паселішчаў<ref>{{Кніга|загаловак=E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) с. 3-33}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, с. 86}}</ref>: * Рымскія калоніі, (''coloniae civium Romanorum)'' і Марскія (''coloniae maritimae)'', бо яны часта будаваліся паблізу мора, напрыклад, Остыя (350 г. да н.э.) і [[Рыміні]] (268 г. да н.э.). У кожным з паселішчаў - каланістаў было прыкладна па трыста рымскіх ветэранаў з сем’ямі. Кожнаму вылучалася ад 1 да 2,5 гектараў сельскагаспадарчых зямель з ''ager colonicus'' (дзяржаўнай зямлі), а таксама бясплатнае карыстанне ''ager compascus scripturarius'' (агульнай дзяржаўнай зямлі) для пашы і лясоў. Рымскія калоніі пачаткова былі адзінай формай арганізацыі. Яны складаліся выключна з карэнных рымскіх грамадзян, яны мелі лад кіравання, падобны з ​​метраполіяй, тыя ж законы, рэлігію і святы. Іх грамадзяне захоўвалі правы грамадзянства, акрамя права падачы голасу ў каміцыях і права выканання дзяржаўных пасад, дзеля чаго патрабавалася прысутнасць у Рыме. Ранейшыя жыхары, якія лічыліся першапачаткова «пакоранымі» (dediticii), атрымлівалі потым правы грамадзянства і зліваліся з каланістамі. Каланісты-рымляне захоўвалі поўныя правы рымскага грамадзяніна, хоць і не карысталіся імі суцэль, з прычыны выдалення свайго ад сталіцы. Марскіх і старых калоній налічваюць да 22. * У часы імперыі працягвалі існаваць старыя і ўзнікалі новыя тыпы асадаў: * Вайсковыя калоніі (Coloniae militares, Coloniae veteranorum). Для ўзнагароды салдат, якія выслужылі тэрмін службы, падчас міжусобных войнаў і пры імператарах. Надзел каланіста старажытных прыморскіх калоній складаў ад 2 да 21/2 югераў зямлі, а пазнейшых прыморскіх і іншых калоніях рымскіх грамадзян звычайна ад 5 да 10. * Земляробчыя калоніі для беднага насельніцтва Рыма і Італіі. Гэта былі ўмацаванні ў Італіі, часткай і па-за Італіяй, з прышлым насельніцтвам у 2000, 3000, 6000 чалавек і больш. Іх налічваюць да 13-ці. * Лацінскія калоніі (''coloniae Latinae'') былі значна большымі за рымскія. Гэта былі ваенныя цытадэлі паблізу або на варожай тэрыторыі. Яны маглі быць падобныя да [[Клерушы|афінскіх клерухій.]] Каланістам даваліся вялікія маёнткі плошчай да 35 гектараў. Аднак высяляючыся з гарадской грамады, яны гублялі грамадзянства, якое маглі вярнуць, калі вярталіся ў Рым. Лацінскімі калоніямі яны называліся таму, што ўнесеныя ў іх спісы людзі мелі тыя ж правы і абавязкі, што і некаторыя старажытныя саюзныя гарады, якія засталіся самастойнымі пасля вялікай лацінскай вайны 338 года. Узамен вядомых правоў яны павінны былі падаваць ваенную дапамогу; памеры яе былі вызначаны для кожнай калоніі. Лацінскія калоніі ўладкоўваліся рымлянамі ў заваяваных абласцях і ўяўлялі сабой значныя крэпасці з атрадамі да 6000 чалавек. Колькасць калоній дасягала 40. У 90 годзе да н.э. э. закон Юлія даў правы рымскага грамадзянства лацінскім калоніям<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Пасля 133 г. да н.э. [[трыбун]]ы ўвялі рэформы, каб падтрымаць гарадскую беднату, каб яна зноў стала фермерамі ў новых калоніях як сельскагаспадарчых паселішчах (напрыклад, [[Таранта|Тарэнт]] у 122 г. да н.э.). Пры [[Гай Юлій Цэзар|Цэзары]] і ў імперскую эпоху, пачынаючы з [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], тысячы рымскіх легіянераў- ветэранаў атрымалі землі ў многіх ''калоніях'' імперыі і былі адказныя за [[Антычная раманізацыя|раманізацыю]] многіх тэрыторый (у асноўным за распаўсюджванне [[Лацінская мова|лацінскай мовы]], рымскіх законаў і звычаяў). == Гісторыя == Паводле [[Ціт Лівій|Ц. Лівія]], першыя рымскія калоніі былі заснаваны каля 752 г. да н.э. у Антэмнах і Крустумерыі, абодва ў [[Лацый|Лацыуме]]. Іншыя раннія калоніі былі заснаваны ў Сігніі ў VI стагоддзі да н.э., Велітры і Норбе ў V стагоддзі да н.э., а таксама ў Остыі, Анцыюме і Тарачыне ў канцы IV стагоддзя. У першы перыяд каланізацыі, які працягваўся да канца [[Пунічныя войны|Пунічных войнаў]], калоніі мелі ў асноўным ваеннае прызначэнне і прызначаліся для абароны рымскай тэрыторыі. Першай рымскай калоніяй за межамі Італіі, верагодна, была Італія ў [[Рымская Іспанія|Іспаніі]] заснаваная ў 206 г. да н.э. [[Сцыпіён|Публіем Карнеліем Сцыпіёнам]] падчас [[Другая Пунічная вайна|Другой Карфагенскай вайны]]. У Імперыі калоніі сталі буйнымі цэнтрамі для пасялення ветэранаў арміі, асабліва ў рымскай Паўночнай Афрыцы, дзе назіралася найбольшая шчыльнасць рымскіх калоній на рэгіён Рымскай імперыі, дзе італійскае насельніцтва складала больш за траціну ад агульнай колькасці насельніцтва ў другім стагоддзі нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B8_%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5|загаловак=Колонии римские // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907}}</ref>. Спачатку функцыя калоній складалася ў абароне рымскіх грамадзян (пасяленцаў і вайскоўцаў) на тэрыторыях, аўтахтоннае насельніцтва якіх было па-ранейшаму варожа настроена да лацінян у першыя гады пасля заваёвы. Па меры раманізацыі карэнных жыхароў ваенныя пагрозы слабелі. Пасля ўтварэння Рымскай Імперыі і да эдыкта імператара [[Каракала|Каракалы]] ў 212 г. н. э. статус калоніі прадастаўляўся ў якасці прывілею некаторым правінцыйным гарадам, што фактычна азначала дараванне правоў рымскага грамадзянства насельніцтву гэтых гарадоў (часам, зрэшты, ім усё ж не дазвалялася галасаваць). У 212 годзе імператар Каракала дараваў рымскае грамадзянства ўсім жыхарам правінцый<ref>{{Кніга|загаловак=Колонии античные // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.}}</ref>. == Гл. таксама == * Мясцовае самакіраванне (старажытнарымскае) * [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|Муніцыпіум]] * Дуумвіры * Калоніі ў старажытнасці * Спіс старажытных гарадоў Фракіі і Дакіі * Спіс старажытных гарадоў Ілірыі * Спіс рымскіх калоній * Рымскае грамадзянства == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Римское государственное право, Киев, 1888 * Колонии римские &#x2F;&#x2F; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.).— <abbr>СПб.</abbr>, 1890—1907. * Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. ''Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.'' Swansea, UK: Classical Press of Wales. * Broadhead, William. 2007. «Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement». In ''A Companion to the Roman Army.'' Edited by Paul Erdkamp, 148—163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell. * Crawford, Michael H. 2014. «The Roman History of Roman Colonisation». In ''The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.'' Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press. * Curchin, Leonard A. 1991. ''Roman Spain: Conquest and Assimilation.'' London: Routledge. * Fuhrmann, Christopher J. 2012. ''Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.'' Oxford and New York: Oxford Univ. Press. * Salmon, Edward T. 1955. «Roman Expansion and Roman Colonization in Italy». ''Phoenix'' 9.2: 63-75. * Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. ''The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.'' Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London. * Sears, Gareth. 2011. ''The Cities of Roman Africa.'' Stroud, UK: History Press. * Termeer, Marleen K. 2010. «Early Colonies in Latium (ca. 534—338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence». ''Bulletin Antieke Beschaving'' 85:43-58. * Woolf, Greg. 1998. ''Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.'' Oxford: Oxford Univ. Press. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] rwbet8zmwz380cd0etbk0zrpupcogfh 0 807829 5200872 5184204 2026-09-16T13:13:00Z Aliaksei Lastouski 75892 5200872 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ясюкевіч}} {{кінематаграфіст}} '''Станіслаў Ясюкевіч''' ({{lang-pl|Stanisław Jasiukiewicz}}, {{ВДП}}) — [[акцёр]] польскага [[тэатр]]а, [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://postawyiokolice.blogspot.com/2011/10/pamietamy.html|title=Miasto Postawy i okolice: Pamiętamy|first=Genadiusz|last=K|website=Miasto Postawy i okolice|date=4 paź 2011|access-date=2026-08-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopediateatru.pl/osoby/2367/stanislaw-jasiukiewicz|title=Stanisław Jasiukiewicz|first=Encyklopedia teatru|last=polskiego|website=Encyklopedia teatru polskiego|access-date=2026-08-20}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і Яна Ясюкевіча і Міхаліны Сянкевіч. У 1928—1939 гадах вучыўся ў школе ў Паставах<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Jasiukiewicz: Życiowa tragedia gwiazdy „Krzyżaków” [online], Portal Polaków na Białorusi, 27 чэрвеня 2022 [доступ 2024-07-08] (pol.).}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wb24.org/2026/05/14/stanis-aw-jasiukiewicz-legenda-polskiego-filmu-i-teatru-z-postaw/?fbclid=IwY2xjawRyxblleHRuA2FlbQIxMABicmlkETFuczRwWTN1d29TSWtLM29Nc3J0YwZhcHBfaWQQMjIyMDM5MTc4ODIwMDg5MgABHgcE0R85pVioubRRaBJjAC0e4fQWufLT8DgpHYe8sJfvmaTHRKvROtGmx5ws_aem_Vv3gZUr5UJhfGHNrm18pKw|title=Gwiazda „Krzyżaków” i „Potopu”. 105 lat temu urodził się nasz krajan Stanisław Jasiukiewicz}}</ref>. Сям’я жыла на вуліцы Віленскай (зараз — Савецкая). Ва ўзросце васямнаццаці гадоў прыняў удзел у [[Польская абарончая вайна (1939)|Вераснёўскай кампаніі]] 1939 г. Пасля вяртання дадому паступіў у дзевяты клас савецкай сярэдняй школы, якую скончыў у 1941 годзе. Падчас нямецкай акупацыі ён працаваў мастаком шыльдаў, рабочым і пісарам у гарадской управе. Ён таксама актыўна ўдзельнічаў у падпольным супраціве, змагаючыся са студзеня 1944 годаў 4-й партызанскай брыгадзе «[[Брыгада Арміі Краёвай "Нарач"|Нарач]]» [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] пад кіраўніцтвам [[Лангін Вайцяхоўскі "Ронін"|Лангіна Вайцяхоўскага «Роніна»]]. Жыхар Пастаў Станіслаў Юркаўлянец згадваў: <blockquote>У 1944 годзе падраздзяленні Арміі Краёвай наблізіліся да Паставаў. Моладзь пачала ўцякаць з горада, далучаючыся да Арміі Краёвай. Станіслаў Ясюкевіч, які вечарамі граў польскі гімн на трубе з вежы касцёла ў суседняй вёсцы Задзеўе, таксама ўцёк да Арміі Краёвай.<ref name=":0" /></blockquote>Пасля ўступлення [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] 4-я брыгада АК была раззброеная, быў мабілізаваны ў рэзервовы пяхотны полк у [[Калуга|Калузе]]. У студзені 1946 года ён перабраўся з СССР ў Польшчу, здаў выпускны экзамен у сярэдняй школе ў паскораным тэмпе і пачаў вучобу на факультэце выяўленчых мастацтваў [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў [[Торунь|Торуні]]. Адначасова ён адзін сезон выступаў у тэатры «Дом салдат», дзе 5 кастрычніка 1946 года дэбютаваў у ролі Яна ў ''«Дзявочых клятвах»''. У 1949 годзе скончыў акцёрскі факультэт [[Акадэмія тэатральнага мастацтва імя Аляксандра Зельвяровіча ў Варшаве|Дзяржаўнай вышэйшай тэатральнай школы]] ў Варшаве (якая знаходзілася ў [[Лодзь|Лодзі]]). <ыў акцёрам драматычных тэатраў ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] (1949—1955), а затым выступаў у Польскім тэатры ў Варшаве (з 1955 года да сваёй смерці) <ref>{{Cite web|lang=|url=http://film.wp.pl/idGallery,18109,idPhoto,462855,galeria.html|title=Stanisław Jasiukiewicz: Życiowa tragedia gwiazdy ''Krzyżaków''|first=|last=|website=Wirtualna Polska|date=|year=}}</ref>. У 1959 годзе ён сыграў ролю Зянона Зембевіча ў экранізацыі п’есы [[Зоф’я Налкоўская|Зоф’і Налкоўскай «]]''Мяжа»'' (Тэатр Польскага радыё, рэжысёр Войцех Мацееўскі)<ref>{{Cite web|url=http://www.e-teatr.pl/pl/realizacje/12717,szczegoly.html|title=Granica (1959)|website=e-teatr.pl}}</ref>. Меў шэраг узнагарод як дзеяч культуры ад уладаў ПНР. З 1951 года ён быў жанаты з актрысай Зоф’яй Камароўскай (1921—1996), дачка — Эва. == Фільмаграфія (падборка) == [[Файл:Kręcenie filmu "Krzyżacy" (reżyseria Aleksander Ford).jpg|міні|Здымкі фільма "Крыжакі", 1959. Станіслаў Ясюкевіч у ролі Ульрыха фон Юнгінгена і рэжысёр Аляксандр Форд]] * ''Неўтаймаваны горад'' (1950) — савецкі салдат * ''Цэлюлоза'' (1953) — Gąbiński * ''Салдат Перамогі'' (1953) — савецкі салдат * ''Пад фрыгійскай зоркай'' (1954) — Гэмбінскі * ''Падхалле ў агні'' (1955) - гайдук Ердана. * ''Цень'' (1956) * ''Скарб капітана Мартэнса'' (1957) — Гац * ''[[Ostatni strzał|Апошні стрэл]]'' (1958) — Стэфан Зярно * ''Вольны горад'' (1958) — Конрад Гудэрскі * ''Лунатыкі'' (1959) — Пётр Новак * ''Крыжакі'' (1960) — [[Ульрых фон Юнгінген]], вялікі магістр Тэўтонскага ордэна * ''Маці Іаанна ад Анёлаў'' (1960) — Хшаншчэўскі * ''Чатыры танкісты і сабака'' (1966—1970) — эпізоды: 7. ''Скрыжаванне'', 8. ''Узбярэжжа'', 9. ''Абмен'', 21. ''Дом'' — Станіслаў Кос, псеўданім «Вэст», бацька Янка * ''Графіня Косель'' (1968) — Раймунд Закліка * ''Графіня Косель'' ([[Тэлесерыял|серыял]]) (1968) — Раймунд Закліка * ''[[Стаўка больш, чым жыццё|Стаўка большае за жыццё]] -'' 16 эпізод ''серыяла: "Аперацыя «Дубовы ліст''» (1968) — генерал Пфістэр * ''Дзень ачышчэння'' (1969) — маёр Дзядэк * [[Файл:Ясюкевіч і Кенстовіч.jpg|міні|Мемарыяльная шыльда акцёрам Станіславу Ясюкевічу і Зыгмунту Кенстовічу ў Паставах]]''Нюрнбергскі эпілог'' (1970) — генерал Рудэнка, савецкі пракурор * ''Ружанец граната'' (1970) — паручнік, які ляжыць у шпіталі разам з Юзафам * ''Як далёка, як блізка'' (1971) — капітан грамадзянскага апалчэння * ''[[Wiktoryna czyli czy pan pochodzi z Beauvais?|Віктарына, ці Вы з Бове?]]'' (1971) — Фрэдэрык Тайлефер, бацька Віктарыны * ''У пустыні і глушы'' (1973) — Уладзіслаў, бацька Стася * ''«[[Патоп (фільм, 1974)|Патоп]]»'' (1974) — айцец Аўгусцін Кардэцкі == Памяць == У Паставах усталявана памятная дошка ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і [[Зыгмунт Кенстовіч|Зыгмунта Кенстовіча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://polona.pl/search/?query=Stanis%C5%82aw_Jasiukiewicz&filters=category:photographs,public:1,hasTextContent:0 Stanisław Jasiukiewicz na zdjęciach] w bibliotece Polona {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ясюкевіч Станіслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі абароны Польшчы ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнай акадэміі імя Аляксандра Зельвяровіча]] lkipr2iswf9qbx7y1dv7r8h0n09vslw 0 808031 5201125 5168637 2026-09-17T02:35:43Z 5201125 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду» | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = [[Павел Латушка]],<br />[[Юрый Губарэвіч]]<ref name="protocol-2024">{{cite web |title=Пратакол 4-га пасяджэння выбарчай камісіі |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-19 |language=be |archive-date=19 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519230048/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/06/Pratakol-4-ga-pasyadzhennya-VK.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026-04-03 |access-date=2026-05-19 |language=be |archive-date=19 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519223444/https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf |url-status=dead }}</ref> | прэзідэнт = | старшыня = | генеральны сакратар = | першы сакратар = | прэзідыум = | сакратар = | дата заснавання = {{date|18|04|2024|1}}<ref name="reform-announce-2024">{{cite web |title=Латушко и Губаревич заявили об участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/latushko-i-gubarevich-zajavili-ob-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2024-04-18 |access-date=2026-05-19 |language=ru}}</ref> | дата роспуску = | штаб-кватэра = | ідэалогія = незалежнасць і суверэнітэт Беларусі; дэмакратычныя рэформы; еўрапейскі выбар Беларусі; падтрымка Украіны<ref name="program-2024">{{cite web |title=Праграма кааліцыі «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”» |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=2026-05-19 |language=be |archive-date=19 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519225212/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/07/Pragrama_kaalicyi_Kamanda_Latushki_i_Ruh_Za_Svabodu_Artsiom_Brukhan.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="program-2026">{{cite web |title=Праграма кааліцыі 2026 |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=2026-05-19 |language=be |archive-date=19 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519223443/https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Pragrama-kaalicyi-2026.pdf |url-status=dead }}</ref> | персаналіі = Члены фракцыі Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду» | афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/kamanda-latushki-i-ruh-za-svabodu Старонка фракцыі на сайце Каардынацыйнай рады] }} '''Кааліцыя Латушка і Рух «За Свабоду»''' — беларуская палітычная кааліцыя, створаная камандай [[Павел Латушка|Паўла Латушкі]] і [[За Свабоду (рух)|Рухам «За Свабоду»]] для ўдзелу ў выбарах у [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйную раду]] беларускіх дэмакратычных сіл. == Гісторыя == Публічнае абвяшчэнне сумеснага ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду адбылося 18 красавіка 2024 года, калі Павел Латушка і [[Юрый Іванавіч Губарэвіч|Юрый Губарэвіч]] заявілі пра стварэнне кааліцыі дзеля ўдзелу ў выбарах у Каардынацыйную раду. У гэтым жа паведамленні Латушка казаў, што да кааліцыі далучыліся іншыя грамадскія аб’яднанні, блогеры, дыпламаты, юрысты, адвакаты, дзеячы культуры і прадпрымальнікі<ref name="reform-announce-2024" />. === [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Выбары 2024 года]] === 23 красавіка 2024 года выбарчая камісія Каардынацыйнай рады афіцыйна зарэгістравала выбарчы суб’ект «Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“»<ref>{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Каманда Латушкі і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2024-04-23|format=PDF|access-date=2026-05-20|archive-date=2 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240802121528/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/24_04_23-2-Latushka-za-svabodu.pdf|url-status=dead}}</ref>. Спіс быў дапушчаны да выбараў у складзе 46 чалавек<ref name="protocol-2024" />. У той жа дзень фракцыя падпісала «пакт аб сумленных выбарах», які прадугледжваў адмову ад негатыўнай агітацыі, павагу да іншых удзельнікаў кампаніі і гатоўнасць да супрацоўніцтва пасля выбараў<ref name="pozirk-pact">{{cite web |title=Баллотирующиеся в КС команда Латушко и Движение «За свободу» подписали «пакт о честных выборах» |url=https://pozirk.online/ru/news/81972/ |website=Позірк |date=2024-04-25 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. Галасаванне на выбарах праходзіла 25—27 мая 2024 года. У галасаванні ўзялі ўдзел 6723 выбаршчыкі. Спіс фракцыі атрымаў 2358 галасоў, 35,07 % і 28 мандатаў з 80<ref name="results-2024">{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання на выбарах у Каардынацыйную раду III склікання|website=Каардынацыйная рада|date=2024-05-28|format=PDF|access-date=2026-05-20}}</ref>. 11 ліпеня 2024 года прадстаўніца фракцыі [[Анжаліка Мельнікава]] была абраная на пасаду спікера КР<ref name="pozirk-melnikova">{{cite web |title=Спикером КС избрана Анжелика Мельникова, вице-спикером — Станислава Глинник |url=https://pozirk.online/ru/news/94994/ |website=Позірк |date=2024-07-11 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. Пасля {{iw|Знікненне Анжалікі Мельнікавай|знікнення Анжалікі Мельнікавай|ru|Исчезновение Анжелики Мельниковой}} новым спікерам Рады стаў іншы прадстаўнік фракцыі [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/86708776/spikier-kr|title=Новым спікерам Каардынацыйнай рады выбраны Арцём Брухан|first=|last=|website=[[Белсат]]|date=2025-05-14|access-date=2026-05-19}}</ref>. === [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Выбары 2026 года]] === У 2026 годзе кааліцыя паўторна ўдзельнічала ў выбарах у Каардынацыйную раду<ref name="reform-announce-2026">{{cite web |title=Коалиция Латушко и движение «За Свободу» объявили о совместном участии в выборах в Координационный совет |url=https://reform.news/koalicija-latushko-i-dvizhenie-za-svabodu-objavili-o-sovmestnom-uchastii-v-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet/ |website=Reform.news |date=2026-03-15 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. 3 красавіка 2026 года выбарчая камісія зарэгістравала выбарчы суб’ект «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”». Дакументы на рэгістрацыю падаў Юрый Губарэвіч, а спіс уключаў 38 кандыдатаў<ref>{{cite web|language=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|title=Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Кааліцыя Латушка і Рух “За Свабоду”»|website=Каардынацыйная рада|date=2026-04-03|access-date=2026-05-19|archive-date=19 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519223444/https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-L-i-R-reg.pdf|url-status=dead}}</ref>. Паводле вынікаў, кааліцыя атрымала 893 галасы, 42,26 % і 34 мандаты з 80<ref name="euroradio-2026">{{cite web|language=ru|url=https://euroradio.fm/ru/poyavilis-rezultaty-vyborov-v-koordinacionnyy-sovet|title=Появились результаты выборов в Координационный совет|website=Еўрапейскае радыё для Беларусі|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref><ref name="zerkalo-2026">{{cite web|language=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/127569.html|title=«В любом случае это выражение доверия». Латушко — об итогах выборов в Координационный совет|website=Зеркало|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Спрэчкі == У жніўні 2024 года фракцыя ўдзельнічала ў спрэчцы вакол галасавання па пратаколе ўзаемадзеяння і пацвярджэння паўнамоцтваў [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]. Прадстаўнікі фракцыі сцвярджалі, што галасаванне не адбылося праз адсутнасць кворуму, а яго вынікі не маглі лічыцца прынятымі<ref name="reform-dispute-2024">{{cite web|language=ru|url=https://reform.news/frakcii-ks-sporjat-iz-za-golosovanija-o-polnomochijah-tihanovskoj/|title=Фракции КС спорят из-за голосования о полномочиях Тихановской|website=Reform.news|date=2024-08-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. Асобнай тэмай унутраных спрэчак у Каардынацыйнай радзе стала ініцыятыва фракцыі аб прыпыненні дзеяння рэгламенту рады. Палітык [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] раскрытыкаваў гэтую ініцыятыву як «агрэсіўную змену правілаў пад сябе», у той час як Павел Латушка тлумачыў яе неабходнасцю паўнавартаснага абмеркавання рэгламенту і выпрацоўкі больш інклюзіўных правілаў працы КР<ref name="pozirk-longread">{{cite web|language=ru|url=https://pozirk.online/ru/longreads/91359/|title=Латушко vs. Егоров, или Страсти по КС 3.0|website=Позірк|date=2024|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Праграма і палітычныя пазіцыі == У праграме 2024 года кааліцыя вызначала сярод прыярытэтаў абарону незалежнасці і суверэнітэту Беларусі, падтрымку беларускай мовы і нацыянальнай ідэнтычнасці, а таксама падтрымку незалежных сродкаў масавай інфармацыі. Праграма прадугледжвала размежаванне беларускага грамадства і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]], падтрымку палітычных зняволеных, дапамогу беларусам у вымушанай эміграцыі і ўзмацненне міжнароднага ціску на беларускія ўлады. У знешнепалітычнай частцы праграмы згадваліся еўрапейскі выбар Беларусі, падтрымка Украіны і прынцып «нічога пра Беларусь без беларусаў»<ref name="program-2024" />. У праграме 2026 года кааліцыя таксама заяўляла пра прыярытэт незалежнасці Беларусі, еўрапейскі выбар краіны, падтрымку Украіны і неабходнасць міжнароднай адказнасці прадстаўнікоў беларускіх уладаў. Асобна згадвалася падтрымка ідэі Нацыянальнага дыялогу або Круглага стала як магчымых інструментаў выхаду з палітычнага крызісу<ref name="program-2026" />. == Пераслед з боку беларускіх уладаў == 3 мая 2024 года [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларусі]] прызнаў фракцыю «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="pozirk-extremist">{{cite web |title=В Беларуси четыре новых «экстремистских формирования», в том числе коалиция Латушко и «За Свободу» |url=https://pozirk.online/ru/news/84239/ |website=Позірк |date=2024-05-08 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. 8 мая 2024 года звесткі пра гэтае «экстрэмісцкае фарміраванне» былі ўнесеныя ў пералік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў]]<ref name="pozirk-extremist" /><ref name="mvd-list">{{cite web |title=Перечень организаций, формирований, индивидуальных предпринимателей, причастных к экстремистской деятельности |url=https://www.mvd.gov.by/uploads/news/8642/8ff92572357f53fb82686534ddb832aef74918b5.xlsx |website=Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. У маі 2024 года ў кватэрах кандыдатаў ад кааліцыі і іх сваякоў у Беларусі праходзілі ператрусы<ref name="pozirk-searches">{{cite web |title=В квартирах кандидатов в КС от коалиции Латушко и их родственников в Беларуси проходят обыски |url=https://pozirk.online/ru/news/86867/ |website=Позірк |date=2024-05-23 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. 21 мая 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт Беларусі]] абвясціў пра ўзбуджэнне крымінальных спраў супраць усіх удзельнікаў выбараў у Каардынацыйную раду, у тым ліку кандыдатаў ад спіса кааліцыі<ref name="zerkalo-sk-2024">{{cite web |title=СК завел уголовное дело на всех участников выборов в Координационный совет |url=https://news.zerkalo.io/economics/68708.html |website=Зеркало |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref><ref name="pozirk-sk-2024">{{cite web |title=СК возбудил уголовные дела против всех участников выборов в Координационный совет |url=https://pozirk.online/ru/news/86281/ |website=Позірк |date=2024-05-21 |access-date=2026-05-20 |language=ru}}</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідары ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]] Юрый Губарэвіч | 2 358 | 35,07 | {{Партыя/Месцы|28|80|#c35573}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 893 | 42,26 | {{Партыя/Месцы|34|80|#c35573}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] nr15w4zit6r5ll3c4al1iugxxl8mkrt 0 808042 5200842 5145361 2026-09-16T12:44:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200842 wikitext text/x-wiki {{Партыя |назва партыі = Еўрапейскі выбар |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = [[Валерый Мацкевіч]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = [[Аляксандр Дабравольскі]] |дата заснавання = 2024 |ідэалогія = еўрапейская інтэграцыя, дэмакратычныя рэформы, правы чалавека |колькасць членаў = |дэвіз = |персаналіі = Члены фракцыі Еўрапейскі выбар |афіцыйны сайт = europeanchoice.org }} '''Еўрапейскі выбар''' — беларуская палітычная фракцыя ў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай радзе Беларусі]], якая ўзнікла ў 2024 годзе як выбарчы спіс на выбарах у Раду III склікання. Спіс выступаў з праеўрапейскай праграмай і рабіў акцэнт на еўрапейскай інтэграцыі Беларусі, дэмакратычных рэформах, падтрымцы палітвязняў і дапамозе беларусам у эміграцыі. На выбарах 2024 года «Еўрапейскі выбар» атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў. У 2026 годзе фракцыя зноў удзельнічала ў выбарах у Раду і атрымала 13,96 % галасоў і 11 мандатаў. == Гісторыя == «Еўрапейскі выбар» сфарміраваўся падчас выбарчай кампаніі 2024 года, калі склад Каардынацыйнай рады III склікання ўпершыню абіраўся па спісачнай сістэме. У бюлетэні спіс быў зарэгістраваны пад № 3, а яго лідарам выступаў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]]. Паводле вынікаў галасавання, спіс атрымаў 605 галасоў і 8 мандатаў. Пасля выбараў ён пачаў дзейнічаць як фракцыя ўнутры Рады<ref name="results-2024">{{cite web |title=Пастанова аб папярэдніх выніках галасавання |url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf |website=Каардынацыйная рада |date=2024 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У ходзе працы III склікання прадстаўнікі «Еўрапейскага выбару» занялі некалькі прыкметных пазіцый у органах Рады. [[Павел Мар’еўскі]] стаў віцэ-спікерам, [[Аляксандра Мамаева]] ўзначаліла Міжнародную камісію<ref name="members">{{cite web |title=Склад Каардынацыйнай рады III склікання |url=https://rada.vision/members-3 |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026 |archive-date=30 красавіка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260430171958/https://rada.vision/members-3 |url-status=dead }}</ref><ref name="international">{{cite web |title=Міжнародная камісія |url=https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026 |archive-date=15 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250915221011/https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya |url-status=dead }}</ref><ref name="matskevich">{{cite web |title=Valery Matskevich |url=https://www.europeanchoice.org/candidates/valery-matskevich |website=European Choice |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2026 годзе фракцыя зноў выставіла спіс на [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|выбары ў Раду IV склікання]]. Кіраўніком спісу быў [[Валерый Валер’евіч Мацкевіч|Валерый Мацкевіч]], кіраўніцай штаба — [[Аліса Віктараўна Рыжычэнка|Аліса Рыжычэнка]]. Пасля ўдакладнення складу, звязанага з гендарнай нормай, спіс быў зарэгістраваны выбарчай камісіяй<ref name="registration">{{cite web|title=Рашэнне аб рэгістрацыі спісу «Еўрапейскі выбар»|url=https://www.europeanchoice.org/documents/rashennie-ev-registratsyja.pdf|website=European Choice|date=2026|access-date=20 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk">{{cite web|title=Першы спіс падаў дакументы на выбары ў Каардынацыйную раду|url=https://pozirk.online/be/news/179115/|website=Позірк|date=2026|access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Праграма і палітычныя пазіцыі == Асноўнай тэмай «Еўрапейскага выбару» стала еўрапейская будучыня Беларусі. У праграме 2024 года спіс рабіў акцэнт на замацаванні еўрапейскай перспектывы краіны, рэформах прававой дзяржавы, падтрымцы палітвязняў і рэпрэсаваных, дапамозе беларускім добраахвотнікам і ветэранам, развіцці адукацыйных і культурных праграм, а таксама на паляпшэнні мабільнасці беларусаў у Еўропе<ref name="rada-faction">{{cite web |title=Фракцыя «Еўрапейскі выбар» |url=https://rada.vision/faction/eurapejski-vybar |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Да кампаніі 2026 года праграма была пашыраная сацыяльнымі тэмамі. У ёй з’явіліся акцэнты на годнай працы, сацыяльнай абароне, роўных магчымасцях, недыскрымінацыі, адмене смяротнага пакарання і практычнай дапамозе беларусам за мяжой — у пытаннях дакументаў, легалізацыі, адукацыі, медыцынскіх і банкаўскіх паслуг<ref name="ec-site">{{cite web |title=European Choice |url=https://www.europeanchoice.org/ |website=European Choice |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Дзейнасць == У Радзе III склікання фракцыя працавала найперш праз камісіі і міжнародныя кантакты. Аляксандра Мамаева ўзначальвала Міжнародную камісію, Валерый Мацкевіч уваходзіў у яе склад, а Павел Мар’еўскі працаваў у камісіях, звязаных з бяспекай і вайсковым кірункам<ref name="international" /><ref name="security">{{cite web |title=Камісія па нацыянальнай і рэгіянальнай бяспецы |url=https://rada.vision/commission/kamisiya-pa-nacyyanalnaj-i-regiyanalnaj-byaspecy |website=Каардынацыйная рада |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Прадстаўнікі фракцыі ўдзельнічалі ў міжнароднай працы беларускіх дэмакратычных сіл. Аляксандра Мамаева і Валерый Мацкевіч уваходзілі ў дэлегацыю пры [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Савета Еўропы]], дзе абмяркоўваліся правы беларусаў, рэпрэсіі і падтрымка людзей у выгнанні<ref name="pace">{{cite web |title=Observation of the presidential election in Belarus |url=https://pace.coe.int/en/files/35793/html |website=Parliamentary Assembly of the Council of Europe |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2026 годзе Валерый Мацкевіч уздымаў у ПАСЕ пытанне візавых абмежаванняў і свабоды перамяшчэння для беларусаў<ref name="reform-visa">{{cite web |title=PACE raises issue of visa support for Belarusians |url=https://reform.news/en/pace-raises-issue-of-visa-support-for-belarusians/ |website=Reform.news |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. Унутры Рады фракцыя не заўсёды галасавала маналітна. Публічная табліца галасаванняў за 2025—2026 гады паказвала розныя пазіцыі яе прадстаўнікоў па асобных пытаннях. Разам з тым Павел Мар’еўскі быў адзначаны сярод найбольш актыўных дэлегатаў Рады з удзелам больш як у 90 % галасаванняў<ref name="voting">{{cite web |title=Каардынацыйная рада апублікавала вынікі галасаванняў за 15 месяцаў |url=https://rada.vision/kr-apublikavala-vyniki-h-ap |website=Каардынацыйная рада |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Крытыка і спрэчкі == У медыя і экспертных каментарыях «Еўрапейскі выбар» часта апісваўся як фракцыя, блізкая да [[Офіс Святланы Ціханоўскай|Офіса Святланы Ціханоўскай]] і [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]]. Такая ацэнка выкарыстоўвалася як крытыкамі, так і аналітыкамі, якія разглядалі фракцыю як частку больш інстытуцыйнага крыла беларускіх дэмакратычных сіл<ref name="belsat">{{cite web |title=«Еўрапейскі выбар» у Каардынацыйнай радзе |url=https://belsat.eu/92968665/eurapiejski-vybar-kr |website=Белсат |date=2026 |access-date=20 мая 2026}}</ref><ref name="euroradio">{{cite web |title=Справяцца лі з Каардынацыйным саветам яго новаабраныя кіраўніцы? |url=https://euroradio.fm/ru/spravyatsya-li-s-koordinacionnym-sovetom-ego-novoizbrannye-rukovoditelnicy-efir |website=Еўрарадыё |date=2024 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. У 2025 годзе фракцыя «[[Моладзевы наступ]]» публічна абвінаваціла Аляксандру Мамаеву ў ціску і магчымым канфлікце інтарэсаў вакол слуханняў па [[Фонд міжнароднай гуманітарнай дапамогі|Фондзе міжнароднай гуманітарнай дапамогі]]<ref name="nastup">{{cite web |title=Заява фракцыі «Моладзевы наступ» |url=https://rada.vision/zayava-frakcyi-moladzevy-nastup |website=Каардынацыйная рада |date=2025 |access-date=20 мая 2026}}</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class="wikitable" ! colspan="6" | [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар спісу ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | [[Аляксандр Дабравольскі]] | 605 | 9,00 | {{Партыя/Месцы|8|80|#ffe30a}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў Радзе}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | [[Валерый Мацкевіч]] | 295 | 13,96 | {{Партыя/Месцы|11|80|#ffe30a}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў Радзе}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] h7qvvbwz40svcd93ymcpzae64bfwkyj 0 809872 5201000 5157496 2026-09-16T20:01:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201000 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Захарыюш Мадзялеўскі''' ({{lang-pl|Zachariasz Modzelewski}}; {{ВДП}}) — [[філосаф]], [[Езуіты|езуіт]].<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/1449|title=Мадзялеўскі Захарыюш|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|access-date=2026-06-22|archive-date=13 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513095842/https://vkl.by/articles/1449|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">''Polski słownik biograficzny,'' T. 39, s. 551—552.</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мазовіі ў шляхецкай сям’і. Спачатку вучыўся, відаць, у [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]], потым наведваў езуіцкі калегіум у [[Бранева|Браневе]]. З класа [[Рыторыка|рыторыкі]] ўступіў у ордэн езуітаў у Вільні 17 жніўня 1668 г., дзе прайшоў [[навіцыят]] у Доме св. Ігнацыя. Пасля заканчэння педагагічнай семінарыі выкладаў у класе паэтыкі ў [[Гродна|Гродне]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] (1671-3); у 1673-6 гг. слухаў у [[Віленская акадэмія|Віленскай Акадэміі]] каментарыі да твораў [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і лекцыі па [[Матэматыка|матэматыцы.]] Філасофскія студыі скончыў без навуковай ступені і прыняў абавязкі выкладчыка рыторыкі і [[Паэтыка|паэтыкі]] ў [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацку]] і Вільні. У 1678-82 гг. вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] ў Віленскай акадэміі. Там жа атрымаў свяшчэнства (чэрвень 1682), пасля чаго выкладаў рыторыку ў Плоцку, а затым філасофію ў [[Пултуск]]у і ў Варшаве (1682-5). Восенню 1685 г. атрымаў ступень [[Магістр вызваленых навук|магістра вызваленых навук]] і філасофіі ў Віленскай акадэміі, што было звязана з яго прызначэннем [[прафесар]]ам філасофіі ў гэтай установе. Пасля гадавога знаходжання ў Варшаве на пасадзе [[прапаведнік]]а Мадзялеўскі вярнуўся ў Віленскую акадэмію як прафесар [[Этыка|этыкі]] (1689-91). Выдадзеныя пад прозвішчам Міхала Мойгіса яго ''Theses ethico-politicae de societate humana tam domestica quam civili, nec non de Cletica atque Chrysica…'' (Вільня, 1690)<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.epaveldas.lt/preview?id=C1B0001099602|title=Theses ethico-politicae de societate humana tam domestica quam civili, nec non de Cletica atque Chrysica…|website=www.epaveldas.lt|access-date=2026-06-22}}</ref> змяшчаюць сацыяльную этыку паводле тагачаснай класіфікацыі: чалавек, сям’я, дзяржава. Ад віленскага курсу філасофіі Мадзялеўскага захаваліся: [[логіка]], [[фізіка]] і [[палітыка]], запісаныя яго слухачамі. З Вільні выправіўся ў Полацак, дзе ўзначаліў філасофскі факультэт (1691-4). Як знаўца права і маральных пытанняў кіраваў перыядычнымі паседжаннямі па гэтай галіне ў полацкім калегіуме, апроч таго быў духоўным апекуном дому і дарадцам рэктара. З 4 кастрычніка 1694 займаў пасаду рэктара калегіума ў [[Ломжа|Ломжы]], імкнуўся паляпшыць гаспадарку ў маёнтках калегіума. Гэтыя намаганні перакрэсліў пажар Ломжы ў 1696 г., згарэў будынак калегіума і драўляны касцёл. Мадзялеўскі распачаў будаўніцтва мураванага калегіума і паскорыў работы пры новым касцёле, які ўзводзіўся з цэглы з 1685 г. Забяспечыў таксама памяшканне бібліятэкі, якая ацалела падчас пажару. Пасля адмовы ад пасады рэктара (чэрвень 1699) знаходзіўся ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінску]] (да 1701), у [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]] (да 1704), у [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Оршы]] (да 1706), а ўрэшце ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] — пераважна на пасадзе дырэктара школы, духоўнага апекуна дому, а заўсёды знаўцы маральных і прававых пытанняў. Памёр у калегіуме ў Нясвіжы падчас эпідэміі, але не як яе ахвяра, 13 жніўня 1710 г. Слухачы казанняў Мадзялеўскага сабралі пасля яго смерці сродкі на выданне яго казнадзейскай спадчыны ў некалькіх тамах. Рукапісы казанняў аказаліся, аднак, настолькі нячытэльнымі, што ад гэтай задумы адмовіліся, а з часам зніклі і самі рукапісы.<ref name=":0" /> З той жа сям’і, што і Захарыюш, паходзіў [[Павел Мадзялеўскі]] (27 VI 1722 — 24 I 1767), магістр філасофіі і прафесар гэтага прадмета ў розных калегіумах (1753-60), а таксама тэалогіі ў Полацку і Варшаве (1760-6). == Працы == Быў вядомы перадусім як плодны жыццяпісец. Рэзюміраваў («сумаваў») жыцці слаўных польскіх і замежных езуітаў, напісаныя рознымі аўтарамі. Першы яго біяграфічны твор ''Węzeł święty abo świątobliwy żywot wielkiego Sługi Bożego Aloizego Lanuza… 1656 szczęśliwie zeszłego…'' (Вільня 1691) з’яўляецца рэзюмэ кнігі А. дэ Путэа (Поцо) «''Aloizii la Nuza e S. I. vita''» ([[Неапаль]] 1679). Другі твор Мадзялеўскага выйшаў у [[Піяры|піярскай]] друкарні ў Варшаве ў 1695 г. пад назвай ''Nowy cnot chrześcijańskich'' ''przykład…'' Змяшчае абшырныя жыццяпісы гісторыка і паэта Бернарда Кольнага, знакамітага тэолага Рабэрта Беллярміна, аскетычнага пісьменніка Мікалая Ленчыцкага і інш. Адны з іх менш, другія больш ствараюць уражанне паноптыкума дзіваў, а не гісторыі жывых людзей, залежна ад першаўзора, якім карыстаўся Мадзялеўскага. У трэцяй серыі жыццяпісаў ''Chwalebne niektórych Sług Bożych dzieła…'' (Вільня, 1703) змясціў 14 біяграфій, сярод іх досыць цвярозыя і змястоўныя, як ''Żywot W. X. Piotra Kanizyusza…'', распрацаваны на падставе твора М. Радэра «''De vita Petri Canisii… libri tres''» ([[Інгальштат]] 1614) і Ф. Сакіні «''De vita et rebus gestis P. Petri Canisii… commentarii''» (Інгальштат 1616), а таксама ''Żywot W. X. Kaspra Drużbickiego'', запазычаны з кнігі Д. Паўлоўскага «''Vita P. Gasparis Drużbicki, Poloni…''» ([[Кракаў]] 1670). Асобна выйшлі ў Вільні ў 1704 г. жыццяпісы генерала ордэна Вінцэнта Карафы (пам. 1649) і К. Дружбіцкага пад загалоўкам ''Wzór chrześcijańskiej pobożności…'', прысвечаныя лідскай маршалкавай Тэрэзе Рымвідавай. Далейшыя выданні не маглі адбыцца з прычыны [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]].<ref name=":0" /> У 2024 годзе быў перавыдадзены каментаваны пераклад курса лекцый пра палітыку, які чытаў Мадзялеўскі ў Віленскай езуіцкай акадэміі («''Praelectiones Politicale''»)<ref>https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/29c625a9-b722-47f3-8b79-7451b0e01ad4/content</ref>. == Філасофска-палітычныя погляды == У тэарэтычных (метафізічных) пытаннях на Мадзялеўскага бачны ўплыў поглядаў Франсіска Суарэса, які быў папулярны сярод езуітаў, у тым ліку ў Рэчы Паспалітай. Гэта выяўляецца, сярод іншага, у яго сцвярджэнні, што першаматэрыя мае сваё ўласнае існаванне і што сутнасць і існаванне істотна не адрозніваюцца. Арыстоцель з’яўляецца вядучым аўтарытэтам, якога часта цытуе Мадзялеўскі, неаднаразова спасылаючыся на яго тэксты, часцей за ўсё «Палітыку», а часам і «Нікамахаўскую этыку».<ref>Darowski, Roman. «Zacharias Modzelewski SJ (1648—1710) i jego filozofia». [https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/rfi/article/download/86/pdf/ Rocznik Wydziału Filozoficznego Wyższej Szkoły Filozoficzno-pedagogicznej Ignatianum w Krakowie 2010], t. XVI: 221—237.</ref> Найважнейшым пытаннем, якое разглядаецца ў захаваным курсе лекцый па палітыцы, з’яўляецца манархія ў Рэчы Паспалітай, яе канстытуцыйныя асновы і практычныя праблемы, такія як свабодныя выбары манарха. На думку Мадзялеўскага, манархія з’яўляецца найлепшым дзяржаўным ладам. Свой выклад палітыкі Мадзялеўскі пачынае з відаў манархіі, сцвярджаючы, што найлепшай з’яўляецца тая, у якой кароль кіруе разам з арыстакратыяй. Манархія ўзнікла таму, што яна — адзіны лад, укаранёны ў чалавечай прыродзе. Яе змены адбываюцца з той прычыны, што чалавечыя цноты слабнуць і заняпадаюць. Тады можа нарадзіцца найгоршы лад — тыранія, якой Мадзялеўскі прысвячае шмат увагі. Аўтар падкрэслівае, што тыранічным тэндэнцыям павінны супрацьстаяць урадавыя асобы Рэчы Паспалітай. Да каралеўскага трона вядуць два шляхі: выбарнасць і спадчыннасць; Мадзялеўскі падрабязна аналізуе толькі першы. Затым ён разважае пра аўтарытэт і велічнасць (''authoritas et maiestas'') караля, а таксама пра законы, якія вызначаюць яго ўладу. Манархісцкія погляды Мадзялеўскага, магчыма, звязаны з спробай, прадпрынятай езуітамі, прыстасаваць агульную тэорыю манархіі да канкрэтных умоў Рэчы Паспалітай. Аўтар мог таксама жадаць азнаёміць студэнтаў з падрабязнасцямі палітычнага жыцця ў Рэчы Паспалітай, спалучаючы тэарэтычную перспектыву з практычнай. Мадзялеўскі захоўвае пры гэтым далёка ідучы нейтралітэт, бо разважае над складанымі пытаннямі ў езуіцкім стылі «з абодвух бакоў» (''in utramque partem'').<ref>Zachariusz Modzielewski // Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). [https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w Leksykon wspólnych filozofów]. Warszawa, 2025.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-22}} {{DEFAULTSORT:Мадзялеўскі Захарыюш}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Езуіты]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі езуіцкі калегіум]] [[Катэгорыя:Полацкі езуіцкі калегіум]] [[Катэгорыя:Філосафы]] 21xq7duso59s4svufp3wioxjwx981wf 0 810198 5200879 5159911 2026-09-16T13:19:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200879 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Жазэ-Ален Сахель''' ({{lang-fr|José-Alain Sahel}}, нар. {{ДН|12|7|1955}}, [[Тлемсен]], [[Французскі Алжыр]]) — [[Францыя|французскі]] афтальмолаг, вучоны і прадпрымальнік. == Біяграфія == Жазэ-Ален Сахель нарадзіўся 12 ліпеня 1955 года ў Тлемсене, Французскі Алжыр. У 1980 годзе скончыў [[Універсітэт Парыж Дзідро|Універсітэт Парыжа VII]] са ступенню доктара, дзе вывучаў [[медыцына|медыцыну]]. У 1984 годзе прайшоў ардынатуру па [[афтальмалогія|афтальмалогіі]] ў [[Страсбурскі ўніверсітэт|Страсбурскім універсітэце]]. Падчас навуковай стажыроўкі Сахель працаваў у Масачусецкай афтальмалагічнай бальніцы ({{lang-en|Massachusetts Eye and Ear Infirmary}}) і [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. У 1988 годзе прызначаны прафесарам Страсбургскага ўніверсітэта,<ref>{{Cite web |title=José-Alain Sahel, MD |url=https://mirm-pitt.net/staff/jose-alain-sahel-md/ |access-date=2025-01-21 |website=Regenerative Medicine at the McGowan Institute |language=en-US |archive-date=10 чэрвеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260610054148/https://mirm-pitt.net/staff/jose-alain-sahel-md/ |url-status=dead }}</ref> а ў 2002 годзе — ва [[Універсітэт П’ера і Марыі Кюры|Універсітэце П’ера і Марыі Кюры]] ў Парыжы.<ref>{{Cite web |title=List of Members |url=https://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/list-of-members/member/Member/show/jose-alain-sahel/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240730223820/https://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/list-of-members/member/Member/show/jose-alain-sahel/ |archive-date=2024-07-30 |access-date=2025-01-21 |website=Nationale Akademie der Wissenschaften Leopoldina |language=en-US}}</ref> З 2008 па 2020 год — дырэктар-заснавальнік {{нп3|Інстытут зроку|Інстытута зроку|en|Vision Institute}} ({{lang-fr|Institut de la Vision}}) ў Парыжы. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па медыцыне}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахель Жазэ-Ален}} 44sp1akvsx576632axsvk6h8ipuug09 0 810601 5200906 5200168 2026-09-16T13:42:01Z Monarchist1636 103323 5200906 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Развіццё гонак == [[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]] У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе. У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах. Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры: сіні (Bleu de France) — для Францыі, зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі, чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі, белы (Silver Arrows) — для Германіі<ref>Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».</ref>, жоўты - для Бельгіі. Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]). У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве. Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934. У 1939 годзе пачалася Другая сусветная вайна, і AIACR не змагла сабрацца, каб апублікаваць афіцыйныя вынікі чэмпіянату. [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] быў абвешчаны Чэмпіёнам Еўропы кіраўніком арганізацыі [[:en:National Socialist Motor Corps|Нацыянал-сацыялістычны механізаваны корпус]] [[:en:Adolf Hühnlein|Адольфам Хюнляйнам]], які таксама ўзначальваў вышэйшы орган кіравання аўтаспортам у Нямеччыне. Заява Хюнляйна была апублікавана ў газеце *Völkischer Beobachter* — афіцыйным друкаваным органе нацысцкай партыі. Хюнляйн сцвярджаў, што Ланг завяршыў сезон з 23 ачкамі, аднак гэта супярэчыць афіцыйнай сістэме налічэння балаў, паводле якой Чэмпіёнам Еўропы стаў [[:en:Hermann Paul Müller|Герман Паўль Мюлер]]. == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]] *{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]] *{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Jiří Lobkowicz (racing driver)|Іржы Крысціян фон Лобкавіц]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} == Глядзіце таксама == *[[:sl:Seznam nesreč s smrtnim izidom na dirkah za veliko nagrado|Спіс смяротных аварый у гонках Гран-Пры]]. {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] 2pppycgd6hpn2r81zak1n9x2jd9xvxo 5200910 5200906 2026-09-16T13:47:21Z Monarchist1636 103323 /* Развіццё гонак */ Дадаў раздзел "Гонкі падчас Другой сусветнай вайны" 5200910 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Развіццё гонак == [[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]] У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе. У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах. Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры: сіні (Bleu de France) — для Францыі, зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі, чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі, белы (Silver Arrows) — для Германіі<ref>Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».</ref>, жоўты - для Бельгіі. Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]). У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве. Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934. У 1939 годзе пачалася Другая сусветная вайна, і AIACR не змагла сабрацца, каб апублікаваць афіцыйныя вынікі чэмпіянату. [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] быў абвешчаны Чэмпіёнам Еўропы кіраўніком арганізацыі [[:en:National Socialist Motor Corps|Нацыянал-сацыялістычны механізаваны корпус]] [[:en:Adolf Hühnlein|Адольфам Хюнляйнам]], які таксама ўзначальваў вышэйшы орган кіравання аўтаспортам у Нямеччыне. Заява Хюнляйна была апублікавана ў газеце *Völkischer Beobachter* — афіцыйным друкаваным органе нацысцкай партыі. Хюнляйн сцвярджаў, што Ланг завяршыў сезон з 23 ачкамі, аднак гэта супярэчыць афіцыйнай сістэме налічэння балаў, паводле якой Чэмпіёнам Еўропы стаў [[:en:Hermann Paul Müller|Герман Паўль Мюлер]]. == Гонкі падчас Другой сусветнай вайны == == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]] *{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]] *{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Jiří Lobkowicz (racing driver)|Іржы Крысціян фон Лобкавіц]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} == Глядзіце таксама == *[[:sl:Seznam nesreč s smrtnim izidom na dirkah za veliko nagrado|Спіс смяротных аварый у гонках Гран-Пры]]. {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] b264j28ngvsw130atcy8a9aw0aurj4y 5200911 5200910 2026-09-16T13:48:38Z Monarchist1636 103323 /* Развіццё гонак */ 5200911 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Развіццё гонак == [[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]] У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе. У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах. Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры: сіні (Bleu de France) — для Францыі, зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі, чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі, белы (Silver Arrows) — для Германіі<ref>Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».</ref>, жоўты - для Бельгіі. Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]). У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве. Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934. == Гонкі падчас Другой сусветнай вайны == == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]] *{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]] *{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Jiří Lobkowicz (racing driver)|Іржы Крысціян фон Лобкавіц]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} == Глядзіце таксама == *[[:sl:Seznam nesreč s smrtnim izidom na dirkah za veliko nagrado|Спіс смяротных аварый у гонках Гран-Пры]]. {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] 0bno3hgpljybkqf9upuiym467exnpek 5200935 5200911 2026-09-16T14:42:34Z Monarchist1636 103323 /* Гонкі падчас Другой сусветнай вайны */ Напісаў раздзел 5200935 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Развіццё гонак == [[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]] У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе. У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах. Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры: сіні (Bleu de France) — для Францыі, зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі, чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі, белы (Silver Arrows) — для Германіі<ref>Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».</ref>, жоўты - для Бельгіі. Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]). У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве. Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934. == Гонкі падчас Другой сусветнай вайны == {{see also|[[:en:Grands Prix during World War II|Гран-пры падчас Другой сусветнай вайны]]}} [[File:Auto trka "Grand Prix" na Kalemegdanu, u Beogradu 1939, 03.jpg|thumb|Тацыо Нуволары, пераможца Гран-пры Бялграда]] Фактычна, апошнім Гран-пры перад пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў [[:en:1939 Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]], што прайшоў 20 жніўня. 3 верасня пад кананады стрэльб вайны адбыўся Гран-пры Бялграда ў парку [[Калемегдан]] каля [[Бялградская крэпасць|Бялградскай крэпасці]]. Толькі 8 кіроўцаў заявіліся на гэтую гонку, сярод іх быў мясцовы герой Бошка Міленкавіч. Перамогу здабыў знакаміты італьянец Тацыо Нуволары, для якога яна стала адной з апошніх у кар'еры (апошняя яго перамога была на [[:en:Albi Grand Prix|Гран-пры Альбі 1946]]).<ref name=mondo>{{cite web | url = https://mondo.rs/a1039258/Magazin/Lifestyle/Velika-nagrada-Beograda-1939.html |author = Marko Tanasković | title = Neispričana priča o Gran priju Beograda iz 1939. | date = 9 September 2017 |publisher = Mondo.rs | language = Serbian}}</ref> На 10 верасня быў запланаваны Гран-пры Італіі, аднак ён быў адменены. 29 кастрычніка адбыўся Гран-пры Гавеі ў Бразіліі. Пераможцам гэтай гонкі стаў мясцовы гоншчык [[:pt:Manuel de Teffé|Мануэль дэ Тэфе]]. З-за пачатку вайны AIACR не змагла сабрацца, каб апублікаваць афіцыйныя вынікі чэмпіянату 1939 года. [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] быў абвешчаны Чэмпіёнам Еўропы кіраўніком арганізацыі [[:en:National Socialist Motor Corps|Нацыянал-сацыялістычны механізаваны корпус]] [[:en:Adolf Hühnlein|Адольфам Хюнляйнам]], які таксама ўзначальваў вышэйшы орган кіравання аўтаспортам у Нямеччыне. Заява Хюнляйна была апублікавана ў газеце *Völkischer Beobachter* — афіцыйным друкаваным органе нацысцкай партыі. Хюнляйн сцвярджаў, што Ланг завяршыў сезон з 23 ачкамі, аднак гэта супярэчыць афіцыйнай сістэме налічэння балаў, паводле якой Чэмпіёнам Еўропы стаў [[:en:Hermann Paul Müller|Герман Паўль Мюлер]]. Італія захоўвала нейтралітэт у вайне да чэрвеня 1940 года і правяла две гонкі Гран-пры ў маі 1940 года. У ЗША да верасня 1941 года прайшло некалькі гонак. Пасля гэтага некалькі спаборніцтваў адбылося ў Паўднёвай Амерыцы, апошняе з іх — у ліпені 1942 года. Яшчэ адзін малавядомы Гран-пры прайшоў у 1943 годзе — у Тунісе. Пасля гэтага спаборніцтвы канчаткова спыніліся да заканчэння вайны. Першыя пасляваенныя гонкі прайшлі ў Парыжы 9 верасня 1945 года — праз тыдзень пасля заканчэння вайны на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Гэта былі не паўнавартасныя міжнародныя этапы Гран-пры, а пераважна мясцовыя французскія спаборніцтвы, прысвечаныя падзеям ці асобам, звязаным з вайной (напрыклад, «Кубак Рабэра Бенуа»).<ref>Рабэр Бенуа — знакаміты французскі кіроўца, што быў удзельнікам Руху Супраціўлення і быў забіты нацыстамі ў канцлагеры [[Бухенвальд]])</ref> == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]] *{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]] *{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Jiří Lobkowicz (racing driver)|Іржы Крысціян фон Лобкавіц]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} == Глядзіце таксама == *[[:sl:Seznam nesreč s smrtnim izidom na dirkah za veliko nagrado|Спіс смяротных аварый у гонках Гран-Пры]]. {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] fpqwt49etnem63htfmli6o4rfujzp2f 5200936 5200935 2026-09-16T14:44:17Z Monarchist1636 103323 /* Гонкі падчас Другой сусветнай вайны */ 5200936 wikitext text/x-wiki Аўтагонкі '''Гран-пры''' – аўтамабільныя спаборніцтвы, што праходзілі да 1950 года. У 1950 года яны эвалюцыянавалі ў чемпіянат свету па аўтагонках [[Формула-1]]. Спаборніцтвы Гран-пры, як разнавіднасць аўтаспорту, бяруць свой пачатак у арганізаваных аўтамабільных гонках, якія зарадзіліся ў Францыі ў 1894 году. Яны хутка эвалюцыянавалі ад простых дарожных гонак паміж гарадамі ў выпрабаванні на цягавітасць для аўтамабіля і кіроўцы. Інавацыі і імкненне да канкурэнцыі неўзабаве прывялі да хуткасцей, якія перавышалі 100 міль у гадзіну (160 км/г), але паколькі першыя гонкі праходзілі на адкрытых дарогах, то даволі часта здараліся аварыі, якія прыводзілі да гібелі як кіроўцаў, так і гледачоў. Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (Association Internationale des Automobile Clubs Reconnus), заснаваная ў Парыжы 20 чэрвеня 1904 года, была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю (FIA)]] у 1947 годзе са штаб-кватэрай у Парыжы. Аўтагонкі класа "Гран-пры" у рэшце рэшт эвалюцыянавалі ў чэмпіянат свету Формула-1, які праводзіцца штогод з 1950 года. У наш час гонкі чэмпіяната свету Формулы-1 таксама называюцца Гран-пры. == Пачатак: першыя арганізаваныя спаборніцтвы == {{see also|[[:en:Motorsport before 1906|Аўтаспорт да 1906 года]]}} [[File:1894 paris-rouen - count albert de dion (de dion-bouton steam tractor) finished 1st, ruled ineligible for prize.jpg|thumb|Гонка Парыж–Руан. Жуль Альбер дэ Дыён на паравым аўтамабілі De Dion пасля прыбыцця ў Руан]] [[Image:Jenatzy 1903 Gordon Bennett.jpg|thumb|Каміль Жэнатзі за рулём Mercedes перамагае ў Кубку Гордана Бэнэта 1903 года]] Аўтагонкі зарадзіліся ў [[Францыя|Францыі]] як вынік энтузіязму, з якім французская публіка прыняла аўтамабіль. Вытворцы былі ў захапленні ад магчымасці выкарыстоўваць аўтагонкі ў якасці вітрыны для сваіх аўтамабіляў. Першыя аўтамабільныя спаборніцтвы адбыліся 22 ліпеня 1894 года і былі арганізаваны парыжскай газетай Le Petit Journal. Аўтагонка [[:en:Paris–Rouen (motor race)|Парыж–Руан]] працягласцю 126 км (78 міль) праходзіла ад [[:en:Porte Maillot|Порт-Маё]] ў Парыжы, праз [[Булонскі лес]], да Руана. Першым у Руан прыбыў [[Жуль-Альбер дэ Дыён|маркіз Жуль Альбер дэ Дыён]] на паравым аўтамабілі ўласнай вытворчасці [[:en:De Dion-Bouton|De Dion-Bouton]] праз 6 гадзін 48 хвілін з сярэдняй хуткасцю 19 км/г (12 міль/г). Ён фінішыраваў на 3 хвіліны 30 секунд раней за [[:en:Albert Lemaître|Альбера Леметра]] на аўтамабілі [[Peugeot]]. Трэцім прыехаў [[:en:Émile Levassor|Эміль Левасор]] на [[:en:Panhard|Panhard-Levassor]] з адставаннем 55 хвілін 30 секунд. Афіцыйным пераможцам быў прызнаны Альбер Леметр, паколькі аўтамабілі ацэньваліся не толькі па хуткасці, але таксама надзейнасці і характарыстыках бяспекі. І тут бензінавыя Peugeot пераўзыходзілі паравы аўтамабіль дэ Дыёна, якому ўвесь час патрабаваўся качагар. У 1900 годзе [[:en:James Gordon Bennett Jr.|Джэймс Гордан Бэнэт-малодшы]], уладальнік газет New York Herald і International Herald Tribune, заснаваў [[:en:Gordon Bennett Cup (auto racing)|Кубак Гордана Бенета]]. Ён спадзяваўся, што стварэнне міжнароднага мерапрыемства заахвоціць аўтавытворцаў паляпшаць свае аўтамабілі. Кожнай краіне дазвалялася выстаўляць да трох аўтамабіляў, якія павінны былі быць поўнасцю сабраны ў краіне, якую яны прадстаўлялі, і заяўлены кіруючым органам аўтамабільнай прамысловасці гэтай краіны. У рамках гэтага мерапрыемства былі ўстаноўлены міжнародныя гоначныя колеры. Спаборніцтвы 1903 года адбыліся пасля трагічных падзей на шашэйнай гонцы [[:en:Paris–Madrid race|Парыж–Мадрыд]]. Падчас той гонкі загінулі некалькі чалавек, сярод іх былі і гоншчыкі, і гледачы. У тым ліку загінуў адзін з вядучых гоншчыкаў таго часу, [[:en:Marcel Renault|Марсэль Рэно]], і гонка была спынена французскімі ўладамі ў Бардо. Таму гонка ў горадзе Атай у Ірландыі, хаця і праходзіла па дарогах агульнага карыстання, але праводзілася на закрытым участку. Гэта былі першыя ў гісторыі аўтамабільныя гонкі па закрытай трасе. У Злучаных Штатах [[:en:William Kissam Vanderbilt II|Уільям Кісам Вандэрбільт II]] у 1904 годзе заснаваў [[:en:Vanderbilt Cup|Кубак Вандэрбільта]] ў наваколлях свайго маёнтка ў Лонг-Айлендзе, штат Нью-Ёрк. == Першыя Гран-пры == ===Аўтадром Паўднёвы Захад=== У некаторых англамоўных крыніцах памылкова згадваецца, што першым спаборніцтвам з назвай Гран-Пры, быў [[:en:Pau Grand Prix|Гран-пры По]] 1901 года. Гэта можа быць звязана з няслушным перакладам сучаснымі выданнямі такога часопіса, як La France Auto за сакавік 1901 года. Насамрэч гонка 1901 года звалася «Аўтадром Паўднёвы Захад» і праводзілася ў трох класах па аўтамабільных дарогах каля горада [[По (горад)|По]]. Перамогу ў галоўнай катэгорыі атрымаў [[:en:Maurice Farman|Морыс Фарман]] на [[:en:Panhard|Panhard]]. ===Першы Гран-пры=== [[File:1906 French Grand Prix Finish.jpg|thumb|right|Ферэнц Сіс перасякае фінішную рысу]] Адзінай на той момант гонкай, якая пастаянна насіла назву Гран-пры, была арганізаваная [[:en:Automobile Club of France|Аўтамабільным клубам Францыі (ACF)]]. Першая такая [[:en:1906 French Grand Prix|гонка]] адбылася ў 1906 годзе. Выкарыстоўвалася траса, створаная на аснове трасы ў Ле-Мане, якая мела амаль трохкутную форму, кожны круг складаў 103,18 кіламетра (64,11 міль). Гонка праводзілася два дні, у кожны з якіх трэба было пераадолець шэсць кругоў. Гонка, якая доўжылася больш за 12 гадзін, завяршылася перамогай [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнца Сіса]] за рулём [[Renault S.A.|Renault]]. Другое месца заняў [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] на [[Fiat|FIAT]], а трэцяе – [[:en:Albert Clément|Альбер Клеман]] на [[:en:Clément-Bayard|Clément-Bayard]]. [[:en:Paul Baras|Поль Барас]] з каманды [[:en:Brasier|Brasier]] паказаў найхутчэйшы круг ужо на першым крузе гонкі. Ён утрымліваў лідэрства да трэцяга круга, калі Сіс перахапіў лідэрства і захаваў яго да фінішу. == Развіццё гонак == [[File:Fiat Targa Florio.jpg|thumb|right|[[:en:Vincenzo Lancia|Вінчэнца Лянча]] на Fiat 50 HP, заняў 2-е месца на Targa Florio 1908 года]] У большасці выпадкаў гонкі праводзіліся па дарогах агульнага карыстання, якія часова перакрываліся, а не на спецыяльна пабудаваных прыватных трасах. Гэта тычылася трасы [[Ле-Ман]] на Гран-пры Францыі 1906 года, аўтагонкі [[:en:Targa Florio|Targa Florio]] (працягласць 93 мілі (150 км) па дарогах [[Сіцылія|Сіцыліі]]), нямецкай гонкі [[:en:Kaiserpreis|Kaiserpreis]] (працягласць 75 міль (121 км) у гарах [[Таўнус]]) і французскай трасы ў [[Дзьеп|Дзьепе]] (працягласць 48 міль (77 км)), што выкарыстоўвалася для [[:en:1907 French Grand Prix|Гран-пры Францыі 1907 года]]. Выключэннямі былі яйкападобная амаль авальная траса з бэнкінгамі [[:en:Brooklands|Бруклэндз]] у Брытаніі, адкрытая ў 1907 годзе; аўтадром [[:en:Indianapolis Motor Speedway|Індыянапаліс]] у ЗША, адкрыты ў 1909 годзе і [[:en:Monza Circuit|Нацыянальны аўтадром Монца]] ў Італіі адкрыты ў 1922 годзе. У 1908 годзе [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] сталі другой краінай, якая прыняла аўтамабільныя гонкі пад назвай Гран-пры, яны праходзілі ў [[Савана (Джорджыя)|Саване]]. У Еўропе другі нацыянальны Гран-пры прайшоў у [[Іспанія|Іспаніі]] у 1913 годзе. Афіцыйна ён насіў назву Гран-пры [[:en:Royal Automobile Club of Spain|Каралеўскага аўтамабільнага клуба Іспаніі]]. Трэцім стаў Гран-пры [[Італія|Італіі]] 1921 года, які праходзіў у [[:en:Montichiari|Монцік'яры]]. Неўзабаве далучыліся [[Бельгія]] ў 1925 годзе і [[Вялікабрытанія]] ў 1926 годзе. Але гэта ўсё яшчэ не быў агульны чэмпіянат, а просты набор гонак, якія праводзіліся па розных правілах. Усе аўтамабілі, якія ўдзельнічалі ў спаборніцтвах, былі афарбаваныя ў традыцыйныя нацыянальныя колеры: сіні (Bleu de France) — для Францыі, зялёны (British racing green) — для Вялікабрытаніі, чырвоны (Rosso corsa) — для Італіі, белы (Silver Arrows) — для Германіі<ref>Пачынаючы з 1934 года, немцы перасталі фарбаваць свае аўтамабілі. Паводле адной з версій, гэта адбылося пасля таго, як з Mercedes-Benz W25 сцерлі фарбу, каб паменшыць вагу машыны. Дзякуючы неафарбаванаму металу нямецкія аўтамабілі неўзабаве атрымалі ў прэсе мянушку «Срэбныя стрэлы».</ref>, жоўты - для Бельгіі. Французскія аўтамабілі працягвалі дамінаваць (у асноўным [[:en:Bugatti|Bugatti]], а таксама [[:en:Delage|Delage]] і [[:en:Delahaye|Delahaye]]) да канца 1920-х гадоў, калі іх пачалі перамагаць італьянскія ([[Alfa Romeo]] і [[:en:Maserati|Maserati]]). У сярэдзіне 1930-ых гадоў, калі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысты]] прыйшлі да ўлады ў Нямеччыне, яны пачалі заахвочваць кампаніі [[Mercedes-Benz]] і [[:en:Auto Union|Auto Union]] да ўдзелу ў спаборніцтвах у прапагандысцкіх мэтах. Урад сапраўды выдзяляў пэўныя сродкі гэтым двум вытворцам, але ў СМІ маштабы атрыманай імі дапамогі перабольшваліся: дзяржаўныя субсідыі складалі, бадай, не больш за 10% ад выдаткаў на ўтрыманне абедзвюх гоначных каманд. У перыяд з 1935 па 1939 год гэтыя два нямецкія брэнды безапеляцыйна дамінавалі, выйграўшы амаль усе найбольш важныя гонкі Гран-Пры. На той момант аўтамабілі ўжо былі аднамеснымі (механік, што суправаджаў пілота, не ўваходзіў у экіпаж яшчэ з пачатку 1920-х гадоў) і аснашчаліся рухавікамі з наддувам (ад 8 да 16 цыліндраў), якія развівалі магутнасць звыш 600 к.с. (450 кВт) пры працы на спіртавым паліве. Яшчэ ў кастрычніку 1923 года на штогадовай восеньскай канферэнцыі AIACR (Міжнароднай асацыяцыі прызнаных аўтамабільных клубаў) у Парыжы абмяркоўвалася ідэя правядзення агульнага чэмпіянату. Аднак асноўная ўвага надавалася росту цікавасці аўтавытворцаў да гонак і правядзенню першага Гран-пры Еўропы ў Монцы ў 1923 годзе. Першы [[:en:World Manufacturers' Championship|Чэмпіянат свету]] адбыўся ў 1925 годзе, але ён праводзіўся толькі сярод аўтавытворцаў і складаўся з чатырох гонак дыстанцыяй не менш за 800 км (497 міль). У лік гонак, якія склалі першы чэмпіянат сярод канструктараў, увайшлі «Індыянапаліс 500», Гран-пры Бельгіі, Францыі і Італіі. Гэты Чэмпіянат быў афіцыйна скасаваны ў 1930 годзе, хоць тытулы не прысуджаліся ўжо ў перыяд з 1928 па 1930 год. Пазней, у 1931 годзе, быў заснаваны [[:en:AIACR European Championship|Чэмпіянат Еўропы]] сярод гоншчыкаў, які ўключаў найбольш важныя Гран-пры ў шэрагу краін. Спаборніцтвы праводзіліся штогод да пачатку Другой сусветнай вайны ў 1939 годзе, за выключэннем сезонаў 1933 і 1934. == Гонкі падчас Другой сусветнай вайны == {{see also|[[:en:Grands Prix during World War II|Гран-пры падчас Другой сусветнай вайны]]}} [[File:Auto trka "Grand Prix" na Kalemegdanu, u Beogradu 1939, 03.jpg|thumb|Тацыо Нуволары, пераможца Гран-пры Бялграда]] Фактычна, апошнім Гран-пры перад пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў [[:en:1939 Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]], што прайшоў 20 жніўня. 3 верасня пад кананады стрэльб вайны адбыўся Гран-пры Бялграда ў парку [[Калемегдан]] каля [[Бялградская крэпасць|Бялградскай крэпасці]]. Толькі 8 кіроўцаў заявіліся на гэтую гонку, сярод іх быў мясцовы герой Бошка Міленкавіч. Перамогу здабыў знакаміты італьянец Тацыо Нуволары, для якога яна стала адной з апошніх у кар'еры (апошняя яго перамога была на [[:en:Albi Grand Prix|Гран-пры Альбі 1946]]).<ref name=mondo>{{cite web | url = https://mondo.rs/a1039258/Magazin/Lifestyle/Velika-nagrada-Beograda-1939.html |author = Marko Tanasković | title = Neispričana priča o Gran priju Beograda iz 1939. | date = 9 September 2017 |publisher = Mondo.rs | language = Serbian}}</ref> На 10 верасня быў запланаваны Гран-пры Італіі, аднак ён быў адменены. 29 кастрычніка адбыўся Гран-пры Гавеі ў Бразіліі. Пераможцам гэтай гонкі стаў мясцовы гоншчык [[:pt:Manuel de Teffé|Мануэль дэ Тэфе]]. З-за пачатку вайны AIACR не змагла сабрацца, каб апублікаваць афіцыйныя вынікі чэмпіянату 1939 года. [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] быў абвешчаны Чэмпіёнам Еўропы кіраўніком арганізацыі [[:en:National Socialist Motor Corps|Нацыянал-сацыялістычны механізаваны корпус]] [[:en:Adolf Hühnlein|Адольфам Хюнляйнам]], які таксама ўзначальваў вышэйшы орган кіравання аўтаспортам у Нямеччыне. Заява Хюнляйна была апублікавана ў газеце *Völkischer Beobachter* — афіцыйным друкаваным органе нацысцкай партыі. Хюнляйн сцвярджаў, што Ланг завяршыў сезон з 23 ачкамі, аднак гэта супярэчыць афіцыйнай сістэме налічэння балаў, паводле якой Чэмпіёнам Еўропы стаў [[:en:Hermann Paul Müller|Герман Паўль Мюлер]]. Італія захоўвала нейтралітэт у вайне да чэрвеня 1940 года і правяла две гонкі Гран-пры ў маі 1940 года. У ЗША да верасня 1941 года прайшло некалькі гонак. Пасля гэтага некалькі спаборніцтваў адбылося ў Паўднёвай Амерыцы, апошняе з іх — у ліпені 1942 года. Яшчэ адзін малавядомы Гран-пры прайшоў у 1943 годзе — у Тунісе. Пасля гэтага спаборніцтвы канчаткова спыніліся да заканчэння вайны. Першыя пасляваенныя гонкі прайшлі ў Парыжы 9 верасня 1945 года — праз тыдзень пасля заканчэння вайны на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Гэта былі не паўнавартасныя міжнародныя этапы Гран-пры, а пераважна мясцовыя французскія спаборніцтвы, прысвечаныя падзеям ці асобам, звязаным з вайной (напрыклад, «Кубак Рабэра Бенуа»).<ref>Рабэр Бенуа — знакаміты французскі кіроўца, што быў удзельнікам Руху Супраціўлення і быў забіты нацыстамі ў канцлагеры [[Бухенвальд]]</ref> == Пасляваенныя Гран-пры і Формула-1 == {{see also|[[Формула-1]]}} У 1946 годзе, пасля Другой сусветнай вайны, былі праведзены толькі чатыры гонкі ўзроўню Гран-пры. Правілы Чэмпіяната свету Гран-пры былі распрацаваны яшчэ да Другой сусветнай вайны, але прайшло яшчэ некалькі гадоў, пакуль у 1947 годзе Міжнародная асацыяцыя аўтамабільных клубаў (AIACR) была рэарганізавана ў [[Міжнародная аўтамабільная федэрацыя|Міжнародную аўтамабільную федэрацыю]] (Fédération Internationale de l'Automobile), скарочана «FIA», са штаб-кватэрай у Парыжы. Яна абвясціла, што з 1947 года ўступіць у сілу новая Міжнародная [[:en:Formula racing|Формула]], таксама вядомая як Формула-1 або Формула-А. У канцы сезона 1949 года FIA абвясціла, што ў 1950 годзе яны аб'яднаюць некалькі нацыянальных Гран-пры, каб стварыць чэмпіянат свету Формулы-1 для гоншчыкаў. Аднак з-за эканамічных цяжкасцей у 1952 і 1953 гадах у чэмпіянаце фактычна спаборнічалі аўтамабілі Формулы-2. Была ўведзена сістэма ачкоў, і агулам сем Гран-пры, у тым ліку «Індыянапаліс 500», атрымалі статус чэмпіянату. Першая [[:en:1950 British Grand Prix|гонка]] Чэмпіяната свету адбылася 13 мая 1950 года на трасе [[:en:Silverstone Circuit|Сільверстоўн]] у Вялікабрытаніі. Італьянцы зноў добра выступілі ў гэтых ранніх гонках Чэмпіяната свету, як сярод вытворцаў, так і сярод пілотаў. Першым чэмпіёнам свету стаў [[Джузэпэ Фарына|Джузэпэ Фарына]] за рулём Alfa Romeo. Ferrari ўдзельнічала ў другой гонцы чэмпіяната свету Гран-пры Манака і дагэтуль з'яўляецца адзіным вытворцам, які ўдзельнічаў ва ўсіх сезонах Формулы-1, і працягвае спаборнічаць у 2026 годзе. == Найбольш важныя гонкі Гран-пры == {{see also|[[:en:Category:Grand Prix seasons|Гран-пры па сезонах]]}} *{{flagicon|Бельгія}} [[:be-tarask:Гран-пры Бэльгіі|Гран-пры Бельгіі]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:be-tarask:Гран-пры Вялікабрытаніі|Гран-пры Вялікабрытаніі]] *{{flagicon|Германія}} [[:en:German Grand Prix|Гран-пры Нямеччыны]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[Гран-пры Іспаніі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:be-tarask:Гран-пры Італіі|Гран-пры Італіі]] *{{flagicon|Манака}} [[Гран-пры Манака]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:French Grand Prix|Гран-пры Францыі]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Swiss Grand Prix|Гран-пры Швейцарыі]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:Indianapolis 500|500 міль Індыянапаліса]] === Іншыя Нацыянальныя Гран-пры === <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Аўстралія}} [[Гран-пры Аўстраліі]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Algerian Grand Prix|Гран-пры Алжыра]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:en:Belgrade Grand Prix|Гран-пры Белграда]] *{{flagicon|Румынія}} [[Гран-пры Бухарэста|Гран-пры Бухарэста]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:1936 Hungarian Grand Prix|Гран-пры Вугоршчыны]] *{{flagicon|EGY|1922}} [[Gezira Grand Prix|Гран-пры Гезіры]]<ref name=autogenerated1>[https://www.youtube.com/watch?v=uUNEND-Ex10 1947 El Gezira Grand Prix – Egypt – YouTube<!-- Bot generated title -->]</ref> *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Irish International Grand Prix|Гран-пры Ірландыі]] *{{flagicon|Куба}} [[:en:Cuban Grand Prix|Гран-пры Кубы]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Lwów Grand Prix|Гран-пры Львова]] *{{flagicon|Люксембург}} [[:en:Luxembourg Grand Prix|Гран-пры Люксембурга]] *{{flagicon|Марока}} [[:en:Moroccan Grand Prix|Гран-пры Марока]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:be-tarask:Гран-пры Нідэрляндаў|Гран-пры Нідэрландаў]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Нарвегія}} [[:en:Norwegian Grand Prix|Гран-пры Нарвегіі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Coppa Acerbo|Гран-пры Пескары]]<ref>Гран-пры Пескары таксама быў вядомы пад назвай "Coppa Acerbo" у 1924-39 гг.</ref> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[Гран-пры Расіі]] *{{flagicon|Лівія}} [[:en:Tripoli Grand Prix|Гран-пры Трыпалі]] *{{flagicon|Туніс}} [[:en:Tunis Grand Prix|Гран-пры Туніса]] *{{flagicon|ЗША}} [[:be-tarask:Гран-пры ЗША|Гран-пры ЗША]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Eläintarhan ajot|Гран-пры Фінляндыі]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Czechoslovakian Grand Prix|Гран-пры Чэхаславакіі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Grand Prix|Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:en:Swedish Winter Grand Prix|Зімовы Гран-пры Швецыі]] *{{flagicon|Эстонія}} [[:en:Estonian Grand Prix|Гран-пры Эстоніі]] *{{flagicon|ПАР|1928}} [[:en:South African Grand Prix|Гран-пры ПАР]] </div> {{Clear}} == Кіроўцы Гран-пры == Некаторыя вядомыя кіроўцы гонак Гран-Пры.<ref>[https://web.archive.org/web/20110514063353/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/da.htm The Golden Era Grand Prix - Drivers]</ref> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Ascari|Антоніа Аскары]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:André Boillot|Андрэ Байло]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Georges Boillot|Жорж Байло]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Pietro Bordino|П'етра Бардзіна]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Robert Benoist|Рабэр Бенуа]] *{{flagicon|Тайланд}} [[:en:Birabongse Bhanudej|Прынц Біра]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Manfred von Brauchitsch|Манфрэд фон Браўхіч]] *{{flagicon|ЗША}} [[:en:David Bruce-Brown|Дэвід Брус-Браун]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Antonio Brivio|Антоніа Брывіо]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Gastone Brilli-Peri|Гастонэ Брылі-Перы]] *{{flagicon|Румынія}} [[:ro:George Burianu|Гёрге Бурыану]] *{{flagicon|Нарвегія}} [[:sl:Eugen Bjørnstad|Ойген Б'ёрнстад]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Louis Wagner (racing driver)|Луі Вагнэр]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Achille Varzi|Акілле Варцы]] *{{flagicon|Швецыя}} [[:fr:Per Victor Widengren|Пер-Віктар Відэнгрэн]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jean-Pierre Wimille|Жан-П'ер Віміль]] *{{flagicon|ESP|1785}} [[:en:Pierre de Vizcaya|П'ер дэ Віская]] *{{flagicon|Ірландыя}} [[:en:Kenelm Lee Guinness|Кенэльм Лі Гінэс]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Toulo de Graffenried|Тула дэ Графенрыд]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:William Grover-Williams|Уільям Гровер-Уільямс]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Jules Goux|Жуль Гу]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Albert Divo|Альбер Дзіво]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:René Dreyfus|Рэнэ Дрэйфус]] *{{flagicon|Аўстрыя}} [[:sl:Charlie Jellen|Чарлі Елень]] *{{flagicon|Бельгія}} [[:en:Camille Jenatzy|Каміль Жэназі]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:Juan Zanelli|Хуан Занэлі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Расійская імперыя}} [[:en:Boris Ivanowski|Барыс Іваноўскі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Giuseppe Campari|Джузэпэ Кампары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[Рудольф Карачыёла]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Hermann Lang|Герман Ланг]] *{{flagicon|Бразілія}} [[:en:Chico Landi|Шыка Ландзі]] *{{flagicon|Францыя}} [[:en:Marcel Lehoux|Марсэль Леху]] *{{flagicon|Чэхаславакія}} [[:en:Jiří Lobkowicz (racing driver)|Іржы Крысціян фон Лобкавіц]] *{{flagicon|Германская імперыя}} [[:en:Christian Lautenschlager|Крысціян Лотэншлагер]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Emilio Materassi|Эміліа Матэрасі]] *{{flagicon|Каралеўства Югаславія}} [[:sr:Бошко Миленковић|Бошка Міленкавіч]] *{{flagicon|Алжыр}} [[:en:Guy Moll|Гі Мол]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Felice Nazzaro|Фелічэ Наццара]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Tazio Nuvolari|Тацыо Нуволары]] *{{flagicon|Nazi Germany}} [[:en:Bernd Rosemeyer|Бернд Розэмаер]] *{{flagicon|Швейцарыя}} [[:en:Hans Ruesch|Ханс Рош]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Dario Resta|Дарыо Рэста]] *{{flagicon|Вялікабрытанія}} [[:en:Richard Seaman|Рычард Сімэн]] *{{flagicon|Аўстра-Венгрыя}} [[:en:Ferenc Szisz|Ферэнц Сіс]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[:en:Carlo Felice Trossi|Карла Фелічэ Тросі]] *{{flagicon|Italy|1861}} [[Луіджы Фаджыёлі]] *{{flagicon|Каралеўства Венгрыя|1920—1944}} [[:en:László Hartmann|Ласла Хартман]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:Thomas Cholmondeley-Tapper|Томас Халмандэлі-Тапер]] *{{flagicon|Нідэрланды}} [[:en:Eddie Hertzberger|Эдзі Херцбергер]] *{{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[:en:Stanisław Czaykowski|Станіслас Чайкоўскі]] *{{flagicon|Манака}} [[:en:Louis Chiron|Луі Шырон]] *{{flagicon|Фінляндыя}} [[:en:Karl Ebb|Карл Эб]] </div> {{Clear}} == Пасляваенныя Гран-пры, што не былі часткай Формулы-1 == <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Венесуэла}} [[:en:1957 Venezuelan Grand Prix|Гран-пры Венесуэлы]] *{{flagicon|Данія}} [[:en:Danish Grand Prix|Гран-пры Даніі]] *{{flagicon|Інданезія}} [[:en:Indonesian Grand Prix|Гран-пры Інданезіі]] *{{flagicon|Мазамбік}} [[:en:Mozambique Grand Prix|Гран-пры Мазамбіка]] *{{flagicon|Макаа}} [[:en:Macau Grand Prix|Гран-пры Макаа]] *{{flagicon|Новая Зеландыя}} [[:en:New Zealand Grand Prix|Гран-пры Новай Зеландыі]] </div> <div style="width:50%; float:left"> *{{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[:en:Puerto Rico Grand Prix|Гран-пры Пуэрта-Рыка]] *{{flagicon|Радэзія}} [[:en:Rhodesian Grand Prix|Гран-пры Радэзіі]] *{{flagicon|Уругвай}} [[:nl:Grand Prix van Montevideo|Гран-пры Уругвая]] *{{flagicon|Філіпіны}} [[:en:Philippines Grand Prix|Гран-пры Філіпін]] *{{flagicon|Чылі}} [[:en:1950 Chilean Grand Prix|Гран-пры Чылі]] *{{flagicon|Шатландыя}} [[:en:1951 Scottish Grand Prix|Гран-пры Шатландыі]] </div> {{Clear}} == Глядзіце таксама == *[[:sl:Seznam nesreč s smrtnim izidom na dirkah za veliko nagrado|Спіс смяротных аварый у гонках Гран-Пры]]. {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://web.archive.org/web/20080529172828/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw1.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 1 (1895-1916) * [https://web.archive.org/web/20080914083739/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw2.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 2 (1919-1933) * [https://web.archive.org/web/20081002000619/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/gpw3.htm GRAND PRIX WINNERS 1895-1949] – Part 3 (1934-1949) * {{youtube|6Huim_kZpxg|logo=1}} – канал пра аўтаспорт {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формула-1]] [[Катэгорыя:Аўтагонкі Гран-пры]] 47fslsmytqnpg3i1qni2k4125khbvx0 0 810669 5200757 5200752 2026-09-16T12:00:22Z Autumndancer 168015 5200757 wikitext text/x-wiki '''Ынтымак''': * [[Ынтымак (Акмолінская вобласць)]] * [[Ынтымак (Атыраўская вобласць)]] * [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)]] * [[Ынтымак (Жанааркінскі раён)]] * [[Ынтымак (Іртышскі раён)]] {{неадназначнасць}} bbhz5zefhbtrt71hmqceisn8l5ixjuc 0 810711 5200889 5164464 2026-09-16T13:25:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200889 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар|імя=Жак Ружэры|арыгінальнае імя={{lang-fr|Jacques Rougerie}}|фота=|памер=|апісанне=|грамадзянства={{сцягафікацыя|Францыя}}|дата нараджэння=11.7.1945|месца нараджэння=[[Парыж]], [[Францыя]]|архітэктурны стыль=біянічная архітэктура|кірунак=падводныя даследчыя станцыі, акіяналогія|найважнейшыя пабудовы=SeaOrbiter, Цэнтр Océanopolis, марскі комплекс Nausicaá, падводныя лабараторыі|вучнёўства=майстэрня Агюста Перэ, [[Жан Прувэ]]|ўзнагароды і прэміі={{Ордэн Ганаровага легіёна|кавалер|2009}}|сайт=[http://www.rougerie.com rougerie.com]}}'''Жак Ружэры''' ({{lang-fr|Jacques Rougerie}}; нар. [[11 ліпеня]] [[1945]] года, [[Парыж]], [[Францыя]]) — французскі архітэктар і акіянограф. Адзін з галоўных сусветных экспертаў па стварэнні аўтаномных падводных дамоў і навуковых лабараторый, які стаў вядомы як адэпт біянічнай марской архітэктуры. Член французскай Акадэміі прыгожых мастацтваў == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і маці-матэматыка і бацькі-біягеографа, які доўгі час супрацоўнічаў са знакамітым навукоўцам Тэадорам Мано. Дзяцінства Жака прайшло ў [[Кот-д’Івуар|Кот-д'Івуары]], дзе ён пражыў да адзінаццаці гадоў. Вярнуўшыся ў Францыю, у 1964 годзе юнак паступіў у парыжскую [[Нацыянальная вышэйшая школа прыгожых мастацтваў|Нацыянальную вышэйшую школу прыгожых мастацтваў]]. Адначасова са штудыраваннем архітэктуры ў майстэрні Агюста Перэ, маладога студэнта захапілі мары аб асваенні глыбінь, навеяныя навуковымі распрацоўкамі [[Жак-Іў Кусто|Жака-Іва Кусто]] і запускам першых эксперыментальных падводных баз. Праз гэта Ружэры пачаў наведваць курсы ў Парыжскім акіянаграфічным інстытуце, а паралельна стажыраваўся ў інжынера Жана Прувэ ва Французскім інстытуце ўрбаністыкі. У 1972 годзе ён паспяхова абараніў дыплом магістра архітэктуры і пачаў рэалізацыю ўласных тэхнічных ідэй <ref name="AFA">{{Cite web|url=https://www.academiedesbeauxarts.fr/jacques-rougerie|title=Fiche de Jacques Rougerie à l'Académie des Beaux-Arts|publisher=Academie des beaux-arts|access-date=2026-07-11}}</ref>. Прызнаннем яго акадэмічнага ўнёску ў французскую культуру стала абранне ў Акадэмію прыгожых мастацтваў (2008 год) і ўзнагароджанне тытулам Кавалера [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэна Ганаровага легіёна]] ў 2009 годзе. == Архітэктурная спадчына і біяніка == Філасофія даследаванняў Ружэры абапіраецца на строгія прынцыпы біянічнай архітэктуры і канцэпцыю ўстойлівага развіцця, маючы на мэце падкрэсліць эвалюцыйную і экалагічную ролю сусветнага акіяна ў гісторыі чалавецтва <ref name="FS">{{Cite web|url=https://www.futura-sciences.com/planete/personnalites/oceanographie-jacques-rougerie-692/|title=Biographie: Jacques Rougerie, architecte océanographique|publisher=Futura Sciences|access-date=2026-07-11}}</ref>. Замест класічных сухапутных урбаністычных праектаў Ружэры стварае інфраструктуру, арганічна ўплеценую ў водныя і марскія масівы. Ён выступаў вядучым канцэптмайстрам навукова-камерцыйных інстытуцый і буйных акіянарыумаў: сярод яго маштабных праектаў варта вылучыць музей марскога свету ў японскім горадзе [[Кобэ]], шматступенны цэнтр вывучэння акіянаў «Océanopolis» у [[Брэст (Францыя)|Брэсце]] і даследчы комплекс «Nausicaá» ў [[Булонь-сюр-Мэр]]. Сярод міжнародных заказаў таксама вылучаецца марскі цэнтр вывучэння флоры Карыбскага мора на [[Гвадэлупа|Гвадэлупе]] і прапанаваная ўраду Егіпта канцэпцыя падводнага Аляксандрыйскага археалагічнага музея <ref name="AFA" />. Свой галоўны навуковы аўтарытэт і імя ў прафесійным коле Ружэры здабыў дзякуючы праектаванню асяроддзяў пражывання і лабараторый на дне. З сярэдзіны сямідзясятых гадоў па яго схемах была сабраная цэлая серыя апаратаў і субмарскіх структур: інжынер прадумаў падводную вёску для [[Віргінскія астравы|Віргінскіх астравоў]], запусціў эксплуатацыю сваёй першай аўтаномнай лабараторыі пад кодавай назвай «Galathée», а таксама працаваў над стварэннем капсульных прытулкаў і субмарын з празрыстай асновай корпуса для камфортнага назірання за флорай. Наземным візуальным адлюстраваннем гэтага воднага фокусу з'яўляецца створаны з яго ўдзелам дызайн Парыжскага алімпійскага басейна (Piscine Molitor) <ref>{{Cite web|url=https://www.amc-archi.com/article/la-piscine-molitor-renait,4123|title=La piscine Molitor renaît - AMC Architecture|publisher=AMC|access-date=2026-07-11|url-status=dead}}</ref>. == Праект «SeaOrbiter» == Каронным амбіцыйным праектам Жака Ружэры, да стварэння якога ён імкнуўся ўсё жыццё, з'яўляецца апарат навуковага дрэйфу SeaOrbiter. Комплекс уяўляе сабой канструктыўны гібрыд вадалазнай марской станцыі і касмічнай базы даўжынёй каля 58 метраў, якая стаіць у вадзе вертыкальна (31 метр корпуса перманентна ўтоены глыбей ватэрлініі). База распрацавана для бясконцага круглагадовага дрэйфу разам з сусветнымі плынямі; у яе нетрах створана аўтаномнае асяроддзе жыццезабеспячэння для працы спецыялістаў па глыбакаводным бурэнні, робататэхнікаў, касманаўтаў падчас мадэлявання біясфер і марскіх мікрабіёлагаў <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20120531-seaorbiter-living-in-the-deep|title=SeaOrbiter: a life underwater|publisher=BBC Future|access-date=2026-07-11|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Венсан Кальбо]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rougerie.com Афіцыйны архітэктурны сайт Жака Ружэры] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 11 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Францыі]] [[Катэгорыя:Акіянолагі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нацыянальнай вышэйшай школы прыгожых мастацтваў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] rfvqtpo318dpnludlfzle1g0rirle9o 0 811702 5201138 5171667 2026-09-17T04:45:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201138 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | загаловак = Кальцыніраваная сода | карцінка = Sodium carbonate.JPG | карцінка3D = Sodium-carbonate-xtal-3D-SF-C.png | найменне = карбанат натрыю | хім. формула = Na{{sub|2}}CO{{sub|3}} | знешні выгляд = белае крышталічнае рэчыва | стан = цвёрды | адн. малек. маса = 105,99 | малярная маса = 105,99 | шчыльнасць = 2,54 | тэмп. плаўлення = 851 | растваральнасць = 21,5 {{small|(20 °C)}} | крышталічная структура = манаклінная | CAS = 497-19-8 | PubChem = 10340 | EINECS = 207-838-8 | SMILES = [Na+].[Na+].[O-]C([O-])=O | RTECS = VZ4050000 | таксічнасць = пыл і канцэнтраваныя растворы раздражняюць вочы }} '''Кальцыні́раваная со́да''', або '''бязводны карбана́т на́трыю''', — [[неарганічнае злучэнне]], натрыевая соль [[Вугальная кіслата|вугальнай кіслаты]] з формулай Na₂CO₃. Назва «кальцыніраваная» звязана са спосабам атрымання рэчыва награваннем, або [[Кальцынацыя|кальцынацыяй]].<ref name="БелЭн">Сода // {{БелЭн|15}}.</ref> == Уласцівасці == Кальцыніраваная сода ўяўляе сабой белае [[Крышталь|крышталічнае]] [[Гіграскапічнасць|гіграскапічнае]] рэчыва без паху. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], прычым яе растворы маюць моцную [[Шчолач|шчолачную]] рэакцыю.<ref name="БелЭн" /> Тэмпература плаўлення бязводнага карбанату натрыю складае каля 851 °C.<ref name="PubChem">{{cite web|language=en|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/10340|title=Sodium Carbonate|publisher=PubChem, National Center for Biotechnology Information|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> У вадзе карбанат-іон часткова ўзаемадзейнічае з малекуламі вады з утварэннем гідраксід-іонаў: : CO₃²⁻ + H₂O ⇄ HCO₃⁻ + OH⁻. Рэчыва рэагуе з [[Кіслата|кіслотамі]] з вылучэннем [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]. Напрыклад: : Na₂CO₃ + 2HCl → 2NaCl + H₂O + CO₂↑. == Атрыманне == У прамысловасці кальцыніраваную соду атрымліваюць пераважна [[Працэс Сальвэ|аміячна-содавым спосабам]]. Праз насычаны аміякам раствор [[Хларыд натрыю|хларыду натрыю]] прапускаюць вуглякіслы газ, у выніку чаго выпадае маларастваральны [[Гідракарбанат натрыю|гідракарбанат натрыю]]: : NaCl + CO₂ + NH₃ + H₂O → NaHCO₃↓ + NH₄Cl. Пасля аддзялення асадак награваюць: : 2NaHCO₃ → Na₂CO₃ + CO₂↑ + H₂O. Аміяк і частку вуглякіслага газу ў працэсе выкарыстоўваюць паўторна. Асноўнай сыравінай служаць раствор хларыду натрыю і [[вапняк]].<ref name="БелЭн" /><ref name="ScienceHistory">{{cite web|language=en|url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/making-the-process/|title=Making the Process|author=Martin, Christy; Van Tiggelen, Brigitte|date=5 снежня 2011|publisher=Science History Institute|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> Карбанат натрыю таксама здабываюць з прыродных пакладаў [[Трона|троны]] і насычаных карбанатамі расолаў.<ref name="USGS">{{cite web|language=en|url=https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/soda-ash-statistics-and-information|title=Soda Ash Statistics and Information|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Solvay_Process.PNG|міні|Схема аміячна-содавага спосабу атрымання карбанату натрыю]] == Выкарыстанне == Кальцыніраваная сода з'яўляецца важнай сыравінай для вытворчасці [[Шкло|шкла]]. У складзе шкляной шыхты яна служыць крыніцай [[Аксід натрыю|аксіду натрыю]] і дазваляе панізіць тэмпературу плаўлення кварцавага пяску.<ref>{{cite web|language=be|url=https://profil.adu.by/mod/book/view.php?chapterid=20576&id=5927&lang=be|title=Вугальная і крэмніевая кіслоты, іх солі: вытворчасць будаўнічых матэрыялаў на аснове сілікатаў і карбанатаў|website=Профільнае навучанне|publisher=Нацыянальны адукацыйны партал|accessdate=27 ліпеня 2026|archive-date=1 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201004039/http://profil.adu.by/mod/book/view.php?id=5927&chapterid=20576&lang=be|url-status=dead}}</ref> Рэчыва выкарыстоўваюць таксама: * у вытворчасці [[мыла]], сінтэтычных [[Мыйны сродак|мыйных сродкаў]] і іншых хімічных злучэнняў натрыю; * пры вырабе [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і паперы; * для змякчэння вады і рэгулявання яе кіслотнасці; * пры ачыстцы [[Нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]]; * у [[Металургія|металургіі]] і вытворчасці [[Пігмент|пігментаў]].<ref name="БелЭн" /><ref name="USGS" /> Пыл і канцэнтраваныя растворы карбанату натрыю могуць моцна раздражняць вочы, таму пры працы з ім выкарыстоўваюць сродкі аховы вачэй.<ref>{{cite web|language=en|url=https://echa.europa.eu/substance-information/-/substanceinfo/100.007.127|title=Sodium carbonate: Substance Information|publisher=European Chemicals Agency|accessdate=27 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гідракарбанат натрыю]] * [[Працэс Сальвэ]] * [[Карбанаты]] == Літаратура == * Сода // {{БелЭн|15}} * Шымановіч І. Я., Васілеўская А. І., Красіцкі В. А., Сячко В. І. Хімія: вучэбны дапаможнік для 9-га класа ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай мовай навучання / пад рэд. І. Я. Шымановіча; пер. з рускай К. І. Чэрнікавай. — Мінск: Народная асвета, 2019. — ISBN 978-985-03-3104-5. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Карбанаты]] [[Катэгорыя:Злучэнні натрыю]] [[Катэгорыя:Неарганічныя злучэнні]] [[Катэгорыя:Шчолачы]] <references />{{Commonscat|Sodium carbonate|Карбанат натрыю}}{{Бібліяінфармацыя}} e7esw8spvapveab3nhcf1o3xvnxwg1c 0 812006 5201305 5200636 2026-09-17T09:21:07Z Ciepiersia 162280 /* Завесы, клямкі і засаўкі */ вікіфікацыя 5201305 wikitext text/x-wiki [[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]].]] '''Беларускае кавальства''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у. [[Кавальства|Кавальскае рамяство]] патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць [[руда|руду]], вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў [[беларуская культура|беларускай культуры]] кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над [[агонь|агнём]] і [[жалеза]]м. Звычайна кавалі былі спадчыннымі прафесіяналамі з мясцовых сялян, сустракаліся таксама [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэі]] і вандроўныя і аселыя кавалі [[Цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref name="Сах51">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 51</ref>. На Гомельшчыне майстэрскімі кавалямі лічыліся рускія-[[Стараверы ў Беларусі|стараверы]]<ref>Кузнечное ремесло // Белорусы / Ответственные редакторы: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бондарчик]], [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Р. А. Григорьева]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Пилипенко]]. — Москва : Наука, 1998. — С. 210—213. — (Народы и культуры)</ref>. == Гісторыя == === Старажытнасць === [[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]] На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых [[Балотная руда|балотных руд]]<ref name="ЭтнБел">{{Cite web |url=https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf |title=Этнаграфія Беларусі |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=10 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240910104504/https://elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%D0%9B%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%87_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |url-status=dead }}</ref>. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])<ref name="Сах11">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11</ref>. Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу<ref name="Сах11"/>. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з [[загартоўка]]й, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]<ref name="Сах11"/>. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]<ref name="Сах12">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12</ref><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.</ref>. Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса (інструмент)|каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты<ref>{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}</ref><ref>''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.</ref>. [[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]].]] Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей<ref name="Сах12"/>. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока<ref name="Ляўд"/>. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі<ref name="Ляўд"/>. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў<ref name="Ляўд"/>. Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], [[Кавадла|кавадлы]], [[Зубіла|зубілы]], [[Прабойнік|прабойнікі]]. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частыя знаходкі — [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80</ref><ref>[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152</ref><ref>[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37</ref>. У X—XI стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі значна адрознівацца якасцю і асартыментам. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў<ref name="Сах12"/>. У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя<ref name="Ваўк">[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}</ref>. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў<ref name="Раск_Ваўк"/>. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д<ref name="Ваўк"/>. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]<ref name="Раск_Ваўк">[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] У XV—XVI стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкасці вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў<ref name="Сах15">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15</ref>. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}<ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83</ref>. Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством<ref>[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.</ref>. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых<ref name="ЭтнБел"/>. [[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]<ref name="Ляўд"/>.]] Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў<ref name="Сах20">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20</ref>. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання<ref>Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.</ref> Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі<ref name="Сах23">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23</ref>. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках<ref name="Сах24">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24</ref>. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта мясцовымі майстрамі<ref name="Сах25">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25</ref>. У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.</ref>. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]<ref name="Сах25"/>. Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў. Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іван IV Грозны|Іванам IV Грозным]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]<ref name="ЭнцВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}</ref>. Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]<ref name="ЭнцВКЛ"/>, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў<ref name="Сах26">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]] [[Файл:Жандарская ўправа. Магілёў 2.jpg|250px|міні|[[Пансіён Бельскай|Дом]] з балконамі з каванымі балюстрадай і кансолямі і каваным навесам у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]]] [[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча<ref name="КачСіл">[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}</ref>]] [[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў<ref name="КачСіл"/>]] З сярэдзіны XVIII стагоддзя рамесніцкая вытворчасць пачала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях<ref name="Сах26"/><ref name="Сах27">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27</ref>. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.</ref>. Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71<ref>Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.</ref>. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]<ref name="Сах30">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30</ref>. У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва<ref name="ЭтнБел"/>. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся таннейшым і якаснейшым матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці паменшылася<ref name="Сах33">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33</ref>. У сярэдзіне ХІХ стагоддзя спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах<ref name="Сах34">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34</ref>. Пры гэтым якасць была здавальняючай, але выпрацоўвалася шаблоннасць вырабаў і змяншалася іх мастацкая ўнікальнасць<ref name="Сах35">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35</ref>. У 1860 годзе ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] налічвалася 1298 кавалёў, з іх тры чвэрці — сельскіх<ref>[[Павел Восіпавіч Баброўскі|Бобровский П.]] Материалы для географии Гродненской губернии. — СПб., 1863. — Ч. 2. С. 113—114</ref>, у Магілёўскай губерні ў 1880-х гадах — 968. Асабліва шмат кавалёў было ў [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім]] (102), [[Сенненскі павет|Сенненскім]] (146), [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] (137), [[Гомельскі павет|Гомельскім]] (162) паветах<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 479—494.</ref>. У Мінскім павеце ў 1904 годзе было зарэгістравана звыш 200 кавалёў, у тым ліку ў [[Рубяжэвіцкая воласць|Рубяжэвіцкай воласці]] — 70, [[Койданаўская воласць|Койданаўскай]] — 45, [[Ракаўская воласць|Ракаўскай]]— 30, [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай]] — 25. Аналагічная карціна назіралася і па іншых губернях і паветах<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь. — Ф. 321. — Воп. 1. — Спр. 636.</ref>. Статыстычныя звесткі тых часоў называюць кавальства сярод найбольш пашыраных рамёстваў<ref name="Сах39">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 39</ref>. Некаторыя работы гарадскіх кавалёў пачатку XX стагоддзя адлюстроўваюць апошні ўзлёт рамяства, які выявіўся ў спробе адгукнуцца на праявы новага стылю [[мадэрн]] (сецэсія). Ён узнік на хвалі тэхнічнага прагрэсу як новае мастацтва, закліканае адкінуць старыя формы і адгукнуцца на запатрабаванні часу. Новы стыль вызначыўся перавагай мяккіх, лёгкіх, пластычных форм. Сіметрыя і дакладнасць кампазіцыі, рух ліній і пластыка форм спакойныя, адвольныя, лёгка цякучыя. Шырока выкарыстоўваюцца раслінныя і жывёльныя матывы з уласцівай ім асіметрыяй, мяккасцю і пластычнасцю<ref name="Сах36">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 36</ref><ref name="Сах37">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 37</ref>. === XX стагоддзе === [[Файл:2025-09-12 Трабуцішкі Кавальская майстэрня.jpg|250px|міні|Сучасная кавальская майстэрня ў в. [[Трабуцішкі]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]]] [[Файл:2024-09-14 Трабуцішкі падкова.jpg|thumb|250px|[[Падкова]] і [[вухналь]]]] У першай палове XX стагоддзя гарадское кавальства перажывала заняпад, узмоцнены [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]]<ref name="Сах37"/>. Адначасова з гэтым сельскае кавальства пашырылася<ref name="Сах38">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 38</ref>, адасобілася ад сельскай гаспадаркі і набыло пэўнай самастойнасці<ref name="Сах39"/>. Пашырэнне матэрыяльных і эстэтычных патрабаванняў вёскі выклікала не толькі ўзбагачэнне асартыменту кавальскіх вырабаў, але і паляпшэнне іх якасці. Напрыклад, кавальскія вырабы сталі важным элементам у афармленні і аздабленні жылля. Адмыслова аздаблялі клямкі, завесы, выязныя транспартныя сродкі і іншае<ref name="Сах39"/>. Частка кавалёў пачала абслугоўваць патрэбы цэркваў, касцёлаў, панскіх двароў, сядзіб і маёнткаў, што павялічыла ўзровень іх майстэрства. У гэты час створаны шматлікія мастацкія вырабы, многія з якіх захаваліся і цяпер, сярод их фігурныя агароджы, вароты, аконныя рашоткі, надмагільныя і прыдарожныя крыжы і гэтак далей<ref name="Сах39"/>. Але гэты росквіт не працягнуўся доўга, таму што напярэдадні Першай Сусветнай вайны значна падаражэлі жалеза і вугаль, якія былі сыравінай для кавальства, што вымусіла майстроў звесці сваю дзейнасць да стварэння самых неабходных у гаспадарцы рэчаў і іх рамонту<ref name="Сах39"/>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] кавальскае рамяство зазнала пэўныя змены. Перабудова вёскі на новы лад і рост яе дабрабыту, узрастанне патрэб у сельскагаспадарчых прыладах запатрабавалі шырокага прымянення кавальскіх работ<ref name="Сах40">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 40</ref>. Пасля шматгадовых ваенных дзеянняў не было недахопу ў разнастайных гатунках металу. Разбураная прамысловасць адразу была не ў стане забяспечыць насельніцтва неабходнымі вырабамі, таму прыняты адпаведныя ўрадавыя меры па адраджэнні і развіцці традыцыйных рамёстваў. У прыватнасці, Дэкрэт [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] 1919 года «Аб мерах садзеяння саматужніцкай прамысловасці» адзначаў, што дробнарамесніцкія прадпрыемствы не падлягаюць [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]], а майстры могуць гандляваць сваімі вырабамі як на месцы, так і ў наваколлі, што ўнясе пасільны ўклад у забеспячэнне насельніцтва неабходнымі гаспадарчымі рэчамі<ref name="Сах40"/><ref>Решения партии и правительства по хозяйствннным вопросам (1917—1967). — М., 1967. — Т. 1. С. 146—147.</ref>. У сярэдзіне 1920-х гадоў найбольшая колькасць кавалёў налічвалася ў Цэнтральнай Беларусі, прычым з агульнага іх ліку (каля 3 тысяч) больш чым дзве траціны працавалі ў сельскай мясцовасці. Наайбольш іх было ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім]] (165), [[Барысаўскі раён|Барысаўскім]] (150), [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім]] (136), [[Капыльскі раён|Капыльскім]] (133), [[Глускі раён|Глускім]] (119) і [[Слуцкі раён|Слуцкім]] (104) раёнах<ref name="Сах41">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 41</ref>. На захадзе Беларусі патрэба ў кавальстве ўзрасла ў сувязі з маёмасным расслаеннем вёскі. Разнастайнасць кавальскіх вырабаў ва ўласнасці была паказчыкам таго ўзроўню, які займаў іх уладальнік у вясковай іерархіі. Асабліва гэта датычылася [[Шляхта|шляхты]]. Таксама важным і сталым заказчыкам кавальскіх вырабаў была царква<ref name="Сах41"/>. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] беларускія кавалі зрабілі вялікі ўнёсак у забеспячэнне мясцовых партызанскіх атрадаў. Яны засвоілі прафесіі збройнікаў і самі забяспечвалі сябе прыладамі, аж да [[Такарны станок|такарных станкоў]]<ref name="Сах42">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 42</ref>. Займаліся і больш звыклымі справамі, напрыклад, падкоўвалі партызанскіх коней. Пасля вайны праз дзяржаўныя абмежаванні на прыватную куплю металу каваль фактычна не мог займацца сваім рамяством сам па сабе. Ён мусіў або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўчы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступалі месца дзяржаўнай прамысловасці. Пры гэтым патрэба ў кавальскай працы нікуды не дзелася і нават павялічылася, бо гаспадарка была разбуранай пасля вайны. Каваль быў патрэбны кожнаму калгасу, саўгасу, {{нп3|Машынна-транспартная станцыя|машынна-транспартнай станцыі|ru|Машинно-транспортная станция}}. Зразумела, што задавальненне першачарговых бытавых і гаспадарчых патрэб адсунула на другі план хоць якія праявы мастацкай творчасці, дзейнасць кавалёў амаль цалкам зводзілася да рамонту прасцейшай сельскагаспадарчай тэхнікі, [[Падкоўванне|падкоўвання]] коней, вырабу самых неабходных прылад бытавога прызначэння<ref name="Сах42"/>. У выніку кавальства выявіла тэндэнцыю да звужэння сферы бытавання<ref name="Сах42"/>. З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць<ref name="Сах8">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8</ref>. [[Файл:Сторожевская 3 аптека вывеска.JPG|250px|міні|Каваная шыльда аптэкі на вуліцы [[Старажоўская вуліца|Старажоўскай]] у [[Траецкае прадмесце|Траецкім прадмесці]] [[Мінск]]а]] Асобнай сферай кавальства, якая мела больш-менш стабільны попыт, былі рэстаўрацыйныя справы. Так, значны аб’ём такіх работ быў праведзены пры рэстаўрацыі [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]] ў [[Мінск]]у. Шматлікія вароты, балконы, рашоткі, люстры, завесы, клямкі, шыльды, дзвярныя малаткі самых адмысловых форм і малюнкаў адкоўваліся на аснове старых узораў<ref name="Сах44">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 44</ref>. Удзелу майстроў-кавалёў запатрабавала таксама стварэнне [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускага дзяржаўнага музея народнай архітэктуры і побыту]], дзе для перавезеных будынкаў давялося замест многіх папсаваных адкоўваць новыя завесы, клямкі, крукі, зашчапкі, а таксама металічныя дэталі транспартных сродкаў, прылад працы і іншага<ref name="Сах45">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 45</ref>. Пры гэтым адзначаюць, што пры рэстаўрацыі часам выкарыстоўваліся не чыстыя аўтэнтычныя тэхналогіі, бо ўжываюць прамысловы пракат, электразварку і іншыя сучасныя тэхналогіі<ref name="Сах45"/>. Да 1980-х гадоў ужо амаль усе апошнія майстры старэйшага пакалення кінулі кавальства, рэдка дзе можна было адшукаць традыцыйную кузню з усім кавальскім начыннем<ref name="Сах46">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 46</ref>. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў спалучэнне абуджэння цікавасці грамадства да традыцыйнай культуры і масавая пабудова прыватнага жытла сядзібнага і катэджнага тыпу выклікала тэндэнцыю да развіцця і пашырэння кавальства. На рынку з’явіліся ў шырокім асартыменце каваныя агароджы, парэнчы, вароты, балконы, лесвіцы, прадметы інтэр’ера, у тым ліку камінныя прылады, малыя архітэктурныя формы і гэтак далей<ref name="Сах46"/>. Попыт выклікаў развіццё прапановы, людзі сталі вучыцца на кавалёў, з’яўляліся майстэрні, прычым развіццё кавальства цалкам ішло ў межах гарадскога, а не сельскага рамяства<ref name="Сах47">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 47</ref>. Кавальскі кааператыў «Дэкор», арганізаваны выдатным майстрам-кавалём Аляксандрам Сяргеевічам Дубінай<ref>[https://belpismennost12.ucoz.ru/publ/aljaksandr_dubina/1-1-0-89 Майстар кавальскіх спраў — Аляксандр Сяргеевіч Дубіна]</ref>, стаў ініцыятарам і арганізатарам першага ў Беларусі свята кавальскага мастацтва, праведзенага летам 1990 года ў г. [[Глыбокае|Глыбокім]]<ref name="Сах47"/>. === XXI стагоддзе === У 2001 і 2013 гадах у [[Глыбокае|Глыбокім]] на базе кавальскага кааператыва «Дэкор» прайшлі два маштабныя рэспубліканскія святы-конкурсы кавальства «Залатая падкова»<ref name="Сах48">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 48</ref>. У [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі]] прайшлі спецыялізаваныя выстаўкі «Жалезны вернісаж» (2007) і «Партрэт вясны ў жалезным абрамленні» (2009)<ref name="Сах49">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 49</ref>. У рамках «Славянскага базару ў Віцебску» праводзіцца свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч». Упершыню мерапрыемства адбылося ў 2022 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/slavyanskiy_bazar_v_vitebske/upershynyu_ramkakh_slavyanskaga_bazaru_vitsebsku_2022_adbylosya_mizhnarodnae_svyata_konkurs_kavalska/|title=Упершыню ў рамках «Славянскага базару ў Віцебску-2022» адбылося міжнароднае свята-конкурс кавальскага рамяства «Зніч»|website=www.vitbichi.by|access-date=2026-08-22}}</ref>. Другі раз мерапрыемства адбылося ў 2025 годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Лапкова, Таццяна|загаловак=Уладары металу і агню : ІІ Міжнародны свята-конкурс кавальскага рамяства "Зніч"|год=2025|мова=be|выданне=[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]|нумар=7|старонкі=С. 36—39}}</ref>. == Сыравіна == === Руда === [[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]] Выкарыстанне на Палессі [[Балотная руда|балотнай руды]] для здабычы [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (прыкладна ў I стагоддзі)<ref name="Ляўд">[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»</ref>. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, бо руда залягае зусім неглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі. [[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]] Першыя сляды такой здабычы жалеза знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў зямлянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза тым часам, наколькі можна вызначыць, выраблялі праз распальванне кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддувалі для павышэння тэмпературы. Магчыма, на Палессі тым часам існавалі і першабытныя прымітыўныя невялікія печы для выплаўкі жалеза, падобныя да знойдзеныў на гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]<ref name="Ляўд"/>. Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} былі абмазанымі глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей<ref name="Сах12"/>. У V—VI стагоддзях пашырыліся глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробненую руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу. Печ змяшчала да 120 кілаграмаў руды, плаўка доўжылася 8—12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды<ref name="Сах12"/>. [[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]] Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у XVI—XVII стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года<ref>{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721</ref>, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года<ref>{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782</ref>)<ref name="Туткоўскі">[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925</ref>. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза<ref name="Туткоўскі"/><ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931</ref>. Важна зазначыць, што крычнае жалеза, якое у XVIII—XIX стагоддзях выраблялася на Палессі на руднях, асабліва руднях, якія не мелі механічнага абсталявання, было невысокай якасці і ішло ў большасці для вырабу дробных гаспадарчых прылад. Пры выплаўцы жалеза ў прымітыўных плавільных печах значны працэнт жалеза заставаўся ў шлаках. Шлакі некаторых рудаплавільняў XVIII стагоддзя, напрыклад, каля [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакова]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], змяшчаюць у сабе 71,35 % жалеза, а руда каля [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушоў]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] і многіх іншых у гэтай ваколіцы мае ад 30 да 52,46 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|Красоўскі А. У.]] Да геалогіі і гідрагеалогіі Палесся : [папярэдняя справаздача па геалагічных доследах 1930 г.] / А. Ул. Красоўскі ; Беларуская акадэмія навук, Геалагічны інстытут. — Менск [Мінск : б. в.], 1932 (Друкарня БАН). — 46, 11 с. ; 26 см. — (Матэрыялы па вывучэнню геалогіі і карысных выкапняў Беларусі; т. 5). — Рэзюмэ на нямецкай, рускай мовах. — 100 экз.</ref> (11), а ў іншых месцах, напрыклад, каля [[Суткова]] [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] руда змяшчае 47,40 — 56,29 % жалеза<ref name="Ляўд"/><ref>[[Аляксандр Уладзіміравіч Красоўскі|А. В. Красовский]]. Предварительные сообщения о результатах работ Брагинско-Ручаевской геологической партии Геологического Института Белорусской Акад. Наук. 1931 г.</ref>. === Жалеза і сталь === У выпадку, калі каваль не меў побач уласнай крыніцы жалезнай руды, яму даводзілася купляць або выменьваць ужо выплаўленае жалеза. Яно трапляла ў рукі каваля ў выглядзе груба каваных вуглаватых кавалкаў, якія драбнілі і выкарыстоўвалі на розныя вырабы. Некаторыя кавалі праз нястачу жалеза працавалі толькі з матэрыялам заказчыка<ref name="Сах61">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 61</ref>. Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.</ref>. Пасля Першай і Другой сусветных войнаў выкарыстоўвалі таксама матэрыял з разбітай ваеннай тэхнікі і ўзбраення<ref name="Сах61"/>. Маюцца звесткі пра пастаўкі [[Сталь|сталі]] англійскай вытворчасці. Сталь выраблялася ў металургічнай прамысловасці ў выглядзе пруткоў, прутоў і гатовых вырабаў, такіх як косы і г. д. У вёсках сталь са старых кос (таксама прывезеных) («{{нп3|Рафінаваная сталь|косная сталь|de|Gärbstahl}}») таксама выкарыстоўвалася для вытворчасці лязоў дрэваапрацоўчых інструментаў (напрыклад, сякер, зубілаў і іншых), а таксама для настальвання (наварвання рабочых частак) розных інструментаў і прылад<ref name="Сах61"/><ref name="Карыбуцяк8">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 8</ref>. З пракладкай на Беларусі [[Чыгунка|чыгуначных дарог]] кавалі хутка ацанілі выбракаваныя вагонныя [[Рысора|рысоры]], якія перакоўвалі на [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Лемех|нарогі|uk|Леміш (сільське господарство)}} і іншае<ref name="Карыбуцяк9">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 9</ref>. === Беларускае заводскае жалеза === У [[Барысаўскі раён|Барысаўскім раёне]] ў 1854—1880 гадах працаваў [[Барысаўшчынскі металургічны завод царскага двара|Барысаўшчынскі металургічны завод]], які выплаўляў [[чыгун]], {{нп3|Пудлінгаванне|пудлінгавае|ru|Пудлингование}} і шыннае жалеза<ref name="Болбас">{{Крыніцы/Болбас 1988а}}</ref>. Акрамя гэтага выплаўкай жалеза з руды займаліся [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод]] (спыніў працу ў 1872 годзе), прадукцыяй якога была, між іншым, [[сталь]], і [[Вішнеўскі металургічны завод]] (спыніў працу ў 1870 годзе), які ў тым ліку выпускаў паласавое жалеза, каваныя стрыжні, а таксама [[Кавадла|кавадлы]]<ref>[https://verbum.by/belen/%d0%92%d0%86%d0%a8%d0%9d%d0%95%d0%8e%d0%a1%d0%9a%d0%86%20%d0%9c%d0%95%d0%a2%d0%90%d0%9b%d0%a3%d0%a0%d0%93%d0%86%d0%a7%d0%9d%d0%ab%20%d0%97%d0%90%d0%92%d0%9e%d0%94 ВІ́ШНЕЎСКІ МЕТАЛУРГІ́ЧНЫ ЗАВО́Д.]</ref>. === Расійскае заводскае жалеза === У XIX стагоддзі колькасць рудняў на Беларусі імкліва скарачалася, бо з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў<ref>[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61</ref>, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»<ref name="Сах33"/><ref>Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.</ref>. Буйныя прадпрыемствы, накшталт [[Старынкаўскі чыгуналіцейны завод|завода Бенкендорфа]] ў [[Старынка (Слаўгарадскі раён)|Старынцы]] [[Чэрыкаўскі павет|Чэрыкаўскага павета]], маглі закупляць сыравіну ў [[Масква|Маскве]] і [[Калуга|Калузе]], а не з [[Урал]]а. === Металалом === Да Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Расійскай імперыі не існавала арганізацыі, якая цэнтралізавана займалася нарыхтоўкай і перапрацоўкай металалому. Гэтую ролю ўзялі на сябе прыватнікі — буйныя пастаўшчыкі-прадпрымальнікі і сотні саматужных майстэрняў<ref name="Металалом">[https://bvm.by/company/istoriya/ История] {{ref-ru}}</ref>. У 1920-я гады саматужная прамысловасць, уключаючы кавалёў, адчувала найвостры дэфіцыт якаснага металу. У гэтых умовах выкарыстанне металічнага лому і браку стала не проста распаўсюджанай, а крытычнай неабходнасцю. Паводле дадзеных таго часу, доля выкарыстоўванага ў саматужнай вытворчасці старога металу ўзрасла з 30-40 % да 90 % у параўнанні з даваенным перыядам<ref name="Дзерж">[https://ru.djvu.online/file/Onja0VfaQkiul#14 КУСТАРНАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ СССР. СБОРНИК СТАТЕЙ И МАТЕРИАЛОВ под редакцией С. П. СЕРЕДЫ. С предисловием ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО. ВЫПУСК I. Центральное Управление печати ВСНХ СССР. МОСКВА—1926 г.]</ref>. Гэта быў змушаны крок з прычыны крызісу з сыравінай. Пачатак развіццю ломаперапрацоўчай галіны ў Беларусі паклала пастанова {{нп3|Савет працы і абароны|Савета працы і абароны|ru|Совет труда и обороны}} ад 19 красавіка 1922 года аб утварэнні аб’яднання «Металагандаль» (пазней — «Рудметалгандаль»). З таго часу пытанні, звязаныя са зборам і рэалізацыяй металічнага лому, уключаючы яго пастаўкі на экспарт, каардынавала дзяржаўная арганізацыя «Металагандаль»<ref name="Металалом"/><ref>[https://belprofmash.1prof.by/news/100-letnij-yubilej-so-dnya-osnovaniya-gosudarstvennoj-sistemy-obrashheniya-loma-i-otxodov-chernyx-i-cvetnyx-metallov/ 100-летний юбилей со дня основания государственной системы обращения лома и отходов черных и цветных металлов] {{ref-ru}}</ref>. Гэтае рашэнне азначала, што дзяржава ўзяла пад поўны кантроль збор, перапрацоўку і рэалізацыю металалому<ref name="Вестник">[https://ruslom.com/wp-content/uploads/2021/11/vestnik11.2021.pdf#1#1 Вестник руслом.ком. Ноябрь 2021. Спецвыпуск к 100-летию отрасли обращения с ломом и отходами металлов в России] {{ref-ru}}</ref>. Увесь цэнтралізаваны гандаль ломам вяўся праз гэтую дзяржаўную структуру, якая, апроч іншага, займалася і экспартам<ref name="Каксобирали">[https://www.metalinfo.ru/ru/magazine/2006/11/100 Как в 1920-х годах «цветной» лом собирали] {{ref-ru}}</ref><ref name="Ктоосновал">[https://infolom.su/who-founded-scrap-processing-from/ Кто основал ломоперерабатывающую отрасль России?] {{ref-ru}}</ref>. Такім чынам, кавалі не маглі проста прыйсці і купіць лом на свабодным рынку — ён размяркоўваўся праз дзяржаўныя каналы. Нягледзячы на ​​манаполію, на практыцы існавалі выпадкі, калі метал, які кваліфікаваўся як лом, сыходзіў на бок. Напрыклад, дзяржаўныя арганізацыі маглі прадаваць прыдатны для выкарыстання метал (у тым ліку інструментальную сталь) па непрыдатных цэнах прыватным структурам, якія, верагодна, перапрадавалі яго саматужнікам і кавалям<ref name="Ктоосновал"/>. Гэта была форма нелегальнага ці паўлегальнага абыходу сістэмы, якая дапамагала змякчыць дэфіцыт. Важна разумець, што дзяржаўная манаполія пераследвала дзве асноўныя мэты: атрыманне востра неабходнай краіне замежнай валюты ад экспарту крышана і цэнтралізаванае забеспячэнне сыравінай буйной металургіі<ref name="Каксобирали"/><ref name="Вестник"/>. Інтарэсы сотняў тысяч саматужнікаў і кавалёў, якія ў сукупнасці мелі патрэбу ў метале, у гэтай сістэме часта апыняліся на другім плане<ref name="Дзерж"/>. Сітуацыю пагаршала агульная разруха пасля Грамадзянскай вайны і крызіс у транспартнай сістэме<ref name="Каксобирали"//>. Такім чынам, другасны метал быў жыццёва важным рэсурсам для кавалёў у 1920-х гадах, але доступ да яго ажыццяўляўся ва ўмовах жорсткага дзяржаўнага кантролю і сталага дэфіцыту, які толькі зрэдку кампенсаваўся нефармальнымі каналамі. У 1930-я гады дзяржаўная манаполія на металалом, верагодна, толькі ўзмацнілася. Збор і размеркаванне, хутчэй за ўсё, жорстка планаваліся і ўвязваліся з задачамі першай пяцігодкі. Мясцовыя кузні, асабліва ў сельскай мясцовасці, верагодна, атрымлівалі метал па дзяржаўных разнарадках праз сістэму прамысловай кааперацыі («[[Белкаапсаюз]]» і падобныя структуры) ці мясцовыя саветы, а не праз вольныя куплю і продаж<ref name="Проектпяти">[http://rntbcat.org.by/EK/dovoen_izd/44.pdf#2#1 Проект пятилетнего плана развития металлопромышленности Белоруссии 1928/29 — 1932/33] {{ref-ru}}</ref>. З развіццём калгаснай сістэмы і з’яўленнем {{нп3|Машынна-трактарная станцыя|машынна-трактарных станцый|ru|Машинно-тракторная станция}} (МТС), рамонтныя майстэрні пры іх, верагодна, сталі асноўнымі спажыўцамі другаснага металу для рамонту інвентара. Індывідуальныя кавалі маглі адчуваць яшчэ большы дэфіцыт, бо рэсурсы накіроўваліся ў першую чаргу на патрэбы калектывізацыі<ref>[https://docs.historyrussia.org/nodes/88442#mode/inspect/page/2/zoom/4 Спецсообщение из Минска о ходе ремонта тракторов по МТС БССР, по данным на 27 декабря 1933 г. 5 января 1934 г.] ад 1933 года — гэта каштоўны дакумент, які паказвае востры дэфіцыт металу. У ім, напрыклад, апісваецца выпадак, калі дырэктар майстэрні абмяняў 572 кг дэфіцытнага жалеза на прадукты, што было расцэнена як шкодніцтва.</ref>. Нягледзячы на ​​строгі кантроль, у мясцовай глыбінцы (на [[Палессе|Палессі]] ці ва ўсходніх раёнах БССР) верагодна захоўваўся нефармальны абарот. Кавалі маглі атрымліваць лом (старыя плугі, абады колаў) ад мясцовага насельніцтва ў лік аплаты за працу або праз абмен, абыходзячы дзяржаўныя нарыхтоўчыя канторы. У гэты час большая частка якаснага лому, верагодна, ішла на патрэбы буйной саюзнай металургіі. БССР, не маючы ўласнай буйной металургічнай базы, магла атрымліваць метал з заводаў Цэнтральнай Расіі (напрыклад, з [[Масква|Масквы]] ці [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]]), але гэтага катастрафічна не хапала, і саматужная прамысловасць часта даношвала тое, што магла пераплавіць на месцы<ref name="Проектпяти"/>. У 1944—1948 гадах нарыхтоўкай, перапрацоўкай і збытам другаснай сыравіны на тэрыторыі БССР займалася Беларуская рэспубліканская кантора «Белдругасчормет» Галоўнага ўпраўлення па нарыхтоўцы, перапрацоўцы і збыце другасных чорных металаў [[Народны камісарыят чорнай металургіі СССР|Народнага камісарыята чорнай металургіі СССР]]. У васьмі гарадах рэспублікі — [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Бабруйск]]у, [[Віцебск]]у, [[Орша|Оршы]], [[Полацк]]у, [[Барысаў|Барысаве]] — створаны вытворчыя пляцоўкі па прыёмцы металалому, разбіранні, сартаванні і адгрузцы. Пры гэтым індывідуальныя кавалі былі на самай нізкай прыступцы ў іерархіі атрымання дэфіцытнай сыравіны і маглі здавольвацца толькі тым, што не пайшло на патрэбы планавай прамысловасці і калгасаў. У 1950-я гады для каваля ў БССР легальны шлях атрымання металу праходзіў праз дзяржаўныя структуры. Ён мог або працаваць у прамысловай арцелі, атрымліваючы метал па плане праз «Белметалапрамсаюз», або ў выпадку пераўтварэння арцелі ў завод, станавіцца рабочым дзяржаўнага прадпрыемства. Індывідуальная, прыватная дзейнасць у металаапрацоўцы ў гэты перыяд фактычна схадзіла на нішто, саступаючы месца дзяржаўнай прамысловасці. Свабодная купля металу для індывідуальных кавалёў была фактычна немагчыма да 1980-х гадоў. Нязначныя перамены пачаліся з пачаткам эканамічных рэформаў канца 1980-х — пачатку 1990-х гадоў, але ўжо ў 1995 годзе ў Беларусі быў прыняты Указ Прэзідэнта 179 «Аб мерах па ўзмацненні барацьбы з крадзяжом каштоўных, чорных і каляровых металаў, іх лому і адходаў, каштоўных камянёў»<ref>[https://news.sb.by/articles/nazarov-70-potrebnostey-bmz-v-syre-obespechivaet-belvtorchermet.html Назаров: 70 % потребностей БМЗ в сырье обеспечивает ОАО «Белвторчермет»] {{ref-ru}}</ref>. Ён увёў дзяржаўную манаполію на дзейнасць па нарыхтоўцы і перапрацоўцы металалому. Фактычна гэта азначала, што толькі пэўныя дзяржаўныя структуры (перш за ўсё, сістэма «Белдругасчормет») мелі законнае права скупляць і прадаваць лом чорных і каляровых металаў. Для каваля гэта азначала, што ён па-ранейшаму не мог свабодна набыць метал на рынку — ён мог купіць яго толькі ў упаўнаважанага дзяржавай прадаўца, што часта было спалучана з абмежаваннямі і адсутнасцю рэальнага выбару. Гэтая дзяржаўная манаполія праіснавала больш за 20 гадоў і стала прадметам разбораў на ўзроўні Еўразійскага эканамічнага саюза (ЕАЭС), бо стварала бар’еры для бізнесу з іншых краін-удзельніц<ref>[https://eec.eaeunion.org/en/news/belarus-ustranila-ogranicheniya-v-otnoshenii-optovoy-torgovli-lomom-i-otkhodami-chernykh-i-tsvetnykh/ Belarus eliminated restrictions on wholesale trade in scrap and waste of ferrous and non-ferrous metals] {{ref-en}}</ref>. У выніку ў 2020 годзе Еўразійская эканамічная камісія (ЕЭК) кваліфікавала беларускую дзяржаўную манаполію на гандаль металалому як бар’ер, які перашкаджае свабоднаму гандлю ўнутры ЕАЭС, і 11 ліпеня 2023 года Калегія ЕЭК афіцыйна прызнала гэты бар’ер ліквідаваным<ref>[https://www.steelradar.com/en/eurasian-economic-commission-removes-barriers-to-scrap-metal-trade-within-the-eeu Eurasian Economic Commission removes barriers to scrap metal trade within the EEU] {{ref-en}}</ref>. У нарматыўна-прававыя акты Беларусі былі ўнесены змяненні, якія здымаюць абмежаванні на аптовы гандаль металалому для юрыдычных асоб з краін ЕАЭС<ref>[https://www.metaltorg.ru/n/9B3AFA Белоруссия сняла ограничения по торговле металлоломом в рамках ЕАЭС] {{ref-ru}}</ref>. Гэта стварае юрыдычную аснову для больш вольнага рынка, на якім каваль, гіпатэтычна, мог бы набыць метал. Аднак канчатковае станаўленне сапраўды свабоднага і канкурэнтнага рынку — гэта больш працяглы працэс, які можа заняць час. === Вугаль === Беларускія кавалі выкарыстоўвалі выключна {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}}, а не [[Каменны вугаль|каменны]]. Беларускія лясы заўсёды былі багатыя лясамі, што рабіла драўнінны вугаль самым даступным відам паліва<ref name="Глуск">[[Вячаслаў Фёдаравіч Капыцін|Копытин В. Ф.]] Археологические памятники Глусского района Могилевской области: Монография. — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. — 146 с.: ил.</ref>. Аднак справа не толькі ў таннасці. У адрозненне ад каменнага вугалю, драўнінны не ўтрымлівае прымешак [[Сера|серы]] і [[фосфар]]у, якія маглі б зрабіць метал крохкім і няякасным. У [[горан]]е, куды з дапамогай мяхоў нагняталася паветра, драўнінны вугаль дазваляў дасягаць тэмпературы каля 1000 °C, дастатковай для размякчэння і кавання жалеза і сталі. У кузнях, напрыклад, з [[Кузня з Клочкава|вёскі Клочкава]] (Мінская вобласць, 1919 год пабудовы), было спецыяльнае месца для захоўвання драўніннага вугалю, што падкрэслівае яго важнасць. У дыялектным слоўніку Лоеўшчыны<ref>[[Тамара Сямёнаўна Янкова|Янкова Т. С.]] «Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны», 1982</ref> адзначана адмысловае слова «мілёр», якім называлі вугаль для кузні<ref>[https://bydialects.org/dicts/jankova-dyjalektny-slounik-lojeuscyny-1982-r/194/?hl=%D0%BC%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%80 Мілёр]</ref>. {{нп3|Вуглярка|Ямы|uk|Вуглярка}} для {{нп3|Вуглевыпальванне|выпальвання|bg|Въглищарство}} драўніннага вугалю ў плане прадстаўляюць круг або авал з паглыбленнем у цэнтры, па перыметры якога знаходзіцца вал вышынёй у 1 метр са знешняга боку. Арганізацыя вытворчасці, выпрацоўка спецыяльных навыкаў, стварэнне саміх ям патрабавалі значных затрат часу і намаганняў. У выкапаныя ямы круглявай формы дыяметрам да 20 м складалі {{нп3|Хвоя (драўніна)|хваёвыя|ru|Сосна (древесина)}} або {{нп3|Бяроза (драўніна)|бярозавыя|ru|Берёза (древесина)}} дровы, якія перакрываліся зверху [[дзёран]]ам, абмазваліся [[гліна]]й або засыпаліся зямлёй. У цэнтры і па баках збудавання пакідаліся невялікія адтуліны для паступлення паветра. Праз цэнтральную адтуліну {{нп3|вугляпал||ru|Углежог}} падпальваў дровы і, калі тэмпература гарэння паднімалася, усе адтуліны перакрываліся да поўнага згарання паленаў і атрымання вугалю. У залежнасці ад колькасці дроў, {{нп3|Вытворчасць драўніннага вугля|працэс атрымання вугалю|d|Q113018354}} займаў ад некалькіх дзён да месяца і праводзіўся ў восеньскі (верасень — кастрычнік) час. Гэты спосаб атрымання драўніннага вугалю вынайдзены ў раннім жалезным веку ([[1 тысячагоддзе да н.э.]]), існаваў на тэрыторыі Беларусі аж да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]<ref name="Глуск"/>. Важна адзначыць, што выхад гатовага прадукта быў вельмі малы: па аб’ёме — усяго каля 30 %, а па вазе — не больш за 12 % ад зыходнай драўніны<ref name="Глуск"/>. У ходзе пошукавых работ у [[Глускі раён|Глускім раёне]] былі знойдзены збудаванні для атрымання драўніннага вугалю ў ямах для вуглепалення. Да нядаўняга часу такія аб’кты ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] былі невядомыя, што тлумачыцца як недастатковай археалагічнай вывучанасцю рэгіёна, так і адсутнасцю спецыяльных пошукаў падобных аб’ектаў. Яшчэ ў пачатку 1980-х гадоў вядомы спецыяліст па металургіі і кавальскай апрацоўцы жалеза [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурын]] адзначаў: «У адрозненне ад іншых рэгіёнаў у Беларускім Падняпроўі пакуль не выяўлены ямы для вуглепалення. Трэба меркаваць, што вугаль для крычна-руднага працэсу выпальваўся кучным спосабам»<ref name="Глуск"/><ref>[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин, М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья (I тысячелетие н.э.) / М. Ф. Гурин. — Минск : Наука и техника, 1982</ref>. Па пісьмовых крыніцах толькі ў 1900 годзе з Беларусі было вывезена 10320 тон драўніннага вугалю<ref name="Глуск"/>. З сярэдзіны XIX стагоддзя, калі гутніцтва заняпала, некаторыя кавалі выпальвалі яго самі<ref name="Сах61"/>. Паленне ўкладвалі стажком, укрывалі саломай ці нават травой, затым дзёрнам. Праз адтуліну ўнізе яго падпальвалі, адтуліну наглуха закрывалі. Дрэва {{нп3|Тленне|тлела|uk|Тління}} без доступу паветра каля двух тыдняў, ператвараючыся ў высакаякасны вугаль<ref name="Сах62">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 62</ref>. Некаторыя кавалі саматужна выпальвалі яго нават у сярэдзіне XX стагоддзя, але дуб як сыравіна ўжываўся ўжо рэдка. На Міншчыне, напрыклад, аддавалі перавагу сасновай, часам асінавай драўніне<ref name="Сах62"/>. Пераважная ж большасць кавалёў купляла паліва ў {{нп3|Смаляная печ|смалярнях|de|Pechofen}}, якія заўсёды былі ў бліжэйшым наваколлі і ў дастатку мелі вугаль як пабочны прадукт пры выганцы смалы<ref name="Сах62"/>. Некаторыя сучасныя майстры ў Беларусі выкарыстоўваюць у сваёй працы традыцыйны драўнінны вугаль, захоўваючы вернасць старажытным метадам, хоць ёсць і тыя, хто перайшоў на газавыя гораны<ref>[https://news.by/news/obshchestvo/zolotye_ruki_talantlivy_vo_vsem_khirurg_kuznets_iz_loeva#1 Золотые руки талантливы во всем: хирург-кузнец из Лоева] {{ref-ru}}</ref>. З іншага боку, у некаторых інтэрв’ю згадваецца выкарыстанне і каменнага вугалю<ref>[https://ctv.by/news/obshestvo/ne-rasstayotsya-s-nakovalnej-uzhe-20-let-belorus-rasskazal-pochemu-reshil-zanimatsya-drevnim-kuznechnym-remeslom#1 Не расстаётся с наковальней уже 20 лет. Белорус рассказал, почему решил заниматься древним кузнечным ремеслом] {{ref-ru}}</ref>, але, відаць, гэта ўжо пазнейшая практыка. == Рачны пясок == === Прымяненне === У кавальскай справе пясок выступае як {{нп3|Флюсы|флюс|ru|Флюсы}}. Пры нагрэве металу ў [[горан]]е на яго паверхні актыўна ўтвараецца [[акаліна]] (аксідная плёнка)<ref name="ЧПМ">[https://stroy-podskazka.ru/kovka/chem-posypayut-metall/#h2_1117181#1#1 Чем посыпают металл при ковке?] {{ref-ru}}</ref>. Калі яе не прыбраць, яна можа прывесці да дэфектаў: ​​метал перапальваецца, а пры [[Кавальская зварка|кавальскай зварцы]] — не злучаецца. Пясок (галоўным чынам кварцавы, {{нп3|Кварцавы пясок|SiO₂|ru|Кварцевый песок}}) вырашае гэтую праблему. Пясок, якім пасыпаюць канцы нарыхтовак, пры высокай тэмпературы (звыш 1150—1250 °C) уступае ў рэакцыю з {{нп3|Аксід жалеза (II)|аксідам жалеза (FeO)|uk|Оксид заліза(II)}}, утвараючы лёгкаплаўкае злучэнне — {{нп3|Сілікат жалеза(II)|сілікат жалеза (FeO·SiO₂)|ru|Силикат железа(II)}}. Гэты расплаўлены [[шлак]] пакрывае паверхню металу тонкай плёнкай. Гэтая плёнка перакрывае доступ [[кісларод]]у з паветра, прадухіляючы далейшае ўтварэнне акаліны і перапал металу. Гэты шлак не толькі абараняе метал, але і растварае ўжо наяўныя аксіды, чысцячы паверхні для надзейнага злучэння. Без флюсу акаліна перашкодзіла б гэтаму працэсу, зрабіўшы шоў слабым і ненадзейным, а з ім чысты метал надзейна зварваецца<ref name="ЧПМ"/>. === Патрабаванні да пяска === Чысты кварцавы пясок змяшчае не менш за 97 % дыяксіду крэмнію (SiO₂), а прымешкі серы і фосфару строга абмежаваны, бо яны могуць пагоршыць якасць [[Зварное злучэнне|зварнога шва]]<ref name="Песок кварцевый">[https://meganorm.ru/Data1/32/32835/index.htm#1 ГОСТ 4417-75. ПЕСОК КВАРЦЕВЫЙ ДЛЯ СВАРОЧНЫХ МАТЕРИАЛОВ]</ref>. У саматужнай дзейнасці кавалі выкарыстоўвалі рачны пясок. Ён павінен быць чыстым, таму пясок перад ужываннем абавязкова прасейвалі, каб выдаліць буйныя камяні і смецце, прамывалі, каб аддзяліць гліністыя і пылевыя часціцы, а потым прасушвалі або напякалі<ref name="ЧПМ"/>. == Іншыя віды сыравіны == === Гліна === [[Гліна]] была асноўным матэрыялам для [[Горан|горанаў]], [[Тыгель|тыгляў]] (для плаўкі {{нп3|Каляровыя металы|каляровых металаў|ru|Цветные металлы}}) і соплаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20230818/v-polotske-nashli-kvartal-yuvelirov-xi-veka-1078656053.html|title=В Полоцке нашли квартал ювелиров XI века|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20230818T1656+0300|access-date=2026-09-11}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.psu.by/ru/drevnie-ulitsy-polotska/tsentr-goroda/ulitsa-streletskaya-info/yuvelirnyj-kvartal|title=Ювелирный квартал|website=Полоцкий государственный университет имени Евфросинии Полоцкой|access-date=2026-09-11}}</ref> і абмазак для лакальнай цэментацыі або аховы металу ад акаліны пры награванні<ref name=":1" />. === Каляровыя металы === Мясцовых радовішчаў [[Медзь|медзі]] і [[волава]] на тэрыторыі Беларусі не было. Гэтыя металы і {{нп3|Сплавы медзі|сплавы|ru|Сплавы меди}} ([[бронза]], [[латунь]]) траплялі сюды альбо ў гатовым выглядзе, альбо ў якасці сыравіны (зліткаў) у выніку гандлю з паўднёвымі і заходнімі рэгіёнамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trojden.com/books/world-history/world-history-6-class-shtihov-2009/6#1|title=Trojden {{!}} Начало использования металлов на белорусских землях: Штыхов Г. В. - 6 класс|website=trojden.com|access-date=2026-09-11}}</ref>. Медзь і волава для бронзы траплялі на беларускія землі з поўдня (з {{нп3|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}}, [[Каўказ]]а). Аналіз металу з пазнейшых пластоў (XIV—XVIII стагоддзі) паказвае, што доступ да высокацынкавых сплаваў (латуні) і волава ажыццяўляўся праз прамыя гандлёвыя кантакты з [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропай]], а таксама з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://journals.psu.by/humanities/article/view/3218|аўтар=И. В. Магалинский|загаловак=ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ МЕТАЛЛИЧЕСКОГО СЫРЬЯ ДЛЯ ЮВЕЛИРНОГО ПРОИЗВОДСТВА X – XVIII вв. С ТЕРРИТОРИИ СЕВЕРНОЙ И ЦЕНТРАЛЬНОЙ БЕЛАРУСИ|год=2023-02-10|мова=ru|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|выпуск=1|старонкі=2–5|issn=2710-3838|doi=10.52928/2070-1608-2023-66-1-2-5}}</ref>. Гэтыя металы былі ў асноўным доляй {{нп3|Ювелір|ювеліраў|ru|Ювелир}} і {{нп3|Ліцейшчык|ліцейшчыкаў|tr|Dökümcü}}. Даследаванне хімічнага складу знаходак X—XVIII стагоддзяў на тэрыторыі Паўночнай і Цэнтральнай Беларусі паказвае, што мясцовыя майстры працавалі пераважна са шматкампанентнымі і свінцовымі латунямі і бронзавымі сплавамі. З «чыстай» медзі рабілі посуд і выкарыстоўвалі яго як сыравіну для пераплаўкі. На гарадзішчы [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|Нікадзімава]] ([[Горацкі раён]]) знойдзены [[Ліцейная форма|ліцейныя формы]], [[Льячка|льячкі]] і тачыльныя брускі, што пацвярджае мясцовую апрацоўку медзі і бронзы<ref>{{Cite web|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/press-release/o-chem-rasskazyvajut-mestnye-pamjatniki-juvelirnogo-dela-na-gorodische-nikodimovo_i_213586.html?_print=1|title=О чем рассказывают местные памятники ювелирного дела на городище Никодимово? {{!}} События, факты, анонсы {{!}} Belarus.by|website=www.belarus.by|access-date=2026-09-11}}</ref>. == Уладкаванне кузні == [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]] [[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (05).jpg|250px|thumb|[[Кузня з Клочкава]]. На заднім плане [[Мяхі (тэхніка)|мех]] і [[горан]], на пярэднім — дубовая калода з [[кавадла]]м]] Кавальства — адно з нешматлікіх рамёстваў, якое патрабуе абавязковай наяўнасці спецыяльнага памяшкання. Часам кузня была грамадскай, якую вёска здавала наёмным майстрам, але сталыя мясцовыя кавалі звычайна імкнуліся мець кузню ў асабістай уласнасці<ref name="Сах53">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 53</ref>. [[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады<ref name="Этна">{{Cite web |url=https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |title=Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе» |access-date=2 жніўня 2026 |archive-date=2 жніўня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260802164919/https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Карыбуцяк10">Kowalstwo ludowe w wojewodztwie Wilenskiem / Oprac.: [[Зыгмунт Ян Карыбуцяк|Zygmunt Jan Korybutiak]]. — Wilno : Nakl. Dziennika Urzedowego Kuratorjum Okr. Szk. Wilenskiego, 1936. — 38 s. ; 24 см. — (Pomoc dla nauczyciela realizujacego program publicznej szkoly powszechnej na Wilenszczyznie i Nowogrodczyznie ; N 23). S. 10</ref>. Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з {{нп3|Земляная падлога|земляной падлогай|ru|Земляной пол}} без столі<ref name="ЭтнБел"/>. Яго ўзводзілі з таннага дрэва, мала прыдатнага для жыллёвых ці гаспадарчых збудаванняў, нярэдка рабілі {{нп3|Глінабітныя збудаванні|глінабітным|ru|Глинобитные строения}}, часам (пераважна ў мястэчках) — з цэглы<ref name="Сах53"/>. На ўзвышаных месцах кузні маглі быць заглыбленыя ў зямлю, абсыпаныя грунтам да страхі ці нават накрытыя дзёрнам<ref>[[Часлаў Пяткевіч|Пяткевіч Ч.]] Рэчыцкае Палессе. — С. 239.</ref><ref name="Карыбуцяк10"/>. Планіроўка і канструкцыя кузні практычна не мяняліся на працыягу многіх стагоддзяў, яшчэ і ў пасляваенныя часы многія вясковыя кузні былі амаль такія ж, як і ў XIX ці нават XIII стагоддзі<ref>Опыт описания Могилевской губернии. — Кн. 2. С. 495</ref><ref>{{нп3|Барыс Аляксандравіч Колчын|Колчин Б. А.|ru|Колчин, Борис Александрович}} Черная металлургия и металлообработка в Древней Руси // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1953. — Вып. 2. — С. 56.</ref>. Перад кузняй звычайна ставілі станок (прамавугольную загарадку на чатырох слупах) для падкоўвання коней, клалі вялікі стары жарон ці ўкопвалі тоўстую калоду для нацягвання шын на колы. Да сцяны нярэдка прыбудоўвалі паветку, дзе складвалі рознае габарытнае начынне: прызначаныя для рамонту транспартныя сродкі, розны інвентар, запасы вугалю, жалеза і іншае<ref name="Сах53"/>. Унутры каля тарцовай сцяны, як правіла, насупраць увахода, узводзілі [[горан]] (гарно, гарон) — мураваную з цэглы пляцоўку ці набіты каменем з глінаю драўляны зруб вышынёю каля 0,8 м. На яго левым краі вымуроўвалі сценку, праз якую прасоўвалі жалезнае (у старажытнасці — глінянае) сапло («дыса») для паддзімання паветра. Сапло выходзіла з умацаванага злева ад горна скуранога меха — своеасаблівай паветранай помпы. Над горнам часам мацавалі дашчаны ці бляшаны каптур для выцяжкі дыму<ref name="Сах54">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 54</ref>. === Абсталяванне === [[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] [[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]] * [[Горан]] — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны * [[Кавадла]] — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні * [[Мяхі (тэхніка)|Мяхі]] — прылада для надзімання паветра * [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў * [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў === Прылады і інструменты === Кожны каваль меў некалькі [[Малаток|малаткоў]], звычайна не менш трох, якія розніліся сваімі памерамі, вагой і прызначэннем. Акрамя гэтага меліся [[Абцугі|клешчы]] розных памераў і канфігурацыі, пры гэтым абавязковай была наяўнасць кавальскіх з прамымі плоскімі губамі і абушных з паўкруглымі. Для заточвання інструмента ў кузні мелася [[Тачыла (інструмент)|тачыла]] — круглы, з плоскімі бакамі, камень з [[пясчанік]]у, надзеты на гранёную вось з рукаяткай<ref name="Сах57">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 57</ref>. Акрамя гэтага мінімальнага набора інструментарый кузні поўніўся самымі рознымі прыладамі ў залежнасці ад заможнасці каваля і яго ўласных пераважанняў у працы. Сярод частых можна згадаць секачы розных тыпаў, [[Зубіла|зубілы]], [[Барадок|прабойнікі]], дрылі, [[Плашка|вінтарэзкі]], [[напільнік]]і і гэтак далей<ref name="Сах58">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 58</ref>. == Асноўныя працы == [[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]] [[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]] Гарадское кавальства ў значнай ступені абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, бо забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама|брамў]], [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]<ref name="Сах30"/>. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае<ref name="Сах31">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31</ref>. Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як: * [[Падкоўванне]] коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], [[Вухналь|вухналёў]] ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней. * Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы. * Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п. * Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п. == Асноўныя вырабы == Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], [[Прабойнік|прабойнікі]], [[Напільнік|напільнікі]]), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства. Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы. Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўныя прыёмы апрацоўкі — каванне і прасечка<ref name="Сах32">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32</ref>. === Завесы, клямкі і засаўкі === {{main|Завеса|Клямка|Засаўка}} [[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]] [[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]] У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага<ref name="Фарбы">[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.</ref>. Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца XV стагоддзя<ref name="Рэзн">[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]</ref>. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі<ref name="Фарбы"/>. Скобы трапляюцца ў археалагічных пластах з XVI—XVII стагоддзяў, з гэтага можа вынікаць, што раней іх не выраблялі. Форма скоб застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і да нашых дзён<ref name="Рэзн"/>. Дзвярныя кручкі трапляюцца ў археалагічных матэрыялах з X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца вонкавым выглядам. Агулам іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім<ref name="Рэзн"/>. Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]]. Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу<ref name="Рэзн"/>. === Замкі і ключы === Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]<ref>Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.</ref>. [[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]] Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі<ref>[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.</ref>. ==== Навясныя замкі ==== У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)<ref>Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221</ref>. Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: [[Прабойнік|прабіваннем]] адтулін, апрацоўкай [[напільнік]]амі рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае<ref name="Сах14">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15</ref>. Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца XI — пачатку XII стагоддзя<ref name="Раск_Ваўк"/> === Крыжы === {{main|Беларускія каваныя крыжы}} [[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]] Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}. Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж [[заклёпка]]й{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}. Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. === Рашоткі === [[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]] [[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]] Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю. Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі. З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых<ref name="Сах33"/>. == Прафесійная адукацыя == У старадаўнія часы кавалямі станавіліся падчас індывідуальнага навучання ад бацькі, сваяка або старэйшага майстра. Са станаўленнем сістэмы [[ Прафесійна-тэхнічная адукацыя|прафесійнай адукацыі]] з’явіліся рамесніцкія школы і майстэрні, дзе мясцовая моладзь навучалася асновам той ці іншай прафесіі. Да рэвалюцыі кавальская справа была адной з ключавых працоўных спецыяльнасцяў, і навучанне вялося ў рамесных і чыгуначных вучылішчах. Тэрмін навучання складаў ад 3 да 5 год. Самыя вядомыя з такіх устаноў: * [[Горацкае рамеснае вучылішча]] (адкрыта ў 1872 годзе на базе механічнага завода) — адна з самых вядомых ніжэйшых прафесійных навучальных устаноў * [[Гомельскае чыгуначнае вучылішча]] (адкрыта ў 1878 годзе пры [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]]). * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Магілёў)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]] ў [[Магілёў|Магілёве]] (адкрыта ў 1885 годзе) * [[Аляксандраўскае рамеснае вучылішча (Гродна)|Аляксандраўскае рамеснае вучылішча]]<ref>[http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar5443745&strq=l_siz=20 Uродненское Александровское ремесленное училище] {{ref-ru}}</ref> ў [[Гродна|Гродне]] (адкрыта ў 1890 годзе, працавала да 1918 года) * [[Мінская школа рамесных вучняў]] (адкрыта ў 1896 годзе), а таксама ніжэйшыя прафесійныя школы ў [[Быхаў|Быхаве]], [[Ракаў|Ракаве]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Мазыр]]ы, [[Віцебск]]у і іншых гарадах. Адначасова з гэтым кавалёў рыхтавалі і ў некаторых сельскагаспадарчых школах. Напрыклад, [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорская сельскагаспадарчая школа]], адкрытая ў 1876 годзе адной са сваіх мэт ставіла падрыхтоўку «дасведчаных рамеснікаў… (кавалёў, сыравараў, вінаробаў)»<ref>[https://www.sb.by/articles/imeet-tselyu-obrazovanie-svedushchikh-pakharey-.html#1 «Имеет целью образование сведущих пахарей…»]</ref>. Сёння ў Беларусі атрымаць прафесію каваля можна ў каледжах, якія даюць прафесійна-тэхнічную адукацыю. Спецыяльнасці могуць адрознівацца: напрыклад, «каваль ручнога кавання»<ref>[https://kedyshko-college.by/%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%BC/%D0%BDa%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/%D0%BA%D1%83%D0%B7%D0%BD%D0%B5%D1%86 КУЗНЕЦ РУЧНОЙ КОВКИ] {{ref-ru}}</ref> або «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://mycity.by/gorodskaya-spravka/uchrezhdeniya-obrazovaniya/50-professionalno-tekhnicheskie-uchebnye-zavedeniya/120-mogilevskij-gosudarstvennyj-mashinostroitelnyj-professionalno-tekhnicheskij-kolledzh Могилевский государственный машиностроительный колледж] {{ref-ru}}</ref>. Асноўныя навучальныя ўстановы, дзе рыхтуюць кавалёў сёння: * [[Мінскі дзяржаўны каледж рамёстваў і дызайну імя М. А. Кедышкі|Мінскі дзяржаўны каледж рамесніцтва і дызайну імя М. А. Кедышкі]] — гэта галоўнае месца ў краіне, дзе аднавілі падрыхтоўку кавалёў ручной кавання. У каледжы ёсць свая кузня. Выпускнікі запатрабаваны на [[Мінскі трактарны завод|МТЗ]], [[Мінскі завод шасцерняў|Мінскім заводзе шасцерняў]] і іншых прадпрыемствах<ref>[https://www.belnovosti.by/minsk/kakie-redkie-specialnosti-mozhno-osvoit-v-minske-mastera-kotorym-ne-strashen-krizis Какие редкие специальности можно освоить в Минске: мастера, которым не страшен кризис] {{ref-ru}}</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/v-belarusi-otmechayut-den-kuznetsa#1 В Беларуси отмечают День кузнеца] {{ref-ru}}</ref> * [[Магілёўскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж]] — рыхтуе кавалёў на молатах і прэсах, а таксама кавалёў-штампоўшчыкаў * [[Жодзінскі дзяржаўны каледж]] — вядзе падрыхтоўку па спецыяльнасці «каваль на молатах і прэсах»<ref>[https://xn--80aabfqjj3bdadgnd1d.xn--90ais/college/23adfa3f-33d1-4c0f-9618-97ac142b9a28 Учреждение образования «Жодинский государственный колледж»] {{ref-ru}}</ref> * [[Пінскі дзяржаўны аўтамеханічны каледж]] — рыхтуе кавалёў для прамысловых прадпрыемстваў рэгіёну, такіх як ААТ «[[Кавліцмаш]]» і «[[Амкадор|Амкадор-Пінск]]»<ref>[https://zarya.by/news/glavnye-novosti/proekt-nauchim-rabotat-s-pinskim-gosudarstvennym-avtomehanicheskim-kolledzhem-uspeshnyj-start-v-professii/#1 Проект «Научим работать». С Пинским государственным автомеханическим колледжем — успешный старт в профессии] {{ref-ru}}</ref> == Прафесійныя аб’яднанні == Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)<ref name="Сах17">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17</ref>. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)<ref>[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.</ref>. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-сkясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]<ref>[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.</ref>. Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)<ref name="Сах19">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19</ref>. == Подпісы майстроў == Некаторыя кавалі выраблялі спецыяльныя {{нп3|Кляймо майстра|штэмпелі|de|Meistermarke}} з уласнымі ініцыяламі ці нейкім значком — асабістае кляймо, якім мецілі свае вырабы. Але часцей кавалі карысталіся падручнымі інструментамі — [[зубіла]]мі і [[Барадок|прабойнікамі]]<ref name="Сах69">{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 69</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}} * {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}} * Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см. {{commonscat|Blacksmithing in Belarus}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Кавальства]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] lz5uh1o557unkn2ur80wcjt8v0xd1i2 0 812072 5201397 5175970 2026-09-17T11:34:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201397 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Картыкея | Міфалогія = [[індуізм|індуісцкая]] | Выява = Fresco depicting Kartikeya from the Veer Bhan Da Shivala, Amritsar, circa late-19th century.jpg| Памер выявы = 250px | Подпіс = Фрэска ў [[Амрытсар]]ы, [[19 стагоддзе|XIX]] ст. | Апісанне = Бог вайны | У іншых культурах = Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена | Бацька = [[Шыва]] | Маці = [[Парваці]] | Жонка = [[Дэвасена]] | Дзеці = }} '''Картыкея''' ({{lang-sa|कार्त्तिकेयः}}) — бог [[вайна|вайны]] ў [[індуізм|індуісцкай]] міфалогіі. Вядомы таксама як Муруган, Сканда, Дэвасенапаці, Маасена, Кумара, Вішакха і г. д. == Паходжанне == Навукоўцы лічаць, што культ Картыкеі ў [[індуізм]]е ўзнік у выніку [[сінкрэтызм]]у, зліцця некалькіх першапачаткова разнародных культаў. Адным з найбольш старажытных з’яўляецца культ бога Сканды, які ў сваю чаргу можа паходзіць з даведычных уяўленняў пра ''граха'', злых духаў, што прыносілі хваробы. Так, у адным з [[аюрведа|аюрведычных]] трактатаў [[1 тысячагоддзе|1]] тысячагоддзя н. э. узгадваецца хвароба ''Сканда-граха''<ref>[https://10.1111/j.1749-8171.2007.00036.x Skanda in Epic and Puranic Literature: An Examination of the Origins and Development of a Hindu Deity in North India]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У старажытнай [[рэлігія|рэлігійнай]] [[літаратура|літаратуры]] постаць бога Сканды з’явілася яшчэ раней. Напрыклад, у «[[Веды (індуізм)|Ведах]]» і трэцяй кнізе «[[Махабхарата|Махабхараты]]» ён названы сынам [[Агні]] і [[Сваха|Свахі]]. Але ў «[[Рамаяна|Рамаяне]]», дзевятай кнізе «Махабхараты» і паэме [[Калідаса|Калідасы]] «Кумарасамбхава» Сканда, Кумара, або Картыкея — сын [[Шыва|Шывы]] і [[Парваці]]<ref>[https://doi.org/10.1558/rsth.v33i1.7 Mann, R.D. Skanda and His Fathers in the Aranyakaparvan]</ref>. Згодна паэме, якая адлюстроўвае канчатковую традыцыю зліцця, Картыкея быў старэйшым братам [[Ганеша|Ганешы]]. Яго нараджэнне стала магчымым дзякуючы ўмяшанню Агні, але рэчаісным бацькам быў Шыва. У Пуранах паведамляецца, што па загаду Шывы зорныя дзевы ''крытыка'' (атаемасляюцца з [[Плеяды (зорнае скопішча)|Пляядамі]]) атрымалі ад яго шэсць розных хлопчыкаў для выхавання, а потым Парваці злучыла іх у аднаго. Адсюль узнікла імя Картыкея — выхаванец ''крытыка''. У нашы дні Картыкею часцяком малююць шасцірукім або шасцігаловым і называюць Шанмухам (шасцітварым). Тым не менш, у першай палове 1 тысячагоддзя н. э. адрозненне ў культах і постацях багоў вайны яшчэ захоўвалася, таму ў [[Кушанскае царства|кушанскіх]] надпісах Сканда і Кумара — імёны розных багоў. У імперыі [[Імперыя Гупта|Гупта]] сустракаліся адрозныя імёны нашчадкаў валадароў Кумарагупта і Скандагупта. У [[будызм]]е захаваўся асобны бог Сканда. На поўдні [[Індыя|Індыі]] адбылася сінкрэтызацыя індуісцкага бога вайны з мясцовым бажаством Муруганам. Культ Муругана ясна прасочваецца ў эпоху [[Дравідыйскія мовы|дравідыйскай]] паэзіі ''сангам'' ([[3 стагоддзе да н.э.|III]] ст. да н.э. — [[3 стагоддзе|III]] ст. н.э.) і звязаны з жыхарамі горнай мясцовасці. Мяркуецца, што шанаванне Муругана можа мець вельмі старажытныя дадравідыйскія карані<ref>Clothey, F. [https://books.google.by/books?id=PC2aDwAAQBAJ The Many Faces of Murukan: The History and Meaning of a South Indian God. With the Poem Prayers to Lord Murukan]. P. 23—43</ref>. Дзякуючы сінкрэтызму на поўдні культ Картыкеі набыў экспрэсіўныя відовішчныя формы. == Аблічча == У традыцыйнай [[індуізм|індуісцкай]] іканаграфіі выява Картыкеі мае аблічча маладога, станістага воіна, што сімвалізуе духоўную чысціню, сілу, пільнасць і перамогу. Картыкею часцяком малююць з дзідай Вель у руках, верхам на [[Паўліны|паўліне]] Парвані. Дзіда Вель мае шырокае наверша і ўжываецца не толькі як ваенны атрыбут, але і сімвал вышэйшых ведаў. Паўлін Парвані можа трымаць у кіпцюрах або дзюбе [[змеі|змяю]], што ўвасабляе ўтаймаванне чалавечага запалу, жаданняў і разумовай атручанасці. Другая важная жывёла, што суправаджае Картыкею, — [[певень]], сімвал абуджэння. Вядомы [[сцяг]] Картыкеі з выявай пеўня. На поўначы і на поўдні Індыі існуюць істотныя адрозненні ў выяўленні бога вайны. ''Шанмукха'', выява з шасцю галавамі, лічыцца агульнай. Яна падкрэслівае яго пільнасць, здольнасць бачыць ва ўсіх накірунках, а таксама шэсць ''бхага'', якасцей Бога: веданне, адрачэнне, сілу, славу, багацце і боскую іскру. Але на поўначы шасцігаловы Карцікея быў лепей вядомы ў старажытны час. У нашы дні, пераважаюць выявы з адной галавой. Наадварот, шасцігаловы Муруган — звычайная частка сучаснай іканаграфіі на поўдні. На поўначы Картыкея — заўсёды воін-валадар. На поўдні папулярны выявы ў выглядзе маладога прыгожага аскета Дандаюдхапані. Шанаванне на поўначы сканцэнтравана на яго ўласцівасцях як нябеснага вайскавода. На поўдні абсалютным цэнтрам культу Муругана з'яўляецца дзіда Вель. У некаторых храмах антрапаморфная выява можа зусім адсутнічаць. == Шанаванне == На поўдні [[Індыя|Індыі]] Муруган успрымаецца як адно з вярхоўных [[бог|бостваў]], часам сімвалізуе [[тамілы|тамільскую]] ідэнтычнасць. У [[Тамілнад]]зе вылучаюцца ''Арупадай Віду'', шэсць [[храм]]аў, кожны з якіх атаесамляецца з пэўным этапам або важным фактам з жыцця бога. Пілігрымкі па ўсіх шасці лічацца абавязковымі для адданых вернікаў. На поўдні [[Шры-Ланка|Шры-Ланкі]] галоўнае месца шанавання — [[індуізм|індуісцкі]] храм Катарагама, куды таксама здзейсняюць пілігрымкі вернікі-[[будызм|будысты]]. У [[Малайзія|Малайзіі]] імігрантамі з Індыі пабудаваны знакаміты храм Картыкеі ў пячорах Бату. У ім знаходзіцца найвышэйшая статуя бога вайны (42,7 м) у свеце. На поўначы Індыі знакамітыя храмавыя комплексы, прысвечаныя Картыкеі, месцяцца ў [[Рудрапраяг]]у ([[Утаракханд]]), [[Курукшэтра|Курукшэтры]] ([[Хар’яна]]) і [[Чандыгарх]]у. [[Свята|Святы]], прысвечаныя Картыкеі, — Тайпусам (канец [[студзень|студзеня]] — пачатак [[люты|лютага]]), Сканда Шашці ([[кастрычнік]] — [[лістапад]]), Картыгаі-Дыпам (лістапад — пачатак [[снежань|снежня]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://pujayagna.com/blogs/hindu-gods-goddesses/lord-kartikeya?srsltid=AfmBOoqJSU5h3t-u1E0Y08UIbW3rNfv4SFGCkTtR-Q-emU9opL5E3pLE Lord Kartikeya] * [https://devdutt.com/kartikeya-of-punjab-and-the-southern-kartikeya/ Kartikeya of Punjab, and the Southern Kartikeya] * [https://murugan.org Муруган Бхакці] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багі індуізму]] [[Катэгорыя:Багі вайны]] 4aibkaoi9v8qfmsh7exh3gn3h9o2f0b 0 812091 5201131 5175477 2026-09-17T03:47:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201131 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Казімір Крыштаф Клокоцкі''' герба [[Налэнч (герб)|Наленч]] ({{lang-pl|Kazimierz Krzysztof Kłokocki}};' каля [[1625]], Мазовія — [[24 кастрычніка]] [[1685]], [[Старынкі (Маладзечанскі раён)|Старынкі]]) — дзяржаўны дзеяч [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], ініцыятар адкрыцця [[Слуцкая друкарня|Слуцкай друкарні]].<ref>{{Cite web|lang=|url=https://vkl.by/articles/1188|title=Клакоцкі Казімір Крыштоф|website=www.vkl.by|access-date=2026-08-04|url-status=dead}}</ref><ref>Kłokocki Kazimierz Krzysztof // Polski Słownik Biograficzny, t. 13 str. 64</ref> == Біяграфія == Паходзіў з мазавецкай шляхты. У 1645—7 гг. вучыўся ў [[Арлеанскі ўніверсітэт|Арлеане]], у 1645 г. быў там бібліятэкарам германскай нацыі. У маладосці падарожнічаў па Еўропе. Добра ведаў лаціну, грэчаскую, нямецкую, французскую, турэцкую і татарскую мовы. Як прыдворны каралевіча [[Караль Фердынанд Ваза|Караля Фердынанда]], [[плоцк]]ага біскупа, падпісаў разам з мазавецкай шляхтай элекцыю [[Ян II Казімір Ваза|Яна Казіміра]]. У 1652 г. ваяваў пад Батогам як [[паручнік]] і трапіў у татарскі палон, з якога яго выкупіў бацька. У 1656 удзельнічаў у бітве пад [[Модлінская крэпасць|Модлінам]] супраць [[Шведскі патоп|шведаў]], вызначыўся пад Памехавам. Прынамсі з 1657 г. быў на службе ў [[Багуслаў Радзівіл|Багуслава Радзівіла]], потым у яго дачкі [[Людвіка Караліна Радзівіл|Людвікі Караліны]]. Выконваў у радзівілаўскіх маёнтках розныя гаспадарчыя функцыі, з 1658 г. — галоўным чынам у [[Слуцк]]у. З 1660 г. быў кіраўніком [[Слуцкі замак|слуцкай фартэцыі]] і арганізоўваў там супраціў [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івану Хаванскаму]]. У 1663 г. стаў губернатарам [[Капыльскае княства|Капыльскага]] і [[Слуцкае княства|Слуцкага княстваў]], у 1665 г. — плоцкім стольнікам. У 1677 г. быў паслом на сойм. Паводле тэстамента Багуслава Радзівіла (1668) быў прызначаны адным з 12 апекуноў яго дачкі Людвікі Караліны, а адначасова — адным з 3 эканомаў (кіраўнікоў) яе маёнткаў на Літве. У 1665 г. схіляў Багуслава Радзівіла да набыцця друкарні для Слуцка. Пасля клапаціўся пра выбар твораў, якія там друкаваліся, і пра арганізацыю працы друкарні. Дзякуючы яго стараньням, там у 1678 г. выйшла «''Турэцкая манархія''» Поля Рыко, пераклад якой яму прыпісвалі, аднак гэтая гіпотэза была пастаўлена пад сумнеў. Паводле некаторых звестак, Клакоцкі з’яўляецца таксама перакладчыкам «''Жыцця Магамета''» і «''Апісання Аль-Карана''» Мішэля Бадзье (у рукапісе). Клакоцкі меркаваў выдаць у Слуцку зборнік вершаў [[Збігнеў Морштын|Збігнева Морштына]], выбітнага паэта-арыяніна, з якім сябраваў. Ананімна надрукаваў у Слуцку «''Слаўную перамогу…''» З. Морштына (1674, 2 выданні). Быў католікам, вызначаўся вялікай верацярпімасцю. Заўзяты бібліяфіл, сістэматычна папаўняў сваю бібліятэку, у чым яму дапамагаў, у прыватнасці, З. Морштын. Некалькі рукапісаў з яго бібліятэкі (палітычныя сільвы, так званыя «Kłokociana») былі перададзены сынам Янам Геранімам пасля яго смерці ў бібліятэку Слуцкага езуіцкага калегіума (цяпер сярод збораў [[Галоўны архіў старажытных актаў|AGAD]]). Пражываў пераважна ў радзівілаўскіх маёнтках: у Слуцку, у [[Бранчыцы|Бранчыцах]] каля Слуцка, у Старынках у Мінскім павеце, а таксама ў сваім уладанні Румоцы ў [[Млаўскі павет|Млаўскім павеце]]. Быў палкоўнікам ЯКМ (Яго Каралеўскай Мосці). У 1684 г. стаў мінскім харужым. Памёр у Старынках 24.X.1684 г., пахаваны ў Слуцку 20.II.1685 г. Ад шлюбу з Рэгінай Тэафілай Мірскай пакінуў сына [[Геранім Клакоцкі|Яна Гераніма]], рэчыцкага харужага, пазней езуіта. == Публікацыі == * [https://polona.pl/item-view/2fd852e9-11c9-4b74-baf6-1322dfed17b8/0/723a8bfc-9940-4b91-ba2f-eea4fedf6f78 <nowiki>Rycaut, Paul. Monarchia tvrecka opisana przez Ricota [...] z francvskiego ięzyka na polski przetłvmaczona przez Szlachcica Polskiego y do druku podana w roku 1678 [1678]</nowiki>] * [https://platforma.bk.pan.pl/en/search_results/212240 Monarchia turecka opisana przez Ricota sekretarza posła angielskiego u Porty Ottomańskiey w roku pańskim 1668, k. I—II, s. 1-165; Żywot Mahometa y opisanie Alkoranu przez Michała Bodiera szlachcica francuskiego, k. I—II, s. 1-190.] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае Княства Літоўскае: энцыклапедыя]]: [у 3 т.]. — Мінск, 2006. — Т. 2. — С. 102. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 238. * [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 2003. — Т. 6, кн. 2. — С. 399—400. * ''Buchwald-Pelc P.'' Kazimierz Krzysztof Kłokocki i drukarnia w Słucku // Odrodzenie i Reformacja w Polsce. Warszawa, 1967. T. 12. * ''Sajkowski A.'' Od Sierotki do Rybeńki, Poznań 1965, s. 107—114. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клакоцкі Казімір Крыштаф}} [[Катэгорыя:Польская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Слуцкае княства]] [[Катэгорыя:Слуцкая друкарня]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] pt40qnc4lqxtnkh2kfnk65vyrx3wqz2 0 812179 5201130 5176177 2026-09-17T03:42:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201130 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галоўка}} {{Навуковец | Дата нараджэння = [[3 сакавіка]] [[1718]] | Месца нараджэння = [[Пінскі павет]] | Навуковая сфера = [[географ]] | Альма-матар = [[Віленская езуіцкая акадэмія]] | Навуковае званне = прафесар геаграфіі і рыторыкі }}'''Казімір Алойзы''' '''Галоўка''' ([[Польская мова|пол]]. ''Kazimierz Alojzy'' ''Hołowka'', [[3 сакавіка]] [[1718]], [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] — пасля [[1787]]) — [[географ]], [[Педагогіка|педагог]] і выдавец, аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vkl.by/articles/625|title=Галоўка Казімір|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|access-date=2026-08-05|archive-date=10 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210145713/https://vkl.by/articles/625|url-status=dead}}</ref> == Біяграфія == Магістр філасофіі і вольных мастацтваў. З шляхецкай сям’і. З 1731 [[Езуіты|езуіт]]. Вучыўся ў езуіцкіх калегіумах у [[Навагрудскі езуіцкі калегіум|Навагрудку]], [[Гродзенскі езуіцкі калегіум|Гродне]], [[Віленская езуіцкая акадэмія|Вільні]]. З 1743 святар. Выкладаў [[Граматыка|граматыку]], паэзію, [[Рыторыка|рыторыку]], [[Філасофія|філасофію]], [[Маральная тэалогія|тэалогію маральную]], [[Геаграфія|геаграфію]], гісторыю, матэматыку ў езуіцкіх навучальных установах у Вільні (1746/47, 1749—52), [[Варшаўскі езуіцкі калегіум|Варшаве]] (1747—49, 1752/53). У Вільні адначасова выконваў функцыі віцэ-рэгента шляхецкага канвікта (1749-52). У 1753—55 у Вільні выхавацель сыноў рэферэндара ВКЛ Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага. У 1756/57 выкладаў геаграфію ў Навагрудку, адначасова місіянер у [[Любча|Любчы]], у 1757/58 выкладаў тэалогію маральную ў Вільні. З 1760 выкладаў геаграфію ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім езуіцкім калегіуме]]. Пасля скасавання ордэна езуітаў (1773) звесткі пра Галоўку адсутнічаюць. Аўтар першага падручніка па геаграфіі ў Беларусі і Літве (''Compendium geographiae'', Вільня, 1743), нарыса па геаграфіі Рэчы Паспалітай на польскай мове (перавыдаваўся 5 разоў з 1757 у дадатку да практычнай энцыклапедыі Якуба Казіміра Гаўра «''Агульная эканоміка землеўласніка''»), геаграфічных табліц і карт, у т.л. ВКЛ («Chartae geographicae Galliae, Germaniae, Majoris Poloniae et M. Duc. Lithuaniae», 1750, не зберагліся). З 1747 на працягу 8 гадоў выдаваў на польскай мове «''Гістарычныя календары''», якія мелі асветніцкі характар. Аўтар кнігі «''Еўропа ў соймах''» («''Europa'' ''seymuiąca''», Варшава, 1753) пра парламентарызм Рэчы Паспалітай і іншых еўрапейскіх краін. Спрэчным з’яўляецца аўтарства працы «''Domowe wiadomosci o Wielkim Xięstwie Litewskim z przyłączeniem historyi tegoż narodu przedrukowane […]''», якую Караль Эстрайхер прыпісвае да даробку Казіміра Галоўкі, але паводле Эдварда Шнайдэра больш верагодны аўтар — езуіт [[Францішак Папроцкі]]. == Працы == [https://polona.pl/item-view/5aac1b0d-7103-441c-b501-fe047284e856/0/f9276c72-c17e-495f-b650-2426584fd26a Compendium geographiae in versiculos dispositae e priscis novisq. scriptoribus depromptum, usui jllustrissimae florentissimaeq. juventutis in Alma Academia et Universitate Vilnensi Societatis Jesu dedicatum. 1743] [https://sbc.wbp.kielce.pl/dlibra/doccontent?id=45772 Oekonomika ziemianska generalna punktami partykularnemi, interrogatoryami gospodarskiemi, praktyką miesięczną, Modelluszami albo tabulami arythmetycznemi obiasniona. 1757.] == Літаратура == Вялікае Княства Літоўскае : энцыклапедыя : [у 3 т.]. — Мінск, 2005. — Т. 1. — С. 487. Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст. : энцыклапедычны даведнік. — Мінск, 1995. — С. 200. Hołowka Kazimierz Alojzy, Polski Słownik Biograficzny. T.IX. S. 598—599. Nauka i uczeni na ziemi wileńskiej od XVI w. do 1945 r. / opracował: Mieczysław Jackiewicz. Bydgoszcz : Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, 2010. S. 135 == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-05}} {{DEFAULTSORT:Галоўка Казімір}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1718 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Географы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Географы]] [[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай езуіцкай акадэміі]] sheusshbre7gkxpw2q26bi6gx6qr0do 0 813141 5200945 5189079 2026-09-16T16:04:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200945 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жырмуны (значэнні)}} {{адміністрацыйная адзінка}} [[Файл:Vilnius and the Neris River - Mount Gediminas (53876685152).jpg|міні|Панарама Жырмунаў з боку Замкавай гары]] '''Жырмуны''', таксама '''Жырму́най'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Žirmūnai}}, {{lang-pl|Żyrmuny}}, {{lang-ru|Жирмунай}})&nbsp;— адзін з найбуйнейшых гістарычных і сучасных жылых раёнаў [[Вільня|Вільні]], размешчаны на правым беразе ракі [[Вілія|Віліі]], на поўнач ад [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]]. Сёння гэта самая густанаселеная [[сянюнія]] (староства) горада, якая ахоплівае гістарычныя мясцовасці [[Тускуляны]], Дзераўніцтва, [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]], [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]] і непасрэдна ўласна Жырмуны. Раён адметны сваёй багатай ваеннай гісторыяй, а таксама тым, што стаў першым у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] прыкладам маштабнай мікрараённай забудовы, якая была адзначана вышэйшымі дзяржаўнымі прэміямі<ref name="vle_zir">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/zirmunai/|title=Žirmūnai|author=Valė Bartoševičienė|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|date=17 снежня 2021|lang=lt}}</ref>. == Этымалогія == [[Файл:Losiovka.jpg|міні|справа|Прадмесце Ласёўка на карце канца XIX стагоддзя]] Назва раёна паходзіць ад аднайменнай гістарычнай [[Жырмунская вуліца (Вільня)|Жырмунскай вуліцы]], якая існавала тут яшчэ з часоў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і была пазначана на планах горада XVI стагоддзя. У сваю чаргу, вуліца атрымала назву ад беларускага мястэчка [[Жырмуны]] (цяпер у [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]), якое гістарычна з’яўлялася буйным цэнтрам літоўскамоўнага насельніцтва. У літаратуры і ўспамінах старых віленчукоў часам сустракаецца сцвярджэнне, што ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Другая Рэч Паспалітая|міжваеннай Польшчы]] ўся гэтая мясцовасць называлася «Ласёўка» ({{lang-pl|Łosiówka}}). Аднак выдатны літоўскі мовазнавец [[Ёнас Юркштас]] даказаў, што гэтая назва датычылася толькі невялікай пачатковай часткі раёна. Акрамя таго, назва зусім не звязана з ласямі (таму яе нельга перакладаць як ''Briedynė''), а ўтворана ад прозвішча расійскага генерала Аляксандра Лосева, які быў удзельнікам здушэння [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і ў 1866 годзе выкупіў тут гістарычны маёнтак Дзераўніцтва, а пазней і суседнія Тускуляны<ref name="vle_zir"/>. Паўднёвая частка сучасных Жырмунаў (былыя [[Рыбакі (Вільня)|Рыбакі]]) у XIX стагоддзі часта фігуравала на картах пад назвай [[Пірамонт]] (''Пірамонцкі завулак''). Паводле звестак гісторыка і краязнаўца [[Адам Ганорый Кіркор|Адама Кіркора]], гэтая назва (арыг. ''Пюромонт'') паходзіць ад імя расійскага генерала і віцебскага крайчага Тадэвуша (Фадзея) Пюра, які каля 1778 года заснаваў тут на правым беразе Віліі палац. Яго сядзіба славілася вытанчаным густам і гасціннасцю, а сучаснікі называлі яе «зямным раем»{{sfn|Киркор|1852|с=158}}<ref name="map1904">{{cite web |url=https://retromap.ru/15190412_z16_54.692890,25.284926 |title=План горда Вилны (Vilnius City Plan 1904) |year=1904 |lang=ru}}</ref> == Гісторыя == === Ранні перыяд і Рыбакі === [[Файл:Zvejai old panorama.jpg|міні|злева|Прадмесце Рыбакі на акварэлі [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], пачатак XIX стагоддзя]] Паводле гістарычных звестак, у XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучасных Жырмунаў існавала некалькі невялікіх вёсак: Ляонішкі, Казлішкі, Шэймінішкі і Пашэймінішкі. Усе яны зніклі з карты горада ў канцы XVIII стагоддзя, пакінуўшы пасля сябе толькі тапанімічныя сляды ў назвах сучасных вуліц<ref name="storymaps">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/3c906cf1b99c4c4b9da07f39c25e71a4|title=Žirmūnai Istorija apie mikrorajoną|publisher=ArcGIS StoryMaps|date=14 студзеня 2023|lang=lt}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Šv. Teresės bažnyčia Žvejų priemiestyje.jpg|міні|справа|Касцёл Святой Тэрэзы ў прадмесці Рыбакі (каля 1830)]] Самая паўднёвая частка Жырмунаў, размешчаная насупраць [[Комплекс віленскіх замкаў|Віленскіх замкаў]], гістарычна належала да паселішча Рыбакі ({{lang-lt|Žvejai}}). Археалагічныя даследаванні паказваюць, што рыбацкая вёска магла існаваць тут ужо ў канцы XIV стагоддзя, а ў XVI стагоддзі тут з'явілася адзіная ў Вялікім Княстве Літоўскім мануфактура па вытворчасці [[Шкло|шкла]]<ref name="delfi_zvejai">{{cite web |url=http://whatson.delfi.lt/archive/article.php?id=7133408 |title=Unique discoveries in the uncovered historical suburb of Vilnius |date=22 ліпеня 2005 |publisher=Delfi.lt |lang=lt}}</ref>. У 1563 годзе, пасля будаўніцтва першага моста праз Вілію (на месцы сучаснага [[Зялёны мост (Вільня)|Зялёнага моста]]), Рыбакі сталі неад'емнай часткай горада. У гэтым жа прадмесці знаходзіліся найстарэйшыя і найбуйнейшыя ў Літве яўрэйскія могілкі (вядомыя як ''Шніпішок''), упершыню згаданыя ў 1592 годзе. Нягледзячы на афіцыйнае закрыццё ў 1830 годзе, пахаванні там працягваліся; менавіта на гэтых могілках першапачаткова быў пахаваны [[Віленскі гаон]] (пазней яго парэшткі былі перанесены)<ref name="gaon">{{cite journal|author=Leiman Sh. Z.|title=Who is buried in Vlina Gaon's tomb?|journal=Jewish Action|year=1998|volume=59|issue=2|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, у XVI стагоддзі ў прадмесці існавала праваслаўная царква Святой Варвары, якая пазней згарэла і больш не аднаўлялася{{sfn|Киркор|1852|с=184}}. [[Файл:JewishCemeteryVilnius.jpg|міні|злева|Старыя яўрэйскія могілкі, знішчаныя ў 1950-я гады (фота 1922 года)]] У гэты перыяд тут пераважала драўляная забудова<ref>{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/vilniaus-istorija/neries-krantineje-atrastos-carines-tvirtoves-liekanos/|title=Neries krantinėje atrastos carinės tvirtovės liekanos|date=7 лютага 2021|publisher=Made in Vilnius|lang=lt}}</ref>, аднак прадмесце пачало прыцягваць увагу віленскай эліты. У [[1534]] годзе канонік, а пазней біскуп віленскі [[Валяр’ян Пратасевіч|Валяр’ян Пратасевіч]] набыў тут, наўпрост насупраць замка, тры вялікія пляцы (у гістарычных актах — ''Стацаўшчына, Аяктоўшчына'' і ''Андрэеўшчына'') для будаўніцтва ўласнай летняй рэзідэнцыі, тут жа планавалі атабарыцца і манахі-[[Езуіты|езуіты]]{{sfn|АВАК|1893|с=CXI}}. Таксама на гэтых землях былі абсталяваны шматлікія гандлёвыя склады<ref name="kpd">{{cite web|url=https://kvr.kpd.lt/#/static-heritage-detail/aa03197e-b1e6-4079-a341-612d0c3e42ee|title=Vilniaus senojo miesto ir priemiesčių archeologinė vietovė|publisher=Kultūros vertybių registras|lang=lt}}</ref>. У XVII стагоддзі ў прадмесце прыйшлі манахі ордэна [[Кармеліты|кармелітаў]], якія пабудавалі тут драўляны, а пазней мураваны касцёл Святой Тэрэзы. Размешчаны на нізкім правым беразе, раён пастаянна цярпеў ад катастрафічных паводак Віліі. Адна з такіх буйных паводак у [[1847]] годзе цалкам разбурыла мураваны кармеліцкі касцёл, які стаяў сярод жылых дамоў і нават паспеў паслужыць часткай фартыфікацыйнай сістэмы горада<ref name="15min">{{cite web|url=https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/lietuva/imine-kapiniu-misle-56-8344|title=Įminė kapinių mįslę!|author=Jurga Tvaskienė|publisher=15min.lt|date=2 кастрычніка 2008|lang=lt}}</ref>. === Каралеўскія маёнткі і Тускуляны === [[Файл:Tuskulenai (5552586).jpg|міні|справа|Маёнтак Тускуляны на карціне 1848 года]] [[Файл:Tuskulenai 2008.jpg|міні|злева|Адноўлены палац у Тускулянах, сучасны выгляд]] У цэнтры тэрыторыі, на правым беразе Віліі, размяшчаўся буйны маёнтак Дзераўніцтва (таксама вядомы як Гарадніцтва). Паводле дадзеных Універсальнай літоўскай энцыклапедыі, гэты каралеўскі маёнтак існаваў тут у XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя і выконваў функцыю дапаможнай гаспадаркі для абслугоўвання Віленскіх замкаў (ён уключаў вялікую сядзібу, сады і сажалкі)<ref name="vle_zir"/>. Як мяркуюць гісторыкі, заснаваны ён быў вялікім князем літоўскім і каралём польскім [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]] і неаднаразова выкарыстоўваўся для пражывання каралеўскай сям'і. У сярэдзіне XVIII стагоддзя частка маёнтка перайшла да манахаў-латэранскіх канонікаў, якія назвалі гэтую мясцовасць [[Тускуляны|Тускулянамі]] (у гонар старажытнарымскага горада [[Тускулум]]). У 1825 годзе на заказ віленскага генерал-губернатара [[Аляксандр Мікалаевіч Рымскі-Корсакаў|Аляксандра Рымскага-Корсакава]] па праекце выдатнага архітэктара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] тут быў збудаваны манументальны [[Тускулянскі маёнтак]] у стылі класіцызму, які стаў значным цэнтрам культуры і мастацтва<ref name="vle_zir"/>. Пазней маёнткам валодалі Юлія Сафрановіч і Вольга Меленцьева. У 1866 годзе на поўдзень ад галоўнага палаца быў пабудаваны так званы «Белы дворык», які пазней набыў і перабудаваў пад летнюю рэзідэнцыю Францішак Валіцкі. === Ваенная гісторыя і Паўночны гарадок === [[Файл:Zirmunai areal.jpg|міні|справа|Цэнтральная частка Жырмунаў у пачатку XX стагоддзя. Знізу — маёнтак Ласёўка, зверху — ваенны гарадок]] [[Файл:Siaures miestelis.jpg|міні|злева|Сучасная забудова Паўночнага гарадка на месцы былых казармаў]] Значная частка Жырмунаў гістарычна была шчыльна звязана з ваеннай справай, пра што дагэтуль сведчаць захаваныя назвы мясцовых вуліц: Апкасу (Акопная), Карэйвю (Вайсковая), Трыміту (Трубачоў) і Рынкцінес (Зборная). Гэтая тэрыторыя гістарычна называлася Ваенным полем, дзе рэгулярна праводзіліся вучэнні і ваенныя парады. У XIX стагоддзі тут былі пабудаваны манументальныя мураваныя казармы, якія ўтварылі закрытую ваенную зону, вядомую як [[Паўночны гарадок (Вільня)|Паўночны гарадок]] ({{lang-lt|Šiaurės miestelis}})<ref name="vle_zir"/>. У час адступлення французскай арміі ў 1812 годзе тэрыторыя Жырмунаў стала месцам жахлівай трагедыі: ад невыноснага холаду і голаду тут загінулі больш за 3000 салдат Вялікай арміі [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], сярод якіх былі французы, італьянцы, немцы, палякі і літвіны. А.&nbsp;Кіркор прыводзіць жудасныя падрабязнасці наступстваў той сакарушальнай зімы: з-за пагрозы распаўсюджвання эпідэміі, з наступленнем адлігі ў студзені 1813 года, за суседнім прадмесцем [[Сніпішкі]] (на мяжы з сучаснымі Жырмунамі) на адным велізарным вогнішчы было спалена каля тысячы трупаў французскіх салдат, сабраных з віленскіх шпіталяў і двароў{{sfn|Киркор|1852|с=52}}. Масавае пахаванне заставалася невядомым да 2001 года, калі падчас будаўніцтва сучаснага жылога квартала былі выпадкова знойдзены траншэі з парэшткамі. Даследаванні ДНК паказалі, што многія з іх памерлі ад тыфу. У 2003 годзе астанкі салдат былі ўрачыста перанесены і перапахаваны на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="storymaps"/>. Гісторыя гэтых раскопак асвятлялася ў дакументальных фільмах тэлеканалаў [[BBC]] і [[Discovery Channel]]. З 1914 года ў Паўночным гарадку кватаравалі падраздзяленні расійскай арміі, у міжваенны перыяд — войскі Польскай Рэспублікі і літоўская армія. У гады нацысцкай акупацыі, згодна з планам Вільні 1942 года, тэрыторыя Жырмунаў афіцыйна падзялялася на тры часткі: Панярышкес (паўночная), Карэйвішкес («месца салдат», цэнтральная) і Манцішкес (паўднёвая, каля Тускулянаў)<ref name="map1942">{{cite web |url=http://www.ngr.lt/map/vilnius42/vilnius42.php?kalba_l=EN&mast=100 |title=Vilnius Map. Year 1942 |publisher=The Union of Supporters of the Lithuanian Narrow Gauge Railway |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230715223753/http://www.ngr.lt/map/vilnius42/vilnius42.php?kalba_l=EN&mast=100 |archivedate=15 ліпеня 2023 |lang=en |access-date=24 жніўня 2026 |url-status=bot: unknown }}</ref> . Падчас савецкай акупацыі ў казармах базіравалася танкавая дывізія савецкай арміі (з 1945 па 1956 год тут размяшчалася [[16-я Літоўская стралковая дывізія]]), і тэрыторыя была цалкам закрыта для цывільнага насельніцтва. Менавіта з Паўночнага гарадка ў трагічную ноч на [[13 студзеня 1991 года ў Вільні|13 студзеня 1991 года]] савецкая бранятэхніка рушыла на смяротны штурм [[Віленская тэлевежа|Віленскай тэлевежы]] і будынка радыё і тэлебачання. У 1993 годзе расійская армія канчаткова пакінула тэрыторыю, а з 1998 года пачаўся знос старых ваенных баз і маштабная рэканструкцыя раёна пад камерцыйную і жылую забудову<ref name="storymaps"/>. Канчатковы заняпад гістарычнага прадмесця Рыбакі быў звязаны з мілітарызацыяй Вільні ў часы Расійскай імперыі. У [[1831]] годзе паводле загаду імператара [[Мікалай I|Мікалая I]] на тэрыторыі Рыбакоў пачалося будаўніцтва расійскай ваеннай крэпасці (цытадэлі). Падчас маштабных земляных работ былі выкапаны глыбокія ахоўныя равы і насыпаны валы, што прывяло да фізічнага знішчэння значнай часткі яўрэйскіх могілак і прымусовага зносу старой прыватнай забудовы{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Паколькі велізарная тэрыторыя была аддадзена выключна пад патрэбы арміі, жылыя кварталы ў Рыбаках больш не аднаўляліся і не развіваліся. Ужо на планах горада 1937 года тут пазначаны толькі вайсковыя казармы і стайні{{sfn|Žukovskis|2000|с=62}}. Сёння памяць пра зніклае прадмесце захоўваецца ў назве невялікай Рыбацкай вуліцы (Жвяю, {{lang-lt|Žvejų gatvė}}), якая праходзіць уздоўж правага берага Віліі на месцы гістарычнага паселішча{{sfn|Žukovskis|2000|с=68}}. У выніку гэтых працэсаў старажытнае прадмесце цалкам страціла сваю ўрбаністычную і гістарычную ідэнтычнасць{{sfn|Dijokienė|2006|с=83}}. === Масавая забудова і індустрыялізацыя === [[Файл:Zirmunai 2 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Тыповая жылая забудова Жырмунаў з вышыні птушынага палёту]] Да сярэдзіны XX стагоддзя Жырмуны заставаліся маланаселенай і слабаразвітай ускраінай Вільні, забудаванай пераважна драўлянымі дамамі рабочых. У першай палове XX стагоддзя праз тэрыторыю раёна (уздоўж сучаснай вуліцы Мінцес) нават праходзіла вузкакалейная чыгунка, якая перасякала Вілію па мосце недалёка ад сучаснага моста Шыла. Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1962 годзе, калі гарадскія ўлады прынялі рашэнне аб стварэнні тут першага ў Літве масіва буйнапанэльнай жылой забудовы, спраектаванага згодна з прынцыпамі свабоднай мікрараённай планіроўкі. На плошчы ў 127 гектараў былі сфарміраваны тры мікрараёны, разлічаныя на 45 тысяч жыхароў. Аўтарамі гэтага інавацыйнага праекта сталі архітэктары [[Ніёле Хлямаўскене]], [[Біруце Каспяравічыне]], [[Л. Бурнейкене]] і [[Бранісловас Крумініс]]<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:Zirmunai renovated.jpg|міні|справа|Першы цалкам рэнававаны савецкі дом у Жырмунах]] [[Файл:Zirmunai winter night.jpg|міні|злева|Начны від на жылую забудову мікрараёна]] Да 1965 года раён забудоўваўся выключна пяціпавярховымі будынкамі (так званымі «[[Хрушчоўка|хрушчоўкамі]]»), і толькі пазней пачалося ўзвядзенне дзевяці- і дванаццаціпавярховых дамоў. У 1968 годзе калектыў аўтараў і будаўнікоў першага Жырмунскага мікрараёна быў узнагароджаны [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміяй СССР]]. Гэта была першая падобная ўзнагарода за масавае жылое будаўніцтва ў Савецкім Саюзе, што надзвычай высока ўзняло прэстыж літоўскай урбаністычнай школы<ref name="madein">{{cite web|url=https://madeinvilnius.lt/en/the-history-of-Vilnius/undiscovered-Vilnius/undiscovered-Vilnius-shopping-and-service-center-Zirmunai/|title=(Un)discovered Vilnius: Trade and service center "Žirmūnai"|publisher=Made in Vilnius|date=1 чэрвеня 2019|lang=en}}</ref>. У 1969 годзе ў цэнтры раёна быў адкрыты ўзорны двухпавярховы грамадска-гандлёвы цэнтр «Жырмуны» (архітэктар [[Аляксандрас Аронас]]), у якім размясціліся рэстаран на 150 месцаў, кулінарыя, бібліятэка, цырульня і ашчадная каса, а перад будынкам быў створаны сквер з басейнам і дэкаратыўнай скульптурай<ref name="madein"/>. У савецкі час Жырмуны адначасова сталі буйным прамысловым кластарам. Тут паспяхова працаваў закрыты завод гуказапісвальнай тэхнікі «[[Вільма]]» (які выконваў спецыяльныя заказы для [[Ваенна-прамысловы комплекс СССР|ваенна-прамысловага комплексу СССР]]), магутны завод лічыльных машын «[[Сігма (завод)|Сігма]]» і завод паліўнай апаратуры. Пасля аднаўлення незалежнасці большасць гэтых прадпрыемстваў збанкрутавала і была перароблена пад камерцыйныя аб’екты (напрыклад, гандлёвы гарадок ''Ogmios miestas''). У 2006 годзе менавіта ў Жырмунах быў паспяхова рэалізаваны першы ў Вільні праект поўнай рэнавацыі і ўцяплення старога савецкага 60-кватэрнага дома, пабудаванага ў 1965 годзе<ref name="renovacija">{{cite web|url=http://www.renovacija.lt/en.php/sample_project/209|title=The Sample Project of Complex Building Renovation|publisher=Vilnius City Heating Company|year=2006|lang=en|access-date=23 жніўня 2026|archive-date=30 снежня 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061230212004/http://www.renovacija.lt/en.php/sample_project/209|url-status=dead}}</ref>. У гісторыю раёна ўвайшла і малавядомая трагедыя 1975 года, калі пад цяжарам натоўпу, што вяртаўся з канцэрта ў Палацы спорту, абрынуўся [[Пантонны мост|пантонны мост]] праз Вілію. Дакладная колькасць ахвяр, якія патанулі або былі раздушаны канструкцыямі, засталася невядомай з-за цэнзуры савецкіх улад, пасля чаго пантонныя масты ў гэтым месцы больш ніколі не наводзіліся<ref>{{cite web|url=http://community.livejournal.com/lost_vilnius/21836.html|title=Lost Vilnius: The infamous pontoon bridge, 1960|author=Neniškis A.|date=13 сакавіка 2006|lang=lt}}</ref>. === Трагедыя ў Тускулянах === [[Файл:Tuskulenai columbarium.jpg|міні|справа|Калумбарый з парэшткамі ахвяр савецкіх рэпрэсій у Тускулянах]] Цёмнай старонкай гісторыі Жырмунаў з’яўляецца перыяд з 1944 па 1947 год. На тэрыторыі нацыяналізаванага савецкімі ўладамі маёнтка Тускуляны супрацоўнікі [[НКДБ]]-[[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ]] стварылі сакрэтныя могілкі. Тут таемна закопвалі целы ахвяр савецкіх рэпрэсій і катаванняў, якія былі жорстка забітыя ў падвалах віленскага КДБ (сярод якіх было шмат удзельнікаў антысавецкага ўзброенага супраціву, а таксама байцоў [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]). Пасля аднаўлення незалежнасці Літвы ў ходзе старанных раскопак на тэрыторыі маёнтка былі знойдзены парэшткі 724 ахвяр. Сёння яны з пашанай спачываюць у спецыяльна пабудаваным манументальным калумбарыі, які стаў часткай Мемарыяльнага комплексу Парку спакою ў Тускулянах<ref name="storymaps"/>. У 1970-я гады падчас савецкай забудовы на месцы былога прадмесця Рыбакі, наўпрост на тэрыторыі знішчаных яўрэйскіх могілак, быў узведзены [[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Палац канцэртаў і спорту]]. У [[1996]] і [[1998]] гадах наўкол гэтага комплексу праводзіліся разведачныя археалагічныя даследаванні пад кіраўніцтвам Робертаса Жукоўскіса. Нягледзячы на моцныя разбурэнні культурнага слоя цяжкай тэхнікай падчас савецкага будаўніцтва, археолагам удалося знайсці некранутыя пахаванні XVII стагоддзя на глыбіні больш за 2 метры{{sfn|Žukovskis|2000|с=62—64}}. == Дэмаграфія і сацыяльная структура == [[Файл:Zirmunai relief.jpg|міні|злева|Раўнінны рэльеф раёна]] Паводле перапісу 2001 года, Жырмуны з'яўляліся самай густанаселенай сянюніяй Вільні, дзе пражывала 47 410 чалавек, што рабіла раён трэцім па колькасці насельніцтва ва ўсёй Літве (пасля ковенскіх Шылайней і Дайнавы). Раён вылучаўся спецыфічнай дэмаграфічнай структурай: тут была зафіксавана самая высокая ў горадзе доля жыхароў пенсійнага ўзросту (27,4 %) і самая нізкая доля працаздольнага насельніцтва (56,4 %). Гэта тлумачыцца тым, што людзі, якія масава засялялі раён у 1960-я гады, засталіся тут жыць, у той час як іх дзеці пераехалі ў іншыя месцы. Акрамя таго, з-за савецкіх прынцыпаў урбаністыкі Жырмуны мелі самую нізкую ў горадзе долю індывідуальнай забудовы — каля 99 % жыхароў пражывалі ў шматкватэрных дамах<ref name="stat_pop">{{cite web|url=http://osp.stat.gov.lt/en/gyventoju-ir-bustu-surasymai1|title=Population and Housing Census|publisher=Department of Statistics to the Government of the Republic of Lithuania|lang=en}}</ref>. Згодна з тым жа перапісам, этнічны склад раёна быў наступным: літоўцы (59,2 %), расіяне (16,8 %), палякі (14,4 %), [[Беларусы ў Вільні|беларусы]] (3,8 %) і ўкраінцы (1,7 %). Дзякуючы праграме прафілактыкі «Бяспечны горад» узровень злачыннасці ў раёне ў пачатку XXI стагоддзя пачаў няўхільна зніжацца, хаця гістарычна раён лічыўся адным з самых крымінагенных у горадзе пасля Старога горада і [[Новы горад (Вільня)|Новага горада]]. == Эканоміка і ўстановы == [[Файл:Rytu skirstomieji tinklai.jpg|міні|справа|Будынак аператара электрасетак «Rytų skirstomieji tinklai»]] [[Файл:Forensic medicine institute.jpg|міні|злева|Інстытут судовай медыцыны (былы ваенны будынак)]] У пачатку XXI стагоддзя Жырмуны працягвалі заставацца важным эканамічным і адміністрацыйным цэнтрам горада, дзе было зарэгістравана больш за 1400 бізнес-прадпрыемстваў. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць буйныя кампаніі: энергетычны аператар «Rytų skirstomieji tinklai», тэлекамунікацыйная кампанія «[[Tele2|TELE2]]», а таксама вытворцы электронікі на базе былых савецкіх заводаў «Сігма» і «Вільма». У 1992 годзе вядомы літоўскі баскетбаліст [[Шарунас Марчулёніс]] адкрыў у Жырмунах уласную гасцініцу «Шарунас». У 2001 годзе кампанія «Sintagma» адкрыла ў раёне Музей вылічальнай тэхнікі, які дэманстраваў гісторыю літоўскай інфарматыкі пачынаючы з першых савецкіх вакуумных машын<ref name="comp_mus">{{cite web|url=http://www.muziejai.lt/Vilnius/Kompiuterijos%20muziejus.htm|title=Lithuanian Computing Museum in Vilnius|publisher=Museums of Lithuania|year=2004|lang=en}}</ref>. [[Файл:Vilniaus Zirmunu gimnazija.JPG|міні|справа|Жырмунская гімназія]] [[Файл:Hyper rimi.jpg|міні|злева|Гандлёвы цэнтр «Rimi» ў Паўночным гарадку]] Сярод важных дзяржаўных устаноў тут размясціліся Цэнтр выпіскі асабістых дакументаў МУС (дзе друкуюцца ўсе літоўскія пашпарты і ID-карты), гарадская міграцыйная служба, Дзяржаўная падатковая інспекцыя, гарадскі морг і Інстытут судовай медыцыны ўніверсітэта імя Мікаласа Ромерыса. У сферы адукацыі раён прадстаўлены трыма буйнымі гімназіямі (імя Святога Крыштафа, Тускулянскай і Жырмунскай, якая славіцца сваім духавым аркестрам «Септыма»), а таксама Віленскай школай радыёэлектронікі і дакладнай механікі, заснаванай яшчэ ў 1965 годзе для падрыхтоўкі кадраў для завода «Вільма»<ref name="vle_zir"/>. [[Файл:New Zirmunai.jpg|міні|справа|Сучасныя офісныя і жылыя будынкі ў раёне]] == Славутасці і мастацтва == [[Файл:Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf den Sporto Rumai 1.jpg|злева|міні|Віленскі палац канцэртаў і спорту]] [[Файл:Zirmunai 2023 by Augustas Didzgalvis.jpg|міні|справа|Манументальны жылы дом і набярэжная летам 2023 года]] У Жырмунах сканцэнтравана вялікая колькасць выбітных архітэктурных аб’ектаў і помнікаў мастацтва: * '''[[Палац канцэртаў і спорту (Вільня)|Віленскі палац канцэртаў і спорту]]''' — узведзены ў 1971 годзе прама на тэрыторыі былых яўрэйскіх могілак. Ён стаў не толькі выдатным узорам савецкага канструктывізму з унікальным дахам у форме карабля, але і гістарычнай арэнай. Менавіта тут 22—23 кастрычніка 1988 года адбыўся ўстаноўчы з'езд літоўскага руху «[[Саюдзіс]]», які ўзначаліў барацьбу за незалежнасць Літвы, а 14—15 студзеня 1991 года ў палацы праходзіла публічнае развітанне з ахвярамі студзеньскіх падзей<ref name="vle_zir"/>. * '''[[Палац культуры, забаў і спорту МУС (Вільня)|Палац культуры, забаў і спорту МУС]]''' (цяпер вядомы як ВРМ-палац) — манументальны будынак, узведзены ў 1980 годзе на беразе Віліі паводле праекта архітэктара [[Альгімантас Мачуліс|Альгімантаса Мачуліса]]. Гэта адзін з самых яскравых і культавых прыкладаў архітэктуры [[Бруталізм|бруталізму]] ў Вільні<ref name="storymaps"/>. * '''Скульптура «Сонечная радасць»''' (таксама вядомая ў народзе як «Жырмунская абаранка») — дэкаратыўная кампазіцыя з граніту, бетону і бронзы, створаная ў 1970 годзе скульптарам [[Казімерас Кісяліс|Казімерасам Кісялісам]] і архітэктарам [[Арунас Эдуардас Пасляйціс|Арунасам Эдуардасам Пасляйцісам]]. Складаецца з вялізнага сонечнага кола і бронзавай фігуры хлопчыка. Доўгі час фігура хлопчыка лічылася згубленай, але ў 2018 годзе скульптура была цалкам адрэстаўравана<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Calvary Chapel in Zirmunai.jpg|міні|злева|Капліца Віленскай Кальварыі на мяжы Жырмунаў]] * '''Помнік ахвярам Афганскай вайны''' — мемарыял, адкрыты ў 2006 годзе на скрыжаванні вуліц Жукаўскаса і Жыге. Скульптура аўтарства [[Антанас Кмяляўскас|Антанаса Кмяляўскаса]] адлюстроўвае маці, якая трымае забітага сына, і аблямавана «чорным цюльпанам» (сімвалам самалётаў, што прывозілі цынкавыя труны). Месца абрана не выпадкова — менавіта з суседняга Паўночнага гарадка віленскіх юнакоў адпраўлялі на [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскую вайну]]<ref name="storymaps"/>. [[Файл:Lithuania fountain Family Shower in Vilnius.jpg|міні|справа|Фантан «Сямейны душ» у Паўночным гарадку]] * '''Сквер і помнік Бронюсу Лаўрынавічусу''' — адкрыты ў 2010 годзе на скрыжаванні вуліц [[Кальварыйская вуліца (Вільня)|Кальварыйскай]] і Жальгіру. Помнік у выглядзе Езуса, які нясе крыж, прысвечаны вядомаму дысідэнту, члену Літоўскай Хельсінкскай групы, святару [[Броніс Лаўрынавічус|Бронюсу Лаўрынавічусу]], які ў 1981 годзе пры нявысветленых абставінах (верагодна, у выніку аперацыі КДБ) быў насмерць збіты грузавіком на гэтым скрыжаванні<ref name="storymaps"/>. * '''Сквер Юозаса Лукшы-Даўмантаса''' — сучасная рэкрэацыйная прастора, адкрытая ў 2021 годзе да 100-годдзя легендарнага камандзіра «[[Лясныя браты|лясных братоў]]». Цэнтрам сквера з’яўляецца скульптурная кампазіцыя «Лясныя браты» (скульптар Гедзімінас Каралюс), якая сімвалізуе партызанскія бункеры<ref name="storymaps"/>. Раён таксама стаў папулярнай лакацыяй для кінематаграфістаў. Менавіта ў Жырмунах адбываецца дзеянне і здымаліся вядомыя літоўскія фільмы «[[Балкон (фільм, 2008)|Балкон]]» (2008, рэжысёр Гедрэ Бейноруце) і культавая стужка «[[Анархія ў Жырмунах]]» (2010, рэжысёр Саўлюс Друнга), дзе савецкая архітэктура мікрараёна выконвае ролю самастойнага героя<ref name="vle_zir"/>. == Інфраструктура == [[Файл:Trolleybus in Zirmunai.jpg|міні|справа|Тралейбус на Валакампяйскім мосце]] [[Файл:Vilnius Pano 4717 (cropped).jpg|міні|злева|Жылыя дамы ўздоўж Віліі]] [[Файл:Zirmunai.jpg|міні|справа|Прагулачны карабель на Віліі каля Жырмунаў]] Жырмуны звязаны з іншымі раёнамі горада разгалінаванай сеткай дарог і чатырма мастамі цераз раку Вілію (з поўначы на поўдзень): [[Валакампяйскі мост]], [[Мост Шыла]], [[Жырмунскі мост]] і сучасны [[Мост Міндоўга]], адкрыты ў 2003 годзе<ref name="vle_zir"/>. У раёне пракладзена папулярная веласіпедная траса «EuroVelo 11», якая вядзе да [[Жырмунскі пляж|Жырмунскага пляжа]] — папулярнага месца адпачынку гараджан, створанага яшчэ ў 1960-я гады. На тэрыторыі раёна таксама знаходзіцца галоўнае аўтобуснае дэпо горада «Vilniaus Autobusai». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Адам Ганорый Кіркор|Киркор А.]] |загаловак=Историко-статистические очерки Виленской губернии |месца=Вильна |выдавецтва=Типография О. Завадзкого |год=1852 |старонак=247 |ref=Киркор}} * {{артыкул |аўтар=Ackermann F. |загаловак=The Spirit of Lukiškės: a Prison as Microcosm of Modern Vilna |выданне=The Journal of Belarusian Studies |год=2020 |старонкі=42—69 |ref=Ackermann |lang=en}} * {{артыкул |аўтар=Žukovskis R. |загаловак=Žvalgomieji archeologijos tyrimai istoriniame Vilniaus Žvejų priemiestyje (1996, 1998 m.) |выданне=Kultūros paminklai |год=2000 |нумар=7 |старонкі=62—68 |ref=Žukovskis}} * {{артыкул |аўтар=Dijokienė D. |загаловак=Vilniaus istorinių priemiesčių genezės, raidos ir vertybių ypatumai |выданне=Urbanistika ir architektūra |год=2006 |том=XXX |нумар=2 |старонкі=78—86 |ref=Dijokienė}} * {{кніга|загаловак=Акты Виленской археографической комиссии|месца=Вильна|выдавецтва=Типография А. Г. Сыркина|год=1893|том=XX. Акты, касающиеся города Вильны|старонак=715|ref=АВАК|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/archivy/AVAK.pdf.zip/AVAK_20.pdf}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žirmūnai}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раёны Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 1tpoimuk2ilmog403bzyd5xj1an10ni 0 813236 5200992 5193631 2026-09-16T18:46:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200992 wikitext text/x-wiki [[Файл:Countries involved in the Sudanese Civil War.svg|thumb|upright=1.36| {{legend|#008000ff|Судан}} {{legend|#6c9eb6ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку УСС}} {{legend|#d5b000ff|Краіны, якія аказваюць падтрымку САП}}]] {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|ўзброенае супрацьстаянне]] на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Па меры развіцця канфлікту ён усё больш набываў рэгіянальныя маштабы. Знешнія гульцы аказваюць фракцыям канфлікту фінансавую, ваенную і дыпламатычную падтрымку<ref name="3scenarios">{{cite web |last1=Abu Hatab |first1=Assem |last2=Donelli |first2=Federico |title=Split, talks or takeover – three scenarios for the Sudan war |url=https://nai.uu.se/stories-and-events/news/2026-03-19-split-talks-or-takeover---three-scenarios-for-the-sudan-war.html |publisher=Nordic Africa Institute |date=2026-03-19 |access-date=2026-03-20 }}</ref>. == Міжнародная супольнасць == === Рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref>{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў 11 мая 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. 10 ліпеня Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. === Эвакуацыя === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў — перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. === Санкцыі === 1 чэрвеня 2023 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. 12 ліпеня [[Вялікабрытанія]] абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. 22 студзеня 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en |archive-date=23 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123091448/https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council// |url-status=dead }}</ref>. 31 студзеня ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а 15 мая — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. 23 чэрвеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара [[Рух за справядлівасць і роўнасць|Руху за справядлівасць і роўнасць]] [[Джыбрыль Ібрагім|Джыбрыла Ібрагіма]] і [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна «Аль-Бара ібн Малік»]] за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавала калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|разні ў Эль-Фашыры]]<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра батальёна Аль-Бара ібн Малік<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> 26 чэрвеня Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. 14 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. 16 ліпеня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> 20 ліпеня Дзяржаўны дэпартамент ЗША ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> == Удзел па краінах == === Чад === 7 чэрвеня 2023 года чадскі апазіцыянер Хісейн Аламін Чау-чау заявіў, што яго «Рух за барацьбу прыгнечаных у Чадзе» ўдзельнічае ў вайне на баку САП. У прыватнасці, ён апублікаваў відэа, дзе ягоныя байцы атакуюць завод па вытворчасці боепрыпасаў Ярмук у [[Хартум]]е.<ref>{{cite news |date=9 June 2023 |title=Kabbashi reaffirms Sudan's military leadership support for Burhan |url=https://sudantribune.com/article274396/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226032922/https://sudantribune.com/article274396/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=20 July 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref> 17 лістапада 2023 года [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]] (фракцыя [[Міні Мінаві]]) і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] абвінавацілі ўрад Чада ў падтрымцы САП, «пастаўках ваеннай тэхнікі і наймітаў шляхам адкрыцця сваёй тэрыторыі і паветранай прасторы».<ref>{{cite web |date=17 November 2023 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120121831/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |archive-date=20 November 2023 |access-date=20 November 2023 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref> У снежні чадскія салдаты перахапілі на граніцы з Суданам партыю ваеннай тэхнікі, прызначаную для САП, якая рухалася з [[Нджамена|Нджамены]]<ref>{{cite news |date=7 December 2023 |title=JEM denies receiving military supplies from joint Sudanese-Chadian forces |url=https://sudantribune.com/article280150/ |access-date=8 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.trtafrika.com/english/article/18224382|title=Chad denies supplying weapons to Sudan's RSF|publisher=TRT Afrika|date=24 October 2024}}</ref>. 17 снежня, на фоне новых абвінавачванняў у падтрымцы баевікоў, Чад выслаў чатырох суданскіх дыпламатаў<ref>{{cite web |date=16 December 2023 |title=Sudan confirms receiving Chadian decision to expel four Sudanese diplomats |url=https://sudantribune.com/article280415/ |access-date=17 December 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 5 лістапада ўрад Судана падаў скаргу ў Афрыканскую камісію правоў чалавека і народаў, патрабуючы ад Чада кампенсацыі за падтрымку арміі Дагала, абвінавачваючы суседа ў парушэнні [[міжнароднае права|міжнароднага права]]<ref>{{Cite web |date=6 November 2024 |title=Sudan accuses Chad of aiding RSF in complaint to African Rights Commission |url=https://sudantribune.com/article292971/ |access-date=10 November 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. 23 лютага 2026 года Чад закрыў сваю ўсходнюю мяжу з Суданам на нявызначаны тэрмін, спаслаўшыся на неаднаразовыя налёты суданскіх груповак і рост нестабільнасці на памежжы<ref>{{cite web | title=RSF Capture of Al-Tina Escalates Darfur Control and Triggers Chad Border Closure | website=African Security Analysis | date=2026-02-22 | url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/rsf-capture-of-al-tina-escalates-darfur-control-and-triggers-chad-border-closure | access-date=2026-03-15}}</ref>. Рашэнне было прынята на фоне сутыкненняў у памежным горадзе Аль-Ціна паміж САП і праўрадавыя атрадамі<ref name=chashu>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Chad shuts border with Sudan in bid to stop conflict spreading | website=BBC Home | date=2026-02-23 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cm2x1n95z5vo | access-date=2026-03-15}}</ref>. === Егіпет === ==== Інцыдэнт у Мерове ==== {{Гл. таксама|Баі ў Мерове (2023)}} 15 красавіка 2023 года, у першы дзень вайны, прыхільнікі Дагала заявілі аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1647253056000610307%7Ctwgr%5E48e52208aee173f4d64a03f42a62815110dab2fe%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць [[Егіпет]] і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з [[Эфіопія]]й<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя 17 красавіка The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. 19 красавіка захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. ==== Аперацыі супраць САП ==== У ходзе баявых дзеянняў неадразова паведамлялася пра ўдзел егіпецкіх ВПС і спецназа ў аперацыях супраць САП<ref name="for1">{{cite news |last1=Faucon |first1=Benoit |last2=Said |first2=Summer |last3=Malsin |first3=Jared |date=19 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |archive-date=19 April 2023 |access-date=19 April 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref><ref name="egy2">{{cite news |last=Rickett |first=Oscar |date=18 April 2023 |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |archive-date=18 April 2023 |access-date=18 April 2023 |publisher=[[Middle East Eye]] |quote='The Egyptians are already heavily involved,' Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. 'They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF.'}}</ref>. Так, у прыватнасці, 16 красавіка 2023 года Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што іх войскі ў [[Порт-Судан]]е падвергліся нападу егіпецкай авіяцыі<ref name="egy1">{{cite news |date=16 April 2023 |script-title=ar:الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |archive-date=17 April 2023 |access-date=18 April 2023 |work=العربية |publisher=[[Al Arabiya]] |language=ar}}</ref>. Прынамсі з сярэдзіны 2025 года з базы ля суданскай мяжы па пазіцыяй САП сталі праводзіцца налёты егіпецкіх дронаў<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Declan |last2=Browne |first2=Malachy |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cumming-Bruce |first4=Nick |date=2026-02-01 |title=The Secret Egyptian Air Base Behind Sudan’s Drone War |url=https://www.nytimes.com/2026/02/01/world/africa/egypt-sudan-drones.html |access-date=2026-08-13 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>. Удзел Егіпта вызначаўся перш за ўсё меркаваннямі нацыянальнай бяспекі (стабільнасць уздоўж паўднёвай мяжы, бяспека водных рэсурсаў Ніла і рэгіянальны баланс сіл). Армія Дагала ўспрымалася Каірам як дэстабілізуючую сілу<ref name="3scenarios"/>. === Эфіопія === Эфіопія з самага пачатку вайны падтрымлівала САП, якія Адыс-Абеба разглядала як карысную процівагу як егіпецкаму ўплыву ў Судане, так і Бурхану<ref name="CS">{{cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=19 December 2024 |title=Conflict in Sudan: A Map of Regional and International Actors |url=https://www.wilsoncenter.org/article/conflict-sudan-map-regional-and-international-actors |access-date=30 March 2025 |work=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars]]}}</ref><ref name="sudanethiopia">{{cite news |last=Amin |first=Mohammed |date=17 July 2024 |title=Burhan and Abiy's secretive talks signal shifting Ethiopian position on Sudan |url=https://www.middleeasteye.net/news/burhan-and-abiys-secretive-talks-signal-shifting-ethiopian-position-sudan |access-date=30 March 2025 |work=Middle East Eye}}</ref>. У снежні 2023 года генерал Дагала нават наведаў краіну<ref>{{cite news |date=28 December 2023 |title=Leader of Sudan's RSF visits Ethiopia in rare foreign trip as war rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/28/leader-of-sudans-rsf-visits-ethiopia-in-rare-foreign-trip-as-war-rages |access-date=30 March 2025 |work=Al Jazeera}}</ref>. На гэтым фоне летам 2025 года ўзрасла напружанасць на дзяржаўнай граніцы, у прыватнасці ў спрэчным раёне Фашага, куды эфіопскае кіраўніцтва, скарыстаўшыся грамадзянскай вайной, стала накіроўваць апалчэнцаў для ціску на суданскіх фермераў і захопу сельскагаспадарчых участкаў для суайчыннікаў. У памежным раёне Аль-Галабат, паводле заяў Судана, эфіопскія вайскоўцы атакавалі рынак, скарыстаўшыся перакідкай суданскіх войскаў з памежжа на фронт<ref>{{Cite web |date=4 July 2025 |title=Ethiopian militias making new incursions on Sudan border, official says |url=https://sudantribune.com/article302566/ |access-date=5 July 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |language=en-US}}</ref>. У лютым 2026 года агенцтва [[Reuters]] паведаміла, што Эфіопія размясціла ў рэгіёне Бенішангул-Гумуз сакрэтны лагер для падрыхтоўкі баевікоў САП. Будаўніцтва лагера фінансавалі ААЭ. Інструктары таксама выступілі эміратаўскія вайскоўцы. На той момант на гэтым аб’екце праходзілі навучанне 4300 прыхільнікаў Дагала<ref name="EthiopiaBase">{{cite news |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Levinson |first2=Reade |date=10 February 2026 |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=10 February 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У маі Судан афіцыйна абвінаваціў краіну ў арганізацыі ўдараў беспілотнікаў па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах у сталіцы, назваўшы гэтыя ўдары «прамой агрэсіяй» супраць суверэнітэту Судана<ref name="BBCEthiopia">https://www.bbc.com/news/articles/c0k3n1y7d42o</ref>. === Лівія === {{Гл. таксама|Баі за Габаль-эль-Увейнат}} [[Лівійская нацыянальная армія]] пад камандаваннем [[Халіфа Хафтар]]а перад пачаткам вайны накіравала САП самалёты для дастаўкі ваенных грузаў<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. Прыхільнікі Бурхана ў ходзе канфлікту абвінавачвалі ЛНА ў сумесных памежных налётах з САП, што лівійскі бок адмаўляў<ref name="Retreat">{{cite web|title=SAF evacuates 'strategic' Sudan-Libya-Egypt border triangle following RSF takeover|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-evacuates-strategic-sudan-libya-egypt-border-triangle-following-rsf-takeover#google_vignette|date=12 June 2025|access-date=20 October 2025|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. === Расія === {{Гл. таксама|Адносіны Расіі з краінамі Афрыкі|Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы}} На працягу большай часткі грамадзянскай вайны ў Судане Расія пастаўляла зброю як Дагала, так і Бурхану. Сітуацыя пачала мяняцца ў сярэдзіне 2024 года, калі расійскі ўрад стаў аддаваць перавагу УСС, што супала з перамовамі аб будаўніцтве ваенна-марской базы у Порт-Судане<ref name="MEERussia">{{cite web |last1=Rickett |first1=Oscar |last2=Amin |first2=Mohammed |date=6 May 2024 |title=Sudan war: Russia hedges bets by aiding both sides in conflict |url=https://www.middleeasteye.net/news/russia-sudan-war-saf-rsf-hedges-bets-both-sides-support |access-date=6 June 2024 |website=Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web |date=8 July 2024 |title=Russia Switches Sides in Sudan War |url=https://jamestown.org/program/russia-switches-sides-in-sudan-war/ |access-date=27 March 2025 |website=[[Jamestown Foundation]]}}</ref>. У тым жа годзе Расія накіравала Хартуму вялікую колькасць зброі, кампанентаў для рэактыўных самалётаў, паліва і беспілотнікаў, што дазволіла ўрадавай арміі правесці паспяховае наступленне ў Хартуме<ref>{{cite web |date=2024 |title=Inside Sudan's Endless Civil War |url=https://www.bloomberg.com/features/2024-sudan-civil-war/ |access-date=1 November 2025 |website=Bloomberg}}</ref>. Апроч таго, у пачатку вайны [[СМІ]] паведамлялі пра падтрымку арміі Дагала з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. Удзел Расіі абумоўлены больш шырокімі стратэгічнымі і эканамічнымі інтарэсамі, а менавіта намаганнямі па забеспячэнні ваенна-марской прысутнасці ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і доступу да здабычы золата<ref name="3scenarios"/>. === Украіна === {{Гл. таксама|Расійска-ўкраінская вайна}} 19 верасня 2023 года тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю 22 верасня, што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым 2024 года Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. === ААЭ === Эмірацкія ўлады неадразова абвінавачваліся ў падтрымцы баевікоў Дагала<ref>{{cite news |date=1 December 2023 |title=Port Sudan protesters demand expulsion of UAE ambassador |url=https://sudantribune.com/article279915/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209140014/https://sudantribune.com/article279915/ |archive-date=9 December 2023 |access-date=2 December 2023 |work=[[Sudan Tribune]]}}</ref><ref name="SkynewsUAE">{{Cite web |title=UAE is 'main backer' behind Sudan war, intelligence officer tells Sky News |url=https://news.sky.com/story/uae-is-main-backer-behind-rsf-militia-in-sudan-intelligence-officer-claims-in-secret-interview-13437966 |access-date=30 October 2025 |website=Sky News}}</ref>, а менавіта ў пастаўках зброі і дронаў<ref>{{cite web|date=28 October 2025|title= UAE increasing support to Sudan's RSF with new Chinese drones: Report|url= https://www.middleeasteye.net/news/uae-increasing-support-sudans-rsf-new-chinese-drones-report|website=Middle East Eye|access-date=2 November 2025}}</ref>, што самі яны афіцыйна адмаўлялі<ref>{{Cite web |title=UAE, Sudan blame each other over bombing of ambassador home |url=https://www.dw.com/en/uae-sudan-blame-each-other-over-bombing-of-ambassador-home/a-70366701 |access-date=30 September 2024 |website=Deutsche Welle}}</ref><ref name="MEECAR">{{cite news |date=13 August 2023 |title=UAE Denies Sending Weapons To Sudan War |url=https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230815133455/https://www.barrons.com/news/uae-denies-sending-weapons-to-sudan-war-66133453?refsec=topics_afp-news |archive-date=15 August 2023 |access-date=14 August 2023 |work=Barron's}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=Sudan files case against UAE for 'complicity in genocide' |url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w1nzpg5dgo |website=BBC}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. === Уганда === У лістападзе 2023 года начальнік Генеральнага штаба УСС [[Ясір аль-Ата]] абвінаваціў Уганду ў тым, што яна дазваляе ААЭ перапраўляць зброю праз сваю тэрыторыю для забеспячэння паўстанцаў. Угандыйскі бок адмаўляў абвінавачванні<ref>{{cite web |last1=الراكوبة 1 |first1=محررو |title=وزير بالخارجية الأوغندي يصف اتهامات ياسر العطا بالهراء المطلق |url=https://www.alrakoba.net/31870175/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D8%BA%D9%86%D8%AF%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D9%81-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D9%8A/ |website=صحيفة الراكوبة |access-date=18 May 2026 |language=ar |date=29 November 2023}}</ref>. === Паўднёвы Судан === З пачаткам вайны Паўднёвы Судан узяў на сябе ролю пасярэдніка, будучы глыбока занепакоеным патокам бежанцаў і эканамічнай нестабільнасцю<ref>{{Cite web |title=Instability in South Sudan &#124; Global Conflict Tracker |url=https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/civil-war-south-sudan |website=CFR}}</ref>. У прыватнасці, 10 снежня 2025 года Сілы абароны Паўднёвага Судана ўвайшлі ў суданскі горад Хегліг для забяспячэння бяспекі нафтавай інфраструктуры ў рамках трохбаковага пагаднення з УСС і САП<ref>{{cite web |last1=Ali |first1=Faisal |title=South Sudan army to secure critical Heglig oilfield in Sudan war spillover |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/11/south-sudan-army-to-secure-critical-heglig-oilfield-in-sudan-war-spillover |website=Al Jazeera |access-date=9 May 2026 |language=en}}</ref>. Пры тым, паводле звестак Amnesty International, з дазволу асобных паўднёвасуданскіх чыноўнікаў САП выкарыстоўваюць тэрыторыю краіны для забеспячэння зброяй, транспартнымі сродкамі і палівам<ref>{{cite web |title=New weapons fuelling the Sudan conflict |url=https://www.amnesty.org/en/latest/research/2024/07/new-weapons-fuelling-the-sudan-conflict/#f52 |website=Amnesty International |access-date=10 May 2026 |language=en |date=24 July 2024}}</ref>. ===Турцыя === Турцыя ўзаемадзейнічае з абодвума бакамі, у прыватнасці, праз кампанію Baykar, якая належыць зяцю прэзідэнта [[Рэджэп Таіп Эрдаган|Рэджэпа Таіпа Эрдагана]]. У 2023 годзе яна прадала Узброеным сілам Судана партыю зброі на суму 120 мільёнаў долараў (у тым ліку 6 беспілотных лятальных апаратаў TB2, 3 наземныя станцыі кіравання і 600 боегаловак)<ref>{{Cite web |last=Easter |first=Reagan |date=15 March 2025 |title=Is Turkey Playing Both Sides of Sudan's Civil War? |url=https://www.fdd.org/analysis/op_eds/2025/03/15/is-turkey-playing-both-sides-of-sudans-civil-war/ |website=FDD}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 March 2025 |title=Turkey's Baykar sent $120 mln in drones and missiles to Sudanese army: report |url=https://stockholmcf.org/turkeys-baykar-sent-120-mln-in-drones-and-missiles-to-sudanese-army-report/}}</ref>. Іншая турэцкая кампанія Arca Defense мела шырокія кантакты з САП, хоць і адмаўляе продаж зброі паўстанцам<ref>{{cite news |date=7 March 2025 |title=A Turkish arms firm helped fuel Sudan's brutal civil war, records show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/03/07/sudan-war-turkey-baykar-rsf-saf/ |newspaper=The Washington Post}}</ref>. Удзел Турцыі абумоўлены зацікаўленасцю ў пашырэнні сваёй эканамічнай прысутнасці, а менавіта ў доступе да мінеральных рэсурсаў і партовай інфраструктуры<ref name="3scenarios"/>. === Кенія === У ліпені 2023 года Узброеныя сілы Судана абвінавацілі прэзідэнта Кеніі [[Уільям Рута|Уільяма Рута]] ў сувязях з САП<ref>{{cite web |date=5 July 2023 |title=Sudan's al-Burhan renews rejection of Kenya's chairmanship of IGAD mediation |url=https://sudantribune.com/article274888/ |access-date=15 July 2023 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web |date=11 July 2023 |title=Sudan rejects African peace bid and 'enemy' peacekeeping force |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719122532/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/11/sudan-rejects-african-peace-bid-and-enemy-peacekeeping-force |archive-date=19 July 2023 |access-date=23 December 2023 |website=Al Jazeera}}</ref>. Кенія абвергла абвінавачванні, назваўшы іх беспадстаўнымі і пацвердзіўшы свой нейтралітэт у канфлікце<ref>{{cite web |date=26 July 2023 |title=Sudan political blocs in Cairo called on army leader to form 'caretaker government' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726103038/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-political-blocs-in-cairo-call-on-army-leader-to-form-caretaker-government |archive-date=26 July 2023 |access-date=26 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref><ref>{{cite web |date=24 July 2023 |title=Sudan military chief Yasir Alatta dares Kenya's Ruto to intervene in Khartoum conflict |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230729115010/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/rest-of-africa/yasir-alatta-dares-president-ruto-to-intervene-sudan-conflict--4314248 |archive-date=29 July 2023 |access-date=29 July 2023 |website=The East African}}</ref>. На гэтым фоне ў канцы ліпеня хакерская група [[Anonymous Sudan]] атакавала кенійскія сайты<ref>{{Cite web |date=31 July 2023 |title=Sudan hackers target Kenyan govt websites |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730193414/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-hackers-target-kenyan-govt-websites |archive-date=30 July 2023 |access-date=31 July 2023 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У лютым 2025 года ў сталіцы краіны [[Найробі]] Сілы аператыўнай падтрымкі і іх саюзнікі падпісалі Хартыю аб фармаванні [[Урад міру і адзінства|паралельнага ўрада]]. Судан асудзіў гэты крок, абвінаваціўшы Кенію ў падрыве свайго суверэнітэту<ref>{{cite news |date=21 February 2025 |title=Abu Dhabi's Plot: Kenya Threatens Sudan's Unity Amid UAE Partnership |url=https://emiratesleaks.com/abu-dhabis-plot-kenya-threatens-sudans-unity-amid-uae-partnership/?lang=en |access-date=9 March 2025 |website=Emirates Leaks}}</ref><ref>{{cite news |date=23 February 2025 |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |access-date=9 March 2025 |website=france24}}</ref>. ===Эрытрэя === 7 мая 2023 года быў апублікаваны артыкул [[The Guardian]], дзе сцвярджалася, што сотні эрытрэйцаў прымусова вывезены з лагераў бежанцаў недалёка ад эрытрэйска-суданскай граніцы. Як адзначалася, вываз арганізаваны [[Узброеныя сілы Эрытрэі|Узброенымі сіламі Эрытрэі]]. Бежанцаў размеркавалі ў гарады [[Асмэра]] і {{нп3|Тэсэнэй||en|Teseney}}. Большасць дэпартаваных былі дэзертырамі і апазіцыянерамі, якія потым трапілі ў турмы. Усяго ў зняволенні апынулася 95 чалавек, з іх 8 жанчын<ref name="gua">{{Cite news |last=Salih |first=Zeinab Mohammed |date=2023-05-07 |title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting |access-date=2023-05-07 |issn=0261-3077}}</ref>. Падчас афіцыйнага візіту ў [[Асмэра|Асмэру]] ў лістападзе 2024 года аль-Бурхан падзякаваў прэзідэнту [[Ісаяс Афеворкі|Ісаясу Афеворкі]] за падтрымку Эрытрэі ў барацьбе з баевікамі ва Усходнім Судане<ref>{{cite news |last=Digna |first=Omar |date=18 December 2024 |title=Opinion: Who is profiting from the Sudan war? |url=https://www.theafricareport.com/371576/opinion-who-is-profiting-from-the-sudan-war/ |access-date=29 March 2025 |work=The Africa Report}}</ref><ref>{{cite news |date=29 November 2024 |title=Sudan: 'Sudan-Eritrea Military Alliance Risks Igniting Tribal Conflict' |url=https://allafrica.com/stories/202411300163.html |access-date=29 March 2025 |work=All Africa}}</ref>. ===Іран === Расследаванне BBC за чэрвень 2024 года паказала, што Іран парушыў эмбарга ААН на пастаўкі зброі ў гарачую кропку, пастаўляючы беспілотнікі абодвум бакам<ref name="iran drones">{{cite news |last=Abu Taleb |first=Abdelrahman |date=12 June 2024 |title=Evidence of Iran and UAE drones used in Sudan war |url=https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617191845/https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o |archive-date=17 June 2024 |access-date=6 July 2024}}</ref>. Аналітыкі разглядаюць гэты крок як частку стратэгіі Ірана па супрацьдзеянні ўплыву ААЭ ў Судане і забеспячэнню доступу да Чырвонага мора<ref name="Mashamoun">{{cite web |date=12 February 2024 |title=Why Sudan's army is pivoting towards Iran |url=https://www.newarab.com/analysis/why-sudans-army-pivoting-towards-iran |access-date=1 February 2024 |website=The New Arab |archive-date=12 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212130716/https://www.newarab.com/analysis/why-sudans-army-pivoting-towards-iran |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |date=24 March 2024 |title=Sudan denies receiving military aid from Iran |url=https://sudantribune.com/article283689/ |access-date=26 March 2024 |website=Sudan Tribune}}</ref>. == Замежныя найміты == {{Гл. таксама|Найміцтва ў Афрыцы пасля 1960 года}} У ходзе канфлікту неаднаразова паступалі паведамленні аб умяшанні замежных баевікоў, асабліва ў прыгранічных штатах. 6 красавіка 2024 года падчас баёў за сталіцу краіны ўрадавыя сілы паланілі наёмнікаў з Паўднёвага Судана і Чада, якія змагаліся за САП. Таксама вайскоўцамі мелі звесткі аб наяўнасці ў войску праціўніка баевікоў з Лівіі і [[Нігер]]а, а ў пазнейшы перыяд — з [[Калумбія|Калумбіі]] (гл. [[Пустынныя ваўкі]]). Асабліва вялікая колькасць паведамленняў пра замежнікаў паступала з Эль-Фашыра. У справаздачы, апублікаванай 14 чэрвеня 2024 года, эксперты ААН заявілі, што армія Дагала вербавала ў свае атрады грамадзян [[ЦАР]], чаму садзейнічалі розныя апазіцыйныя групоўкі, як напрыклад, [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]. У сваю чаргу бок прыхільнікаў Бурхана быў выкрыты ў наборы наймітаў з Украіны, [[Іран]]а, [[Тыграй|Тыграя]], [[Эрытрэя|Эрытрэі]], [[Азербайджан]]а<ref>[https://www.iimes.ru/?p=113953 Об иностранном участи в войне в Судане]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Судана]] clh4edjyjv865th1o1yz8s46znydih4 0 814294 5201137 5196677 2026-09-17T04:38:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201137 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} '''Калумбаў зварот''', таксама вядомая як '''Вялікі абмен''' — [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|эпоха Вялікіх геаграфічных адкрыццяў,]] масавы абмен [[Жывёлы|жывёламі]], [[Расліны|раслінамі]], [[Культура|культурнай]] спадчынай, чалавечымі [[Папуляцыя|папуляцыямі]] (у тым ліку [[Рабства|рабамі]] ), [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйнымі захворваннямі]] і [[Ідэя|ідэямі]] паміж Амерыканскім і афра-еўразійскім паўшар'ямі пасля падарожжа Хрыстафора Калумба ў Амерыку ў 1492 годзе<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.jstor.org/stable/25703506|загаловак=Nunn, Nathan; Qian, Nancy (2010). The Columbian Exchange: A History of Disease, Food, and Ideas. Journal of Economic Perspectives. 24 (2): 163—188. Архів оригіналу за 5 серпня 2015. Процитовано 3 січня 2013.|archive-date=5 жніўня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150805002159/http://www.jstor.org/stable/25703506}}</ref>. Гэты тэрмін упершыню быў выкарыстаны ў 1972 годзе Альфрэдам Кробсі, гісторыкам з ''Тэхаскага ўніверсітэта ў Осціне'', у яго аднайменнай працы па экалагічнай гісторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Alfred W. The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492. Westport, Conn.: Greenwood Press, 1972}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=de Vorsey, Louis (2001). The Tragedy of the Columbian Exchange. У McIlwraith, Thomas F; Muller, Edward K (ред.). North America: The Historical Geography of a Changing Continent. Lanham, MD: Rowman & Littlefield. с. 27}}</ref>. Кантакт паміж гэтымі тэрыторыямі распаўсюдзіў шырокі спектр новых сельскагаспадарчых культур і жывёлы, што спрыяла росту насельніцтва ў абодвух паўшар'ях. Даследчыкі вярнуліся ў Еўропу з [[Кукуруза|кукурузай]], [[Бульба|бульбай]] і [[Тамат звычайны|памідорамі]], якія сталі вельмі важнымі культурамі ў Еўразіі з 18 стагоддзя (у Беларусі з др. пал. 19 - 20 ст.) Акрамя таго, еўрапейцы завезлі ў тропікі Паўднёва-Усходняй Азіі і Заходняй Афрыкі вырошчванне [[Маніёк|маніёкі]] і [[Арахіс|арахіса]], дзе яны добра прыжыліся і падтрымалі рост насельніцтва на глебах, якія не маглі даваць вялікіх ураджаяў іншых культур. == Уплыў == [[Файл:Namban-15.jpg|міні| Партугальцы гандлююць жывёламі ў Японіі. <small>Японскі жывапіс у стылі ''Нэнбэн'' ( {{Lang-en|Nanban}} ), які ўзнік пад уплывам кантактаў з еўрапейцамі; дэталь, дошка для малявання, (1570–1616).</small>]] Падчас біялагічнага і экалагічнага абмену, які пачаўся пасля заснавання іспанцамі калоній у [[Новы Свет|Новым Свеце]], людзі з Еўропы і Афрыкі пасяліліся ў Новым Свеце, абменьваючыся жывёламі, раслінамі і хваробамі паміж сабой з [[Усходняе паўшар’е|Усходняга]] ў [[Заходняе паўшар’е|Заходня]]<nowiki/>е паўшар'е з Паўночнага у Паўднёвае і наадварот. Гэты абмен раслінамі і жывёламі змяніў лад жыцця еўрапейцаў, Амерыкі, Афрыкі і Азіі. Новыя прадукты харчавання сталі асноўнымі прадуктамі харчавання чалавека, і з'явіліся новыя раёны для вырошчвання сельскагаспадарчых культур. Напрыклад, да 1000 г. бульбу не вырошчвалі за межамі Паўднёвай Амерыкі. Да 1840 года Ірландыя настолькі залежала ад бульбы, што з-за хваробы ўраджай гэтай культуры ў краіне пачаўся разбуральны бульбяны голад <ref>[http://www.history-magazine.com/potato.html «The Impact of the Potato»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000511090854/http://www.history-magazine.com/potato.html}}, ''History Magazine''</ref> . Завезеныя з XVI стагоддзя партугальскімі гандлярамі з Амерыкі <ref>[http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm «Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131208143623/http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm}}, The Ohio State University</ref>, [[кукуруза]] і маніёк замянілі традыцыйныя афрыканскія культуры ў якасці найважнейшых харчовых культур кантынента <ref>[http://scitizen.com/biotechnology/maize-streak-virus-resistant-transgenic-maize-an-african-solution-to-an-african-problem_a-28-925.html «Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191227141323/http://scitizen.com/biotechnology/maize-streak-virus-resistant-transgenic-maize-an-african-solution-to-an-african-problem_a-28-925.html}}, ''Scitizen'', August 7, 2007</ref> . Новыя асноўныя культуры, завезеныя ў Азію з Амерыкі іспанскімі каланізатарамі ў XVI стагоддзі, у тым ліку [[кукуруза]] і [[Батат|салодкая бульба]], спрыялі росту насельніцтва ў Азіі <ref>[http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm «China's Population: Readings and Maps»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110719173803/http://afe.easia.columbia.edu/china/geog/population.htm}}, Columbia University, East Asian Curriculum Project</ref> . Еўрапейскія даследаванні трапічных рэгіёнаў адкрылі [[хінін]] для Новага Свету — першы эфектыўны сродак ад малярыі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan; Qian, Nancy (2010). The Columbian Exchange: A History of Disease, Food, and Ideas. Journal of Economic Perspectives. 24 (2): с. 163—188}}</ref>. З іншага боку, гэта адкрыццё спрыяла гандлю рабамі. З іншага боку, еўрапейская медыцына і адукацыя 19- 20 ст. паспрыяла росту дэмаграфіі, дабрабыту і працягласці жыцця ў трапічных краінах. Адныя з першых еўрапейскіх экспартных тавараў, [[Конь свойскі|конь і зброя]], змянілі жыццё многіх [[Індзейцы|карэнных амерыканскіх]] плямёнаў [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнін]], дазволіўшы ім прыняць [[Качэўнікі|качавы]] лад жыцця, заснаваны на паляванні на бізонаў верхам і са стрэльбай. [[Тамат звычайны|Таматны]] соўс, прыгатаваны з памідораў, якія паходзяць з Новага Свету, стаў італьянскай гандлёвай маркай. Памідоры таксама шырока выкарыстоўваюцца ў Францыі, а [[кава]] з Афрыкі і [[цукровы трыснёг]] з Азіі сталі асноўнымі сельскагаспадарчымі таварамі на велізарных [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскіх]] плантацыях. Завезены ў [[Індыя|Індыю]] партугальцамі з Паўднёвай Амерыкі, [[чырвоны перац]] (чылі) сёння з'яўляецца неад'емнай часткай [[Індыйская кухня|індыйскай кухні]], як і бульба у большасці Еўрапейскіх краін. Да таго, як паміж двума паўшар'ямі з разнастайнымі свойскімі жывёламі былі ўстаноўлены рэгулярныя кантакты, колькасць [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных захворванняў]], якія забівалі людзей, такіх як [[Чорная смерць|чума]], [[Натуральная воспа|воспа]], у Старым Свеце была значна вышэйшай, чым у Новым. Шмат якія хваробы мігравалі на захад разам з жывёламі ці людзьмі, альбо былі прывезены гандлярамі з Азіі, таму ўсе пацярпелі ад хвароб з двух кантынентаў. Еўрапейцы і азіяты пакутавалі ад еўразійскіх хвароб, эндэмічны статус якіх на гэтых кантынентах на працягу стагоддзяў прымусіў многіх людзей выпрацаваць імунітэт. Хваробы Старога Свету мелі разбуральны ўплыў на карэннае насельніцтва Амерыкі, бо ў карэнных амерыканцаў не было натуральнага імунітэту да новых хвароб. Лічыцца, што эпідэмія [[Натуральная воспа|воспы]] стала прычынай найбольшай колькасці смерцяў сярод карэнных амерыканцаў, перавысіўшы колькасць ахвяр любой вайны <ref>[http://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html «The Story Of… Smallpox&nbsp;— and other Deadly Eurasian Germs»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191213161222/http://www.pbs.org/gunsgermssteel/variables/smallpox.html}}, ''Guns, Germs and Steel'', PBS</ref> і значна перавысіўшы ўзровень смяротнасці ад [[Чорная смерць|Чорнай смерці]]. Лічыцца, што старэйшыя за 80-95% карэннага насельніцтва Амерыкі памерла ў першыя 100-150 гадоў пасля 1492 года найбольш пацярпелыя рэгіёны Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі страцілі 100% насельніцтва. <ref name="history" /> Цяжка ўявіць, што да абмену Калумбам не было [[Апельсін|апельсінаў]] у [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]], [[Банан|бананаў]] у [[Эквадор|Эквадоры]], [[Чырвоны перац|перцу]] ў [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Тамат звычайны|памідораў]] у [[Італія|Італіі]], [[Бульба|бульбы]] ў [[Беларусь|Беларусі]] ці [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Кава|кавы]] ў [[Калумбія|Калумбіі]] і [[Бразілія|Бразіліі]], ананасаў на [[Гаваі|Гаваях]], каўчукавых дрэў у [[Афрыка|Афрыцы]], [[Свойскі бык|кароў]] у [[Тэхас|Тэхасе]], [[Свойскі асёл|аслоў]] у [[Мексіка|Мексіцы]], [[Чырвоны перац|перцу чылі]] ў [[Тайланд|Тайландзе]] і [[Індыя|Індыі]], а таксама [[Шакалад|шакаладу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. == Памідоры ў Старым Свеце == Спатрэбілася тры стагоддзі пасля з'яўлення памідораў у Еўропе, каб яны былі «ухвалненыя». Насамрэч, з усіх раслін Новага Свету ў Італіі толькі бульбе спатрэбілася столькі ж часу, колькі і памідору, каб атрымаць прызнанне. У значнай ступені гэта было звязана з тым, што лекары XVI ст. Лічылася, што гэты плод мексіканскага паходжання быў атрутным і крыніцай «меланхалічнай цялеснай вадкасці». У 1544 годзе П'етра Андрэа Маціялі, тасканскі лекар і батанік, выказаў здагадку, што памідоры могуць быць ядомымі, але на дадзены момант няма доказаў іх ужывання ў ежу. 31 кастрычніка 1548 года памідор атрымаў сваю назву, якая распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, калі дварэцкі [[Козіма Медычы Старэйшы|Козіма дэ Медычы]], вялікага герцага [[Таскана|Тасканскага]], напісаў асабістаму сакратару Медычы, што кошык ''з pomi d'oro'' «прыбыў у цэласці». З таго часу тэрмін ''«pomi d'oro»'' таксама выкарыстоўваецца ў навуковых трактатах для абазначэння інжыра, дынь і цытрусавых<ref>{{Кніга|загаловак=A History of the Tomato in Italy Pomodoro!. David Gentilcore (New York, NY: Columbia University Press, 2010)}}</ref>. Пасля іх прыбыцця ў Італію памідоры вырошчваліся ў асноўным як дэкаратыўныя расліны. Напрыклад, фларэнтыйскі арыстакрат Джаванветорыа Садэрыні пісаў, што іх «прагнулі атрымаць толькі дзеля іх прыгажосці» і вырошчвалі толькі ў садах або кветніках. Насамрэч, памідоры вырошчваліся толькі ў элітных гарадскіх і вясковых садах каля пяцідзесяці гадоў пасля іх з'яўлення ў Еўропе і толькі зрэдку адлюстроўваліся ў творах мастацтва. Аднак у 1592 годзе галоўны садоўнік батанічнага саду [[Аранхуэс|Аранхуэса]] (горада пад патранатам караля Іспаніі [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]] ) каля [[Мадрыд|Мадрыда]] напісаў: «Кажуць, што [памідоры] добра падыходзяць для соўсаў». Акрамя таго, памідоры заставаліся экзатычнымі раслінамі, якія вырошчваліся ў дэкаратыўных мэтах, але рэдка выкарыстоўваліся ў кулінарыі. Спалучэнне макаронных вырабаў з таматавым соўсам з'явілася толькі ў канцы 19 стагоддзя. Сёння ў Італіі памідоры вырошчваюцца на плошчы прыблізна 32 000 акраў (12 950 га), але ўсё яшчэ ёсць раёны, дзе вырошчваецца і спажываецца адносна мала памідораў . == Прыклады перамяшчэння арганізмаў == {| class="standard" ! width="20%" |Тып арганізму ! width="40%" |Са Старога Свету ў Новы ! width="40%" |З Новага Света ў Стары |- ![[Свойскія жывёлы|Свойскія <br /><br />Жывёлы]] | style="vertical-align: top" | * [[Пчолы|Пчала]] * [[Буйвалы|Буйвалы свойскія]] ([[Амерыканскі бізон|бізоны]] былі) * [[Вярблюды|Вярблюд]] * [[Авечка свойская|Авечка]] * [[Свойскі асёл|Асёл]] * [[Гусі|Гусь]] хатні (дзікія віды былі) * [[Конь свойскі|Конь]] * [[Кот свойскі|Кот свойські]] (дзікія віды былі) * [[Каза свойская|Каза]] (дзікія віды былі) * [[Свойскі бык|Карова]] * [[:be-tarask:Трус_эўрапейскі|Трус еўрапейскі]] * [[Курыца]] * [[Свінні|Свіння хатняя]] * [[Шызы голуб]] * [[Сабака свойскі|Сабака]] (некаторыя пароды) * [[Тутавы шаўкапрад]] * [[Фрэтка хатняя|Фрэтка (хатні тхор)]] * [[:uk:Цесарка|Цэсарка]] | style="vertical-align: top" | * [[Альпака]] * [[Норка амерыканская|Візон (амерыканская норка)]] * [[Індык свойскі]] * [[Марская свінка]] * [[Лама (жывёла)|Лама]] * [[Cairina moschata|Мускусная качка]] * [[Нутрыя]] * [[Андатра]] * [[Сабака свойскі|Сабака]] (некаторыя пароды) * [[Нутрыя]] |- ![[Культурныя расліны|Культурныя <br /><br />расліны]] | style="vertical-align: top" | * Абрыкос * Акі * Арцішок * [[Спаржа лекавая|Аспарагус]] / спаржа лекавая * [[Баклажан]] * Бамія / окра * [[Банан]] * [[Буракі|Бурак]] * [[Вінаград (род раслін)|Вінаград]] * [[Гваздзіковае дрэва|Гваздзіковае дрэва (прянасць)]] * [[Гарох]] * [[Грэцкі арэх]] * Груша * [[Жыта пасяўное]] * [[Інжыр]] * [[Кафейнае дрэва|Кававае дрэва]] * [[Кавун звычайны|Кавун]] * Канталуп (падвід дыні) * [[Капуста агародная|Капуста]] ** Кале ** Брокалі ** Белагаловая капуста ** Брусельская капуста ** Каляровая капуста * Карамбола * Кардамон * [[Ківі (садавіна)|Ківі (фрукт)]] * [[Карычнае дрэва|Карыца]] / цынамон * Кола (дрэва) * [[Каноплі]], уключна з марыхуанай * [[Ляшчына звычайная]] * [[Лён]] * [[Цыбуля рэпчатая]] * Манга * [[Міндаль]] * [[Морква пасяўная]] * Мускатны арэх * [[Авёс пасяўны|Авес пасяўны]] * [[Агурок пасяўны]] * [[Масліна еўрапейская]] / Аліва * [[Мак снатворны]] * [[Персік]] * [[Перац чорны]] * [[Проса]] * Пшаніца * [[Рэвень]] * [[Радыска|Рыдыска]] * [[Рыс (прадукт харчавання)]] * [[Салата (род раслін)]] (латук) * [[Соя культурная]] * [[Colocasia esculenta]] (таро) * [[Турнэпс]] * [[Фінікавая пальма (від)|Фінікавая вальма (від)]] * [[Фісташка сапраўдная]] * [[Хмель]] * Цытрусавыя ([[апельсін]],[[лімон]] і т. інш.) * [[:pl:Cukrowiec_lekarski|Цукровы траснег]] * [[Гарбата кітайская#%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|Гарбата (расліна)]] * [[Часнок]] * [[Яблыня дамашняя|Яблака]] * [[Ямс]] * [[Ячмень звычайны|Ячмень]] | style="vertical-align: top" | * [[Авакада]] * [[Агава]] * [[Аксамітнік]] / Амарант (зерневыя віды) * Ананас * Арахіс * [[Бавоўнік]] (доўгавалакністыя віды) * [[Батат]] * [[Ваніль]] * [[Гарбуз]] * [[Бразільская гевея|Гевея бразільская]] (Каўчук) * [[Псідыум|Гуаява]] (Псідыум) * [[Журавіны звычайныя|Журавіны]] * [[Кабачок]] * [[Какава]] * Каністэл * [[Бульба]] * [[Фасоля звычайная]] * [[Акажу]](Кеш'ю) * [[Кіноа]] * [[Какаінавы куст|Кока (Какаінавы куст)]] * [[Кукуруза]] * Маніок / касава / тапіока * Маракуя * [[Перац агароднінны]] * Апунцыя індыйская * [[Дыннае дрэва|Папая (Дыннае дрэва)]] * Парагвайські падуб * Пацісон * Пякан (Арэшнік ядомы) * [[Тамат звычайны|Помідор]] * [[Рыс|Дзікі рыс]] * [[Сланечнік]] * [[Суніцы садовыя]] * [[Тапінамбур]] * [[Тытунь (сыравіна)|Тытунь]] * Цукровае яблака * [[Чырвоны перац|Чырвоны пер]]<nowiki/>ац * Черымоя * Чыа (расліна) / [[Шалфей]] * Дрэвы роду Manilkara, з якіх здабываюць [[чыкл]] (натуральная камедзь, каўчук) * Юка * [[Клён чырвоны|Клён]] (шэраг відаў) |- ![[Інфекцыйныя захворванні|Інфекцыйныя<br /><br />хваробы]] | style="vertical-align: top" | * [[Бубонная чума|Бубонна чума]] * [[Ветраная воспа]] * [[Грып]] * [[Дыфтэрыя]] * [[Жоўтая ліхаманка]]<ref>{{Cite web|url=http://www.eoearth.org/article/Columbian_exchange~_plants,_animals,_and_disease_between_the_Old_and_New_World|title=Columbian exchange: plants, animals, and disease between the Old and New World|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304233404/http://www.eoearth.org/article/Columbian_exchange~_plants,_animals,_and_disease_between_the_Old_and_New_World|archive-date=4 березня 2009|access-date=9 січня 2013}}</ref> * [[Вострая рэспіраторная інфекцыя]]Назафарынгіт * [[Адзёр]] * [[Кохлік]] * [[Малярыя]] * [[Натуральная воспа]] * [[Лепра]] * [[Шкарлятына]] * [[Сонная хвароба]] * [[Эпідэмічны сыпны тыф]] * [[Брушны тыф]] * [[Туберкулёз]] * [[Халера]] * [[Цыстыцэркоз]] | style="vertical-align: top" | * Пінта (хвароба) * [[Сіфіліс]] (магчыма) * Невенярычны Эндэмічны сіфіліс * [[Хвароба Шагаса]] * [[Фрамбезія]] |} == Ненаўмысныя абмены == Акрамя вышэйзгаданых хвароб, многія віды арганізмаў былі завезены ў новыя асяроддзі пражывання ў іншых паўшар'ях ненаўмысна, выпадкова. Сярод іх такія жывёлы, як [[Шэры пацук|шэрыя пацукі]], [[Дажджавыя чэрві|дажджавыя чарвякі]] (якія адсутнічалі ў многіх частках дакалумбавай Новай Свету) і прэснаводныя малюскі <ref name="Hoddle">{{Cite web|url=http://cisr.ucr.edu/quagga_zebra_mussels.html|title=Quagga & Zebra Mussels|author=Hoddle|first=M. S.|date=|publisher=Center for Invasive Species Research, UC Riverside|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623200816/http://cisr.ucr.edu/quagga_zebra_mussels.html|archive-date=2010-06-23|access-date=2010-06-29}}</ref>, якія прыбылі на караблях з Еўропы, а таксама [[Каларадскі жук|каларадскія жукі,]] якія прыбылі з Амерыкі. Расліны, якія прыбылі па сушы, моры або па паветры ў «старажытныя» часы (да 1492 года), называюцца архафітамі, а расліны, завезеныя ў Еўропу пасля адкрыцця Амерыкі, называюцца неафітамі [[Трыпутнік вялікі|Трыпутнік]], насенне якога еўрапейцы міжволі прывозілі грузам і на падэшвах абутку, індзейцы называлі «следам белага чалавека» <ref>{{Cite web|url=http://www.tiensmed.ru/news/podorojnikusti-1.html|title=Архівована копія|archive-url=https://web.archive.org/web/20130118234737/http://www.tiensmed.ru/news/podorojnikusti-1.html|archive-date=18 січня 2013|access-date=12 січня 2013}}</ref> . Інвазійныя віды раслін і [[Патаген|патагены]] таксама былі занесены выпадкова, у тым ліку пустазелле, такое як [[Салянка (род раслін)|салянка]] і [[Аўсюк|авёс]] . Некаторыя расліны былі ўведзены наўмысна, напрыклад, ліяна Кудзу, прывезеная з Японіі ў Злучаныя Штаты ў 1894 годзе дзеля барацьбы [[Эрозія (геалогія)|з эрозіяй]] глебы, якая ў рэшце рэшт стала шкодным пустазеллем у новым асяроддзі. Былі перанесены грыбы, напрыклад, тыя, што выклікаюць галандскую хваробу вязаў, якая знішчыла амерыканскія вязы ў паўночнаамерыканскіх лясах і ў гарадах, дзе ўздоўж вуліц было пасаджана шмат дрэў. Карысным, хоць, верагодна, і ненаўмыснае, аказалася ўвядзенне [[Дрожджы|дрожджаў]] ''Saccharomyces eubayanus'', якія, як мяркуюць, паходзяць з [[Патагонія|Патагоніі]] і, верагодна, з'яўляюцца бацькамі [[Saccharomyces cerevisiae|піўных дрожджаў]] ''Saccharomyces pastorianus'', якія выкарыстоўваюцца для вытворчасці лагернага піва, аказалася <ref>[http://news.discovery.com/history/lager-yeast-pagatonia-110823.html Elusive Lager Yeast Found in Patagonia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104050714/http://news.discovery.com/history/lager-yeast-pagatonia-110823.html}}, ''Discovery News'', Aug 23, 2011</ref> == Інтрадукаваныя і інвазіўныя папуляцыі жывёл == Папуляцыі здзічэлых свойскіх і дзікіх немясцовых жывёл пашырыліся як у Старым, так і ў Новым Свеце, часта выцясняючы мясцовыя віды. Шэрыя вавёркі асабліва паспяхова каланізавалі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], а папуляцыі [[Янот-паласкун|янотападобных плоскіх чарвякоў]] абжыліся (акліматызаваліся) у некалькіх рэспубліках былога СССР, асабліва паспяхова на поўдні [[Беларусь|Беларусі]] і ў Азербайджане, у некаторых рэгіёнах Германіі, гэтых жывёл можна сустрэць на Каўказе і ў Японіі. Такія абарыгены Новага Свету, як [[Нутрыя|нутрыі]] і [[Норка амерыканская|рачная норка]] (амерыканская норка), у вялікай колькасці вырошчваюцца на футравых фермах у Старым Свеце. ''Грабнявік (Mnemiopsis leidyi),'' рапан, карэйскі каменны акунь, японская рачная крэветка, ''рыба-жаба'' і шэраг іншых ціхаакіянскіх марскіх відаў прывандравалі ў Чорнае мора на караблях [[Расійска-японская вайна|расейскага флота]] у ХХ ст., разможыліся і ствараюць экалагічныя праблемы захопліваючы арыял і знішчаючы мясцовыя віды<ref>{{Cite web|url=https://www.ixbt.com/live/flora_and_fauna/kak-tri-invazivnyh-vida-v-xx-veke-navsegda-izmenili-chernoe-more-rapana-grebnevik-i-trubchatyy-cherv_2.html|title=Как три инвазивных вида в XX веке навсегда изменили Чёрное море: рапана, гребневик и трубчатый червь}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yug.today/yaki-invazyvni-vydy-naychastishe-zustrichaiutsia-v-odeskiy-oblasti-zokrema-u-chornomu-mori/|title=Які інвазивні види найчастіше зустрічаються в Одеській області, зокрема у Чорному морі}}</ref>. Папуляцыі дзікіх еўрапейскіх катоў, свіней, коней ([[Мустанг|мустангі]]) і буйной рагатай жывёлы даволі шырока распаўсюджаныя ў Новым Свеце. == Дэмаграфічныя наступствы == Адкрыццё Амерыкі прывяло да шэрагу маштабных дэмаграфічных наступстваў: # У Новым Свеце ўзніклі значныя папуляцыі еўрапеоіднай і негроіднай рас. # Карэннае насельніцтва Амерыкі (індзейцы) значна змяшалася з еўрапейскім або негрыцянскім насельніцтвам, што прывяло да расава змешаных папуляцый ([[Метысы]], [[Самба (этнаграфія)|самба]], [[крэолы]]). # З іншага боку, масавага перамяшчэння генаў карэнных амерыканцаў у Стары Свет практычна не было. Эміграцыя з Лацінскай Амерыкі ў Іспанію і Партугалію невялікая. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Глабалізацыя]] [[Катэгорыя:Інвазіўныя віды]] [[Катэгорыя:Геаграфічныя адкрыцці]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ej20v96avk5ufjwtcs5qwl7zhf8o2i2 0 814335 5200980 5197504 2026-09-16T17:42:01Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5200980 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сапуноў}} {{Асоба}} '''Барыс Віктаравіч Сапуноў''' ({{lang-ru|Борис Викторович Сапунов}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103023010/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>) — савецкі і расійскі {{гісторык|СССР|Расіі}}, спецыяліст па старажытнарускім мастацтве, доктар гістарычных навук (1974), прафесар. Ганаровы доктар [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Член [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]]{{sfn|Домрина|2020}}. == Біяграфія == У 1939 годзе паступіў на [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ)]]. Пасля пачатку [[савецка-фінская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] добраахвотнікам пайшоў на фронт, быў санітарам. Потым вярнуўся ва ўніверсітэт, але ў 1940 годзе быў мабілізаваны ў войска. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], служыў у Прыбалтыцы. Прайшоў усю вайну да апошняга дня ў артылерыі. Сяржантам у складзе [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ўдзельнічаў у [[Штурм Берліна|штурме Берліна]] і [[Штурм Рэйхстага|Рэйхстага]]. Яго подпіс на сцяне [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] захаваўся дагэтуль і цяпер разам з іншымі подпісамі савецкіх салдат пакінуты ў мемарыяле{{sfn|Домрина|2020}}<ref>{{Cite web |url=http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.konkir.ru/journal/article/борис-сапунов6-он-всегда-кого-то-или-чт/ Борис Сапунов ″Он всегда кого-то или что-то спасал…", стр 86 (Март 2008 № 37) | ГДЕ НЕТ КОНКУРЕНЦИИ, СПИТСЯ ЛУЧШЕ, НО ЖИВЁТСЯ ХУЖЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама ўдзельнічаў у адпампоўванні вады з затопленага берлінскага метро{{sfn|Домрина|2020}}. Валодаючы нямецкай мовай, у канцы вайны і пасля яе заканчэння выконваў функцыі перакладчыка. Пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў ЛДУ, скончыў гістарычны факультэт (1949). [[Дыпломная праца|Дыпломная праца]] была прысвечана [[Сцяпан Разін|Сцяпану Разіну]] (напісаная пад кіраўніцтва [[Уладзімір Васілевіч Маўродзін|У. В. Маўродзін]]). З 1950 года — [[Аспірантура|аспірант]] [[Эрмітаж]]а, затым [[навуковы супрацоўнік]]. З 1986 года — галоўны навуковы супрацоўнік Аддзела рускай культуры{{sfn|Домрина|2020}}, кіраваў аспірантурай Дзяржаўнага Эрмітажа. Кандыдацкую [[дысертацыя|дысертацыю]] пісаў пра дзейнасць [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (пад кіраўніцтвам [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]])<ref name=autogenerated2 />. У 1975 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Кніжная культура Старажытнай Русі». Удзельнічаў у даследаванні архіваў [[Мікалай II|Мікалая II]], археалагічных экспедыцыях у [[Пскоў|Пскове]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Шмат гадоў працаваў у экспедыцыях па поўначы па зборы абразоў. Як эксперт больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з праваахоўнымі органамі, дапамагаючы раскрываць справы, звязаныя з крадзяжамі старажытнарускіх абразоў<ref>{{Cite news|title=Иисус Христос не умер на кресте?|url=http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/|date=2004-07-12|access-date=2018-03-19|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322183810/http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/}}</ref>. Працаваў прафесарам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]]. На 2008 год меў больш за 600 публікацый<ref name=autogenerated2 />. Апублікаваў серыю прац па гісторыі хрысціянства, аўтар арыгінальнай тэорыі-даследаванні жыцця [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Аўтар манаграфій «Книга в России в XI—XIII вв.» (М.: Наука, 1978) і «Земная жизнь Иисуса» (СПб., 2002) (выйшла на некалькіх мовах). Пастаянны аўтар Пецярбургскай газеты «Аномалия»<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103022756/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>. Кавалер больш за 30 расійскіх і замежных узнагарод<ref name=autogenerated1 />. Сын [[Валянцін Барысавіч Сапуноў|Валянцін]] (нар. 1953) — доктар біялагічных навук, прафесар [[Расійскі дзяржаўны гідраметэаралагічны ўніверсітэт|РДГМУ]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|СПбДАУ]]<ref>{{Cite web |url=http://sapunov.rshu.ru/ |title=Биография В. Б. Сапунова |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220817/http://sapunov.rshu.ru/ |url-status=live }}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * Книга в России в XI-XIII вв. / Под ред. С. П. Луппова. - Ленинград : Наука. Ленингр. отд-ние, 1978. - 231 с., 4 л. ил.; 20 см. * Культура и искусство России XVIII века : Новые материалы и исслед. Сб. статей / Гос. Эрмитаж, [Отд. истории рус. культуры; Науч. ред. Б. В. Сапунов, И. Н. Уханова]. - Ленинград : Искусство : Ленингр. отд-ние, 1981. - 151 с. : ил.; 22 см.; ISBN В пер. (В пер.) : 1 р. 80 к. * Земная жизнь Иисуса / Борис Викторович Сапунов. - СПб. : Копи-Парк, 2003 (Тип. ООО Копи-Парк). - 122, [1] с. : портр.; 21 см.; ISBN 5-98341-002-4 (в обл.) * Избранное / Б. В. Сапунов ; [ред. Л. Н. Захаров]. - Санкт-Петербург : Химиздат, 2014. - 278, [1] с. : ил., портр., факс.; 22 см.; ISBN 978-5-93808-224-3 * Истоки мировых религий : коллективная монография / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2021. - 162 с. : ил., портр.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0517-2 : 500 экз. * Агротерритории в условиях современных экологических реалий : [монография] / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2022. - 187 с. : ил.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0540-0 : 500 экз. === Артыкулы === * Из истории международных книжных связей Московской Руси XVI-XVII веков / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1971. - Сборник 22, С. 105-126. - [22] с. * Производство русской рукописной книги, ее цена и стоимость в XI-XIII вв. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1975. - Сборник 30, С. 92-112. - [21] с. * О документальных сборниках, посвященных Ивану Федорову / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1977. - Сборник 34, С. 203-207. - [5] с. * Книга и читатель на Руси в XVI в. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1983. - Сборник 46, С. 60-80. - [21] с. * Московское барокко - феномен русской книжной культуры XVII в. : (По описям библиотек и владельческим припискам на книгах) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and material. - Сборник 57. - Издательство "Книжная палата", 1989. - С. 60-77. - [18] с. * Немецкие книги и газеты в Москве в XVII в. : (Из истории русско-немецких культурных связей) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Сборник 68. - Москва : ТЕРРА, 1994. - С. 298-301. - [4] с. * Фрагменты памяти / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 2. - Санкт-Петербург, 2002. - С. 203-204. - [2] с. * Из истории русско-белорусских связей в XVII в. / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 3. - Санкт-Петербург, 2005. - С. 135-138. - [4] с. * Фальшивые червонцы - секретное оружие Гитлера / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 4. - Санкт-Петербург, 2008. - С. 191-193. - [3] с. === У якасці рэдактара === * Искусство и религия : Сб. науч. тр. / Гос. Эрмитаж; [Науч. ред. Б. В. Сапунов]. - Ленинград : Б. и., 1982. - 156 с. : ил.; 21 см. * У истоков русской культуры XII-XVII века [Текст] : сборник статей / Государственный Эрмитаж ; Науч. ред. д-ра ист. наук Б. В. Сапунов. - Санкт-Петербург : Государственный Эрмитаж : Славия, 1995. - 151 с., [31] л. ил.; 21 см.; ISBN 5-88654-008-3 == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Домрина Н. |загаловак=Переступить порог Рейхстага |спасылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/38708/ |выданне=Наука и жизнь |нумар=5 |год=2020 |старонкі=8—23 |мова=ru |ref=Домрина }} == Спасылкі == * [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es4/es4-2681.htm Статья] в «Энциклопедии „Слова о полку Игореве“» * [http://bioslovhist.spbu.ru/person/1341-sapunov-boris-viktorovich.html Статья] на сайте «Биографика СПбГУ» * [https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 Борису Викторовичу Сапунову — 90 лет!] * [https://web.archive.org/web/20080502172615/http://www.sir35.ru/Sapunov/ Персональные страницы Б. В. Сапунова] {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]][[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] ip7sqkvuwexae3vwps34miyrv48fuyd 5200981 5200980 2026-09-16T17:47:41Z DBatura 73587 5200981 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сапуноў}} {{Асоба}} '''Барыс Віктаравіч Сапуноў''' ({{lang-ru|Борис Викторович Сапунов}}; {{ВД-Прэамбула}}<ref>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103023010/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=788&id=2&ndate=04.09.2013 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>) — савецкі і расійскі {{гісторык|СССР|Расіі}}, спецыяліст па старажытнарускім мастацтве, доктар гістарычных навук (1974), прафесар. Ганаровы доктар [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]]. Член [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]]{{sfn|Домрина|2020}}. == Біяграфія == У 1939 годзе паступіў на [[Інстытут гісторыі СПбДУ|гістарычны факультэт]] [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта (ЛДУ)]]. Пасля пачатку [[савецка-фінская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] добраахвотнікам пайшоў на фронт, быў санітарам. Потым вярнуўся ва ўніверсітэт, але ў 1940 годзе быў мабілізаваны ў войска. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], служыў у Прыбалтыцы. Прайшоў усю вайну да апошняга дня ў артылерыі. Сяржантам у складзе [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] ўдзельнічаў у [[Штурм Берліна|штурме Берліна]] і [[Штурм Рэйхстага|Рэйхстага]]. Яго подпіс на сцяне [[Рэйхстаг (будынак)|Рэйхстага]] захаваўся дагэтуль і цяпер разам з іншымі подпісамі савецкіх салдат пакінуты ў мемарыяле{{sfn|Домрина|2020}}<ref>{{Cite web |url=http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref><ref name=autogenerated2>[http://www.konkir.ru/journal/article/борис-сапунов6-он-всегда-кого-то-или-чт/ Борис Сапунов ″Он всегда кого-то или что-то спасал…", стр 86 (Март 2008 № 37) | ГДЕ НЕТ КОНКУРЕНЦИИ, СПИТСЯ ЛУЧШЕ, НО ЖИВЁТСЯ ХУЖЕ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Таксама ўдзельнічаў у адпампоўванні вады з затопленага берлінскага метро{{sfn|Домрина|2020}}. Валодаючы нямецкай мовай, у канцы вайны і пасля яе заканчэння выконваў функцыі перакладчыка. Пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў ЛДУ, скончыў гістарычны факультэт (1949). [[Дыпломная праца|Дыпломная праца]] была прысвечана [[Сцяпан Разін|Сцяпану Разіну]] (напісаная пад кіраўніцтва [[Уладзімір Васілевіч Маўродзін|У. В. Маўродзін]]). З 1950 года — [[Аспірантура|аспірант]] [[Эрмітаж]]а, затым [[навуковы супрацоўнік]]. З 1986 года — галоўны навуковы супрацоўнік Аддзела рускай культуры{{sfn|Домрина|2020}}, кіраваў аспірантурай Дзяржаўнага Эрмітажа. Кандыдацкую [[дысертацыя|дысертацыю]] пісаў пра дзейнасць [[Іван Фёдараў|Івана Фёдарава]] (пад кіраўніцтвам [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачова]])<ref name=autogenerated2 />. У 1975 годзе абараніў доктарскую дысертацыю «Кніжная культура Старажытнай Русі». Удзельнічаў у даследаванні архіваў [[Мікалай II|Мікалая II]], археалагічных экспедыцыях у [[Пскоў|Пскове]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Шмат гадоў працаваў у экспедыцыях па поўначы па зборы абразоў. Як эксперт больш за 20 гадоў супрацоўнічаў з праваахоўнымі органамі, дапамагаючы раскрываць справы, звязаныя з крадзяжамі старажытнарускіх абразоў<ref>{{Cite news|title=Иисус Христос не умер на кресте?|url=http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/|date=2004-07-12|access-date=2018-03-19|archive-date=2018-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322183810/http://www.fontanka.ru/2004/07/12/83374/}}</ref>. Працаваў прафесарам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага аграрнага ўніверсітэта]]. На 2008 год меў больш за 600 публікацый<ref name=autogenerated2 />. Апублікаваў серыю прац па гісторыі хрысціянства, аўтар арыгінальнай тэорыі-даследаванні жыцця [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Аўтар манаграфій «Книга в России в XI—XIII вв.» (М.: Наука, 1978) і «Земная жизнь Иисуса» (СПб., 2002) (выйшла на некалькіх мовах). Пастаянны аўтар Пецярбургскай газеты «Аномалия»<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |title=АномалиЯ |access-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103022756/http://anomalia.spb.ru/default.asp?num=324&id=7&ndate=29.07.2008 |archive-date=2014-01-03 |url-status=dead }}</ref>. Кавалер больш за 30 расійскіх і замежных узнагарод<ref name=autogenerated1 />. Сын [[Валянцін Барысавіч Сапуноў|Валянцін]] (нар. 1953) — доктар біялагічных навук, прафесар [[Расійскі дзяржаўны гідраметэаралагічны ўніверсітэт|РДГМУ]] і [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт|СПбДАУ]]<ref>{{Cite web |url=http://sapunov.rshu.ru/ |title=Биография В. Б. Сапунова |access-date=2017-09-24 |archive-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910220817/http://sapunov.rshu.ru/ |url-status=live }}</ref>. == Бібліяграфія == === Кнігі === * Книга в России в XI-XIII вв. / Под ред. С. П. Луппова. - Ленинград : Наука. Ленингр. отд-ние, 1978. - 231 с., 4 л. ил.; 20 см. * Культура и искусство России XVIII века : Новые материалы и исслед. Сб. статей / Гос. Эрмитаж, [Отд. истории рус. культуры; Науч. ред. Б. В. Сапунов, И. Н. Уханова]. - Ленинград : Искусство : Ленингр. отд-ние, 1981. - 151 с. : ил.; 22 см.; ISBN В пер. (В пер.) : 1 р. 80 к. * Земная жизнь Иисуса / Борис Викторович Сапунов. - СПб. : Копи-Парк, 2003 (Тип. ООО Копи-Парк). - 122, [1] с. : портр.; 21 см.; ISBN 5-98341-002-4 (в обл.) * Избранное / Б. В. Сапунов ; [ред. Л. Н. Захаров]. - Санкт-Петербург : Химиздат, 2014. - 278, [1] с. : ил., портр., факс.; 22 см.; ISBN 978-5-93808-224-3 * Истоки мировых религий : коллективная монография / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2021. - 162 с. : ил., портр.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0517-2 : 500 экз. * Агротерритории в условиях современных экологических реалий : [монография] / Б. В. Сапунов, В. Б. Сапунов, М. В. Ермилова. - Санкт-Петербург : Гамма, 2022. - 187 с. : ил.; 21 см.; ISBN 978-5-4334-0540-0 : 500 экз. === Артыкулы === * Из истории международных книжных связей Московской Руси XVI-XVII веков / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1971. - Сборник 22, С. 105-126. - [22] с. * Производство русской рукописной книги, ее цена и стоимость в XI-XIII вв. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1975. - Сборник 30, С. 92-112. - [21] с. * О документальных сборниках, посвященных Ивану Федорову / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1977. - Сборник 34, С. 203-207. - [5] с. * Книга и читатель на Руси в XVI в. / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Москва : Книга, 1983. - Сборник 46, С. 60-80. - [21] с. * Московское барокко - феномен русской книжной культуры XVII в. : (По описям библиотек и владельческим припискам на книгах) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and material. - Сборник 57. - Издательство "Книжная палата", 1989. - С. 60-77. - [18] с. * Немецкие книги и газеты в Москве в XVII в. : (Из истории русско-немецких культурных связей) / Б. В. Сапунов // Книга. Исследования и материалы = Book. Researches and materials. - Сборник 68. - Москва : ТЕРРА, 1994. - С. 298-301. - [4] с. * Фрагменты памяти / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 2. - Санкт-Петербург, 2002. - С. 203-204. - [2] с. * Из истории русско-белорусских связей в XVII в. / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 3. - Санкт-Петербург, 2005. - С. 135-138. - [4] с. * Фальшивые червонцы - секретное оружие Гитлера / Б. В. Сапунов // Белорусский сборник : статьи и материалы по истории и культуре Белоруссии. - Вып. 4. - Санкт-Петербург, 2008. - С. 191-193. - [3] с. === У якасці рэдактара === * Искусство и религия : Сб. науч. тр. / Гос. Эрмитаж; [Науч. ред. Б. В. Сапунов]. - Ленинград : Б. и., 1982. - 156 с. : ил.; 21 см. * У истоков русской культуры XII-XVII века [Текст] : сборник статей / Государственный Эрмитаж ; Науч. ред. д-ра ист. наук Б. В. Сапунов. - Санкт-Петербург : Государственный Эрмитаж : Славия, 1995. - 151 с., [31] л. ил.; 21 см.; ISBN 5-88654-008-3 == Крыніцы == {{крыніцы}} ==Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Домрина Н. |загаловак=Переступить порог Рейхстага |спасылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/38708/ |выданне=Наука и жизнь |нумар=5 |год=2020 |старонкі=8—23 |мова=ru |ref=Домрина }} == Спасылкі == * [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es4/es4-2681.htm Статья] в «Энциклопедии „Слова о полку Игореве“» * [http://bioslovhist.spbu.ru/person/1341-sapunov-boris-viktorovich.html Статья] на сайте «Биографика СПбГУ» * [https://web.archive.org/web/20140103034310/http://www.shaping.ru/ANOMALIA/default.asp?num=697&id=7&ndate=06.07.2012 Борису Викторовичу Сапунову — 90 лет!] * [https://web.archive.org/web/20080502172615/http://www.sir35.ru/Sapunov/ Персональные страницы Б. В. Сапунова] {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]][[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР]][[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Расія]] 8heszd0q6jbe4b207sxswyiifkfj85p 0 814407 5200984 5197205 2026-09-16T18:04:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5200984 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rivet01.jpg|справа|міні|250пкс| Заклёпкі]] '''Заклёпка''' — разнавіднасць {{нп3|Крапёжныя вырабы|крапяжу|ru|Крепёжные изделия}}, дэталь [[Заклёпачнае злучэнне|заклёпачнага злучэння]] ў выглядзе круглага стрыжня ці [[Труба (выраб)|трубы]], якая з аднаго боку мае закладную галоўку, а з другога боку — замыкаючую (высадную) галоўку, якая ўтвараецца ў працэсе клёпкі. == Апісанне == [[Файл:M3_tank_riveting_LOC_fsa_8e10699.jpg|справа|міні|250px|Клёпка корпуса танка {{нп3|M3 (танк)|М-3|ru|M3 (танк)}}]] [[Файл:Шипастые_напульсники.jpg|справа|міні|250px|Шыпастыя {{нп3|Напульснік|напульснікі|ru|Напульсник}} [[Металісты|металістаў]]. Шыпы ў іх уяўляюць сабой разнавіднасць заклёпак]] Існуе вялікая колькасць разнавіднасцяў заклёпак, кожны від мае якую-небудзь перавагу перад іншымі, напрыклад: * звычайныя (класічныя) заклёпкі гарачай і халоднай клёпкі — агульнае ўжыванне; * стрыжневыя заклёпкі — высоканагружаныя злучэнні; * трубчастыя і паўтрубчастыя заклёпкі — маланагружаныя злучэнні, высокапрадукцыйны працэс клёпкі; * пістонныя заклёпкі — злучэнне мяккіх матэрыялаў; * закладныя заклёпкі выцяжныя (цягавыя) — магчымасць стварэння злучэння пры доступе толькі з аднаго боку; * выбуховыя заклёпкі; * болт-заклёпка і гэтак далей Самымі вядомымі збудаваннямі, створанымі з выкарыстаннем заклёпачнага злучэння, з’яўляюцца [[Эйфелева вежа]] ў [[Парыж]]ы, [[Шухаўская вежа]] ў [[Масква|Маскве]] і мост [[Харбар-Брыдж (Сідней)|Харбар-Брыдж]] у гавані [[Сідней|Сіднея]]. У цяперашні час працэс клёпкі выцеснены [[Болт|балтавымі]] і [[Зварка|зварачнымі]] злучэннямі, у асноўным з-за павольнага працэсу зборкі канструкцыі і стамляльнага шуму для працоўнага. З’яўляецца неразборным злучэннем. == Віды == === «Сляпыя» заклёпкі === «Сляпыя» заклёпкі прызначаны для злучэння дэталяў нават у тым выпадку, калі доступ да месца злучэння магчымы толькі з аднаго боку<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/1200042883|title=ГОСТ Р ИСО 14588-2005 Заклепки "слепые". Термины и определения, ГОСТ Р от 14 декабря 2005 года №ИСО 14588-2005|website=docs.cntd.ru|access-date=2026-09-11}}</ref>. [[Файл:Closeup_of_copper_rivet_on_jeans.jpg|міні|250px|Хольнітэн]] У апошні час шырокае распаўсюджанне атрымалі закладныя трубчастыя заклёпкі, выцяжныя (цягавыя), якія ўяўляюць сабой трубачку, {{нп3|Развальцоўка|развальцаваную|ru|Развальцовка}} з аднаго боку са ўстаўленым у яе пуансонам (стрыжнем з шарыкам на канцы). У дэталях, якія патрэбна злучыць, свідруецца адтуліна, устаўляецца заклёпка і адмысловай прыладай выцягваецца пуансон. Шарык развальцоўвае, фармуючы ў трубачцы замыкальную галоўку, тым самым надзейна замацоўваючы дэталь, і адрываецца ад стрыжня. Напрыклад, [[сістэмны блок]] камп’ютара ў большасці выпадкаў сабраны пры дапамозе іх. Існуе мадыфікацыя з герметычнай заклёпкай, дзе вонкавая трубка ўяўляе сабой закрытую паражніну, у якой рухаецца шарык. Такая заклёпка завецца закрытай. === Хольнітэн === Хольнітэн — від заклёпкі для нераз’ёмнага злучэння дэталей у скургалантарэйных, абутковых і швейных вырабах. Шырока выкарыстоўваецца ў [[Джынсы|джынсах]] . Хольнітэн складаецца з пустацелай заклёпкі і галоўкі, якая ўяўляе сабой {{нп3|Утулка|утулку|ru|Втулка}} з вечкам<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/gost-15470-70|title=ГОСТ 15470-70|website=web.archive.org|date=2017-01-07|access-date=2026-09-11|archive-date=7 студзеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171554/http://docs.cntd.ru/document/gost-15470-70|url-status=bot: unknown}}</ref> . == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Анурьев В. И. Справочник конструктора-машиностроителя : в 3 т. / под ред. И. Н. Жестковой. — 8-е изд., перераб. и доп. — М. : Машиностроение, 2001. — ББК 34.42я2. — УДК 621.001.66 (035)(G). — <nowiki>ISBN 5-217-02962-5</nowiki>. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.shukhov.ru/news.html?n=141&id=1#news_141 Использование старинных технологий клёпки в современной ретро-архитектуре и в реставрации клёпаных стальных конструкций архитектурных памятников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110924015144/http://www.shukhov.ru/news.html?n=141&id=1#news_141 |date=24 верасня 2011 }}. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэталі машын і механізмаў]] bph1aie6agjozxigyzevjma57lz1dkw 0 814429 5200993 5197366 2026-09-16T18:52:26Z АлесьНавіцкі90 162483 удакладніў 5200993 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнасць | імя = Арэбіца | прыклад = Azbuka BH.svg | памер = 300px | подпіс = Адзін з сучасных спосабаў прадстаўлення алфавіта арэбіцы | тып = алфавіт | мовы = [[Баснійская мова|баснійская]]; гістарычна — цэнтральныя паўднёваславянскія гаворкі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] | тэрыторыя = [[Боснія і Герцагавіна]], [[Санджак]] | дзе ўзнікла = [[Асманская Боснія]] | дата = не пазней за XVI стагоддзе; унармаванне ў XIX — пачатку XX стагоддзя | перыяд = XVI—XX стагоддзі; абмежаванае ўжыванне пазней | паходжанне = [[Арабскае пісьмо]] → асманска-турэцкая арабаграфічная традыцыя | статус = гістарычнае пісьмо; асобныя сучасныя ўжыванні | напрамак = справа налева | юнікод = Arabic, Arabic Supplement, Arabic Extended-B | ISO = Arab }} '''Арэбіца''' ({{lang-bs|arebica}}; таксама '''арабіца''', {{lang-bs|arabica}}) — сістэма [[арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], прыстасаваная для запісу паўднёваславянскіх гаворак [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], найперш мовы мусульманскага насельніцтва краіны; у сучаснай баснійскай традыцыі разглядаецца як гістарычны алфавіт [[баснійская мова|баснійскай мовы]]<ref name="Ivusic">{{cite book |last=Ivušić |first=Branka |chapter=Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems |title=Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures |editor1-last=Bondarev |editor1-first=Dmitry |editor2-last=Gori |editor2-first=Alessandro |editor3-last=Souag |editor3-first=Lameen |location=Berlin; Boston |publisher=De Gruyter |year=2019 |pages=147—176 |doi=10.1515/9783110639063-007 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110639063-007/html |lang=en }}</ref>. У старэйшай югаслаўскай навуковай літаратуры ўжываліся таксама азначэнні ''srpskohrvatska arabica'' і падобныя; мову помнікаў адпаведна апісвалі як сербахарвацкую або харвацка-сербскую. У сучасных даследаваннях ужываецца і больш нейтральнае азначэнне цэнтральных паўднёваславянскіх разнавіднасцей, якія пазней былі кадыфікаваны ў выглядзе баснійскага, сербскага, харвацкага і чарнагорскага стандартаў<ref name="Ivusic"/>. Арэбіца ўзнікла на аснове арабскага пісьма ў яго [[Асманская імперыя|асманска-турэцкім]] варыянце. Для гукаў, якіх не было ў арабскай і асманскай турэцкай мовах, ужываліся дадатковыя і мадыфікаваныя знакі; паступова былі выпрацаваны таксама сродкі паслядоўнай перадачы ўсіх галосных. У найбольш унармаванай форме арэбіца таму ўяўляе сабой не толькі [[абджад]], але поўны алфавіт з асобным абазначэннем зычных і галосных<ref name="Selvelli">{{cite book |last=Selvelli |first=Giustina |chapter=Caratteri arabi per la lingua bosniaca. Esempi di scrittura fra influssi ottomani e riappropriazioni locali |title=Contatti di lingue — Contatti di scritture |editor1-last=Baglioni |editor1-first=Daniele |editor2-last=Tribulato |editor2-first=Olga |location=Venezia |publisher=Edizioni Ca’ Foscari |year=2015 |pages=197—218 |doi=10.14277/6969-061-7/FMM-9-8 |url=https://edizionicafoscari.unive.it/it/edizioni4/libri/978-88-6969-062-4/caratteri-arabi-per-la-lingua-bosniaca/ |lang=it }}</ref>. З арэбіцай звязана шматвяковая баснійская [[альхаміяда|альхаміядная літаратура]] — літаратура, запісаная арабскім пісьмом. Падобныя арабаграфічныя традыцыі існавалі і ў іншых еўрапейскіх мусульманскіх супольнасцей, у тым ліку ў [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], якія карысталіся [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускім арабскім алфавітам]]<ref name="Beilinson">{{cite encyclopedia |last=Beilinson |first=Orel |title=Alhamijado |encyclopedia=Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online |publisher=Brill |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |url=https://doi.org/10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |lang=en }}</ref>. == Назва і тэрміналогія == У баснійскай навуковай традыцыі ўжываюцца формы ''arebica'' і ''arabica''. Назва ўтворана паводле той самай паўднёваславянскай словаўтваральнай мадэлі, што і {{lang-bs|latinica}} «лацінскае пісьмо» і {{lang-bs|ćirilica}} «кірыліца»<ref name="Ivusic"/><ref name="Beilinson"/>. У сучаснай баснійскай літаратуры асабліва пашырана форма ''arebica'', у харвацкай энцыклапедычнай традыцыі асноўнай можа выступаць ''arabica'', а ''arebica'' падавацца як яе варыянт<ref name="HE">{{cite encyclopedia |title=arabica |encyclopedia=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/arabica |lang=hr |access-date=2026-09-11 }}</ref>. Само пісьмо істотна старэйшае за надзейна датаваныя друкаваныя ўжыванні гэтых назваў. Форма ''arabica'' засведчана, напрыклад, у назве працы Асмана Асафа Сакаловіча ''Dvije naše pjesme pisane arabicom'', надрукаванай у Сараеве ў календары ''Narodna uzdanica'' за 1936 год<ref>{{cite book |last=Sokolović |first=Osman Asaf |chapter=Dvije naše pjesme pisane arabicom |title=Kalendar Narodne uzdanice za 1936. godinu |location=Sarajevo |year=1935 |pages=105—107 |lang=sh }}</ref>. Форма ''arebica'' ёсць у назве артыкула Сеіда М. Тральіча ''Arebica ili hrvatica'', змешчанага ў календары ''Narodna uzdanica'' за 1941 год<ref>{{cite book |last=Traljić |first=Seid M. |chapter=Arebica ili hrvatica |title=Kalendar Narodna uzdanica za 1941. godinu |location=Sarajevo |year=1941 |pages=138—145 |lang=sh }}</ref>. Гэтыя фіксацыі не азначаюць, што самі назвы ўзніклі толькі ў 1930—1940-я гады. Назвы ''matufovica'', ''matufovača'' і ''mektebica'' ўжываюцца пераважна ў дачыненні да рэфармаванай версіі арэбіцы, звязанай з [[Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч|Мехмедам Джэмалудзінам Чаўшэвічам]] ({{lang-bs|Mehmed Džemaludin Čaušević}}). У літаратуры сустракаецца таксама назва ''harfovica''<ref name="UnicodeProposal">{{cite web |last=Jacquerye |first=Denis Moyogo |title=Proposal to encode Bosnian Arabic characters |publisher=Unicode Consortium |date=2019-10-03 |url=https://www.unicode.org/L2/L2019/19339-bosnian-arabic.pdf |format=PDF |lang=en |access-date=2026-09-11 }}</ref>. == Гісторыя == === Узнікненне і рукапісная традыцыя === Ужыванне арабскага пісьма для мясцовай славянскай мовы развівалася пасля ўключэння Босніі ў склад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і пашырэння [[іслам]]у. Арабская, асманская турэцкая і персідская мовы займалі важнае месца ў адукаванай мусульманскай культуры Босніі, але побач з імі працягвала існаваць мясцовая паўднёваславянская мова; патрэба запісваць яе прывычнымі для мусульманскага асяроддзя знакамі прывяла да паступовага прыстасавання арабскай графікі<ref name="Selvelli"/>. Дакладны час узнікнення асобнай баснійскай арабаграфічнай сістэмы вызначыць цяжка. У некаторых аглядных працах яе пачатак адносяць яшчэ да XV стагоддзя, аднак сучасныя даследаванні надзейна прасочваюць сфарміраваную рукапісную культуру на мясцовай мове з XVII стагоддзя<ref name="Ivusic"/>. Разам з тым найстарэйшай захаванай баснійскай алхаміяднай літаратурнай памяткай звычайна лічыцца верш ''Hırvat türkisi'', напісаны ў 1588 або 1589 годзе нейкім Мехмедам на румынска-венгерскім памежжы, дзе знаходзіўся баснійскі гарнізон<ref name="Selvelli"/>. [[Файл:Bosnian dictionary by Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi in 1631.jpg|міні|справа|Старонка баснійска-турэцкага слоўніка [[Мухамед Хеваі Ускуфі|Мухамеда Хеваі Ускуфі]], 1631]] Важнай памяткай XVII стагоддзя стаў рыфмаваны баснійска-турэцкі слоўнік ''Makbûl-i Ârif'' Мухамеда Хеваі Ускуфі ({{lang-bs|Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi}}), завершаны ў 1631 годзе. Твор складаўся з баснійскіх і турэцкіх адпаведнікаў, аб’яднаных у верш, і мае значэнне як для гісторыі баснійскай лексікаграфіі, так і для вывучэння ранняй арэбіцы<ref name="Selvelli"/>. На працягу XVII—XIX стагоддзяў правапіс заставаўся неўніфікаваным. Розныя перапісчыкі па-рознаму выкарыстоўвалі арабскія, персідскія і асманска-турэцкія графемы, адзін знак мог абазначаць некалькі славянскіх фанем, а адна фанема — перадавацца рознымі знакамі<ref name="Selvelli"/>. Таму даследчыкі гавораць не пра адзіны нязменны «алфавіт» усяго перыяду, а пра паступовае развіццё і ўнармаванне мясцовай арабаграфічнай традыцыі<ref name="Muftic">{{cite journal |last=Muftić |first=Teufik |title=O arebici i njenom pravopisu |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |issue=14—15 |year=1969 |pages=101—121 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=197151 |lang=sh }}</ref>. === Алхаміядная літаратура === Назва ''алхаміяда'' паходзіць ад арабскага {{lang-ar|العجمية|ʿaǧamiyya}} — «неарабская, чужая [мова]». У славістыцы гэтым тэрмінам абазначаюць літаратуру на еўрапейскіх мовах, запісаную арабскім пісьмом; сярод славянскіх моў найбольш развітыя такія традыцыі засведчаны ў баснійскай і беларускай мовах, у меншай ступені — у польскай<ref name="Beilinson"/>. У баснійскай тэрміналогіі ''alhamijado'' абазначае перадусім літаратурны корпус, а ''arebica'' — само пісьмо<ref name="Beilinson"/>. Баснійская алхаміядная літаратура мела пераважна рэлігійна-дыдактычны характар, але не абмяжоўвалася ім. Арэбіцай запісвалі [[ілахія|ілахіі]], [[касыда|касыды]], малітвы, рэлігійныя настаўленні, легенды, маральна-дыдактычныя творы, а таксама любоўную, сацыяльную і патрыятычную лірыку<ref name="Hukovic">{{cite book |last=Huković |first=Muhamed |title=Alhamijado književnost i njeni stvaraoci |location=Sarajevo |publisher=Svjetlost |year=1986 |lang=sh }}</ref>. Адным з найбольш значных аўтараў пачатку XIX стагоддзя быў [[Абдулвехаб Ілхамія]] ({{lang-bs|Abdulvehab Ilhamija}}), у творах якога рэлігійная тэматыка спалучалася з крытыкай грамадскіх і палітычных парадкаў<ref name="Selvelli"/>. === XIX стагоддзе і пачатак друку === З канца XVIII і асабліва ў XIX стагоддзі арэбіца ўсё часцей разглядалася мусульманскімі асветнікамі не толькі як традыцыйны спосаб запісу, але і як сродак навучання мясцовага насельніцтва на роднай мове. Значную ролю ў гэтым працэсе мелі мусульманскія вучоныя, звязаныя, між іншым, з [[Накшбандзія|накшбандзійскім]] асяроддзем; паступова з’явіліся спробы зрабіць графіку больш аднастайнай і прыдатнай для навучання і друку<ref name="Buljina">{{cite journal |last=Buljina |first=Harun |title=Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century |journal=Turcica |volume=54 |year=2023 |pages=325—351 |doi=10.2143/TURC.54.0.3292412 |url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=3292412&url=article |lang=en }}</ref>. Да ранніх рэфарматараў і карыстальнікаў унармаванай арэбіцы належалі Омер Хума ({{lang-bs|Omer Humo}}), Мустафа Ракім, Ібрагім Эдхем Бербіч ({{lang-bs|Ibrahim Edhem Berbić}}), Ібрагім Смаіч Селюбач і іншыя<ref name="HE"/>. Найранейшай вядомай друкаванай кнігай на мясцовай мове арабскім пісьмом звычайна лічыцца рэлігійны дапаможнік Мустафы Ракіма ''Ovo je od virovanja na bosanski jezik kitab''; першае вядомае выданне датуюць пачаткам 1860-х гадоў, а другое было выдадзена ў [[Стамбул]]е ў 1868 годзе<ref>{{cite journal |title=Literatura štampana arebicom koja se nalazi u Fondu orijentalistike |journal=Anali Gazi Husrev-begove biblioteke |url=https://anali-ghb.com/index.php/aghb/article/download/288/566 |lang=bs }}</ref>. У гістарыяграфіі існавалі і іншыя датаванні пачатку друкаванай алхаміяднай традыцыі, таму 1868 год не трэба разумець як пачатак самой арэбіцы<ref name="HE"/>. [[Файл:Ibrahim Edhem Berbić, Elif-bai bosnevi, 1304 AH (1887-1888).jpg|міні|злева|Тытульны аркуш ''Elif-bai bosnevi'' Ібрагіма Эдхема Бербіча, 1304 год хіджры (1887/1888)]] Друкаваныя выданні другой паловы XIX стагоддзя выявілі патрэбу ў больш строгай адпаведнасці паміж графемамі і гукамі. Да гэтага часу шматварыянтнасць, прымальная ў рукапіснай традыцыі, стварала сур’ёзныя цяжкасці для набору, масавага навучання і аднастайнага чытання<ref name="Muftic"/><ref name="Buljina"/>. === Рэформа Мехмеда Джэмалудзіна Чаўшэвіча === Найбольш паслядоўную рэформу арэбіцы правёў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч (1870—1938), ісламскі багаслоў, асветнік і пазней [[рэіс-уль-улема]] Босніі і Герцагавіны. Яго мэтай было ліквідаваць назапашаную правапісную неаднастайнасць і стварыць графічную сістэму, прыдатную да масавага навучання і сучаснага кнігадрукавання<ref name="Selvelli"/>. Чаўшэвіч замовіў у армянскага друкара ў [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]] спецыяльны набор арабскіх літар для баснійскай мовы. Пры рэфармаванні ён арыентаваўся на фаналагічны прынцып, звязаны з рэформай сербскай кірыліцы [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], імкнучыся ўсталяваць максімальна адназначныя суадносіны паміж фанемамі і графемамі<ref name="Selvelli"/>. Рэфармаваная сістэма атрымала таксама назвы ''matufovica'', ''matufovača'' і ''mektebica''<ref name="UnicodeProposal"/>. З 1907—1908 гадоў рэфармаваная арэбіца актыўна выкарыстоўвалася ў друку. Ёю выходзілі кнігі, школьныя і рэлігійныя дапаможнікі, а таксама перыядычныя выданні ''Tarik'' (1908—1911), ''Muallim'' (1910—1913), ''Misbah'' (1912—1913) і ''Jeni Sabah'' (1914)<ref name="UnicodeProposal"/>. Да Другой сусветнай вайны рэфармаваным пісьмом было надрукавана больш за паўмільёна асобнікаў кніг; частка выданняў ужывалася як падручнікі ў мусульманскіх школах<ref name="Selvelli"/>. У 1911 годзе [[Баснійскі сабор]] пастанавіў, каб побач з лацінскімі і кірылічнымі надпісамі на публічных шыльдах ужывалася і арэбіца. Цэнтральныя аўстра-венгерскія ўлады неўзабаве скасавалі гэтае рашэнне, і арэбіца так і не атрымала статусу трэцяга афіцыйнага пісьма<ref name="Selvelli"/>. [[Файл:Special signs and letters in A. Sarajlija, Terdžuman mevludski na jezik bosanski, 1911.jpg|міні|справа|Табліца спецыяльных знакаў арэбіцы ў выданні Арыфа Сарайліі ''Terdžuman mevludski na jezik bosanski'', 1911]] Друкаванне кніг арэбіцай працягвалася да 1941 года. Апошнім выданнем гэтага перыяду звычайна называюць ''Fikh 'ul-ibādāt'' Мухамеда Сеіда Сердарэвіча<ref name="UnicodeProposal"/>. === Ужыванне пасля 1941 года === Пасля Другой сусветнай вайны арэбіца перастала быць звычайным друкаваным пісьмом, аднак асобныя людзі працягвалі выкарыстоўваць яе ў асабістых запісах і рэлігійным асяроддзі. У [[Санджак]]у яна захоўвалася даўжэй: даследаванне Хасны Зількіч і Рэджэпа Шкрыеля паказвае, што ў некаторых мусульманскіх школах рэгіёна арэбіцу ўжывалі нават у апошняе дзесяцігоддзе XX стагоддзя<ref name="Sandzak">{{cite journal |last1=Ziljkić |first1=Hasna |last2=Škrijelj |first2=Redžep |title=Incorporation of Arebica in Sandžak and its significance in the process of Muslim womens’ education |journal=Glasnik Etnografskog instituta SANU |volume=70 |issue=3 |year=2022 |pages=55—78 |doi=10.2298/GEI2203055Z |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-08612203055Z |lang=en }}</ref>. У XXI стагоддзі адбыліся асобныя спробы культурнага адраджэння і мадэрнізацыі арэбіцы. У 2005 годзе ў Сараеве быў выдадзены комікс Аміра Аль-Зубі ''Hadži Šefko i Hadži Mefko'', які ў навукова-педагагічным часопісе ''Novi Muallim'' быў прадстаўлены як першы комікс на арэбіцы<ref>{{cite journal |last=Alispahić |first=Zehra |title=Prvi strip na arebici |journal=Novi Muallim |volume=6 |issue=21 |year=2005 |pages=84—85 |doi=10.26340/muallim.v6i21.1206 |url=https://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/1206 |lang=bs }}</ref>. У 2013 годзе Алдзін Мустафіч апублікаваў кнігу ''Epohe fonetske misli kod Arapa i arebica'', у якой прапанаваў сучасную апрацоўку сістэмы, заснаваную на рэформе Чаўшэвіча<ref>{{cite book |last=Mustafić |first=Aldin |title=Epohe fonetske misli kod Arapa i arebica |location=Beograd |year=2013 |lang=bs }}</ref>. == Графіка і правапіс == Арэбіца заснавана на правабаковым [[арабскае пісьмо|арабскім пісьме]], перанятым у Босніі праз асманска-турэцкую пісьмовую традыцыю. Частка славянскіх гукаў мела дастаткова простыя адпаведнікі ў арабскім або персідска-асманскім наборы знакаў, але для фанем /ts/, /tɕ/, /dʑ/, /ʎ/, /ɲ/, а таксама для поўнай сістэмы галосных патрабаваліся дадатковыя рашэнні<ref name="Selvelli"/>. У старых рукапісах /ts/ магло перадавацца знакам для /tʃ/, /tɕ/ — знакамі для /k/ або /tʃ/, /dʑ/ — рознымі спалучэннямі і знакамі, а /ʎ/ і /ɲ/ — літарамі для /l/ і /n/. Для /a/, /i/ і /u/ можна было выкарыстоўваць традыцыйныя арабскія сродкі, тады як асобных знакаў для баснійскіх /e/ і /o/ першапачаткова не было; іх перадача доўгі час вагалася<ref name="Selvelli"/>. Пры ўнармаванні ў канцы XIX стагоддзя былі выпрацаваны спецыяльныя знакі і дыякрытычныя мадыфікацыі для галосных /e/, /o/ і шэрагу спецыфічных зычных<ref name="Selvelli"/>. === Рэфармаваны алфавіт === Ніжэй прыведзены асноўныя адпаведнасці рэфармаванай арэбіцы лацінскаму баснійскаму алфавіту. Табліца адлюстроўвае ўнармаваную традыцыю XX стагоддзя; яна не павінна механічна пераносіцца на рукапісы XVI—XIX стагоддзяў, дзе правапіс і склад знакаў істотна вар’іравалі<ref name="Muftic"/><ref name="UnicodeProposal"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Лацінка ! Арэбіца ! Лацінка ! Арэбіца ! Лацінка ! Арэбіца |- | A a || style="font-size:180%"|آ | K k || style="font-size:180%"|ق | Š š || style="font-size:180%"|ش |- | B b || style="font-size:180%"|ب | L l || style="font-size:180%"|ل | T t || style="font-size:180%"|ت |- | C c || style="font-size:180%"|ڄ | Lj lj || style="font-size:180%"|ڵ | U u || style="font-size:180%"|ۆ |- | Č č || style="font-size:180%"|چ | M m || style="font-size:180%"|م | V v || style="font-size:180%"|و |- | Ć ć || style="font-size:180%"|ࢊ | N n || style="font-size:180%"|ن | Z z || style="font-size:180%"|ز |- | D d || style="font-size:180%"|د | Nj nj || style="font-size:180%"|ࢉ | Ž ž || style="font-size:180%"|ژ |- | Dž dž || style="font-size:180%"|ج | O o || style="font-size:180%"|ۉ | || |- | Đ đ || style="font-size:180%"|ج | P p || style="font-size:180%"|پ | || |- | E e || style="font-size:180%"|ە | R r || style="font-size:180%"|ر | || |- | F f || style="font-size:180%"|ف | S s || style="font-size:180%"|س | || |- | G g || style="font-size:180%"|غ | || | || |- | H h || style="font-size:180%"|ح | || | || |- | I i || style="font-size:180%"|اٖى / ى | || | || |- | J j || style="font-size:180%"|ي | || | || |} У гістарычнай рэфармаванай сістэме асобныя гукі маглі яшчэ супадаць графічна; у пазнейшых мадэрнізацыях рабіліся спробы цалкам развесці такія адпаведнасці. Таму сучасныя электронныя табліцы арэбіцы могуць некалькі адрознівацца ад друкаванай сістэмы Чаўшэвіча пачатку XX стагоддзя<ref name="UnicodeProposal"/>. === Галосныя === Адной з галоўных адметнасцей унармаванай арэбіцы ў параўнанні з класічным [[арабскі алфавіт|арабскім алфавітам]] стала паслядоўная перадача галосных. Арабскае пісьмо мела асноўныя сродкі для /a/, /i/, /u/, але не мела асобных графем, якія непасрэдна адпавядалі б баснійскім /e/ і /o/. У выніку развіцця арэбіцы для іх былі замацаваны асобныя знакі, што наблізіла сістэму да поўнага фанемнага алфавіта<ref name="Selvelli"/>. === Юнікод === Большасць знакаў арэбіцы ўваходзіць у агульныя блокі арабскага пісьма [[Юнікод]]а. Два спецыяльныя знакі рэфармаваных баснійскіх арфаграфій доўгі час не мелі асобнага кадавання: літара для ''nj'' — ''Arabic Letter Noon with Inverted Small V'' і літара для ''ć'' — ''Arabic Letter Hah with Inverted Small V Below''<ref name="UnicodeProposal"/>. У 2021 годзе яны былі ўключаны ў [[Юнікод 14.0]] як U+0889 ࢉ і U+088A ࢊ; у стандартнай табліцы Юнікода яны непасрэдна пазначаны як «дапаўненні для баснійскіх арфаграфій»<ref>{{cite web |title=Arabic Extended-B. The Unicode Standard, Version 17.0 |publisher=Unicode Consortium |url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U0870.pdf |format=PDF |lang=en |access-date=2026-09-11 }}</ref>. == Параўнанне з беларускім арабскім алфавітам == Баснійская арэбіца і [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]] належаць да рэдкіх добра развітых славянскіх традыцый выкарыстання арабскага пісьма. У абодвух выпадках арабская графічная аснова была істотна прыстасавана да фанетыкі славянскай мовы, а пісьменнасць развівалася ў мусульманскім культурна-рэлігійным асяроддзі<ref name="Beilinson"/>. Разам з тым гэтыя сістэмы ўзніклі незалежна і мелі розныя сацыяльна-моўныя ўмовы развіцця. {| class="wikitable" ! Прыкмета ! Баснійская арэбіца ! [[Беларускі арабскі алфавіт]] |- ! Носьбіты традыцыі | Мусульманскае насельніцтва Босніі, для якога мясцовая паўднёваславянская мова была роднай<ref name="Selvelli"/> | [[Беларускія татары|Беларуска-літоўскія татары]], якія пасля перасялення ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] паступова страцілі сваю цюркскую мову і перайшлі пераважна на беларускую, а пазней часткова і польскую<ref name="Antonovic">{{cite book |last=Антонович |first=А. К. |title=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |location=Вильнюс |year=1968 |pages=8—25 |lang=ru }}</ref> |- ! Час узнікнення | Найстарэйшая захаваная літаратурная памятка — ''Hırvat türkisi'' 1588/1589 года; рукапісная культура сістэматычна прасочваецца з XVII стагоддзя<ref name="Selvelli"/><ref name="Ivusic"/> | Першыя беларускамоўныя тэксты, паводле рэканструкцыі Антона Антановіча, маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя; захаваныя рукапісы вядомы пераважна з XVII стагоддзя і пазней<ref name="Antonovic"/> |- ! Графічная аснова | Асманска-турэцкая форма арабскага пісьма з персідскімі і мясцовымі дадатковымі знакамі<ref name="Muftic"/> | Арабскае пісьмо з выкарыстаннем і пераасэнсаваннем арабскіх, персідскіх і цюркскіх графічных сродкаў; частка знакаў і прыёмаў была выпрацавана непасрэдна ў беларуска-татарскай традыцыі<ref name="Antonovic"/> |- ! Прыстасаванне да славянскай фанетыкі | Ствараліся або мадыфікаваліся знакі для /ts/, /tɕ/, /dʑ/, /ʎ/, /ɲ/ і іншых гукаў; канчатковае ўнармаванне звязана з рэформай Чаўшэвіча<ref name="Selvelli"/> | Выпрацаваны сродкі для перадачы характэрных беларускіх зычных, афрыкат, мяккасці, ётацыі і іншых асаблівасцей; Антановіч паказаў таксама знакі, невядомыя арабскай, персідскай, цюркскім і даследаваным ім баснійскім арабаграфічным сістэмам<ref name="Antonovic"/> |- ! Галосныя | У рэфармаванай арэбіцы ўсе пяць галосных атрымалі рэгулярнае графічнае абазначэнне, у тым ліку спецыяльныя сродкі для /e/ і /o/<ref name="Selvelli"/> | Галосныя таксама перадаваліся сістэматычна з дапамогай арабскіх літар і дыякрытычных знакаў; іх абазначэнню Антановіч прысвяціў асобную частку апісання графіка-арфаграфічнай сістэмы<ref name="Antonovic"/> |- ! Асноўныя тэксты | Рэлігійна-дыдактычная, паэтычная і іншая алхаміядная літаратура; пазней таксама друкаваныя падручнікі, газеты і часопісы<ref name="Hukovic"/><ref name="Selvelli"/> | Пераважна [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя рэлігійныя рукапісы, а таксама асобныя дакументы і польскамоўныя тэксты татарскай традыцыі<ref name="Antonovic"/> |- ! Друк і стандартызацыя | У XIX стагоддзі перайшла ў друк; на пачатку XX стагоддзя ўнармавана Чаўшэвічам і ўжывалася ў масавых друкаваных выданнях<ref name="Selvelli"/> | Захоўвалася пераважна як рукапісная сістэма; адзінай аналагічнай агульнапрынятай друкаванай рэформы ў канцы XIX — XX стагоддзі не адбылося<ref name="Antonovic"/> |} Антановіч спецыяльна супастаўляў графіку беларускіх і польскіх тэкстаў беларускіх татар з сербска-баснійскімі арабаграфічнымі тэкстамі. Ён адзначыў, што некаторыя графемы, выпрацаваныя ў беларуска-татарскай традыцыі для славянскіх гукаў, у даследаваных ім баснійскіх рукапісах XVII—XIX стагоддзяў не ўжываліся<ref name="Antonovic"/>. Гэта сведчыць, што пры агульнай арабскай аснове абедзве сістэмы развівалі ўласныя спосабы фанетычнага прыстасавання. Істотна адрозніваўся і сацыялінгвістычны механізм узнікнення. У Босніі арабскае пісьмо было перанесена на родную славянскую мову мясцовага ісламізаванага насельніцтва; у Вялікім Княстве Літоўскім яно захавалася ў татарскай мусульманскай супольнасці пасля страты ёю першапачатковай цюркскай мовы і пераходу на беларускую<ref name="Selvelli"/><ref name="Antonovic"/>. У абодвух выпадках вынікам стала значная крыніца для вывучэння гісторыі славянскіх моў, бо арабская графіка дазваляла фіксаваць фанетычныя з’явы інакш, чым паралельныя лацінскія і кірылічныя традыцыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Antonovič, A. K. ''Belorusskie teksty, pisannye arabskim pis’mom, i ih grafiko-orfografičeskaja sistema''. — Vilnius, 1968. * Bajraktarević, Fehim. ''Arabica kao treći alfabet naše pismenosti'' // ''Anali Filološkog fakulteta''. — 1967. — № 7. — S. 149—170. * Beilinson, Orel. ''Alhamijado'' // ''Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online''. — Brill, 2020. — DOI: 10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646. * Buljina, Harun. ''Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century'' // ''Turcica''. — 2023. — Vol. 54. — P. 325—351. — DOI: 10.2143/TURC.54.0.3292412. * Huković, Muhamed. ''Alhamijado književnost i njeni stvaraoci''. — Sarajevo: Svjetlost, 1986. * Ivušić, Branka. ''Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems'' // ''Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures''. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2019. — P. 147—176. * Lehfeldt, Werner. ''Die Entwicklung der arabischen Druckschrift in ihrem Gebrauch für das Serbokroatische'' // ''Die Welt der Slaven''. — 1968. — Bd. 13. — S. 359—375. * Muftić, Teufik. ''O arebici i njenom pravopisu'' // ''Prilozi za orijentalnu filologiju''. — 1969. — Sv. 14—15. — S. 101—121. * Nametak, Abdurahman. ''Hrestomatija bosanske alhamijado književnosti''. — Sarajevo: Svjetlost, 1981. * Selvelli, Giustina. ''Caratteri arabi per la lingua bosniaca. Esempi di scrittura fra influssi ottomani e riappropriazioni locali'' // ''Contatti di lingue — Contatti di scritture''. — Venezia: Edizioni Ca’ Foscari, 2015. — P. 197—218. — DOI: 10.14277/6969-061-7/FMM-9-8. * Ziljkić, Hasna; Škrijelj, Redžep. ''Incorporation of Arebica in Sandžak and its significance in the process of Muslim womens’ education'' // ''Glasnik Etnografskog instituta SANU''. — 2022. — Vol. 70, № 3. — P. 55—78. — DOI: 10.2298/GEI2203055Z. == Гл. таксама == * [[Арабскае пісьмо]] * [[Арабскі алфавіт]] * [[Баснійская мова]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] * [[Беларуска-татарскае пісьменства]] * [[Кітабістыка]] * [[Альхаміяда]] * [[Басанчыца]] == Спасылкі == * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/arabica «Arabica» ў «Hrvatska enciklopedija»] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bosnian_Arabic_alphabet Выявы і ўзоры баснійскай арэбіцы ў Вікісховішчы] * [https://www.unicode.org/L2/L2019/19339-bosnian-arabic.pdf Прапанова па кадаванні спецыяльных знакаў баснійскай арэбіцы ў Юнікодзе] * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0870.pdf Блок Arabic Extended-B у Юнікодзе] {{DEFAULTSORT:Арэбіца}} {{Сістэмы пісьма}} [[Катэгорыя:Алфавіты]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Баснійская мова]] [[Катэгорыя:Культура Босніі і Герцагавіны]] pk3xe1fqgyd6douvbnnxcejptpmpkwe 5200994 5200993 2026-09-16T18:53:27Z АлесьНавіцкі90 162483 5200994 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнасць | імя = Арэбіца | прыклад = Azbuka BH.svg | памер = 300px | подпіс = Адзін з сучасных спосабаў прадстаўлення алфавіта арэбіцы | тып = алфавіт | мовы = [[Баснійская мова|баснійская]]; гістарычна — цэнтральныя паўднёваславянскія гаворкі [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] | тэрыторыя = [[Боснія і Герцагавіна]], [[Санджак]] | дзе ўзнікла = [[Асманская Боснія]] | дата = не пазней за XVI стагоддзе; унармаванне ў XIX — пачатку XX стагоддзя | перыяд = XVI—XX стагоддзі; абмежаванае ўжыванне пазней | паходжанне = [[Арабскае пісьмо]] → асманска-турэцкая арабаграфічная традыцыя | статус = гістарычнае пісьмо; асобныя сучасныя ўжыванні | напрамак = справа налева | юнікод = Arabic, Arabic Supplement, Arabic Extended-B | ISO = Arab }} '''Арэбіца''' ({{lang-bs|arebica}}; таксама '''арабіца''', {{lang-bs|arabica}}) — сістэма [[арабскае пісьмо|арабскага пісьма]], прыстасаваная для запісу паўднёваславянскіх гаворак [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], найперш мовы мусульманскага насельніцтва краіны; у сучаснай баснійскай традыцыі разглядаецца як гістарычны алфавіт [[баснійская мова|баснійскай мовы]]<ref name="Ivusic">{{cite book |last=Ivušić |first=Branka |chapter=Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems |title=Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures |editor1-last=Bondarev |editor1-first=Dmitry |editor2-last=Gori |editor2-first=Alessandro |editor3-last=Souag |editor3-first=Lameen |location=Berlin; Boston |publisher=De Gruyter |year=2019 |pages=147—176 |doi=10.1515/9783110639063-007 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110639063-007/html |lang=en }}</ref>. У старэйшай югаслаўскай навуковай літаратуры ўжываліся таксама азначэнні ''srpskohrvatska arabica'' і падобныя; мову помнікаў адпаведна апісвалі як сербахарвацкую або харвацка-сербскую. У сучасных даследаваннях ужываецца і больш нейтральнае азначэнне цэнтральных паўднёваславянскіх разнавіднасцей, якія пазней былі кадыфікаваны ў выглядзе баснійскага, сербскага, харвацкага і чарнагорскага стандартаў<ref name="Ivusic"/>. Арэбіца ўзнікла на аснове арабскага пісьма ў яго [[Асманская імперыя|асманска-турэцкім]] варыянце. Для гукаў, якіх не было ў арабскай і асманскай турэцкай мовах, ужываліся дадатковыя і мадыфікаваныя знакі; паступова былі выпрацаваны таксама сродкі паслядоўнай перадачы ўсіх галосных. У найбольш унармаванай форме арэбіца таму ўяўляе сабой не толькі [[абджад]], але поўны алфавіт з асобным абазначэннем зычных і галосных<ref name="Selvelli">{{cite book |last=Selvelli |first=Giustina |chapter=Caratteri arabi per la lingua bosniaca. Esempi di scrittura fra influssi ottomani e riappropriazioni locali |title=Contatti di lingue — Contatti di scritture |editor1-last=Baglioni |editor1-first=Daniele |editor2-last=Tribulato |editor2-first=Olga |location=Venezia |publisher=Edizioni Ca’ Foscari |year=2015 |pages=197—218 |doi=10.14277/6969-061-7/FMM-9-8 |url=https://edizionicafoscari.unive.it/it/edizioni4/libri/978-88-6969-062-4/caratteri-arabi-per-la-lingua-bosniaca/ |lang=it }}</ref>. З арэбіцай звязана шматвяковая баснійская [[альхаміяда|альхаміядная літаратура]] — г.зн. еўрапейская літаратура, запісаная арабскім пісьмом. Падобныя арабаграфічныя традыцыі існавалі і ў іншых супольнасцей, у тым ліку ў [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], якія карысталіся [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускім арабскім алфавітам]]<ref name="Beilinson">{{cite encyclopedia |last=Beilinson |first=Orel |title=Alhamijado |encyclopedia=Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online |publisher=Brill |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |url=https://doi.org/10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646 |lang=en }}</ref>. == Назва і тэрміналогія == У баснійскай навуковай традыцыі ўжываюцца формы ''arebica'' і ''arabica''. Назва ўтворана паводле той самай паўднёваславянскай словаўтваральнай мадэлі, што і {{lang-bs|latinica}} «лацінскае пісьмо» і {{lang-bs|ćirilica}} «кірыліца»<ref name="Ivusic"/><ref name="Beilinson"/>. У сучаснай баснійскай літаратуры асабліва пашырана форма ''arebica'', у харвацкай энцыклапедычнай традыцыі асноўнай можа выступаць ''arabica'', а ''arebica'' падавацца як яе варыянт<ref name="HE">{{cite encyclopedia |title=arabica |encyclopedia=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/arabica |lang=hr |access-date=2026-09-11 }}</ref>. Само пісьмо істотна старэйшае за надзейна датаваныя друкаваныя ўжыванні гэтых назваў. Форма ''arabica'' засведчана, напрыклад, у назве працы Асмана Асафа Сакаловіча ''Dvije naše pjesme pisane arabicom'', надрукаванай у Сараеве ў календары ''Narodna uzdanica'' за 1936 год<ref>{{cite book |last=Sokolović |first=Osman Asaf |chapter=Dvije naše pjesme pisane arabicom |title=Kalendar Narodne uzdanice za 1936. godinu |location=Sarajevo |year=1935 |pages=105—107 |lang=sh }}</ref>. Форма ''arebica'' ёсць у назве артыкула Сеіда М. Тральіча ''Arebica ili hrvatica'', змешчанага ў календары ''Narodna uzdanica'' за 1941 год<ref>{{cite book |last=Traljić |first=Seid M. |chapter=Arebica ili hrvatica |title=Kalendar Narodna uzdanica za 1941. godinu |location=Sarajevo |year=1941 |pages=138—145 |lang=sh }}</ref>. Гэтыя фіксацыі не азначаюць, што самі назвы ўзніклі толькі ў 1930—1940-я гады. Назвы ''matufovica'', ''matufovača'' і ''mektebica'' ўжываюцца пераважна ў дачыненні да рэфармаванай версіі арэбіцы, звязанай з [[Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч|Мехмедам Джэмалудзінам Чаўшэвічам]] ({{lang-bs|Mehmed Džemaludin Čaušević}}). У літаратуры сустракаецца таксама назва ''harfovica''<ref name="UnicodeProposal">{{cite web |last=Jacquerye |first=Denis Moyogo |title=Proposal to encode Bosnian Arabic characters |publisher=Unicode Consortium |date=2019-10-03 |url=https://www.unicode.org/L2/L2019/19339-bosnian-arabic.pdf |format=PDF |lang=en |access-date=2026-09-11 }}</ref>. == Гісторыя == === Узнікненне і рукапісная традыцыя === Ужыванне арабскага пісьма для мясцовай славянскай мовы развівалася пасля ўключэння Босніі ў склад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і пашырэння [[іслам]]у. Арабская, асманская турэцкая і персідская мовы займалі важнае месца ў адукаванай мусульманскай культуры Босніі, але побач з імі працягвала існаваць мясцовая паўднёваславянская мова; патрэба запісваць яе прывычнымі для мусульманскага асяроддзя знакамі прывяла да паступовага прыстасавання арабскай графікі<ref name="Selvelli"/>. Дакладны час узнікнення асобнай баснійскай арабаграфічнай сістэмы вызначыць цяжка. У некаторых аглядных працах яе пачатак адносяць яшчэ да XV стагоддзя, аднак сучасныя даследаванні надзейна прасочваюць сфарміраваную рукапісную культуру на мясцовай мове з XVII стагоддзя<ref name="Ivusic"/>. Разам з тым найстарэйшай захаванай баснійскай алхаміяднай літаратурнай памяткай звычайна лічыцца верш ''Hırvat türkisi'', напісаны ў 1588 або 1589 годзе нейкім Мехмедам на румынска-венгерскім памежжы, дзе знаходзіўся баснійскі гарнізон<ref name="Selvelli"/>. [[Файл:Bosnian dictionary by Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi in 1631.jpg|міні|справа|Старонка баснійска-турэцкага слоўніка [[Мухамед Хеваі Ускуфі|Мухамеда Хеваі Ускуфі]], 1631]] Важнай памяткай XVII стагоддзя стаў рыфмаваны баснійска-турэцкі слоўнік ''Makbûl-i Ârif'' Мухамеда Хеваі Ускуфі ({{lang-bs|Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi}}), завершаны ў 1631 годзе. Твор складаўся з баснійскіх і турэцкіх адпаведнікаў, аб’яднаных у верш, і мае значэнне як для гісторыі баснійскай лексікаграфіі, так і для вывучэння ранняй арэбіцы<ref name="Selvelli"/>. На працягу XVII—XIX стагоддзяў правапіс заставаўся неўніфікаваным. Розныя перапісчыкі па-рознаму выкарыстоўвалі арабскія, персідскія і асманска-турэцкія графемы, адзін знак мог абазначаць некалькі славянскіх фанем, а адна фанема — перадавацца рознымі знакамі<ref name="Selvelli"/>. Таму даследчыкі гавораць не пра адзіны нязменны «алфавіт» усяго перыяду, а пра паступовае развіццё і ўнармаванне мясцовай арабаграфічнай традыцыі<ref name="Muftic">{{cite journal |last=Muftić |first=Teufik |title=O arebici i njenom pravopisu |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |issue=14—15 |year=1969 |pages=101—121 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=197151 |lang=sh }}</ref>. === Алхаміядная літаратура === Назва ''алхаміяда'' паходзіць ад арабскага {{lang-ar|العجمية|ʿaǧamiyya}} — «неарабская, чужая [мова]». У славістыцы гэтым тэрмінам абазначаюць літаратуру на еўрапейскіх мовах, запісаную арабскім пісьмом; сярод славянскіх моў найбольш развітыя такія традыцыі засведчаны ў баснійскай і беларускай мовах, у меншай ступені — у польскай<ref name="Beilinson"/>. У баснійскай тэрміналогіі ''alhamijado'' абазначае перадусім літаратурны корпус, а ''arebica'' — само пісьмо<ref name="Beilinson"/>. Баснійская алхаміядная літаратура мела пераважна рэлігійна-дыдактычны характар, але не абмяжоўвалася ім. Арэбіцай запісвалі [[ілахія|ілахіі]], [[касыда|касыды]], малітвы, рэлігійныя настаўленні, легенды, маральна-дыдактычныя творы, а таксама любоўную, сацыяльную і патрыятычную лірыку<ref name="Hukovic">{{cite book |last=Huković |first=Muhamed |title=Alhamijado književnost i njeni stvaraoci |location=Sarajevo |publisher=Svjetlost |year=1986 |lang=sh }}</ref>. Адным з найбольш значных аўтараў пачатку XIX стагоддзя быў [[Абдулвехаб Ілхамія]] ({{lang-bs|Abdulvehab Ilhamija}}), у творах якога рэлігійная тэматыка спалучалася з крытыкай грамадскіх і палітычных парадкаў<ref name="Selvelli"/>. === XIX стагоддзе і пачатак друку === З канца XVIII і асабліва ў XIX стагоддзі арэбіца ўсё часцей разглядалася мусульманскімі асветнікамі не толькі як традыцыйны спосаб запісу, але і як сродак навучання мясцовага насельніцтва на роднай мове. Значную ролю ў гэтым працэсе мелі мусульманскія вучоныя, звязаныя, між іншым, з [[Накшбандзія|накшбандзійскім]] асяроддзем; паступова з’явіліся спробы зрабіць графіку больш аднастайнай і прыдатнай для навучання і друку<ref name="Buljina">{{cite journal |last=Buljina |first=Harun |title=Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century |journal=Turcica |volume=54 |year=2023 |pages=325—351 |doi=10.2143/TURC.54.0.3292412 |url=https://poj.peeters-leuven.be/content.php?id=3292412&url=article |lang=en }}</ref>. Да ранніх рэфарматараў і карыстальнікаў унармаванай арэбіцы належалі Омер Хума ({{lang-bs|Omer Humo}}), Мустафа Ракім, Ібрагім Эдхем Бербіч ({{lang-bs|Ibrahim Edhem Berbić}}), Ібрагім Смаіч Селюбач і іншыя<ref name="HE"/>. Найранейшай вядомай друкаванай кнігай на мясцовай мове арабскім пісьмом звычайна лічыцца рэлігійны дапаможнік Мустафы Ракіма ''Ovo je od virovanja na bosanski jezik kitab''; першае вядомае выданне датуюць пачаткам 1860-х гадоў, а другое было выдадзена ў [[Стамбул]]е ў 1868 годзе<ref>{{cite journal |title=Literatura štampana arebicom koja se nalazi u Fondu orijentalistike |journal=Anali Gazi Husrev-begove biblioteke |url=https://anali-ghb.com/index.php/aghb/article/download/288/566 |lang=bs }}</ref>. У гістарыяграфіі існавалі і іншыя датаванні пачатку друкаванай алхаміяднай традыцыі, таму 1868 год не трэба разумець як пачатак самой арэбіцы<ref name="HE"/>. [[Файл:Ibrahim Edhem Berbić, Elif-bai bosnevi, 1304 AH (1887-1888).jpg|міні|злева|Тытульны аркуш ''Elif-bai bosnevi'' Ібрагіма Эдхема Бербіча, 1304 год хіджры (1887/1888)]] Друкаваныя выданні другой паловы XIX стагоддзя выявілі патрэбу ў больш строгай адпаведнасці паміж графемамі і гукамі. Да гэтага часу шматварыянтнасць, прымальная ў рукапіснай традыцыі, стварала сур’ёзныя цяжкасці для набору, масавага навучання і аднастайнага чытання<ref name="Muftic"/><ref name="Buljina"/>. === Рэформа Мехмеда Джэмалудзіна Чаўшэвіча === Найбольш паслядоўную рэформу арэбіцы правёў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Мехмед Джэмалудзін Чаўшэвіч (1870—1938), ісламскі багаслоў, асветнік і пазней [[рэіс-уль-улема]] Босніі і Герцагавіны. Яго мэтай было ліквідаваць назапашаную правапісную неаднастайнасць і стварыць графічную сістэму, прыдатную да масавага навучання і сучаснага кнігадрукавання<ref name="Selvelli"/>. Чаўшэвіч замовіў у армянскага друкара ў [[Плоўдзіў|Плоўдзіве]] спецыяльны набор арабскіх літар для баснійскай мовы. Пры рэфармаванні ён арыентаваўся на фаналагічны прынцып, звязаны з рэформай сербскай кірыліцы [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], імкнучыся ўсталяваць максімальна адназначныя суадносіны паміж фанемамі і графемамі<ref name="Selvelli"/>. Рэфармаваная сістэма атрымала таксама назвы ''matufovica'', ''matufovača'' і ''mektebica''<ref name="UnicodeProposal"/>. З 1907—1908 гадоў рэфармаваная арэбіца актыўна выкарыстоўвалася ў друку. Ёю выходзілі кнігі, школьныя і рэлігійныя дапаможнікі, а таксама перыядычныя выданні ''Tarik'' (1908—1911), ''Muallim'' (1910—1913), ''Misbah'' (1912—1913) і ''Jeni Sabah'' (1914)<ref name="UnicodeProposal"/>. Да Другой сусветнай вайны рэфармаваным пісьмом было надрукавана больш за паўмільёна асобнікаў кніг; частка выданняў ужывалася як падручнікі ў мусульманскіх школах<ref name="Selvelli"/>. У 1911 годзе [[Баснійскі сабор]] пастанавіў, каб побач з лацінскімі і кірылічнымі надпісамі на публічных шыльдах ужывалася і арэбіца. Цэнтральныя аўстра-венгерскія ўлады неўзабаве скасавалі гэтае рашэнне, і арэбіца так і не атрымала статусу трэцяга афіцыйнага пісьма<ref name="Selvelli"/>. [[Файл:Special signs and letters in A. Sarajlija, Terdžuman mevludski na jezik bosanski, 1911.jpg|міні|справа|Табліца спецыяльных знакаў арэбіцы ў выданні Арыфа Сарайліі ''Terdžuman mevludski na jezik bosanski'', 1911]] Друкаванне кніг арэбіцай працягвалася да 1941 года. Апошнім выданнем гэтага перыяду звычайна называюць ''Fikh 'ul-ibādāt'' Мухамеда Сеіда Сердарэвіча<ref name="UnicodeProposal"/>. === Ужыванне пасля 1941 года === Пасля Другой сусветнай вайны арэбіца перастала быць звычайным друкаваным пісьмом, аднак асобныя людзі працягвалі выкарыстоўваць яе ў асабістых запісах і рэлігійным асяроддзі. У [[Санджак]]у яна захоўвалася даўжэй: даследаванне Хасны Зількіч і Рэджэпа Шкрыеля паказвае, што ў некаторых мусульманскіх школах рэгіёна арэбіцу ўжывалі нават у апошняе дзесяцігоддзе XX стагоддзя<ref name="Sandzak">{{cite journal |last1=Ziljkić |first1=Hasna |last2=Škrijelj |first2=Redžep |title=Incorporation of Arebica in Sandžak and its significance in the process of Muslim womens’ education |journal=Glasnik Etnografskog instituta SANU |volume=70 |issue=3 |year=2022 |pages=55—78 |doi=10.2298/GEI2203055Z |url=https://doiserbia.nb.rs/Article.aspx?id=0350-08612203055Z |lang=en }}</ref>. У XXI стагоддзі адбыліся асобныя спробы культурнага адраджэння і мадэрнізацыі арэбіцы. У 2005 годзе ў Сараеве быў выдадзены комікс Аміра Аль-Зубі ''Hadži Šefko i Hadži Mefko'', які ў навукова-педагагічным часопісе ''Novi Muallim'' быў прадстаўлены як першы комікс на арэбіцы<ref>{{cite journal |last=Alispahić |first=Zehra |title=Prvi strip na arebici |journal=Novi Muallim |volume=6 |issue=21 |year=2005 |pages=84—85 |doi=10.26340/muallim.v6i21.1206 |url=https://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/1206 |lang=bs }}</ref>. У 2013 годзе Алдзін Мустафіч апублікаваў кнігу ''Epohe fonetske misli kod Arapa i arebica'', у якой прапанаваў сучасную апрацоўку сістэмы, заснаваную на рэформе Чаўшэвіча<ref>{{cite book |last=Mustafić |first=Aldin |title=Epohe fonetske misli kod Arapa i arebica |location=Beograd |year=2013 |lang=bs }}</ref>. == Графіка і правапіс == Арэбіца заснавана на правабаковым [[арабскае пісьмо|арабскім пісьме]], перанятым у Босніі праз асманска-турэцкую пісьмовую традыцыю. Частка славянскіх гукаў мела дастаткова простыя адпаведнікі ў арабскім або персідска-асманскім наборы знакаў, але для фанем /ts/, /tɕ/, /dʑ/, /ʎ/, /ɲ/, а таксама для поўнай сістэмы галосных патрабаваліся дадатковыя рашэнні<ref name="Selvelli"/>. У старых рукапісах /ts/ магло перадавацца знакам для /tʃ/, /tɕ/ — знакамі для /k/ або /tʃ/, /dʑ/ — рознымі спалучэннямі і знакамі, а /ʎ/ і /ɲ/ — літарамі для /l/ і /n/. Для /a/, /i/ і /u/ можна было выкарыстоўваць традыцыйныя арабскія сродкі, тады як асобных знакаў для баснійскіх /e/ і /o/ першапачаткова не было; іх перадача доўгі час вагалася<ref name="Selvelli"/>. Пры ўнармаванні ў канцы XIX стагоддзя былі выпрацаваны спецыяльныя знакі і дыякрытычныя мадыфікацыі для галосных /e/, /o/ і шэрагу спецыфічных зычных<ref name="Selvelli"/>. === Рэфармаваны алфавіт === Ніжэй прыведзены асноўныя адпаведнасці рэфармаванай арэбіцы лацінскаму баснійскаму алфавіту. Табліца адлюстроўвае ўнармаваную традыцыю XX стагоддзя; яна не павінна механічна пераносіцца на рукапісы XVI—XIX стагоддзяў, дзе правапіс і склад знакаў істотна вар’іравалі<ref name="Muftic"/><ref name="UnicodeProposal"/>. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Лацінка ! Арэбіца ! Лацінка ! Арэбіца ! Лацінка ! Арэбіца |- | A a || style="font-size:180%"|آ | K k || style="font-size:180%"|ق | Š š || style="font-size:180%"|ش |- | B b || style="font-size:180%"|ب | L l || style="font-size:180%"|ل | T t || style="font-size:180%"|ت |- | C c || style="font-size:180%"|ڄ | Lj lj || style="font-size:180%"|ڵ | U u || style="font-size:180%"|ۆ |- | Č č || style="font-size:180%"|چ | M m || style="font-size:180%"|م | V v || style="font-size:180%"|و |- | Ć ć || style="font-size:180%"|ࢊ | N n || style="font-size:180%"|ن | Z z || style="font-size:180%"|ز |- | D d || style="font-size:180%"|د | Nj nj || style="font-size:180%"|ࢉ | Ž ž || style="font-size:180%"|ژ |- | Dž dž || style="font-size:180%"|ج | O o || style="font-size:180%"|ۉ | || |- | Đ đ || style="font-size:180%"|ج | P p || style="font-size:180%"|پ | || |- | E e || style="font-size:180%"|ە | R r || style="font-size:180%"|ر | || |- | F f || style="font-size:180%"|ف | S s || style="font-size:180%"|س | || |- | G g || style="font-size:180%"|غ | || | || |- | H h || style="font-size:180%"|ح | || | || |- | I i || style="font-size:180%"|اٖى / ى | || | || |- | J j || style="font-size:180%"|ي | || | || |} У гістарычнай рэфармаванай сістэме асобныя гукі маглі яшчэ супадаць графічна; у пазнейшых мадэрнізацыях рабіліся спробы цалкам развесці такія адпаведнасці. Таму сучасныя электронныя табліцы арэбіцы могуць некалькі адрознівацца ад друкаванай сістэмы Чаўшэвіча пачатку XX стагоддзя<ref name="UnicodeProposal"/>. === Галосныя === Адной з галоўных адметнасцей унармаванай арэбіцы ў параўнанні з класічным [[арабскі алфавіт|арабскім алфавітам]] стала паслядоўная перадача галосных. Арабскае пісьмо мела асноўныя сродкі для /a/, /i/, /u/, але не мела асобных графем, якія непасрэдна адпавядалі б баснійскім /e/ і /o/. У выніку развіцця арэбіцы для іх былі замацаваны асобныя знакі, што наблізіла сістэму да поўнага фанемнага алфавіта<ref name="Selvelli"/>. === Юнікод === Большасць знакаў арэбіцы ўваходзіць у агульныя блокі арабскага пісьма [[Юнікод]]а. Два спецыяльныя знакі рэфармаваных баснійскіх арфаграфій доўгі час не мелі асобнага кадавання: літара для ''nj'' — ''Arabic Letter Noon with Inverted Small V'' і літара для ''ć'' — ''Arabic Letter Hah with Inverted Small V Below''<ref name="UnicodeProposal"/>. У 2021 годзе яны былі ўключаны ў [[Юнікод 14.0]] як U+0889 ࢉ і U+088A ࢊ; у стандартнай табліцы Юнікода яны непасрэдна пазначаны як «дапаўненні для баснійскіх арфаграфій»<ref>{{cite web |title=Arabic Extended-B. The Unicode Standard, Version 17.0 |publisher=Unicode Consortium |url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U0870.pdf |format=PDF |lang=en |access-date=2026-09-11 }}</ref>. == Параўнанне з беларускім арабскім алфавітам == Баснійская арэбіца і [[Беларускі арабскі алфавіт|беларускі арабскі алфавіт]] належаць да рэдкіх добра развітых славянскіх традыцый выкарыстання арабскага пісьма. У абодвух выпадках арабская графічная аснова была істотна прыстасавана да фанетыкі славянскай мовы, а пісьменнасць развівалася ў мусульманскім культурна-рэлігійным асяроддзі<ref name="Beilinson"/>. Разам з тым гэтыя сістэмы ўзніклі незалежна і мелі розныя сацыяльна-моўныя ўмовы развіцця. {| class="wikitable" ! Прыкмета ! Баснійская арэбіца ! [[Беларускі арабскі алфавіт]] |- ! Носьбіты традыцыі | Мусульманскае насельніцтва Босніі, для якога мясцовая паўднёваславянская мова была роднай<ref name="Selvelli"/> | [[Беларускія татары|Беларуска-літоўскія татары]], якія пасля перасялення ў [[Вялікае Княства Літоўскае]] паступова страцілі сваю цюркскую мову і перайшлі пераважна на беларускую, а пазней часткова і польскую<ref name="Antonovic">{{cite book |last=Антонович |first=А. К. |title=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |location=Вильнюс |year=1968 |pages=8—25 |lang=ru }}</ref> |- ! Час узнікнення | Найстарэйшая захаваная літаратурная памятка — ''Hırvat türkisi'' 1588/1589 года; рукапісная культура сістэматычна прасочваецца з XVII стагоддзя<ref name="Selvelli"/><ref name="Ivusic"/> | Першыя беларускамоўныя тэксты, паводле рэканструкцыі Антона Антановіча, маглі ўзнікнуць не пазней за сярэдзіну XVI стагоддзя; захаваныя рукапісы вядомы пераважна з XVII стагоддзя і пазней<ref name="Antonovic"/> |- ! Графічная аснова | Асманска-турэцкая форма арабскага пісьма з персідскімі і мясцовымі дадатковымі знакамі<ref name="Muftic"/> | Арабскае пісьмо з выкарыстаннем і пераасэнсаваннем арабскіх, персідскіх і цюркскіх графічных сродкаў; частка знакаў і прыёмаў была выпрацавана непасрэдна ў беларуска-татарскай традыцыі<ref name="Antonovic"/> |- ! Прыстасаванне да славянскай фанетыкі | Ствараліся або мадыфікаваліся знакі для /ts/, /tɕ/, /dʑ/, /ʎ/, /ɲ/ і іншых гукаў; канчатковае ўнармаванне звязана з рэформай Чаўшэвіча<ref name="Selvelli"/> | Выпрацаваны сродкі для перадачы характэрных беларускіх зычных, афрыкат, мяккасці, ётацыі і іншых асаблівасцей; Антановіч паказаў таксама знакі, невядомыя арабскай, персідскай, цюркскім і даследаваным ім баснійскім арабаграфічным сістэмам<ref name="Antonovic"/> |- ! Галосныя | У рэфармаванай арэбіцы ўсе пяць галосных атрымалі рэгулярнае графічнае абазначэнне, у тым ліку спецыяльныя сродкі для /e/ і /o/<ref name="Selvelli"/> | Галосныя таксама перадаваліся сістэматычна з дапамогай арабскіх літар і дыякрытычных знакаў; іх абазначэнню Антановіч прысвяціў асобную частку апісання графіка-арфаграфічнай сістэмы<ref name="Antonovic"/> |- ! Асноўныя тэксты | Рэлігійна-дыдактычная, паэтычная і іншая алхаміядная літаратура; пазней таксама друкаваныя падручнікі, газеты і часопісы<ref name="Hukovic"/><ref name="Selvelli"/> | Пераважна [[кітаб]]ы, [[хамаіл]]ы, [[тафсір]]ы і іншыя рэлігійныя рукапісы, а таксама асобныя дакументы і польскамоўныя тэксты татарскай традыцыі<ref name="Antonovic"/> |- ! Друк і стандартызацыя | У XIX стагоддзі перайшла ў друк; на пачатку XX стагоддзя ўнармавана Чаўшэвічам і ўжывалася ў масавых друкаваных выданнях<ref name="Selvelli"/> | Захоўвалася пераважна як рукапісная сістэма; адзінай аналагічнай агульнапрынятай друкаванай рэформы ў канцы XIX — XX стагоддзі не адбылося<ref name="Antonovic"/> |} Антановіч спецыяльна супастаўляў графіку беларускіх і польскіх тэкстаў беларускіх татар з сербска-баснійскімі арабаграфічнымі тэкстамі. Ён адзначыў, што некаторыя графемы, выпрацаваныя ў беларуска-татарскай традыцыі для славянскіх гукаў, у даследаваных ім баснійскіх рукапісах XVII—XIX стагоддзяў не ўжываліся<ref name="Antonovic"/>. Гэта сведчыць, што пры агульнай арабскай аснове абедзве сістэмы развівалі ўласныя спосабы фанетычнага прыстасавання. Істотна адрозніваўся і сацыялінгвістычны механізм узнікнення. У Босніі арабскае пісьмо было перанесена на родную славянскую мову мясцовага ісламізаванага насельніцтва; у Вялікім Княстве Літоўскім яно захавалася ў татарскай мусульманскай супольнасці пасля страты ёю першапачатковай цюркскай мовы і пераходу на беларускую<ref name="Selvelli"/><ref name="Antonovic"/>. У абодвух выпадках вынікам стала значная крыніца для вывучэння гісторыі славянскіх моў, бо арабская графіка дазваляла фіксаваць фанетычныя з’явы інакш, чым паралельныя лацінскія і кірылічныя традыцыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Antonovič, A. K. ''Belorusskie teksty, pisannye arabskim pis’mom, i ih grafiko-orfografičeskaja sistema''. — Vilnius, 1968. * Bajraktarević, Fehim. ''Arabica kao treći alfabet naše pismenosti'' // ''Anali Filološkog fakulteta''. — 1967. — № 7. — S. 149—170. * Beilinson, Orel. ''Alhamijado'' // ''Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online''. — Brill, 2020. — DOI: 10.1163/2589-6229_ESLO_COM_032646. * Buljina, Harun. ''Writing Bosnian in Arabic: The Development of the Arebica Script in the Long 19th Century'' // ''Turcica''. — 2023. — Vol. 54. — P. 325—351. — DOI: 10.2143/TURC.54.0.3292412. * Huković, Muhamed. ''Alhamijado književnost i njeni stvaraoci''. — Sarajevo: Svjetlost, 1986. * Ivušić, Branka. ''Developing Consistency in the Absence of Standards – A Manuscript as a Melting-Pot of Languages, Religions and Writing Systems'' // ''Creating Standards: Interactions with Arabic Script in 12 Manuscript Cultures''. — Berlin; Boston: De Gruyter, 2019. — P. 147—176. * Lehfeldt, Werner. ''Die Entwicklung der arabischen Druckschrift in ihrem Gebrauch für das Serbokroatische'' // ''Die Welt der Slaven''. — 1968. — Bd. 13. — S. 359—375. * Muftić, Teufik. ''O arebici i njenom pravopisu'' // ''Prilozi za orijentalnu filologiju''. — 1969. — Sv. 14—15. — S. 101—121. * Nametak, Abdurahman. ''Hrestomatija bosanske alhamijado književnosti''. — Sarajevo: Svjetlost, 1981. * Selvelli, Giustina. ''Caratteri arabi per la lingua bosniaca. Esempi di scrittura fra influssi ottomani e riappropriazioni locali'' // ''Contatti di lingue — Contatti di scritture''. — Venezia: Edizioni Ca’ Foscari, 2015. — P. 197—218. — DOI: 10.14277/6969-061-7/FMM-9-8. * Ziljkić, Hasna; Škrijelj, Redžep. ''Incorporation of Arebica in Sandžak and its significance in the process of Muslim womens’ education'' // ''Glasnik Etnografskog instituta SANU''. — 2022. — Vol. 70, № 3. — P. 55—78. — DOI: 10.2298/GEI2203055Z. == Гл. таксама == * [[Арабскае пісьмо]] * [[Арабскі алфавіт]] * [[Баснійская мова]] * [[Беларускі арабскі алфавіт]] * [[Беларуска-татарскае пісьменства]] * [[Кітабістыка]] * [[Альхаміяда]] * [[Басанчыца]] == Спасылкі == * [https://www.enciklopedija.hr/clanak/arabica «Arabica» ў «Hrvatska enciklopedija»] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bosnian_Arabic_alphabet Выявы і ўзоры баснійскай арэбіцы ў Вікісховішчы] * [https://www.unicode.org/L2/L2019/19339-bosnian-arabic.pdf Прапанова па кадаванні спецыяльных знакаў баснійскай арэбіцы ў Юнікодзе] * [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0870.pdf Блок Arabic Extended-B у Юнікодзе] {{DEFAULTSORT:Арэбіца}} {{Сістэмы пісьма}} [[Катэгорыя:Алфавіты]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Баснійская мова]] [[Катэгорыя:Культура Босніі і Герцагавіны]] 125szuxvewwmo1phdo1sb5kuebtmeyq 0 814483 5200990 5200038 2026-09-16T18:31:39Z Ілля Касакоў 21245 5200990 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Блукаючыя зоркі»''' ([[ідыш]] בלאָנדזשענדע שטערן‎ — блонджэндэ штэрн) — [[раман]] класіка яўрэйскай літаратуры [[Шолам-Алейхем]]а. «Блукаючымі зоркамі» пісьменнік завяршыў сваю трылогію пра народныя таленты, у першых раманах якой «Стэмпэню» (1888) і «Ёселе-салавей» (1889) героямі былі вясельны музыка і спявак-кантар. У трэцім рамане аўтар апісаў драматычны лёс [[акцёр]]а і [[Спявак|спявачкі]] з [[Бесарабія|бесарабскага]] [[мястэчка]]. Упершыню раман быў апублікаваны ў варшаўскай прэсе ў [[1909 год у гісторыі літаратуры|1909]]—[[1911 год у гісторыі літаратуры|1911]] гадах<ref>Краткая еврейская энциклопедия. Т. 10 — Иерусалим: Изд. Еврейского университета, 2001, кол. 29-37 ISBN 965-320-713-X</ref>. == Гісторыя стварэння == У 1888 годзе Шолам-Алейхем пісаў гісторыку [[Сямён Маркавіч Дубноў|С. М. Дубнову]] пра сваю працу над раманам «Стэмпэню», у тым жа годзе раман быў апублікаваны ў першай кнізе альманаха «[[Яўрэйская народная бібліятэка]]», які выдаваў сам пісьменнік. Другі раман трылогіі «Ёселе-салавей» пра маладога кантара быў надрукаваны праз год у наступнай кнізе альманаха<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 1 — М.: ГИХЛ, 1959, с. 621</ref>. 10 верасня 1909 года Шолам-Алейхем пісаў у рэдакцыю газеты «Дзі нае велт», што хоча напісаць яшчэ адзін раман, «і тым скончыць сваю [[трылогія|трылогію]]… Мой трэці герой будзе ўжо не вясельны музыка і не кантар, а нехта большы, з далікатнейшай душой — артыст ці мастак». Ён пабываў незадоўга да таго ў [[ЗША]], вырашыў выкарыстаць у рамане свае амерыканскія ўражанні і адлюстраваць «жыццё пэўнага кола» на старой радзіме і ў Амерыцы. «Лесвіца, скажам так, гэтага будынка стаіць нагамі ў нашай краіне, а вяршыняй упіраецца ў Амерыку, — а там і адбываецца развязка»<ref>Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. Т. 6 — М.: ГИХЛ, 1961, сс. 740—741</ref>. Пачатак рамана — «Акцёры» — у 1909—1910 гады друкаваўся ў [[Варшава|Варшаве]] ў штодзённай газеце «Дзі нае велт». Другая частка — «Бадзягі» — у 1910—1911 гады ў Варшаве ў штодзённай газеце «[[Дэр момэнт]]»<ref>[[Майсей Беленькі|Беленький М. С.]] Примечания // Шолом-Алейхем. Собрание сочинений в шести томах. — М.: Художественная литература, 1989. — Т. 3. — С. 437.</ref>. Па іншых звестках, друкаваўся ў варшаўскім «[[Гайнт]]» і амерыканскім «Моргн-журнал». Варшаўская фірма Прагрэс у 1914 годзе выдала раман дзвюма кнігамі ў складзе збора твораў. Для гэтага выдання тэкст быў перапрацаваны, яно стала ўзорным. Асобна раман выдаваўся на ідышы некалькі разоў — у Нью-Ёрку Jewish Press Company (1912, 1917), [[Hebrew Publishing Company]] (1920), у Варшаве (1922, трохтомнік) і Кіеве (1927, двухтомнік) [[Культур-ліга]]й, варшаўскім выдавецтвам [[Ідыш-бух]] (1955)<ref>[https://www.congressforjewishculture.org/people/183/Sholem-Aleichem_1859-1916 Sholem-Aleichem]</ref>. Кіеўскае выданне ёсць у Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. == У навуцы == Вядомы даследчык гэтай кнігі — [[Ойзер Годьдэс]], пра яе пісалі ў больш агульных працах [[Рыва Рувімаўна Рубіна|Рыўка Рубіна]] і інш. == У перакладзе == У 1913 годзе выйшла першае асобнае выданне рамана, аўтарызаваны пераклад [[Андрэй Собаль|А. Собаля]] на рускую мову, у ім маюць новы выгляд раздзелы, пэўныя месцы скарочаны, раздзелы без назваў. Вядомы яшчэ 3 расійскія пераклады: [[Я. Слонім]]а, упершыню выданы ў 20-я гады, Б. Маршака (1936-37, у Кіеве) і М. Беленькага. У 60-я гады выйшаў украінскі пераклад [[Эфраім Райцын|Э. Райцына]]<ref>Шолом-Алейхем. [https://www.ukrlib.com.ua/world/printit.php?tid=1277 Мандрівні зірки] (роман на дві частини). Переклад з єврейської та примітки: Ефраїм Райцин; пісні переклав М. Терещенко. — Київ: Радянський письменник, 1963. — 468 стор.</ref>, у малдоўскім выданні перакладчык [[Янкель Якір]], у румынскім ураджэнец вёскі [[Ліпкань|Ліпканы]] Меер Штэрнберг і Вольга Братэш<ref>Stele Rėtėchitoare</ref>. На беларускай мове: * '''Блукаючыя зоркі'''. Раман / Пер.: [[Генадзь Серафімавіч Шупенька|Г. С. Шупенька]], [[Янка Саламевіч|І. У. Саламевіч]]. — Мн.: Бел. навука, 1998. (Школьная бібліятэка). — [https://knihi-online.com/blukajucyja-zorki-solam-alejchiem.html анлайн] == Сцэнічныя версіі == Па матывах рамана напісаны п’есы розных аўтараў. У сярэдзіне 20-х — канцы 40-х гадоў пастаноўшчыкамі былі Ц. Дашэўскі, [[М. Разумны]], [[З. Туркоў]]<ref>паводле [[Слоўнік новай яўрэйскай літаратуры|Слоўніка новай яўрэйскай літаратуры]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідышы]] [[Катэгорыя:Раманы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1909 года]] 00u7ydesykh6n7bc5dk73ei1lwbdmkp 0 814539 5201034 5198427 2026-09-16T21:58:41Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5201034 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Гудзіновіч}} '''Юрый Уладзіміравіч Гудзіновіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]] у галіне [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] (мастацкая апрацоўка металу). Майстар рэканструцыі старажытнай зброі. == Біяграфія == Скончыў [[Мінскае мастацкае вучылішча]] ў 1967 годзе, а таксама [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] у 1979 годзе. Вучыўся ў [[Станіслаў Міронавіч Ларчанка|С. Ларчанкі]] і [[Павел Канстанцінавіч Любамудраў|П. Любамудрава]]. Удзельнік мастацкіх выставак з 1976 года<ref name=":0">{{Крыніцы/БСМ|||141}}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1987 года. Працаваў у Беларускім дзяржаўны тэатральна-мастацкім інстытуце (1979 —1989)<ref name=":0" />. == Творчасць == Удзельнічаў у мастацкім афармленні значных архітэктурных аб’ектаў горада Мінска: [[літаратурны музей Максіма Багдановіча]] (люстры і дэкаратыўныя рашоткі), [[Палац Незалежнасці (Мінск)]], рэканструцыі калекцыі старажытнай зброі для [[Мірскі замак|Мірскага замка]]. Стварыў кампазіцыі «Кветка шчасця», «Абуджэнне», «Поўнач», «Вясёлка», «Птушкі»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}}} == Спасылкі == {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://minsknews.by/dumat-kak-klinkami-kololi-strashnovato-hudozhnik-po-metallu-yurij-gudinovich-ob-uvlechenii-oruzhiem/ |title =«Думать, как клинками кололи, страшновато». Художник по металлу Юрий Гудинович — об увлечении оружием |publisher = |access-date = 2026-09-12|language = ru }} {{ВС }} {{DEFAULTSORT:Гудзіновіч Юрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Мастакі дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі па метале Беларусі]] lmus5vx49y8g6wsicxp7cmxzbc48vji 0 814551 5201250 5198487 2026-09-17T07:57:23Z Autumndancer 168015 5201250 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[нафта|нафты]] і памеры нафтавых запасаў, на яе прыпадае каля 12 % сусветных запасаў нафты, 10 % яе здабычы, 14 % экспарту. З’яўляецца крыніцай да 80 % даходаў у саудаўскай бюджэт. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Дахран]]е. У спісе найбуйнейшых кампаній свету Forbes Global 2000 за 2025 год заняла 4-е месца (3-е па памеры выручкі, 2-е па чыстым прыбытку, 67-е па актывах і 6-е па рынкавай капіталізацыі). У 2019 і 2022 гадах была самай дарагой кампаніяй у свеце (рынкавая капіталізацыя складала $1,7 трлн і $2,43 трлн адпаведна). == Крыніцы == {{крыніцы}} ptl2adrutpihgydptu26jd2hrssfu3y 5201251 5201250 2026-09-17T07:58:55Z Autumndancer 168015 5201251 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[нафта|нафты]] і памеры нафтавых запасаў, на яе прыпадае каля 12 % сусветных запасаў нафты, 10 % яе здабычы, 14 % экспарту. З’яўляецца крыніцай да 80 % даходаў у саудаўскай бюджэт. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Дахран]]е. У спісе найбуйнейшых кампаній свету Forbes Global 2000 за 2025 год заняла 4-е месца (3-е па памеры выручкі, 2-е па чыстым прыбытку, 67-е па актывах і 6-е па рынкавай капіталізацыі). У 2019 і 2022 гадах была самай дарагой кампаніяй у свеце (рынкавая капіталізацыя складала $1,7 трлн і $2,43 трлн адпаведна). == Гісторыя == заснавана ў 1933 у штаце Дэлавэр буйнейшымі нафтавымі манаполіямі ЗША для эксплуатацыі нафтавых радовішчаў Саудаўскай Аравіі (на ўмовах канцэсіі). У 1973 годзе ўрад Саудаўскай Аравіі набыў 25%-ную долю ў здабычы нафты, у 1980 годзе стаў адзіным уладальнікам АРАМКА. Здабывае каля 245 млн. т нафты за год (1983), а таксама прыродны газ. Нафта ў асноўным экспартуецца, пераважна ў краіны Заходняй Еўропы, у ЗША, Японію. == Крыніцы == {{крыніцы}} ndqpt9a7xdcvgseaslp082kqbacdc8d 5201252 5201251 2026-09-17T08:00:04Z Autumndancer 168015 5201252 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Saudi Aramco''', поўнае найменне '''Saudi Arabian Oil Group''', раней таксама Saudi Arabian Oil Company — нацыянальная нафтавая кампанія [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Адна з найбуйнейшых нафтавых кампаній свету па паказчыку здабычы [[нафта|нафты]] і памеры нафтавых запасаў, на яе прыпадае каля 12 % сусветных запасаў нафты, 10 % яе здабычы, 14 % экспарту. З’яўляецца крыніцай да 80 % даходаў у саудаўскай бюджэт. Штаб-кватэра знаходзіцца ў [[Дахран]]е. У спісе найбуйнейшых кампаній свету Forbes Global 2000 за 2025 год заняла 4-е месца (3-е па памеры выручкі, 2-е па чыстым прыбытку, 67-е па актывах і 6-е па рынкавай капіталізацыі). У 2019 і 2022 гадах была самай дарагой кампаніяй у свеце (рынкавая капіталізацыя складала $1,7 трлн і $2,43 трлн адпаведна). == Гісторыя == заснавана ў 1933 у штаце Дэлавэр буйнейшымі нафтавымі манаполіямі ЗША для эксплуатацыі нафтавых радовішчаў Саудаўскай Аравіі (на ўмовах канцэсіі). У 1973 годзе ўрад Саудаўскай Аравіі набыў 25%-ную долю ў здабычы нафты, у 1980 годзе стаў адзіным уладальнікам АРАМКА. Здабывае каля 245 млн. т нафты за год (1983), а таксама прыродны газ. Нафта ў асноўным экспартуецца, пераважна ў краіны Заходняй Еўропы, у ЗША, Японію. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арабска-Амерыканская нафтавая кампанія|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} ge9cmb6jyre16layx0mm1uj6z35dynx 0 814620 5201412 5200718 2026-09-17T11:56:57Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-09-16}} 5201412 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Маці Божай Нястомнай Дапамогі | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Мінск]] | адрас = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальская адміністратура]] | дэканат = [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат]] | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = | галоўны храм = }} '''Пара́фія Ма́ці Бо́жай Нясто́мнай Дапамо́гі''' — грэка-каталіцкая парафія ў горадзе [[Мінск]]у. Уваходзіць у склад [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ). == Гісторыя == З верасня 2012 года ў парафіі пачаў служыць іераманах-[[Рэдэмптарысты|рэдэмптарыст]] айцец [[Антон Мікалаеў]]. Пазней, 25 снежня 2012 года, пры парафіі была афіцыйна адкрыта рэдэмптарысцкая супольнасць, у якую ўвайшлі святары ўсходняга абраду Антон Мікалаеў і [[Дзмітрый Чарнель]] (Зміцер Чарнель)<ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=14 верасня 2026}}</ref>. == Пробашчы і святары == Спіс пробашчаў парафіі<ref name="religare"/>: * да 28 лютага 2009 года — протаіерэй [[Казімір Ляховіч]] (пасля вярнуўся ў лацінскі абрад). * люты 2009 — 6 сакавіка 2010 — іераманах [[Пахом (Кавалёў)|Пахом Кавалёў]] (як адміністратар). * з 6 сакавіка 2010 года — айцец [[Яўген Усошын]]. У розныя часы ў парафіі таксама служылі або служаць іншыя святары. З 6 сакавіка 2010 года вікарыем парафіі з’яўляецца іераманах [[Пахом (Кавалёў)|Пахом Кавалёў]]. У 1996—1997 і 1998—2001 гадах у супольнасці служыў дыякан [[Вадзім Заркоў]] (у 2001 годзе перайшоў у [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускі экзархат Рускай праваслаўнай царквы]])<ref name="religare"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Мінску]] nvglh00gii2kxt2x92xgn0s8c59wvj0 0 814656 5201366 5199399 2026-09-17T11:05:58Z Ueschar 151377 шаблон 5201366 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нагор'е}}[[Файл:Landscape_of_the_Tibetan_Plateau.jpg|міні|[[Тыбецкае нагор’е]]]] '''Наго́р’е''' — вялізнае горнае падняцце, дзе спалучаюцца [[плато]], [[Горны хрыбет|горныя хрыбты]] і [[Горны масіў|горныя масівы]], якія нярэдка чаргуюцца з шырокімі [[Міжгорная катлавіна|міжгорнымі катлавінамі]]. Для нагор’яў характэрны значныя [[Абсалютная вышыня|абсалютныя вышыні]] і параўнальна невялікія адносныя перавышэнні. Тэрмін «нагор’е» часам ужываюць таксама як сінонім высока ўзнятых плато, над якімі не ўзвышаюцца горныя хрыбты.<ref name="БелЭн">{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Пашырэнне == [[Файл:Persian_plateau_topo_en.jpg|міні|Тапаграфічная карта [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]]] Нагор’і пашыраны ў розных частках свету. У [[Азія|Азіі]] да іх адносяцца Тыбецкае, [[Іранскае нагор’е|Іранскае]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскае нагор’і]], у [[Амерыка|Амерыцы]] — [[Мексіканскае нагор’е|Мексіканскае]] і [[Цэнтральнаандыйскае нагор’е|Цэнтральнаандыйскае]], у [[Афрыка|Афрыцы]] — [[Ахагар]], [[Эфіопскае нагор’е]] і [[Тыбесты]].<ref name="БелЭн" /> Будова нагор’яў можа ўключаць розныя формы горнага рэльефу. Напрыклад, вонкавы край Іранскага нагор’я ўтвораны горнымі дугамі, а яго ўнутраная частка занята раўнінамі і катлавінамі, якія перамяжаюцца з сярэдневышыннымі гарамі.<ref>{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Іранскае нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нагор’е||116|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. * {{Крыніцы/БелЭн|7|Іранскае нагор’е|Лаўрыновіч М. В.|314|М. В. Лаўрыновіч}} — [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нагор’і| ]] 1dqiyv4r6r94ft32xfnceyml7ndfa69 5201370 5201366 2026-09-17T11:07:37Z Ueschar 151377 5201370 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Спасылка=Нагор’е (значэнні)}}[[Файл:Landscape_of_the_Tibetan_Plateau.jpg|міні|[[Тыбецкае нагор’е]]]] '''Наго́р’е''' — вялізнае горнае падняцце, дзе спалучаюцца [[плато]], [[Горны хрыбет|горныя хрыбты]] і [[Горны масіў|горныя масівы]], якія нярэдка чаргуюцца з шырокімі [[Міжгорная катлавіна|міжгорнымі катлавінамі]]. Для нагор’яў характэрны значныя [[Абсалютная вышыня|абсалютныя вышыні]] і параўнальна невялікія адносныя перавышэнні. Тэрмін «нагор’е» часам ужываюць таксама як сінонім высока ўзнятых плато, над якімі не ўзвышаюцца горныя хрыбты.<ref name="БелЭн">{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Пашырэнне == [[Файл:Persian_plateau_topo_en.jpg|міні|Тапаграфічная карта [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]]]] Нагор’і пашыраны ў розных частках свету. У [[Азія|Азіі]] да іх адносяцца Тыбецкае, [[Іранскае нагор’е|Іранскае]] і [[Армянскае нагор’е|Армянскае нагор’і]], у [[Амерыка|Амерыцы]] — [[Мексіканскае нагор’е|Мексіканскае]] і [[Цэнтральнаандыйскае нагор’е|Цэнтральнаандыйскае]], у [[Афрыка|Афрыцы]] — [[Ахагар]], [[Эфіопскае нагор’е]] і [[Тыбесты]].<ref name="БелЭн" /> Будова нагор’яў можа ўключаць розныя формы горнага рэльефу. Напрыклад, вонкавы край Іранскага нагор’я ўтвораны горнымі дугамі, а яго ўнутраная частка занята раўнінамі і катлавінамі, якія перамяжаюцца з сярэдневышыннымі гарамі.<ref>{{cite web|language=be|url=https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95|title=Іранскае нагор’е|website=Verbum|access-date=2026-09-15}}</ref> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нагор’е||116|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. * {{Крыніцы/БелЭн|7|Іранскае нагор’е|Лаўрыновіч М. В.|314|М. В. Лаўрыновіч}} — [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%95%20%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%A0%E2%80%99%D0%95 электронная версія]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Нагор’і| ]] 3beh1295wnmmpq3i6u5o6cn829vsapj 0 814684 5200780 5200706 2026-09-16T12:09:53Z Ciepiersia 162280 +[[Катэгорыя:Апрацоўка металаў ціскам]]; +[[Катэгорыя:Металургія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]], афармленне 5200780 wikitext text/x-wiki '''Гібка''' — спосаб апрацоўкі [[метал]]аў ціскам, пры якім загатоўцы або яе частцы надаецца выгнутая форма. Да гібкі адносіцца ўласна гібка, або гнуццё (атрыманне гнутых профіляў), прафіляванне (гафрыраванне, выгінанне), згортванне (атрыманне зварных труб), навіванне [[спружына|спружын]], праўка і інш. Гібка ажыццяўляецца на гібачных машынах, універсальных прэсах або ўручную. Спосабам гібкі вырабляюць дэталі машын і прылад, розныя метызы і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гібка|||}} {{навігацыя}} {{Кавальства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Апрацоўка металаў ціскам]] [[Катэгорыя:Металургія]] ruwe2cys74t6x2lvqw7kutlpg0mblkl 0 814696 5201413 5200701 2026-09-17T11:57:00Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-09-16}} 5201413 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Святога Кірылы Тураўскага | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Пінск]] | адрас = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальская адміністратура]] | дэканат = [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат]] | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = | галоўны храм = }} '''Пара́фія Свято́га Кіры́лы Ту́раўскага''' — грэка-каталіцкая парафія ў горадзе [[Пінск]]у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="unici">{{cite web |url=http://unici.pl/content/view/77.html |title=Беларуская Грэка-Каталіцкай Царква сёньня |author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] |publisher=unici.pl |date=26 ліпеня 2008 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Гісторыя == У незалежнай Беларусі не ўсе новаўтвораныя ўніяцкія супольнасці маглі бесперашкодна атрымаць ад дзяржаўных улад дазвол на рэлігійнае служэнне. У прыватнасці, нягледзячы на намаганні вернікаў, грэка-каталіцкую парафію ў Пінску так і не ўдалося афіцыйна зарэгістраваць<ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33786056.html |title=1% ад насельніцтва. Чаму зьнікаюць беларускія грэка-каталікі |publisher=Радыё Свабода |date=23 чэрвеня 2026 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Пробашчы і святары == Спіс пробашчаў парафіі<ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=15 верасня 2026}}</ref>: * да 2005 года — айцец [[Андрэй Крот]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Пінску]] 6c1mjpywepw8uidlpvllxoi9uzfozvu 0 814697 5201414 5200700 2026-09-17T11:57:02Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-09-16}} 5201414 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Святой Тройцы | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Слонім]] | адрас = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальская адміністратура]] | дэканат = [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат]] | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = | галоўны храм = }} '''Пара́фія Свято́й Тро́йцы''' — грэка-каталіцкая парафія ў горадзе [[Слонім]]е [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="unici">{{cite web |url=http://unici.pl/content/view/77.html |title=Беларуская Грэка-Каталіцкай Царква сёньня |author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] |publisher=unici.pl |date=26 ліпеня 2008 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=15 верасня 2026}}</ref>. == Гісторыя == {{пусты раздзел}} == Пробашчы і святары == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Слоніме]] 4zsnz6ow2me5j42f36eqeow95bo5hkr 0 814699 5201415 5200699 2026-09-17T11:57:04Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-09-16}} 5201415 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Хрыста Збаўцы | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Віцебск]] | адрас = вул. Войкава, 6А | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальская адміністратура]] | дэканат = [[Усходні протапрэзбітэрат імя святога Язафата|Усходні протапрэзбітэрат]] | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = 1992 | галоўны храм = }} '''Пара́фія Хрыста́ Зба́ўцы''' — грэка-каталіцкая парафія ў горадзе [[Віцебск]]у. Уваходзіць у склад [[Усходні протапрэзбітэрат імя святога Язафата|Усходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="unici">{{cite web |url=http://unici.pl/content/view/77.html |title=Беларуская Грэка-Каталіцкай Царква сёньня |author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] |publisher=unici.pl |date=26 ліпеня 2008 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Гісторыя == Рэлігійная супольнасць была ўтворана ў 1992 годзе. У 1997 годзе вернікамі быў набыты дом па [[Вуліца Войкава (Віцебск)|вуліцы Войкава]], 6А, у якім размясцілася парафіяльная капліца і які паступова пачалі перабудоўваць у храм Уваскрасення Хрыстовага<ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=15 верасня 2026}}</ref>. Да 2001 года парафія не мела ўласнага настаяцеля. У гэты перыяд раз на тыдзень у Віцебск прыязджалі служыць літургію манахі-[[Студыты|студыты]] з [[Полацк]]а. На момант прызначэння першага пастаяннага святара на набажэнствы збіралася каля 10 чалавек. З часам супольнасць пачала расці, і да 2012 года колькасць пастаянных прыхаджан дасягнула прыкладна 50 чалавек<ref name="religare"/>. == Пробашчы і святары == Спіс пробашчаў парафіі<ref name="religare"/>: * з кастрычніка 2001 года — айцец [[Зміцер Грышан]] (Дзмітрый Грышан). У парафіі таксама служыў айцец [[Аляксей Варанко]]. Ён выконваў абавязкі дыякана з 9 сакавіка 2013 года па 21 жніўня 2016 года, а з 21 жніўня 2016 года з'яўляецца святаром<ref name="religare"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Віцебску]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1992 годзе]] paazwr3iwqt5ydotbagzl7vjzlq1nom 0 814703 5201411 5200697 2026-09-17T11:56:55Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-09-16}} 5201411 wikitext text/x-wiki {{Царкоўная адміністратыўная адзінка | беларуская назва = Парафія Бялыніцкай іконы Божай Маці | арыгінальная назва = | выява = | подпіс = | краіна = [[Беларусь]] | рэгіёны = [[Магілёў]] | адрас = вул. Лазарэнкі | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | тып = парафія | дыяцэзія = [[Апостальская адміністратура для вернікаў візантыйскага абраду ў Беларусі|Апостальская адміністратура]] | дэканат = [[Усходні протапрэзбітэрат імя святога Язафата|Усходні протапрэзбітэрат]] | абрад = [[Візантыйскі абрад|візантыйскі]] | дата заснавання = | галоўны храм = [[Каталіцкія могілкі (Магілёў)|капліца на каталіцкіх могілках]] }} '''Пара́фія Бялы́ніцкай іко́ны Бо́жай Ма́ці''' — грэка-каталіцкая парафія ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Уваходзіць у склад [[Усходні протапрэзбітэрат імя святога Язафата|Усходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ)<ref name="unici">{{cite web |url=http://unici.pl/content/view/77.html |title=Беларуская Грэка-Каталіцкай Царква сёньня |author=[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А. М.]] |publisher=unici.pl |date=26 ліпеня 2008 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Гісторыя == Грэка-каталіцкія вернікі Магілёва збіраюцца на набажэнствы ў [[Царква іконы Маці Божай Бялыніцкай (Магілёў)|невялікай рыма-каталіцкай капліцы]], якая размешчана на тэрыторыі мясцовых [[Каталіцкія могілкі (Магілёў)|каталіцкіх могілак]] па [[Вуліца Лазарэнкі (Магілёў)|вуліцы Лазарэнкі]]. Гэтая капліца была асвечана 15 жніўня 1996 года. Па стане на 2015 год рэлігійная супольнасць налічвала каля 15 пастаянных прыхаджан<ref name="religare">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=15 верасня 2026}}</ref><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33786056.html |title=1% ад насельніцтва. Чаму зьнікаюць беларускія грэка-каталікі |publisher=Радыё Свабода |date=23 чэрвеня 2026 |accessdate=15 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Пробашчы і святары == Спіс пробашчаў і святароў парафіі<ref name="religare"/>: * да пачатку 2000-х гадоў — айцец [[Пётр-Анры Мартэн]] (нарадзіўся ў 1949 годзе ў [[Тбілісі]], пробашч). * з вясны 2008 года — айцец [[Раман Хуртаў]] (служыць у парафіі). * з 2008 года — айцец [[Васіль Ягораў]] (да гэтага выконваў абавязкі дыякана з 28 жніўня 2007 года). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парафіі Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Магілёве]] guuh92ajdw35uvyuvbgj8r8aslqj25j 0 814738 5200794 5200459 2026-09-16T12:13:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта імя Палацкага]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200794 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Рэлігійны дзеяч |імя = Андрэй Абламейка |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка |дата нараджэння = {{ДН|30|4|1970}} |месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |канфесія = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцтва]] |царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] |сан = [[Святар]] |альма-матэр = [[Універсітэт імя Палацкага]]<br>[[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт]] |месца працы = |навуковая ступень = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]]) — беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. 5 жніўня 1971 года быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (таварыства)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]], разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях [[Маладзечна]] і [[Ліда|Ліды]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча, у снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрыят БГКЦ|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ]] і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні Горад|Верхнім горадзе]] (дзе размяшчаюцца архівы) вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у, які быў заснаваны з ініцыятывы Папы [[Ян Павел II|Яна Паўла ІІ]]. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Каталіцкі універсітэт у Любліне|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] 4zae50iwhbimnvp1d09ns2nbotbw1gv 5200807 5200794 2026-09-16T12:22:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200807 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Рэлігійны дзеяч |імя = Андрэй Абламейка |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка |дата нараджэння = {{ДН|30|4|1970}} |месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |канфесія = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцтва]] |царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] |сан = [[Святар]] |альма-матэр = [[Універсітэт імя Палацкага]]<br>[[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт]] |месца працы = |навуковая ступень = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (маладзёжны рух)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год<ref name="religare_prague">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Дзеячы Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта імя Палацкага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы Чэхіі]] knee2usjwwi6poee9dchtw897sy3s5p 5200810 5200807 2026-09-16T12:24:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 − 2 катэгорыі; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200810 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Рэлігійны дзеяч |імя = Андрэй Абламейка |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка |дата нараджэння = {{ДН|30|4|1970}} |месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |канфесія = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцтва]] |царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] |сан = [[Святар]] |альма-матэр = [[Універсітэт імя Палацкага]]<br>[[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт]] |месца працы = |навуковая ступень = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (маладзёжны рух)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год<ref name="religare_prague">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] ah4d9dp7qjxydwf5iydwg4u1gowrr40 5200815 5200810 2026-09-16T12:26:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200815 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Рэлігійны дзеяч |імя = Андрэй Абламейка |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |подпіс = |імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка |дата нараджэння = {{ДН|30|4|1970}} |месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |канфесія = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталіцтва]] |царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] |сан = [[Святар]] |альма-матэр = [[Універсітэт імя Палацкага]]<br>[[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт]] |месца працы = |навуковая ступень = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (таварыства)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год<ref name="religare_prague">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] c0ddnfbwa02cq9uh09glghw5khz53z4 5200826 5200815 2026-09-16T12:30:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200826 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Андрэй Абламейка | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка | арыгінал імя пры нараджэнні = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = 2009 | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | царква_2 = | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = {{ДН|30|4|1970}} | месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Мінск}}, [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] | дата смерці = | месца смерці = {{Месца смерці|}} | пахаваны = | бацька = Павел Абламейка | маці = Аліса Абламейка | адукацыя = [[Універсітэт імя Палацкага]]<br>[[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт]] | прыняцце манаства = | сан = [[Святар]] | дыякан = май 1991 | святар = снежань 1998 | хіратонія = | дзеці = Багдан, Альжбета, Анастасія | узнагароды = | Commons = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (таварыства)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год<ref name="religare_prague">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] 6cz212f8wmlv7uzmvt4oe140507p8ax 5200832 5200826 2026-09-16T12:32:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200832 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Абламейка}} {{Іерарх | ганаровы прэфікс = | імя = Андрэй Абламейка | ганаровы суфікс = | арыгінал імя = | імя пры нараджэнні = Андрэй Паўлавіч Абламейка | арыгінал імя пры нараджэнні = | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | тытул = протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] | парадак = | царква = [[Беларуская грэка-каталіцкая царква]] | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = 2009 | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = | царква_2 = | абшчына_2 = | абранне_2 = | інтранізацыя_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = | царква_3 = | абшчына_3 = | абранне_3 = | інтранізацыя_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = Павел Абламейка | маці = Аліса Абламейка | адукацыя = | прыняцце манаства = | сан = [[Святар]] | дыякан = май 1991 | святар = снежань 1998 | хіратонія = | дзеці = Багдан, Альжбета, Анастасія | узнагароды = | Commons = }} '''Андрэ́й Па́ўлавіч Абламе́йка''' (нар. {{ДН|30|4|1970}}, [[Мінск]])&nbsp;— беларускі грэка-каталіцкі святар, былы протапрэзбітар [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)|Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята]] [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] (БГКЦ), магістр багаслоўя. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям'і тэхнічнай інтэлігенцыі Паўла і Алісы Абламейкаў. Яго старэйшы брат&nbsp;— вядомы беларускі гісторык, журналіст і пісьменнік [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргей Абламейка]]{{sfn|Абламейка|2021|с=458}}. 5 жніўня 1971 года Андрэй быў ахрышчаны праваслаўным святаром у будынку былой уніяцкай [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Вялікія Жухавічы)|Петрапаўлаўскай царквы]] XVII стагоддзя ў вёсцы [[Вялікія Жухавічы]] непадалёк ад [[Мір (гарадскі пасёлак)|Міра]]<ref name="svjazep1">{{cite web |url=https://svjazep.org/index.php?newsid=19 |title=Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1977 годзе паступіў у першы клас [[Сярэдняя школа № 120 г. Мінска|сярэдняй школы №&nbsp;120 горада Мінска]]. У юнацтве, з 1984 па 1990 год, актыўна цікавіўся [[Археалогія|археалогіяй]], разам з вядомымі беларускімі гісторыкамі браў удзел у археалагічных раскопках, а таксама ў Прыпяцкай экалагічнай вандроўцы. Адначасова вёў актыўнае грамадскае жыццё. З 1986 года з'яўляўся правадзейным сябрам маладзёжнага гісторыка-культурнага таварыства [[Талака (таварыства)|«Талака»]], у складзе якога ўдзельнічаў у шматлікіх акцыях. Таксама быў сябрам першага Вольнага Сойма [[Канфедэрацыя беларускіх суполак|Канфедэрацыі беларускіх суполак]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2">{{cite web |url=https://www.svjazep.org/asoby3.htm |title=Пробашч парафіі Сьв.Язэпа, протапрэзьбітар Айцец Андрэй Абламейка |publisher=svjazep.org |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. У 1987—1988 гадах з'яўляўся акцёрам тэатра «[[Золак (тэатр)|Золак]]», дзе браў удзел у пастаноўцы паводле п’есы [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] [[Маці ўрагану (п’еса)|«Маці ўрагану»]] (рэжысёрамі выступалі [[Галіна Прыма]] і [[Валерый Маслюк]]). У 1988 годзе быў прызваны на тэрміновую службу ў [[Савецкая Армія|Савецкую Армію]]<ref name="svjazep1"/>. === Рэлігійная дзейнасць === У 1989 годзе Андрэй Абламейка стаў практыкуючым [[Уніяцтва|хрысціянінам-уніятам]]. У 1990 годзе ён распачаў падрыхтоўку да паступлення ў духоўную семінарыю. У тым жа годзе выступіў адным з удзельнікаў устаноўчага сходу першай паваеннай грэка-каталіцкай [[Парафія Праведнага Язэпа (Мінск)|парафіі Праведнага Язэпа]] ў Мінску<ref name="svjazep1" />. З-за вострага недахопу душпастыраў для беларусаў-грэка-католікаў у маі 1991 года айцом [[Ян Матусевіч|Янам Матусевічам]] і біскупам [[Сафрон (Дмітэрка)|Сафронам Дмітэркам]] (тагачасным ардынарыем [[Івана-Франкоўская ўніяцкая епархія|Івана-Франкоўскай епархіі]] ва [[Украіна|Украіне]]) было прынята рашэнне пасвяціць Андрэя Абламейку ў [[Дыякан|дыяканы]] для працы ў Беларусі. З 1991 па 1994 год ён актыўна ўдзельнічаў у душпастырстве БГКЦ, разам з жонкай Святланай займаўся арганізацыяй душпастырства сем'яў<ref name="svjazep1" />. З 1994 года вывучаў тэалогію ва [[Універсітэт імя Палацкага|Універсітэце імя Палацкага]] ў [[Оламаўц]]ы ([[Чэхія]]), а таксама ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Люблінскім каталіцкім універсітэце]] ў [[Польшча|Польшчы]], атрымаўшы ступень магістра багаслоўя. Падчас вучобы працягваў падтрымліваць цесныя сувязі з БГКЦ. У 1998 годзе разам з сям'ёй вярнуўся на радзіму для сталай працы, выконваў душпастырскія абавязкі ў грэка-каталіцкіх супольнасцях у [[Маладзечна]] і [[Ліда|Лідзе]], а таксама ў роднай парафіі ў Мінску<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20090915151919/http://nn.by/index.php?c=ar&i=28637 |title=Развітальная літургія а. Андрэя Абламейкі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=16 жніўня 2009 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пасля смерці айца Яна Матусевіча ў снежні 1998 года Андрэй Абламейка атрымаў святарскае пасвячэнне з рук мітрапаліта Варшаўска-Пярэмышльскага [[Ян (Мартыняк)|Яна Мартыняка]] ў [[Люблін]]е. Стаў пробашчам мінскай парафіі Святога Язэпа, адначасова выконваючы абавязкі адміністратара грэка-каталіцкіх [[Парафія Хрыста Чалавекалюбцы (Маладзечна)|парафій Хрыста Чалавекалюбцы]] ў Маладзечне і [[Парафія Святога Язафата (Ліда)|Святога Язафата]] ў Лідзе<ref name="svjazep1"/>. Да 2009 года айцец Андрэй выконваў абавязкі протапрэзбітара Цэнтральна-заходняга протапрэзбітэрыята БГКЦ і кіраўніка Сакратарыята Апостальскага візітатара БГКЦ. Акрамя гэтага, з 1998 па 2009 год з'яўляўся членам праўлення [[Біблейскае таварыства Рэспублікі Беларусь|Біблейскага таварыства Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svjazep1"/><ref name="svjazep2"/>. У 2005 годзе ў Мінску абмяркоўвалася магчымасць вяртання будынка гістарычнага [[Касцёл Святога Іосіфа (Мінск)|касцёла Святога Язэпа]] ў [[Верхні горад (Мінск)|Верхнім горадзе]] вернікам. З'явілася афіцыйная інфармацыя, што ўлады плануюць перадаць будынак грэка-каталікам, нягледзячы на тое, што вяртання касцёла ўжо даўно дамагаліся рыма-католікі. Айцец Андрэй Абламейка пракаментаваў сітуацыю наступным чынам: {{цытата|Ніякіх афіцыйных паведамленняў ці хоць бы запрашэння для размовы ў Мінгарвыканкам я не атрымліваў. <...> [Гэта] правакацыя, разлічаная на тое, што людзі, якія моляцца пад касцёлам, разыдуцца. Таму стаяць за касцёл варта ў любым выпадку да поўнага развязання праблемы.<ref name="nn2005">{{cite web |url=https://nashaniva.com/100514 |title=Айцец Андрэй Абламейка: за Сьвятога Язэпа да канца |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=2 верасня 2005 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>}} === Ад'езд у Аўстрыю і служэнне ў Чэхіі === 16 жніўня 2009 года айцец Андрэй Абламейка адслужыў развітальную літургію ў парафіі Святога Язэпа. Па благаславенні царкоўных улад ён разам з сям'ёй накіраваўся на далейшую вучобу ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], маючы намер атрымаць ступень доктара ў [[Міжнародны багаслоўскі інстытут|Міжнародным багаслоўскім інстытуце вывучэння шлюбу і сям'і]] ў [[Гамінг]]у. Новым пробашчам мінскай парафіі стаў архімандрыт [[Сяргей Гаек]] з дапамогай айца [[Аляксандр Аўдзяюк|Алеся Аўдзяюка]]<ref name="nn2009" />. Знаходзячыся за мяжой, святар працягнуў душпастырскую дзейнасць сярод беларускай эміграцыі. З 25 верасня 2011 года ён аднавіў беларускія набажэнствы ў [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]). Богаслужэнні [[Парафія Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы (Прага)|парафіі Благавешчання Найсвяцейшай Багародзіцы]] пачалі праходзіць кожную апошнюю нядзелю месяца і на вялікія святы ў [[Царква Святых Казьмы і Дзям'яна (Прага)|царквы святых Казьмы і Дзям'яна]]. Таксама ім былі арганізаваны заняткі ў нядзельнай школе і сумесныя наведванні [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілак]] на [[Дзяды]] і [[Дзень Волі]]<ref name="svaboda2011">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/24331720.html |title=У Празе аднаўляюцца беларускія набажэнствы |publisher=Радыё Свабода |date=22 верасня 2011 |accessdate=16 верасня 2026 |lang=be}}</ref>. Пазней пражская супольнасць перайшла пад апеку іншага беларускага святара — айца [[Андрэй Буйніч|Андрэя Буйніча]], які працягнуў акармляць яе па стане на 2026 год<ref name="religare_prague">{{cite web |url=http://www.hierarchy.religare.ru/h-uniate-belprihodi.html |title=Приходы и общины Белорусской греко-католической церкви |publisher=hierarchy.religare.ru |lang=ru |accessdate=16 верасня 2026}}</ref>. == Сям'я == У красавіку 1991 года ўзяў шлюб са Святланай Бутэр (хрышчонай уніяткай). Жонка Святлана таксама вывучала тэалогію ў Гамінгу (Аўстрыя), працуючы над магістарскай дысертацыяй па тэалогіі сям'і. У шлюбе нарадзіліся трое дзяцей: сын Багдан (навучаўся ў [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт імя Яна Паўла II|Каталіцкім універсітэце ў Любліне]]) і дочкі Альжбета і Анастасія<ref name="svjazep1"/><ref name="nn2009"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Абламейка С. |загаловак=Невядомы Менск. Гісторыя зьнікненьня. Кніга першая |месца= |выдавецтва=Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода |год=2021 |старонак=476 |isbn=978-0-929849-86-7 |ref=Абламейка}} {{Беларуская грэка-каталіцкая царква}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абламейка Андрэй Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мінску]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай грэка-каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта імя Яна Паўла II]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]] 65ylhx0wi2pzinohc2haz5ugzdb69qo 0 814757 5200933 5200630 2026-09-16T14:33:23Z Voūk12 159072 /* Апошнія гады і пераемнасць (1528–1535) */ 5200933 wikitext text/x-wiki  '''Вольтэр''' або '''Вальтэр фон Плетэнберг''' ( {{Каля|1450}} — 28 лютага 1535) — магістр (''[[Тэўтонскі ордэн|ландмайстар]]'') [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] з 1494 па 1535 год<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=1TErDwAAQBAJ&redir_esc=y|загаловак=Murray, Alan V. (5 July 2017). Crusade and Conversion on the Baltic Frontier 1150–1500. Taylor & Francis. p. 220. ISBN 978-1-351-94715-2}}</ref>, лічыцца аным з лепшых лідараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. Ён быў важнай фігурай пры пабудове супольсці і асэнсаванні гісторыі ранніх [[Балтыйскія немцы|балтыйскіх немцаў]].[[Файл:Wapen Wolter van Plettenberg 1450-1535.svg|міні|Персанальны герб Вальтэра Плятэнберга]] Вольтэр фон Плетэнберг нарадзіўся ў [[Вельвер|Вельверы]], [[Вестфалія]]. Належаў да [[Плетэнбергі|дому Плетэнбергаў]], ён быў першым дзіцем свайго бацькі Бертольда і маці Горстэке Лаппэ, але меў як мінімум сем братоў і сясцёр. У дзесяць гадоў ён пайшоў працаваць у [[Нарва|Нарвскі]] форт, а ў чатырнаццаць гадоў уступіў у [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскі ордэн.]]Пасля ўступлення ў Тэўтонскі ордэн у Рызе ва ўзросце 14 гадоў Плетэнберг хутка падняўся па яго службовай лесвіцы. У 1481 годзе ён служыў гандлёвым дарадцам («Шэфтэрам») Ордэна, а затым з 1482 па 1488 год — камандзірам («Фогтам») [[Рэзэкненскі замак|замка ў Рэжыцы]]. У 1489 годзе вялікі магістр Іаган Фрэйтаг фон Лорынгхофен прызначыў яго маршалам Ордэна (ландмаршалам), фактычна зрабіўшы яго ваенным лідарам Лівоніі. На гэтай пасадзе ён паспяхова камандаваў ваеннымі аперацыямі па ўсёй Лівоніі. 30 сакавіка 1491 года, будучы маршалам, Плетэнберг выйграў бітву пры Нойермюлене ([[Адажы]]) супраць войскаў Рыжскага архібіскупства і горада [[Рыга|Рыгі]]. Гэтая перамога ўмацавала статус Тэўтонскага ордэна як абаронцы Лівоніі і дазволіла яму адыграць цэнтральную ролю ў [[Тэра Марыяна|Лівонскай канфедэрацыі]], заклаўшы вырашальны падмурак для аб'яднання Старой Лівоніі. Пасля смерці вялікага магістра Лорынгховена, 7 ліпеня 1494 года яго пераемнікам быў абраны Плетэнберг. У тым жа годзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масква]] закрыла [[Ганза|ганзейскую]] кантору ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і зняволіла там ганзейскіх купцоў (большасць з якіх былі лівонцамі). Лівонія схілялася да вайны з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавай]]. Пасля таго, як перамовы ў 1498 годзе праваліліся, Плетэнберг вырашыў падрыхтавацца да прэвентыўнага нападу на [[Пскоў]], які тады яшчэ быў фармальна незалежнай дзяржавай, але знаходзіўся пад моцным уплывам Масквы. == Вялікі магістр Лівоніі (1494–1535) == === Вайна з Маскоўскай дзяржавай (1501–1503) === У 1500 годзе Плетэнберг заключыў саюз з [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандрам Ягелончыкам]] ([[Цэсіс|Вендэнскі]] дагавор), на якога Маскоўская дзяржава пачала нападаць [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|з 1499 г]]. Ён таксама спрабаваў пераканаць [[Аляксандр VI|Папу Аляксандра VI]] выдаць крыжовую булу супраць маскоўцаў, каб атрымаць фінансаванне ад продажу [[Індульгенцыя|індульгенцый]], але яго намаганні былі марнымі. У вайне з Расіяй (1501–1503) Плетэнберг праявіў сябе як таленавіты і ўмелы камандзір. Ягоная сіла заключалася ў ўмелым выкарыстанні цяжкай [[Кавалерыя|кавалерыі]] і [[Артылерыя|артылерыйскага]] агню. Дзякуючы такой тактыцы Плетэнберг выйграў бітву на рацэ Сірыца (жнівень 1501 г.), дзе армія Лівонскай канфедэрацыі з 8000 пяхотнікаў і 4000 коннікаў разграміла прыкладна ўдвая большую маскоўскую армію. Аднак успышка [[Дызентэрыя|дызентэрыі]] ў войску Плетэнберга перашкодзіла яму скарыстацца гэтым поспехам. Затым рушылі ўслед параза ў бітве пры [[Хелмэ|Хелмеце]] і няўдалая аблога [[Пскоў|Пскова]] . Без абяцанай дапамогі літоўцаў Плетэнберг не змог заваяваць Пскоў і толькі спаліў цытадэль [[Остраў|Востраў]]<ref>{{Кніга|загаловак=Wilhelm Lenz: Die Auswärtige Politik des livländischen Ordensmeisters Walter von Plettenberg bis 1510. Riga, 1929, p. 33}}</ref>. Зімой 1501–1502 гадоў маскоўцы жорстка спустошылі Усходнюю Лівонію, і многія лівонскія саноўнікі хацелі заключыць мір з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіяй]]. Але Плетэнберг вырашыў працягваць вайну і яшчэ раз паспрабаваў заваяваць Пскоў. Аднак з-за моцнай падтрымкі Пскова Масквой ён быў вымушаны адступіць на паўднёвы захад ад горада. 13 верасня 1502 года ён перамог у бітве на возеры Смоліна (каля вёскі Палкіна ў [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]) са сваімі 5000 чалавек супраць каля 12 000 рускіх<ref>{{Кніга|загаловак=Lenz, с. 43–44}}</ref>. === Дыпламатыя і мір (1503–1535) === У 1503 годзе паміж [[Іван III Васільевіч|Іванам III]] і Лівоніяй быў заключаны мір на ўмовах ''status quo ante bellum''. Пасля паразы [[Бітва на Ведрашы (1500)|на Ведрашы]] ВКЛ не магло аказаць вайсковай падтрымкі і Плетэнберг дамогся ад Масквы толькі шасцігадовага мірнага дагавора, хоць ён і быў падаўжаны ў 1509, 1521 і 1531 гадах. Плетэнбергу ўдалося захаваць лівонскі нейтралітэт у канфліктах паміж ВКЛ і Масковіяй, якія працягваліся з 1503 года, адмовіўшыся браць на сябе занадта вялікія абавязацельствы перад любым з бакоў, каб не пагражаць незалежнасці Лівоніі. Дзякуючы ваеннаму самасцвярджэнню і дыпламатычнай стрыманасці ён абараняў краіну ад аднаўлення расійскай агрэсіі больш за паўстагоддзя — мір, які ён усталяваў, праіснаваў амаль 60 гадоў да пачатку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] ў 1558 годзе, больш чым праз два дзесяцігоддзі пасля яго смерці. [[Файл:Livonia Walter II von Plettenberg.jpg|міні|Залатая манета Вальтэра Плятэнберга каля 1525 г.]] === Адносіны з Тэўтонскім ордэнам у Прусіі і тэрытарыяльныя набыцці (1519–1525) === Плетэнберг таксама ўмела кіраваў адносінамі з фармальна галоўнай арганізацыяй рыцараў ў Балтыі - [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Прусія|Прусіі]]. Калі вялікі магістр [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альберт фон Брандэнбург-Ансбах]] паспрабаваў прыцягнуць Лівонію для сваёй запланаванай вайны супраць Польшчы (1519–1521), Плетэнберг адмовіўся, захаваўшы мір для Лівоніі і незалежнасць ад палітыкі Ордэна ў Прусіі. [[Файл:Wolter von Plettenberg (1450-1535).jpg|міні|Вальтэр Плятэнберг. Уяўны партрэт каля 1700 г.]] У 1525 годзе, скарыстаўшыся фінансавых цяжкасцяў Альберта пасля яго пераходу ў пратэстантызм і секулярызацыі прускай галіны Ордэна, Плетэнберг узяў пад свой непасрэдны кантроль паўночныя эстонскія тэрыторыі [[Хар’юмаа|Хар'юскай акругі]] («Harrien») і [[Вірумаа]] («Wierland»), у тым ліку горад [[Талін]] («Reval»). Гэтыя тэрыторыі раней знаходзіліся пад уладай вялікага магістра ў Кенексбергу, і іх набыццё значна ўмацавала пазіцыі Плетэнберга. Ен дамогся дыпламатычнага прызнання падзелу з [[Герцагства Прусія|Княскай Прусіяй]], якая стала васалам польскага караля і вылучэння [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацыі]] у асобнага васала імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай рымскай імперыі]]. === Рэфармацыя ў Лівоніі (1521–1526) === Падчас [[Рэфармацыя|пратэстанцкай Рэфармацыі]], якая дасягнула Лівоніі ў 1521–1522 гадах, Плетэнберг сутыкнуўся са складанай палітычнай і рэлігійнай сітуацыяй. Лівонская канфедэрацыя не мела цэнтральнай улады і ўключала розных дзеячаў з рознымі пазіцыямі адносна Рэфармацыі: царкву з яе дыяцэзіямі і манастырамі, гарады, звязаныя з Ганзейскім саюзам, рыцарства і сам Тэўтонскі ордэн, а таксама трапляла пад ўплывы розных міжнародных сіл. Баючыся рэлігійнага гвалту і замежнага ўмяшання ў раздробленую канфедэрацыю, Плетэнберг прагматычна вырашыў дазволіць лівонскім цэрквам праводзіць службы ў [[Лютэранства|лютэранскім]] стылі з 1522 года. Гэтае рашэнне дазволіла бяскроўна ўвесці Рэфармацыю сярод немцаў, эстонцаў і латышоў у Лівоніі. Аднак сам Плетэнберг заставаўся [[Рымска-Каталіцкая царква|католікам]] на працягу ўсяго свайго жыцця, глыбока ўкаранёны ў сваю традыцыйную веру і вернасць Ордэна каталіцкаму імператару і [[Папа Рымскі|Папу]]. У 1525–1526 гадах ён адхіліў пераход у лютэранства і секулярызацыю Лівонскага ордэна, нягледзячы на значны ціск з розных крыніц: горада Рыгі, вялікага магістра Альберта фон Брандэнбург-Ансбаха (які перайшоў у пратэстантызм і секулярызаваў прускую галіну ордэна) і нават Ганзейскай лігі, якая ў выніку адмовілася ад саюзу з Плетэнбергам на агульным Ганзейскім сойме ў [[Любек|Любеку]]. [[Файл:Riga Dome - Stained-glass window 04.jpg|міні|Вальтэр Плятэнберг дае гораду рэлігійную свабоду. Вітраж у рыжскім кафедральным саборы.]] Плетэнберг таксама зняволіў рыжскага архібіскупа Томаса Шёнінга ў [[Раўна|замку Ронебург]], калі архібіскуп звярнуўся па дапамогу да вялікага князя маскоўскага, дэманструючы тым самым сваю рашучасць прадухіліць замежнае ўмяшанне ў лівонскія справы. == Князь Свяшчэннай Рымскай імперыі (1526–1530) == Пасля адмовы прыняць лютэранства Плетэнберг імкнуўся ўмацаваць сувязі Лівоніі са Свяшчэннай Рымскай імперыяй, старанна захоўваючы яе аўтаномію. Дзякуючы палажэнням Эслінгеўскага рэйхсрэгімента ў 1526 годзе ён атрымаў статус [[Імперскі князь|князя Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (Reichsfürst), які быў пацверджаны [[Карл V Габсбург|імператарам Карлам V]] у 1530 годзе. Як імперскі князь, ён быў непасрэдна звязаны з імператарам, які дараваў яму рэгаліі незалежна ад вялікага магістра Тэўтонскага ордэна ў Прусіі. Гэтае ўзвышэнне дало Плетэнбергу той жа ранг, што і самому вялікаму магістра, што значна ўмацавала як яго асабістае становішча, так і становішча Лівоніі ў імперыі. Плетэнберг старанна ўраўнаважваў гэтую імперскую сувязь з лівонскім аўтаноміяй. З аднаго боку, ён адхіліў спробы [[Клімент VII|Папы Клімента VII]], імператара Карла V і свайго брата, нямецкага [[Фердынанд I Габсбург|караля Фердынанда I]], прызначыць яму княжацкага каад'ютара, што магло б яшчэ больш прывязаць яго да каталіцкай і імперскай справы. З іншага боку, ён паспяхова ўмацаваў статус Лівоніі і атрымаў — прынамсі, тэарэтычна — падтрымку імперыі ў палітычных і ваенных праблемах рэгіёна. == Апошнія гады і пераемнасць (1528–1535) == У 1528 годзе Томас Шёнінг стаў рыжскім архібіскупам і імкнуўся ўмацаваць пазіцыі архібіскупства. У 1529 годзе ён прызначыў сваім каад'ютарам біскупства [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгельма Брандэнбургскага]], брата [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|герцага Альберта Прускага]]. Вільгельм, які быў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], спрабаваў пашырыць сваю ўладу, што прывяло да моцнай апазіцыі ўнутры Лівонскага ордэна і ў цэлым у Лівонскім грамадстве, дзе многія баяліся, што ён можа паспрабаваць [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызаваць]] усю Лівонію. У 1532 годзе Вільгельм умяшаўся ва ўнутраныя канфлікты [[Эзель-Вікскае біскупства|біскупства Эзель-Вік]] і ў лістападзе захапіў [[Ляэнэмаа|Вік]]. Плетэнберг вырашыў не ўмешвацца ваенна, баючыся, што гэта можа справакаваць інтэрвенцыю [[Данія|Даніі]], [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] ці [[Герцагства Прусія|Прусіі]]. Замест гэтага ён паспрабаваў вырашыць канфлікты дыпламатычным шляхам, заключыўшы Дэрпцкі дагавор ( {{Іншамоўны тэкст|et|Võnnu liit}} ) у 1533 годзе з Вільгельмам і горадам Рыгай. Гэты дагавор дазваляў свабоду распаўсюджвання пратэстантызму і меў на мэце стрымаць амбіцыі Вільгельма, забараніўшы наступальную вайну. Саюз быў часткова вымушаны, бо Вільгельма моцна падтрымліваў кароль Даніі [[Фрэдэрык I (кароль Даніі)|Фрыдрых I.]] Аднак некалькі камандзіраў Ордэна таемна перайшлі на бок Рэйнгольда фон Буксхеведэна, якога Папа зацвердзіў біскупам супраць Вільгельма. Лівонскі сойм у [[Вільяндзі (горад)|Феліне (Вільяндзі]]) 1534 года не падтрымаў Дэрпцкі саюз. Пасля таго, як смерць Фрыдрыха I пазбавіла Вільгельма яго галоўнага прыхільніка, Плетэнберг перайшоў на яго бок у 1534 годзе, далучыўшыся да іншых лівонскіх кіраўнікоў у Фелінскім дагаворы на падтрымку Буксхевядзена. У верасні 1534 года Вільгельм быў вымушаны пакінуць Вік, хоцт і захаваў уладу ў Рыжскім біскупстве. У апошнія гады свайго кіравання Плетэнберг таксама адчуваў значны ціск з боку імператара і ягоных фаварытаў, каб прызначыць члена нямецкай княжацкай сям'і сваім каад'ютарам, каб умацаваць становішча Ордэна і мацней прывязаць яго да Імперыі. Герцаг Карл Мюнстэрбергскі актыўна працаваў над тым, каб зрабіць свайго сына Іагана каад'ютарам. Лівонскі ордэн баяўся, што прызначэнне княжацкага каад'ютара можа прывесці да секулярызацыі Ордэна, як гэта адбылося ў Прусіі. Таму ў 1532 годзе Плетэнберг прызначыў пераемнікам маршалка Германа фон Бругэнэя, які даўно праслужыў яму на той пасаде. Бругеней атрымаў пацверджанне ад нямецкага імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]] ў 1533 годзе і канчатковае зацверджанне ў якасці каад'ютара на Феліінскім сойме ў лютым 1534 года. == Смерць == Да лістапада 1534 года Плетэнберг быў настолькі хворы, што не мог сустрэцца з Вільгельмам і паведаміў пра сваю пазіцыю ў пісьмовай форме. Ён заклікаў да склікання новага сойма ў сакавіку 1535 года. Аднак 28 лютага 1535 года ( {{Іншамоўны тэкст|la|dies Oculi}} ), ён памёр адносна нечакана ў [[Цэсіс|замку Вендэн]] ва ўзросце каля 85 гадоў. Паводле легенды, ён памёр у поўным рыштунку, седзячы перад камінам у крэсле. Ён пахаваны ў [[Цэсіс|Цэсісе]] ў царкве Святога Яна. Традыцыйна як [[Балтыйскія немцы|балтыйскія немцы,]] так і [[Эстонія|эстонскія]] гісторыкі лічылі Плетэнберга адным з самых здольных і паспяховых лідараў у гісторыі Лівоніі, першыя называлі яго адным з найвялікшых майстроў ордэна і нацыянальным героем<ref>{{Кніга|загаловак=Heinrich Bosse Aufklärung und Biedermeier Mustern Plettenberg. Wolter von Plettenberg - der grösste Ordensmeister Livlands. Lüneburg: Nordostdeutsch}}</ref>. Яго бюст быў уключаны ў нямецкі мемарыял Вальгалла. З Плетэнберга было зроблена шмат скульптур. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца бюст, размешчаны ў мемарыяле Вальгалла каля [[Рэгенсбург|Рэгенсбурга]], Германія. У Рызе ёсць каменныя рэльефныя скульптуры XVI стагоддзя (каля 1515 г.) Плетэнберга і Мадонна ля брамы [[Рыжскі замак|Рыжскага замка]] — арыгіналы захоўваюцца ў Латвійскім нацыянальным музеі гісторыі, а копіі ўпрыгожваюць фасад замка. Скульптура Плетэнберга была таксама ўсталявана ў 1867 годзе на фасадзе [[Сейм Латвіі|Дома Лівонскага рыцарства]] (цяпер будынак латвійскага парламента) у Рызе. Акрамя таго, вялікі вітраж у [[Рыжскі Домскі сабор|Рыжскім кафедральным саборы]] адлюстроўвае Плетэнберга, які дае гораду рэлігійную свабоду. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Остзейскае дваранства]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1535 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1450-я гады]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] f1gfqech3tiiprc5gtzpoqrbirtdw80 5200934 5200933 2026-09-16T14:38:06Z Voūk12 159072 /* Смерць */ 5200934 wikitext text/x-wiki  '''Вольтэр''' або '''Вальтэр фон Плетэнберг''' ( {{Каля|1450}} — 28 лютага 1535) — магістр (''[[Тэўтонскі ордэн|ландмайстар]]'') [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] з 1494 па 1535 год<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=1TErDwAAQBAJ&redir_esc=y|загаловак=Murray, Alan V. (5 July 2017). Crusade and Conversion on the Baltic Frontier 1150–1500. Taylor & Francis. p. 220. ISBN 978-1-351-94715-2}}</ref>, лічыцца аным з лепшых лідараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. Ён быў важнай фігурай пры пабудове супольсці і асэнсаванні гісторыі ранніх [[Балтыйскія немцы|балтыйскіх немцаў]].[[Файл:Wapen Wolter van Plettenberg 1450-1535.svg|міні|Персанальны герб Вальтэра Плятэнберга]] Вольтэр фон Плетэнберг нарадзіўся ў [[Вельвер|Вельверы]], [[Вестфалія]]. Належаў да [[Плетэнбергі|дому Плетэнбергаў]], ён быў першым дзіцем свайго бацькі Бертольда і маці Горстэке Лаппэ, але меў як мінімум сем братоў і сясцёр. У дзесяць гадоў ён пайшоў працаваць у [[Нарва|Нарвскі]] форт, а ў чатырнаццаць гадоў уступіў у [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскі ордэн.]]Пасля ўступлення ў Тэўтонскі ордэн у Рызе ва ўзросце 14 гадоў Плетэнберг хутка падняўся па яго службовай лесвіцы. У 1481 годзе ён служыў гандлёвым дарадцам («Шэфтэрам») Ордэна, а затым з 1482 па 1488 год — камандзірам («Фогтам») [[Рэзэкненскі замак|замка ў Рэжыцы]]. У 1489 годзе вялікі магістр Іаган Фрэйтаг фон Лорынгхофен прызначыў яго маршалам Ордэна (ландмаршалам), фактычна зрабіўшы яго ваенным лідарам Лівоніі. На гэтай пасадзе ён паспяхова камандаваў ваеннымі аперацыямі па ўсёй Лівоніі. 30 сакавіка 1491 года, будучы маршалам, Плетэнберг выйграў бітву пры Нойермюлене ([[Адажы]]) супраць войскаў Рыжскага архібіскупства і горада [[Рыга|Рыгі]]. Гэтая перамога ўмацавала статус Тэўтонскага ордэна як абаронцы Лівоніі і дазволіла яму адыграць цэнтральную ролю ў [[Тэра Марыяна|Лівонскай канфедэрацыі]], заклаўшы вырашальны падмурак для аб'яднання Старой Лівоніі. Пасля смерці вялікага магістра Лорынгховена, 7 ліпеня 1494 года яго пераемнікам быў абраны Плетэнберг. У тым жа годзе [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масква]] закрыла [[Ганза|ганзейскую]] кантору ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] і зняволіла там ганзейскіх купцоў (большасць з якіх былі лівонцамі). Лівонія схілялася да вайны з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавай]]. Пасля таго, як перамовы ў 1498 годзе праваліліся, Плетэнберг вырашыў падрыхтавацца да прэвентыўнага нападу на [[Пскоў]], які тады яшчэ быў фармальна незалежнай дзяржавай, але знаходзіўся пад моцным уплывам Масквы. == Вялікі магістр Лівоніі (1494–1535) == === Вайна з Маскоўскай дзяржавай (1501–1503) === У 1500 годзе Плетэнберг заключыў саюз з [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікім князем літоўскім]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандрам Ягелончыкам]] ([[Цэсіс|Вендэнскі]] дагавор), на якога Маскоўская дзяржава пачала нападаць [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|з 1499 г]]. Ён таксама спрабаваў пераканаць [[Аляксандр VI|Папу Аляксандра VI]] выдаць крыжовую булу супраць маскоўцаў, каб атрымаць фінансаванне ад продажу [[Індульгенцыя|індульгенцый]], але яго намаганні былі марнымі. У вайне з Расіяй (1501–1503) Плетэнберг праявіў сябе як таленавіты і ўмелы камандзір. Ягоная сіла заключалася ў ўмелым выкарыстанні цяжкай [[Кавалерыя|кавалерыі]] і [[Артылерыя|артылерыйскага]] агню. Дзякуючы такой тактыцы Плетэнберг выйграў бітву на рацэ Сірыца (жнівень 1501 г.), дзе армія Лівонскай канфедэрацыі з 8000 пяхотнікаў і 4000 коннікаў разграміла прыкладна ўдвая большую маскоўскую армію. Аднак успышка [[Дызентэрыя|дызентэрыі]] ў войску Плетэнберга перашкодзіла яму скарыстацца гэтым поспехам. Затым рушылі ўслед параза ў бітве пры [[Хелмэ|Хелмеце]] і няўдалая аблога [[Пскоў|Пскова]] . Без абяцанай дапамогі літоўцаў Плетэнберг не змог заваяваць Пскоў і толькі спаліў цытадэль [[Остраў|Востраў]]<ref>{{Кніга|загаловак=Wilhelm Lenz: Die Auswärtige Politik des livländischen Ordensmeisters Walter von Plettenberg bis 1510. Riga, 1929, p. 33}}</ref>. Зімой 1501–1502 гадоў маскоўцы жорстка спустошылі Усходнюю Лівонію, і многія лівонскія саноўнікі хацелі заключыць мір з [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масковіяй]]. Але Плетэнберг вырашыў працягваць вайну і яшчэ раз паспрабаваў заваяваць Пскоў. Аднак з-за моцнай падтрымкі Пскова Масквой ён быў вымушаны адступіць на паўднёвы захад ад горада. 13 верасня 1502 года ён перамог у бітве на возеры Смоліна (каля вёскі Палкіна ў [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]) са сваімі 5000 чалавек супраць каля 12 000 рускіх<ref>{{Кніга|загаловак=Lenz, с. 43–44}}</ref>. === Дыпламатыя і мір (1503–1535) === У 1503 годзе паміж [[Іван III Васільевіч|Іванам III]] і Лівоніяй быў заключаны мір на ўмовах ''status quo ante bellum''. Пасля паразы [[Бітва на Ведрашы (1500)|на Ведрашы]] ВКЛ не магло аказаць вайсковай падтрымкі і Плетэнберг дамогся ад Масквы толькі шасцігадовага мірнага дагавора, хоць ён і быў падаўжаны ў 1509, 1521 і 1531 гадах. Плетэнбергу ўдалося захаваць лівонскі нейтралітэт у канфліктах паміж ВКЛ і Масковіяй, якія працягваліся з 1503 года, адмовіўшыся браць на сябе занадта вялікія абавязацельствы перад любым з бакоў, каб не пагражаць незалежнасці Лівоніі. Дзякуючы ваеннаму самасцвярджэнню і дыпламатычнай стрыманасці ён абараняў краіну ад аднаўлення расійскай агрэсіі больш за паўстагоддзя — мір, які ён усталяваў, праіснаваў амаль 60 гадоў да пачатку [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] ў 1558 годзе, больш чым праз два дзесяцігоддзі пасля яго смерці. [[Файл:Livonia Walter II von Plettenberg.jpg|міні|Залатая манета Вальтэра Плятэнберга каля 1525 г.]] === Адносіны з Тэўтонскім ордэнам у Прусіі і тэрытарыяльныя набыцці (1519–1525) === Плетэнберг таксама ўмела кіраваў адносінамі з фармальна галоўнай арганізацыяй рыцараў ў Балтыі - [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Прусія|Прусіі]]. Калі вялікі магістр [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альберт фон Брандэнбург-Ансбах]] паспрабаваў прыцягнуць Лівонію для сваёй запланаванай вайны супраць Польшчы (1519–1521), Плетэнберг адмовіўся, захаваўшы мір для Лівоніі і незалежнасць ад палітыкі Ордэна ў Прусіі. [[Файл:Wolter von Plettenberg (1450-1535).jpg|міні|Вальтэр Плятэнберг. Уяўны партрэт каля 1700 г.]] У 1525 годзе, скарыстаўшыся фінансавых цяжкасцяў Альберта пасля яго пераходу ў пратэстантызм і секулярызацыі прускай галіны Ордэна, Плетэнберг узяў пад свой непасрэдны кантроль паўночныя эстонскія тэрыторыі [[Хар’юмаа|Хар'юскай акругі]] («Harrien») і [[Вірумаа]] («Wierland»), у тым ліку горад [[Талін]] («Reval»). Гэтыя тэрыторыі раней знаходзіліся пад уладай вялікага магістра ў Кенексбергу, і іх набыццё значна ўмацавала пазіцыі Плетэнберга. Ен дамогся дыпламатычнага прызнання падзелу з [[Герцагства Прусія|Княскай Прусіяй]], якая стала васалам польскага караля і вылучэння [[Лівонская канфедэрацыя|Лівонскай канфедэрацыі]] у асобнага васала імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай рымскай імперыі]]. === Рэфармацыя ў Лівоніі (1521–1526) === Падчас [[Рэфармацыя|пратэстанцкай Рэфармацыі]], якая дасягнула Лівоніі ў 1521–1522 гадах, Плетэнберг сутыкнуўся са складанай палітычнай і рэлігійнай сітуацыяй. Лівонская канфедэрацыя не мела цэнтральнай улады і ўключала розных дзеячаў з рознымі пазіцыямі адносна Рэфармацыі: царкву з яе дыяцэзіямі і манастырамі, гарады, звязаныя з Ганзейскім саюзам, рыцарства і сам Тэўтонскі ордэн, а таксама трапляла пад ўплывы розных міжнародных сіл. Баючыся рэлігійнага гвалту і замежнага ўмяшання ў раздробленую канфедэрацыю, Плетэнберг прагматычна вырашыў дазволіць лівонскім цэрквам праводзіць службы ў [[Лютэранства|лютэранскім]] стылі з 1522 года. Гэтае рашэнне дазволіла бяскроўна ўвесці Рэфармацыю сярод немцаў, эстонцаў і латышоў у Лівоніі. Аднак сам Плетэнберг заставаўся [[Рымска-Каталіцкая царква|католікам]] на працягу ўсяго свайго жыцця, глыбока ўкаранёны ў сваю традыцыйную веру і вернасць Ордэна каталіцкаму імператару і [[Папа Рымскі|Папу]]. У 1525–1526 гадах ён адхіліў пераход у лютэранства і секулярызацыю Лівонскага ордэна, нягледзячы на значны ціск з розных крыніц: горада Рыгі, вялікага магістра Альберта фон Брандэнбург-Ансбаха (які перайшоў у пратэстантызм і секулярызаваў прускую галіну ордэна) і нават Ганзейскай лігі, якая ў выніку адмовілася ад саюзу з Плетэнбергам на агульным Ганзейскім сойме ў [[Любек|Любеку]]. [[Файл:Riga Dome - Stained-glass window 04.jpg|міні|Вальтэр Плятэнберг дае гораду рэлігійную свабоду. Вітраж у рыжскім кафедральным саборы.]] Плетэнберг таксама зняволіў рыжскага архібіскупа Томаса Шёнінга ў [[Раўна|замку Ронебург]], калі архібіскуп звярнуўся па дапамогу да вялікага князя маскоўскага, дэманструючы тым самым сваю рашучасць прадухіліць замежнае ўмяшанне ў лівонскія справы. == Князь Свяшчэннай Рымскай імперыі (1526–1530) == Пасля адмовы прыняць лютэранства Плетэнберг імкнуўся ўмацаваць сувязі Лівоніі са Свяшчэннай Рымскай імперыяй, старанна захоўваючы яе аўтаномію. Дзякуючы палажэнням Эслінгеўскага рэйхсрэгімента ў 1526 годзе ён атрымаў статус [[Імперскі князь|князя Свяшчэннай Рымскай імперыі]] (Reichsfürst), які быў пацверджаны [[Карл V Габсбург|імператарам Карлам V]] у 1530 годзе. Як імперскі князь, ён быў непасрэдна звязаны з імператарам, які дараваў яму рэгаліі незалежна ад вялікага магістра Тэўтонскага ордэна ў Прусіі. Гэтае ўзвышэнне дало Плетэнбергу той жа ранг, што і самому вялікаму магістра, што значна ўмацавала як яго асабістае становішча, так і становішча Лівоніі ў імперыі. Плетэнберг старанна ўраўнаважваў гэтую імперскую сувязь з лівонскім аўтаноміяй. З аднаго боку, ён адхіліў спробы [[Клімент VII|Папы Клімента VII]], імператара Карла V і свайго брата, нямецкага [[Фердынанд I Габсбург|караля Фердынанда I]], прызначыць яму княжацкага каад'ютара, што магло б яшчэ больш прывязаць яго да каталіцкай і імперскай справы. З іншага боку, ён паспяхова ўмацаваў статус Лівоніі і атрымаў — прынамсі, тэарэтычна — падтрымку імперыі ў палітычных і ваенных праблемах рэгіёна. == Апошнія гады і пераемнасць (1528–1535) == У 1528 годзе Томас Шёнінг стаў рыжскім архібіскупам і імкнуўся ўмацаваць пазіцыі архібіскупства. У 1529 годзе ён прызначыў сваім каад'ютарам біскупства [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгельма Брандэнбургскага]], брата [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|герцага Альберта Прускага]]. Вільгельм, які быў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], спрабаваў пашырыць сваю ўладу, што прывяло да моцнай апазіцыі ўнутры Лівонскага ордэна і ў цэлым у Лівонскім грамадстве, дзе многія баяліся, што ён можа паспрабаваць [[Секулярызацыя (сацыялогія)|секулярызаваць]] усю Лівонію. У 1532 годзе Вільгельм умяшаўся ва ўнутраныя канфлікты [[Эзель-Вікскае біскупства|біскупства Эзель-Вік]] і ў лістападзе захапіў [[Ляэнэмаа|Вік]]. Плетэнберг вырашыў не ўмешвацца ваенна, баючыся, што гэта можа справакаваць інтэрвенцыю [[Данія|Даніі]], [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] ці [[Герцагства Прусія|Прусіі]]. Замест гэтага ён паспрабаваў вырашыць канфлікты дыпламатычным шляхам, заключыўшы Дэрпцкі дагавор ( {{Іншамоўны тэкст|et|Võnnu liit}} ) у 1533 годзе з Вільгельмам і горадам Рыгай. Гэты дагавор дазваляў свабоду распаўсюджвання пратэстантызму і меў на мэце стрымаць амбіцыі Вільгельма, забараніўшы наступальную вайну. Саюз быў часткова вымушаны, бо Вільгельма моцна падтрымліваў кароль Даніі [[Фрэдэрык I (кароль Даніі)|Фрыдрых I.]] Аднак некалькі камандзіраў Ордэна таемна перайшлі на бок Рэйнгольда фон Буксхеведэна, якога Папа зацвердзіў біскупам супраць Вільгельма. Лівонскі сойм у [[Вільяндзі (горад)|Феліне (Вільяндзі]]) 1534 года не падтрымаў Дэрпцкі саюз. Пасля таго, як смерць Фрыдрыха I пазбавіла Вільгельма яго галоўнага прыхільніка, Плетэнберг перайшоў на яго бок у 1534 годзе, далучыўшыся да іншых лівонскіх кіраўнікоў у Фелінскім дагаворы на падтрымку Буксхевядзена. У верасні 1534 года Вільгельм быў вымушаны пакінуць Вік, хоцт і захаваў уладу ў Рыжскім біскупстве. У апошнія гады свайго кіравання Плетэнберг таксама адчуваў значны ціск з боку імператара і ягоных фаварытаў, каб прызначыць члена нямецкай княжацкай сям'і сваім каад'ютарам, каб умацаваць становішча Ордэна і мацней прывязаць яго да Імперыі. Герцаг Карл Мюнстэрбергскі актыўна працаваў над тым, каб зрабіць свайго сына Іагана каад'ютарам. Лівонскі ордэн баяўся, што прызначэнне княжацкага каад'ютара можа прывесці да секулярызацыі Ордэна, як гэта адбылося ў Прусіі. Таму ў 1532 годзе Плетэнберг прызначыў пераемнікам маршалка Германа фон Бругэнэя, які даўно праслужыў яму на той пасаде. Бругеней атрымаў пацверджанне ад нямецкага імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]] ў 1533 годзе і канчатковае зацверджанне ў якасці каад'ютара на Феліінскім сойме ў лютым 1534 года. == Смерць == Да лістапада 1534 года Плетэнберг быў настолькі хворы, што не мог сустрэцца з Вільгельмам і паведаміў пра сваю пазіцыю ў пісьмовай форме. Ён заклікаў да склікання новага сойма ў сакавіку 1535 года. Аднак 28 лютага 1535 года ( {{Іншамоўны тэкст|la|dies Oculi}} ), ён памёр адносна нечакана ў [[Цэсіс|замку Вендэн]] ва ўзросце каля 85 гадоў. Паводле легенды, ён памёр у поўным рыштунку, седзячы перад камінам у крэсле. Ён пахаваны ў [[Цэсіс|Цэсісе]] ў царкве Святога Яна. Традыцыйна як [[Балтыйскія немцы|балтыйскія немцы,]] так і [[Эстонія|эстонскія]] гісторыкі лічылі Плетэнберга адным з самых здольных і паспяховых лідараў у гісторыі Лівоніі, першыя называлі яго адным з найвялікшых магістраў ордэна і нацыянальным героем<ref>{{Кніга|загаловак=Heinrich Bosse Aufklärung und Biedermeier Mustern Plettenberg. Wolter von Plettenberg - der grösste Ordensmeister Livlands. Lüneburg: Nordostdeutsch}}</ref>. З Плетэнберга было зроблена шмат скульптур. Найбольш вядомым з іх з'яўляецца бюст, размешчаны ў мемарыяле [[:de:Walhalla|Вальгала]]. каля [[Рэгенсбург|Рэгенсбурга]], Германія. У Рызе ёсць каменныя рэльефныя скульптуры XVI стагоддзя (каля 1515 г.) Плетэнберга і Мадонна ля брамы [[Рыжскі замак|Рыжскага замка]] — арыгіналы захоўваюцца ў Латвійскім нацыянальным музеі гісторыі, а копіі ўпрыгожваюць фасад замка. Скульптура Плетэнберга была таксама ўсталявана ў 1867 годзе на фасадзе [[Сейм Латвіі|Дома Лівонскага рыцарства]] (цяпер будынак латвійскага парламента) у Рызе. Акрамя таго, вялікі вітраж у [[Рыжскі Домскі сабор|Рыжскім кафедральным саборы]] адлюстроўвае Плетэнберга, які дае гораду рэлігійную свабоду. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Остзейскае дваранства]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1535 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1450-я гады]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] c087v9vk63wmsg1ypbze9gqp3s6mceg 0 814767 5200755 2026-09-16T11:59:32Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ынтымак (Карагандзінская вобласць)]] у [[Ынтымак (Жанааркінскі раён)]]: у Карагандзінскай вобласці 2 НП з аднолькавай назвай 5200755 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ынтымак (Жанааркінскі раён)]] jnfgezzp10wgb6c9ntwh0x3gw0xquh3 5200756 5200755 2026-09-16T11:59:45Z Autumndancer 168015 Мэта перасылкі зменена з [[Ынтымак (Жанааркінскі раён)]] на [[Ынтымак]] 5200756 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ынтымак]] lp8msjrv6433kvxponq03unglzk2thk 0 814768 5200761 2026-09-16T12:02:49Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Зарэчнае (Бухар-Жыраўскі раён)]] у [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)]]: з 2018 года новая назва 5200761 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)]] g2jwv9i9q9zq94rc15a6ffpvx9jmyox 0 814769 5200796 2026-09-16T12:14:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)]] 5200796 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэнтральна-заходні протапрэзбітэрат імя блаславёнага Мікалая (Чарнецкага)]] 8k7u0vky27lfyxs6f2mw7hl70xz3sjf 0 814770 5200797 2026-09-16T12:15:05Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Wind erosion of rock on the north-western cliffs of Natural Park of Jandia - panoramio.jpg|міні|Ветравая эрозія горных парод]]'''Дэнуда́цыя''' (ад {{lang-la|denudatio}} — «агаленне») — сукупнасць працэсаў зносу і пераносу з узвышшаў прадуктаў [[выветрыванне|выветрывання]] горная парода|горных паро...» 5200797 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wind erosion of rock on the north-western cliffs of Natural Park of Jandia - panoramio.jpg|міні|Ветравая эрозія горных парод]]'''Дэнуда́цыя''' (ад {{lang-la|denudatio}} — «агаленне») — сукупнасць працэсаў зносу і пераносу з узвышшаў прадуктаў [[выветрыванне|выветрывання]] [[горная парода|горных парод]] вадой, ветрам, лёдам і пад дзеяннем [[сіла цяжару|сілы цяжару]] з наступным іх намнажэннем у паніжэннях [[рэльеф]]у.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|6|Дэнудацыя}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq peneplain.JPG|міні|Пенеплен — выраўнаваная паверхня, утварэнне якой можа быць вынікам працяглай дэнудацыі|злева]]На тэмпы і характар дэнудацыі ўплываюць размах і хуткасць [[тэктанічныя рухі|тэктанічных рухаў]]. Калі дэнудацыя пераважае над эфектам тэктанічных падняццяў, адбываецца агульнае нівеліраванне рэльефу. У выніку працяглай дэнудацыі горныя краіны могуць ператварацца ў хвалістыя раўніны — [[пенеплен]]ы.<ref name="БелЭн"/> Тэрмін «дэнудацыя» ўжываецца таксама ў больш вузкім значэнні — для абазначэння зносу прадуктаў выветрывання шляхам плоскаснага змыву.<ref name="БелЭн"/> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дэнудацыя}} [[Катэгорыя:Геамарфалогія]] [[Катэгорыя:Геалагічныя працэсы]] d1en6doq1uqhpx1okrk0cl7lsjukz1e 0 814771 5200804 2026-09-16T12:18:52Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Батакара]] у [[Батакара (пасёлак)]] 5200804 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Батакара (пасёлак)]] 4ei1ahowdtbzbuiepblr8mg13qvpzq6 5200806 5200804 2026-09-16T12:20:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Батакара (пасёлак)]] 5200806 wikitext text/x-wiki '''Батакара''': * [[Батакара (аул)]] * [[Батакара (пасёлак)]] * [[Батакара (станцыя)]] {{неадназначнасць}} tsv9we1x4d93o32bb6rjw1sdlefc4b4 0 814772 5200817 2026-09-16T12:26:23Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Ашысу]] у [[Ашчысу]] 5200817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ашчысу]] glwva2okzutm7kwq5nrxk449c5v0b1u 5200818 5200817 2026-09-16T12:26:40Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Ашчысу]] 5200818 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Ашчысу]] afcaothxcjwviz8cftrf9ppy4cw4pyp 0 814773 5200824 2026-09-16T12:29:41Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{lang-la|paene}} — «амаль» і {{lang-en|plain}} — «раўніна») — выраўнены ўчастак [[Суша|сушы]], слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]]...» 5200824 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{lang-la|paene}} — «амаль» і {{lang-en|plain}} — «раўніна») — выраўнены ўчастак [[Суша|сушы]], слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]], якая ўтварылася ў выніку працяглага разбурэння горнай краіны прыроднымі працэсамі ва ўмовах адноснага тэктанічнага спакою.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq_peneplain.JPG|злева|міні|Пенеплен на астравах Белчар у Гудзонавым заліве, Канада]] Пенеплены ўтвараюцца пад уздзеяннем [[Экзагенныя працэсы|экзагенных працэсаў]], пераважна [[Дэнудацыя|дэнудацыі]]. Іх фарміраванню спрыяюць [[гумідны клімат]] і працяглы адносны тэктанічны спакой. Паверхня пенеплена часта пакрыта [[Кара выветрывання|карой выветрывання]], магутнасць якой можа перавышаць 100 м.<ref name="БелЭн" /> Пенеплены шырока пашыраны ў межах [[Казахскі драбнасопачнік|Казахскага драбнасопачніка]]. Ва ўмовах арыднага клімату ўтвараецца блізкая форма выраўнаванага рэльефу — '''педыплен''', або раўніна падножжаў.<ref name="БелЭн" /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}} * ''Пенеплен'' // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя : у 12 т. / гал. рэд. П. У. Броўка. — Мн. : БелСЭ, 1975. — Т. 8. — С. 372. q9aribbsyug078omnixr3ptja4hxa73 5200827 5200824 2026-09-16T12:30:17Z Ueschar 151377 5200827 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{lang-la|paene}} — «амаль» і {{lang-en|plain}} — «раўніна») — выраўнены ўчастак [[Суша|сушы]], слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]], якая ўтварылася ў выніку працяглага разбурэння горнай краіны прыроднымі працэсамі ва ўмовах адноснага тэктанічнага спакою.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq_peneplain.JPG|злева|міні|Пенеплен на астравах Белчар у Гудзонавым заліве, Канада]] Пенеплены ўтвараюцца пад уздзеяннем [[Экзагенныя працэсы|экзагенных працэсаў]], пераважна [[Дэнудацыя|дэнудацыі]]. Іх фарміраванню спрыяюць [[гумідны клімат]] і працяглы адносны тэктанічны спакой. Паверхня пенеплена часта пакрыта [[Кара выветрывання|карой выветрывання]], магутнасць якой можа перавышаць 100 м.<ref name="БелЭн" /> Пенеплены шырока пашыраны ў межах [[Казахскі драбнасопачнік|Казахскага драбнасопачніка]]. Ва ўмовах арыднага клімату ўтвараецца блізкая форма выраўнаванага рэльефу — '''педыплен''', або раўніна падножжаў.<ref name="БелЭн" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}} 1dwdlcxsjqiiqtw13r7lp1bs2l1luj9 5200829 5200827 2026-09-16T12:31:34Z Ueschar 151377 удакладненне 5200829 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{lang-la|paene}} — «амаль» і {{lang-en|plain}} — «раўніна») — слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]], якая ўтварылася ў выніку працяглага разбурэння горнай краіны прыроднымі працэсамі ва ўмовах адноснага тэктанічнага спакою.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq_peneplain.JPG|злева|міні|Пенеплен на астравах Белчар у Гудзонавым заліве, Канада]] Пенеплены ўтвараюцца пад уздзеяннем [[Экзагенныя працэсы|экзагенных працэсаў]], пераважна [[Дэнудацыя|дэнудацыі]]. Іх фарміраванню спрыяюць [[гумідны клімат]] і працяглы адносны тэктанічны спакой. Паверхня пенеплена часта пакрыта [[Кара выветрывання|карой выветрывання]], магутнасць якой можа перавышаць 100 м.<ref name="БелЭн" /> Пенеплены шырока пашыраны ў межах [[Казахскі драбнасопачнік|Казахскага драбнасопачніка]]. Ва ўмовах арыднага клімату ўтвараецца блізкая форма выраўнаванага рэльефу — '''педыплен''', або раўніна падножжаў.<ref name="БелЭн" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}} pqjlb5k8zwdm758s0cfscgftkjt7f4k 5200836 5200829 2026-09-16T12:34:35Z Ueschar 151377 шаблон 5200836 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{Іншамоўны тэкст|лацінская|paene}} — «амаль» і {{Іншамоўны тэкст|англійская|plain}} — «раўніна») — слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]], якая ўтварылася ў выніку працяглага разбурэння горнай краіны прыроднымі працэсамі ва ўмовах адноснага тэктанічнага спакою.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq_peneplain.JPG|злева|міні|Пенеплен на астравах Белчар у Гудзонавым заліве, Канада]] Пенеплены ўтвараюцца пад уздзеяннем [[Экзагенныя працэсы|экзагенных працэсаў]], пераважна [[Дэнудацыя|дэнудацыі]]. Іх фарміраванню спрыяюць [[гумідны клімат]] і працяглы адносны тэктанічны спакой. Паверхня пенеплена часта пакрыта [[Кара выветрывання|карой выветрывання]], магутнасць якой можа перавышаць 100 м.<ref name="БелЭн" /> Пенеплены шырока пашыраны ў межах [[Казахскі драбнасопачнік|Казахскага драбнасопачніка]]. Ва ўмовах арыднага клімату ўтвараецца блізкая форма выраўнаванага рэльефу — '''педыплен''', або раўніна падножжаў.<ref name="БелЭн" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}} 7pz0agtwfptt5x6v74x05xae155tzih 5200956 5200836 2026-09-16T17:04:17Z JerzyKundrat 174 5200956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Peneplain.jpg|міні|323x323пкс|Схема ўтварэння пенеплена]] '''Пенепле́н''' ({{lang-en|peneplain}}, {{IPA|[ˈpiːnɪˌpleɪn]}}; ад {{Іншамоўны тэкст|лацінская|paene}} — «амаль» і {{Іншамоўны тэкст|англійская|plain}} — «раўніна») — слабахвалістая, месцамі амаль роўная дэнудацыйна-акумулятыўная [[раўніна]], якая ўтварылася ў выніку працяглага разбурэння горнай краіны прыроднымі працэсамі ва ўмовах адноснага тэктанічнага спакою.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}}</ref> [[Файл:Sanikiluaq_peneplain.JPG|злева|міні|Пенеплен на астравах Белчар у Гудзонавым заліве, Канада]] Пенеплены ўтвараюцца пад уздзеяннем [[Экзагенныя працэсы|экзагенных працэсаў]], пераважна [[Дэнудацыя|дэнудацыі]]. Іх фарміраванню спрыяюць [[гумідны клімат]] і працяглы адносны тэктанічны спакой. Паверхня пенеплена часта пакрыта [[Кара выветрывання|карой выветрывання]], магутнасць якой можа перавышаць 100 м.<ref name="БелЭн" /> Пенеплены шырока пашыраны ў межах [[Казахскі драбнасопачнік|Казахскага драбнасопачніка]]. Ва ўмовах арыднага клімату ўтвараецца блізкая форма выраўнаванага рэльефу — '''педыплен''', або раўніна падножжаў.<ref name="БелЭн" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пенеплен}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Формы рэльефу]] jwsh0jh135woxffk8mpa62biwttkojl 14 814774 5200834 2026-09-16T12:33:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]]» 5200834 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] l1x3ac3alryc1infnw5od7sljjrefsy 5200835 5200834 2026-09-16T12:34:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]]; +[[Катэгорыя:Уніяцкія святары Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5200835 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Уніяцкія святары Беларусі]] ksxushwb1fx8syrexo3s1vbj1qu6odp 5200838 5200835 2026-09-16T12:37:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5200838 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія святары Беларусі]] jzxzpmpzcjhqptka6fe26ryu11rwopd 14 814775 5200837 2026-09-16T12:34:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]]» 5200837 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква]] l1x3ac3alryc1infnw5od7sljjrefsy 14 814776 5200839 2026-09-16T12:37:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Беларусі|Грэка-каталіцкая]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія святары паводле краін|Беларусь]]» 5200839 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкая царква на Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Беларусі|Грэка-каталіцкая]] [[Катэгорыя:Грэка-каталіцкія святары паводле краін|Беларусь]] dzub3hhp2oof4ay1prynjr3ah5sc2gp 14 814777 5200840 2026-09-16T12:39:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Грэка-каталіцтва|*Стр]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары паводле краін|*]]» 5200840 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грэка-каталіцтва|*Стр]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары паводле краін|*]] jkevnqq00ptli3c9lkdqej4akhf2e3t 0 814778 5200843 2026-09-16T12:47:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Папскі ўсходні інстытут]] 5200843 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Папскі ўсходні інстытут ]] 05qoroqmy3ticxqugwb5ptpouosg13y 0 814779 5200846 2026-09-16T12:51:07Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Аньшань''' — горад на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]], у даліне р.[[Ляахэ]], у правінцыі [[Ляанін]]. Транспартны вузел. == Эканоміка == Цэнтр здабычы жалезнай руды і [[чорная металургія|чорнай металургіі]] (найбольшы ў краіне металургічны камбінат). Цяж...» 5200846 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аньшань''' — горад на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]], у даліне р.[[Ляахэ]], у правінцыі [[Ляанін]]. Транспартны вузел. == Эканоміка == Цэнтр здабычы жалезнай руды і [[чорная металургія|чорнай металургіі]] (найбольшы ў краіне металургічны камбінат). Цяжкае машынабудаванне, нафтаперапрацоўчы, хімічны, цэментны заводы. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] 7w11hwxtpomvdw2mdhocoaw7fd58bln 5200847 5200846 2026-09-16T12:52:31Z Autumndancer 168015 5200847 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аньшань''' — горад на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]], у даліне р.[[Ляахэ]], у правінцыі [[Ляанін]]. Транспартны вузел. == Эканоміка == Цэнтр здабычы жалезнай руды і [[чорная металургія|чорнай металургіі]] (найбольшы ў краіне металургічны камбінат). Цяжкае машынабудаванне, нафтаперапрацоўчы, хімічны, цэментны заводы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аньшань|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] bp9q0zxwepqo76k61tws7922v913a7i 5200848 5200847 2026-09-16T12:53:17Z Autumndancer 168015 5200848 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аньшань''' — горад на паўночным усходзе [[Кітай|Кітая]], у даліне р.[[Ляахэ]], у правінцыі [[Ляанін]]. Транспартны вузел. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Цэнтр здабычы жалезнай руды і [[чорная металургія|чорнай металургіі]] (найбольшы ў краіне металургічны камбінат). Цяжкае машынабудаванне, нафтаперапрацоўчы, хімічны, цэментны заводы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аньшань|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] 18z9k0uko6ljbqqzgfy8kl7w2bonn0j 0 814780 5200850 2026-09-16T12:58:41Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Аньян''' — гарадская акруга ў правінцыі [[Хэнань]] [[КНР]], крыху на поўнач ад сярэдняй часткі басейна [[Хуанхэ]]. == Гісторыя == Рэшткі старажытнага горада захаваліся на тэрыторыі гарадской акругі; апошняя сталіца дынастыі Шан-Інь. З...» 5200850 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Аньян''' — гарадская акруга ў правінцыі [[Хэнань]] [[КНР]], крыху на поўнач ад сярэдняй часткі басейна [[Хуанхэ]]. == Гісторыя == Рэшткі старажытнага горада захаваліся на тэрыторыі гарадской акругі; апошняя сталіца дынастыі Шан-Інь. Заснаваны Пань Гэнам у 14 ст. да н.э., разбураны ў 1027 да н.э. плямёнамі чжоў. Памеры горада каля 292 × 143 м, вонкавых умацаванняў, верагодна, не было. Раскопкамі выяўлены рэшткі палацаў, храмаў, магільныя скляпы іньскіх правіцеляў і знаці, шматлікія жытлы. Найбольш цікавыя знаходкі ў царскіх пахаваннях, куды разам з царом хавалі яго світу з канямі, клалі пахавальныя прынашэнні. [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] dsx4fojzaagpr9307nve81c6rv9egst 5200861 5200850 2026-09-16T13:03:23Z Autumndancer 168015 5200861 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Аньян''' — гарадская акруга ў правінцыі [[Хэнань]] [[КНР]], крыху на поўнач ад сярэдняй часткі басейна [[Хуанхэ]]. == Гісторыя == Рэшткі старажытнага горада захаваліся на тэрыторыі гарадской акругі; апошняя сталіца дынастыі Шан-Інь. Заснаваны Пань Гэнам у 14 ст. да н.э., разбураны ў 1027 да н.э. плямёнамі чжоў. Памеры горада каля 292 × 143 м, вонкавых умацаванняў, верагодна, не было. Раскопкамі выяўлены рэшткі палацаў, храмаў, магільныя скляпы іньскіх правіцеляў і знаці, шматлікія жытлы. Найбольш цікавыя знаходкі ў царскіх пахаваннях, куды разам з царом хавалі яго світу з канямі, клалі пахавальныя прынашэнні. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] q2ho7oxa4drseqj4ku5ny6upeysqk1m 5200862 5200861 2026-09-16T13:04:03Z Autumndancer 168015 5200862 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Аньян}} {{НП}} '''Аньян''' — гарадская акруга ў правінцыі [[Хэнань]] [[КНР]], крыху на поўнач ад сярэдняй часткі басейна [[Хуанхэ]]. == Гісторыя == Рэшткі старажытнага горада захаваліся на тэрыторыі гарадской акругі; апошняя сталіца дынастыі Шан-Інь. Заснаваны Пань Гэнам у 14 ст. да н.э., разбураны ў 1027 да н.э. плямёнамі чжоў. Памеры горада каля 292 × 143 м, вонкавых умацаванняў, верагодна, не было. Раскопкамі выяўлены рэшткі палацаў, храмаў, магільныя скляпы іньскіх правіцеляў і знаці, шматлікія жытлы. Найбольш цікавыя знаходкі ў царскіх пахаваннях, куды разам з царом хавалі яго світу з канямі, клалі пахавальныя прынашэнні. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аньян|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Кітая]] 9ckawjgdb1ufq0kwusshpnsg3pl87vw 0 814781 5200852 2026-09-16T13:00:28Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аньян''': * [[Аньян (Кітай)]] * [[Аньян (Францыя)]] {{неадназначнасць}}» 5200852 wikitext text/x-wiki '''Аньян''': * [[Аньян (Кітай)]] * [[Аньян (Францыя)]] {{неадназначнасць}} c1fi48wfp14m3nryt36r7zhuz2kemif 0 814782 5200864 2026-09-16T13:09:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Анчар''' (Antiaris) — род кветкавых раслін сямейства тутавых. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]]...» 5200864 wikitext text/x-wiki '''Анчар''' (Antiaris) — род кветкавых раслін сямейства тутавых. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. h7oqwozdu1smh7zswc0jua1ej4wkv0n 5200865 5200864 2026-09-16T13:10:39Z Autumndancer 168015 5200865 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Анчар''' (''Antiaris'') — род кветкавых раслін сямейства тутавых. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. ed5n0fs5ma38eg0q0yken7rlnc4rd1g 5200868 5200865 2026-09-16T13:11:15Z Autumndancer 168015 5200868 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Анчар''' (''Antiaris'') — род кветкавых раслін сямейства тутавых. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. == Крыніцы == {{крыніцы}} k0k05223xuqxmuv007oz5bvcsv910w9 5200869 5200868 2026-09-16T13:11:29Z Autumndancer 168015 5200869 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Анчар''' (''Antiaris'') — род кветкавых раслін сямейства [[тутавыя]]. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. == Крыніцы == {{крыніцы}} 8g6izz1jgdakzeeos5qbnrsnmm40jg8 5200870 5200869 2026-09-16T13:11:46Z Autumndancer 168015 5200870 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Анчар''' (''Antiaris'') — род кветкавых раслін сямейства [[тутавыя]]. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тутавыя]] ciejydg6t35woac8n7h3pjmxbx5sto3 5200871 5200870 2026-09-16T13:12:30Z Autumndancer 168015 5200871 wikitext text/x-wiki {{Таксон}} '''Анчар''' (''Antiaris'') — род кветкавых раслін сямейства [[тутавыя]]. 6 відаў. Растуць у тропіках Азіі, Афрыкі і на трапічных астравах. Найбольш вядомы анчар ядавіты (''Antiaris toxicaria''), або упас-дрэва з вострава Ява. Аднадомныя шматгадовазялёныя дрэвы або кусты. [[Лісце]] чаргаванае простае. [[Кветкі]] непрыкметныя, аднаполыя, мужчынскія ў невялікіх плоскіх галоўчатых [[суквецце|суквеццях]], жаночыя — адзіночныя беспялёсткавыя, з маленькай чашачкай. Плод складаны або зборны (суплоддзе) з мноствам дробных плодзікаў, якія шчыльна сядзяць і абгорнуты сакавітым калякветнікам. Усе віды анчара ядавітыя. У млечным соку анчара ядавітага, які абарыгены выкарыстоўваюць для атручвання наканечнікаў стрэл, знаходзяцца ядавітыя гліказіды — антыярын і антыязідзін. Анчар Бенета (A. bennettii) з вострава Віты-Леву мае ў пладах кармінавую фарбу, у кары — лубяныя валокны; з валокнаў анчара мяшочнага (A. saccodora) і анчара цэйлонскага (A. ceylonica) вырабляюць мешкавіну. Сок і насенне розных відаў анчара ўжываюць як ірвотны і слабіцельны сродак. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Анчар|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тутавыя]] am1mrk9ddmgiserqg7r3zxz147lv1zp 0 814783 5200867 2026-09-16T13:11:02Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Анчар]] 5200867 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Анчар]] qkipamzmw6obul2zwoe9hzdmdks2irn 0 814784 5200873 2026-09-16T13:13:47Z Autumndancer 168015 другая назва, паводле БЭ, Т.1 5200873 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пакрывец]] 3nk8dxpdh4zxuukdi3oq5vu2hluh4f4 0 814785 5200875 2026-09-16T13:18:00Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Генрых Аншуц''' () — аўстрыйскі [[акцёр]]. Адзін з заснавальнікаў сцэнічнага рэалізму ў аўстрыйскім тэатры. == Біяграфія == Працаваў у тэатрах Германіі (Нюрнберг, Лейпцыг і інш.), з 1821 года ў «Бургтэатры» (Вена). Акцёр моцнага тэмпераменту, высокай к...» 5200875 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генрых Аншуц''' () — аўстрыйскі [[акцёр]]. Адзін з заснавальнікаў сцэнічнага рэалізму ў аўстрыйскім тэатры. == Біяграфія == Працаваў у тэатрах Германіі (Нюрнберг, Лейпцыг і інш.), з 1821 года ў «Бургтэатры» (Вена). Акцёр моцнага тэмпераменту, высокай культуры сцэнічнага слова. З аднолькавым поспехам выконваў камедыйныя і трагедыйныя ролі: Лір, Фальстаф («Кароль Лір», «Генрых IV» У.​Шэкспіра), Антон («Марыя Магдаліна» К.​Ф.​Гебеля) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аншуц}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстрыі]] ox991sa9v6r51dbekgi47kmrwiziv90 5200878 5200875 2026-09-16T13:19:37Z Autumndancer 168015 5200878 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генрых Аншуц''' ({{lang-de|Heinrich Anschütz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — аўстрыйскі [[акцёр]]. Адзін з заснавальнікаў сцэнічнага рэалізму ў аўстрыйскім тэатры. == Біяграфія == Працаваў у тэатрах Германіі (Нюрнберг, Лейпцыг і інш.), з 1821 года ў «Бургтэатры» (Вена). Акцёр моцнага тэмпераменту, высокай культуры сцэнічнага слова. З аднолькавым поспехам выконваў камедыйныя і трагедыйныя ролі: Лір, Фальстаф («Кароль Лір», «Генрых IV» У.​Шэкспіра), Антон («Марыя Магдаліна» К.​Ф.​Гебеля) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аншуц}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстрыі]] fyz6lge4obq44oucoef9dq8vy6hdf5b 5200883 5200878 2026-09-16T13:21:30Z Autumndancer 168015 5200883 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Генрых Аншуц''' ({{lang-de|Heinrich Anschütz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — аўстрыйскі [[акцёр]]. Адзін з заснавальнікаў сцэнічнага рэалізму ў аўстрыйскім тэатры. == Біяграфія == Працаваў у тэатрах Германіі (Нюрнберг, Лейпцыг і інш.), з 1821 года ў «Бургтэатры» (Вена). Акцёр моцнага тэмпераменту, высокай культуры сцэнічнага слова. З аднолькавым поспехам выконваў камедыйныя і трагедыйныя ролі: Лір, Фальстаф («Кароль Лір», «Генрых IV» У.​Шэкспіра), Антон («Марыя Магдаліна» К.​Ф.​Гебеля) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аншуц Генрых|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аншуц}} [[Катэгорыя:Акцёры Аўстрыі]] jw0ovleupggt03sy9900m5czbfvxf34 0 814786 5200876 2026-09-16T13:18:59Z Ueschar 151377 Новая старонка: «'''Пенк''' — прозвішча: * [[Альбрэхт Пенк]] (1858—1945) —нямецкі геолаг і географ, бацька Вальтэра Пенка * [[Вальтэр Пенк|Вальтер Пенк]] (1888—1923) — аўстрыйскі географ, сын географа Альбрэхта Пенка.{{Неадназначнасць|прозвішчы}}» 5200876 wikitext text/x-wiki '''Пенк''' — прозвішча: * [[Альбрэхт Пенк]] (1858—1945) —нямецкі геолаг і географ, бацька Вальтэра Пенка * [[Вальтэр Пенк|Вальтер Пенк]] (1888—1923) — аўстрыйскі географ, сын географа Альбрэхта Пенка.{{Неадназначнасць|прозвішчы}} otxrzmbjo97o3n734mh2uorm0kn9wgv 5200884 5200876 2026-09-16T13:21:40Z Ueschar 151377 5200884 wikitext text/x-wiki '''Пенк''' — прозвішча: * [[Альбрэхт Пенк]] (1858—1945) —нямецкі геолаг і географ, бацька Вальтэра Пенка * [[Вальтэр Пенк]] (1888—1923) — аўстрыйскі географ, сын географа Альбрэхта Пенка.{{Неадназначнасць|прозвішчы}} fy9jmx812xrjpswd31gct9kyy6glw79 5200893 5200884 2026-09-16T13:26:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пенк (значэнні)]] у [[Пенк]] 5200884 wikitext text/x-wiki '''Пенк''' — прозвішча: * [[Альбрэхт Пенк]] (1858—1945) —нямецкі геолаг і географ, бацька Вальтэра Пенка * [[Вальтэр Пенк]] (1888—1923) — аўстрыйскі географ, сын географа Альбрэхта Пенка.{{Неадназначнасць|прозвішчы}} fy9jmx812xrjpswd31gct9kyy6glw79 0 814787 5200877 2026-09-16T13:19:35Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79533068|Zygmunt Kęstowicz]]» 5200877 wikitext text/x-wiki {{Aktor infobox|imię i nazwisko=Zygmunt Kęstowicz|imię i nazwisko org=|grafika=Zygmunt Kęstowicz.jpg|opis grafiki=Zygmunt Kęstowicz jako Stefan Jabłoński w studiu radiowym (1975)|alt grafiki=|prawdziwe imię i nazwisko=|data urodzenia=24 stycznia 1921|miejsce urodzenia=[[Szaki (okręg mariampolski)|Szaki]]|data śmierci=14 marca 2007|miejsce śmierci=[[Warszawa]]|zawód=[[aktor]]|współmałżonek=Janina Kęstowicz|lata aktywności=1940–2007|zespół artystyczny=|odznaczenia={{order|OOP|KKO}} {{order|OOP|KK}} {{order|KZ|Z}} {{order|MPL40}} {{order|MPL10}} {{order|MZOK|B}} {{order|MKEN}} {{order|OU}} {{order|MHJ}} {{order|O1000PP}}|commons=Category:Zygmunt Kęstowicz|wikicytaty=Zygmunt Kęstowicz|www=}} [[Plik:Nagrobek_zygmunt_kestowicz.JPG|міні| Магіла Зыгмунта Кенстовіча на [[Старыя Павонзкі|могілках Павонзкі ў Варшаве]]]] '''Зыгмунт Кенстовіч''' (пол. ''Zygmunt Kęstowicz''''',''' [[24 студзеня]] [[1921]], [[Шакі]] - [[14 сакавіка]] [[2007|2007 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі. Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] 9xx7dfmfhx1f40ykhj5ghyw79hm3m7d 5200880 5200877 2026-09-16T13:20:22Z Aliaksei Lastouski 75892 5200880 wikitext text/x-wiki {{Акцёр}}|commons=Category:Zygmunt Kęstowicz|wikicytaty=Zygmunt Kęstowicz|www=}} [[Plik:Nagrobek_zygmunt_kestowicz.JPG|міні| Магіла Зыгмунта Кенстовіча на [[Старыя Павонзкі|могілках Павонзкі ў Варшаве]]]] '''Зыгмунт Кенстовіч''' (пол. ''Zygmunt Kęstowicz''''',''' [[24 студзеня]] [[1921]], [[Шакі]] - [[14 сакавіка]] [[2007|2007 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі. Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] 8hh53orbn55uwo7gga2ag5kgl8ctyhw 5200881 5200880 2026-09-16T13:20:40Z Aliaksei Lastouski 75892 5200881 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}|commons=Category:Zygmunt Kęstowicz|wikicytaty=Zygmunt Kęstowicz|www=}} [[Plik:Nagrobek_zygmunt_kestowicz.JPG|міні| Магіла Зыгмунта Кенстовіча на [[Старыя Павонзкі|могілках Павонзкі ў Варшаве]]]] '''Зыгмунт Кенстовіч''' (пол. ''Zygmunt Kęstowicz''''',''' [[24 студзеня]] [[1921]], [[Шакі]] - [[14 сакавіка]] [[2007|2007 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі. Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] ic5k7pjs4bi3k4s20l65txxhevflby9 5200882 5200881 2026-09-16T13:21:08Z Aliaksei Lastouski 75892 5200882 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' (пол. ''Zygmunt Kęstowicz''''',''' [[24 студзеня]] [[1921]], [[Шакі]] - [[14 сакавіка]] [[2007|2007 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі. Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] g0ucuci7ow82db31ay141tqpo9uoxad 5200887 5200882 2026-09-16T13:24:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5200887 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' (пол. ''Zygmunt Kęstowicz''''',''' [[24 студзеня]] [[1921]], [[Шакі]] - [[14 сакавіка]] [[2007|2007 г.]] у [[Варшава|Варшаве]] ) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] ai9xw05aquu7prvsn9duswhobtbdffu 5200888 5200887 2026-09-16T13:25:16Z Autumndancer 168015 5200888 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' ({{lang-pl|Zygmunt Kęstowicz}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] 51nmyk25ck0zh6tmcwoc99wuohcmkbo 5200890 5200888 2026-09-16T13:25:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5200890 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' ({{lang-pl|Zygmunt Kęstowicz}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == [[Файл:Ясюкевіч і Кенстовіч.jpg|міні|Мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча ў Паставах]] У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] 54px7muymlnnreti8zthqaeyb92erof 5200898 5200890 2026-09-16T13:29:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5200898 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' ({{lang-pl|Zygmunt Kęstowicz}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == [[Файл:Ясюкевіч і Кенстовіч.jpg|міні|Мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча ў Паставах]] У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). Памяць У Паставах усталяваная мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/archivy/kultura/u-pastavakh-ustalyavali-memaryyalnuyu-d/|title=У Паставах усталявалі мемарыяльную дошку ў гонар Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-06-11|access-date=2026-09-16|last2=Koscina|first2=Julija}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] faa87iv9orxdm8vzet98rogerrcdzbv 5200904 5200898 2026-09-16T13:37:10Z Aliaksei Lastouski 75892 5200904 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' ({{lang-pl|Zygmunt Kęstowicz}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopediateatru.pl/osoby/1646/kestowicz-zygmunt|title=Zygmunt Kęstowicz|first=Encyklopedia teatru polskiego|last=|website=Encyklopedia teatru polskiego|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://odeszli.pl/miejsca-pamieci/60462b5dac826a5bd434298a,zygmunt-kestowicz|title=Zygmunt Kęstowicz - Miejsca Pamięci|website=odeszlipl|access-date=2026-09-16}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. У інтэрв'ю для польскага тэлебачання згадваў, што дзіцём сядзеў на каленях у Юзафа Пілсудскага падчас візіта маршалка ў Паставы.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://postawyiokolice.blogspot.com/2011/12/dziecinstwo-spedzi-w-postawach.html|title=Miasto Postawy i okolice: Dzieciństwo spędził w Postawach.|first=Genadiusz|last=K|website=Miasto Postawy i okolice|date=7 gru 2011|access-date=2026-09-16}}</ref> У ліставанні дэкляраваў сябе "пастаўчанінам ад крыві і костак".<ref name=":1" /> Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == [[Файл:Ясюкевіч і Кенстовіч.jpg|міні|Мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча ў Паставах]] У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). == Памяць == У 2017 годзе ў Паставах усталяваная мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў [[Станіслаў Ясюкевіч|Станіслава Ясюкевіча]] і Зыгмунта Кенстовіча.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/archivy/kultura/u-pastavakh-ustalyavali-memaryyalnuyu-d/|title=У Паставах усталявалі мемарыяльную дошку ў гонар Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-06-11|access-date=2026-09-16|last2=Koscina|first2=Julija}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] 530uwj73c0rhhd3mr5z35cbo51bfjfx 5200907 5200904 2026-09-16T13:44:32Z Aliaksei Lastouski 75892 5200907 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Зыгмунт Кенстовіч''' ({{lang-pl|Zygmunt Kęstowicz}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Палякі|польскі]] [[акцёр]] [[Тэатр|тэатра]], [[Фільм|кіно]] і [[Польскае тэлебачанне|тэлебачання]], грамадскі дзеяч.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopediateatru.pl/osoby/1646/kestowicz-zygmunt|title=Zygmunt Kęstowicz|first=Encyklopedia teatru polskiego|last=|website=Encyklopedia teatru polskiego|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://odeszli.pl/miejsca-pamieci/60462b5dac826a5bd434298a,zygmunt-kestowicz|title=Zygmunt Kęstowicz - Miejsca Pamięci|website=odeszlipl|access-date=2026-09-16}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 24 студзеня 1921 года ў [[Шакі|Шаках]] каля [[Коўна]] ў сям'і Юзафа Клеменса і Ганны Малгажаты Кенстовіч. Дзяцінства правёў у [[Паставы|Паставах]], дзе яго бацькі трымалі аптэку. У інтэрв'ю для польскага тэлебачання згадваў, што дзіцём сядзеў на каленях у [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] падчас візіта маршалка ў Паставы.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://postawyiokolice.blogspot.com/2011/12/dziecinstwo-spedzi-w-postawach.html|title=Miasto Postawy i okolice: Dzieciństwo spędził w Postawach.|first=Genadiusz|last=K|website=Miasto Postawy i okolice|date=7 gru 2011|access-date=2026-09-16}}</ref> У ліставанні дэкляраваў сябе "пастаўчанінам ад крыві і костак".<ref name=":1" /> Пасля здачы выпускных экзаменаў у езуіцкай гімназіі ў [[Вільня|Вільні]], вывучаў права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] стаў тэатральным статыстам і выступаў у віленскіх тэатрах: «Сіні Паяцык» ім. Збігнева Шчарбоўскага, Муніцыпальнага тэатра «На Пагулянцы» і Віленскага польскага тэатра музычнай камедыі «Лютня». У студзені 1945 года яго [[Перасяленне польскага насельніцтва (1944—1946)|дэпартавалі ў Польшчу.]] У 1946 годзе ён здаў завочны экзамен, дзякуючы якому атрымаў акцёрскую адукацыю. Выступаў у правінцыйным/гарадскім тэатры ў [[Беласток|Беластоку]] (1945–1947) і ў кракаўскіх тэатрах: «Скала» (1945), «Камеральны тэатр» (Т.). У. Р. (1947–1948), Стары тэатр (1948–1950) і Тэатр імя Славацкага (1948–1950). З 1950 года жыў у Варшаве, дзе выступаў у наступных тэатрах: Польскім (1950–1952, 1960–1962, 1965–1966), Нацыянальным (1952–1956), Народным (1952–1957), Камедыі (1957–1960), Вар'етэ, Класічным (1962–1965), Драматычным (1966–1985), Атэнеуме і Охоце (1985–1990) . У 1960–2007 гадах ён граў ролю Стэфана Яблонскага ў радыёспектаклі ''«У Езяранах»'', і за працу над гэтым праектам у 1995 годзе атрымаў Ордэн грамадскай падзякі. У 1976 годзе атрымаў прэмію «Залаты экран» за ўдзел у тэлевізійнай праграме ''«Пара на Тэлесфора»'' . Ён зняў больш за 300 эпізодаў дзіцячай тэлевізійнай праграмы ''«Пяцёрка з Панкрацыі»''. У 1997–2006 гадах ён сыграў Уладзіслава Любіча, старэйшыну сям'і Любіч, у тэлесерыяле ''«Клан»''. У 1978 годзе разам з Крысцінай Мругальскай ён заснаваў фонд «Даць шанец» для дапамогі дзецям з разумовымі адхіленнямі.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://viva.pl/kultura/film/zygmunt-kestowicz-do-konca-zalowal-ze-nie-zostal-ojcem-cale-zycie-poswiecil-potrzebujacym-dzieciom-147739-r1/|title=Z żoną przeżył 6 dekad, ale nie spełnili wielkiego marzenia. Żałowali tego do końca|website=viva.pl|date=2024-01-24|access-date=2026-09-16}}</ref> Быў быў кавалерам Ордэна Усмешкі і членам Міжнароднага аддзялення Ордэна Усмешкі. == Прыватнае жыццё == [[Файл:Ясюкевіч і Кенстовіч.jpg|міні|Мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча ў Паставах]] У маі 1941 года ён ажаніўся з актрысай Янінай Ельскай (1922–2018), дзяцей у іх не было. Жыў у Варшаве, а таксама меў летні дом у Гібах. Шмат гадоў ён быў членам Польска-японскага таварыства, дзе займаў пасаду віцэ-прэзідэнта Галоўнай рады. У апошнія гады жыцця ён змагаўся з ракам. Памёр у Варшаве і спачывае побач са сваёй жонкай на [[Старыя Павонзкі|Павонзкіх могілках]] (участак 21-3-18). == Памяць == У 2017 годзе ў Паставах усталяваная мемарыяльная шыльда ў гонар акцёраў [[Станіслаў Ясюкевіч|Станіслава Ясюкевіча]] і Зыгмунта Кенстовіча.<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/archivy/kultura/u-pastavakh-ustalyavali-memaryyalnuyu-d/|title=У Паставах усталявалі мемарыяльную дошку ў гонар Станіслава Ясюкевіча і Зыгмунта Кенстовіча|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-06-11|access-date=2026-09-16|last2=Koscina|first2=Julija}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Кенстовіч Зыгмунт}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паванзкоўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Усмешкі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] [[Катэгорыя:Постаці Паставаў]] eib46rcaaq9c9ohzrnuasu8vuhao9go 0 814788 5200894 2026-09-16T13:26:50Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Пенк (значэнні)]] у [[Пенк]] 5200894 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пенк]] k4g3d8vhj7alfdmiqtaygpskw3n1twp 0 814789 5200899 2026-09-16T13:33:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да урэміі. Патрабуе неадкладнага лячэн...» 5200899 wikitext text/x-wiki '''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да урэміі. Патрабуе неадкладнага лячэння. [[Катэгорыя:]] 2cjd743589er8uxofia0vdxrc2i4kdl 5200901 5200899 2026-09-16T13:34:46Z Autumndancer 168015 5200901 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да урэміі. Патрабуе неадкладнага лячэння. [[Катэгорыя:Уралогія]] 6cheolj9r99cv4nrc09g5403ffnl0tf 5200902 5200901 2026-09-16T13:35:35Z Autumndancer 168015 5200902 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да урэміі. Патрабуе неадкладнага лячэння. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Анурыя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Уралогія]] tw3oiqwnrpfiadu248gr37aw6sjozwj 5200903 5200902 2026-09-16T13:36:14Z Autumndancer 168015 5200903 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анурыя''' — поўнае спыненне выдалення [[мача|мачы]]. Узнікае пры цяжкіх захворваннях нырак, закупорцы камянямі абодвух [[мачаточнік]]аў, сцісканні іх суседнімі пухлінамі, шоку і падзенні сардэчнай дзейнасці. Вядзе да [[урэмія|урэміі]]. Патрабуе неадкладнага лячэння. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Анурыя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Уралогія]] 01xpyuzz7grvn80976zggg1cu2v1ewn 0 814790 5200900 2026-09-16T13:34:02Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — савецкі педагог, мовазнавец, рэдактар, аўтар і складальнік падручнікаў і навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 год...» 5200900 wikitext text/x-wiki '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — савецкі педагог, мовазнавец, рэдактар, аўтар і складальнік падручнікаў і навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў Сіроціне Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) 2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (2-га МДУ), з артыманай раней адукацяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прыцягваўся прафесарам А. І. Зарэцкім да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года з дыпломам 2-га МДУ прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар Акадэміі навук БССР у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідыша «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» сладзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і Я. Рубіным). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра далейшы лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «Яд Вашэм», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў Мінску.{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} 8d0377lcln6q7jnqkdan8jav6fyek8i 5200908 5200900 2026-09-16T13:45:34Z M.L.Bot 261 5200908 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — савецкі педагог, мовазнавец, рэдактар, аўтар і складальнік падручнікаў і навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў Сіроціне Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) 2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года з дыпломам 2-га МДУ прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар Акадэміі навук БССР у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і Я. Рубіным). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра далейшы лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «Яд Вашэм», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў Мінску.{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} fpzw0ayhr0k823jqf5ocxa9a6jv77dm 5200914 5200908 2026-09-16T13:49:24Z M.L.Bot 261 5200914 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] педагог, [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра далейшы лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «Яд Вашэм», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} cpjda5toju60xhzsndhp51b4xfpihng 5200916 5200914 2026-09-16T13:51:57Z Autumndancer 168015 5200916 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра далейшы лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «Яд Вашэм», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} fi0g56dhbpwgo5ew0pwngtkv5fssdxd 5200918 5200916 2026-09-16T13:56:39Z M.L.Bot 261 5200918 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра далейшы лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} 0oidkzhizfy4jce81w3ijh3xilw1m27 5200919 5200918 2026-09-16T13:57:24Z M.L.Bot 261 5200919 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў Віцебску, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} dib50kim8u9s6zvg9jolxbynbx7l4nc 5200922 5200919 2026-09-16T14:00:47Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5200922 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў [[Віцебск]]у, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} nb4ic4uh4bep5z1fhp0b5480um4cw0j 5200923 5200922 2026-09-16T14:01:33Z M.L.Bot 261 5200923 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў [[Віцебск]]у, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс, вучыўся разам з паэтамі [[Ізі Харык|Ізі Харакам]] і [[Зэлік Аксельрод|Зэлікам Аксельродам]]. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Інбелкульт|Інбелкульту]], потым [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} 5wrgv3i2tpekg7yd44pdb2vd6t109o4 5200924 5200923 2026-09-16T14:04:37Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5200924 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў [[Віцебск]]у, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс, вучыўся разам з паэтамі [[Ізі Харык|Ізі Харакам]] і [[Зэлік Аксельрод|Зэлікам Аксельродам]]. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Інбелкульт|Інбелкульту]], потым [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск|Мінску]].{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Граматыка беларускай мовы : падручнік для няпоўнай сярэдняй і сярэдняй школы / Ю. Шакаль і М. Жыркевіч ; пад рэдакцыяй К. Бязносіка. — Мінск, 1940. == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} 3m38wp9p1rx6ya8zzkod73mqy1og3cz 5200925 5200924 2026-09-16T14:09:12Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5200925 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ківа Бязносік''', поўнае імя '''Каўфман Давідавіч Бязносік''' ({{ВДП}}) — беларускі педагог і [[мовазнавец]], аўтар навучальных дапаможнікаў на ідышы, беларускай і рускай мовах{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Біяграфія == Нарадзіўся у 1897 годзе ў [[Сіроціна|Сіроціне]] Віцебскай губерні ў сям’і селяніна Давіда Бязносіка.{{sfn|Флят|2026|p= }} Каля 1920 года скончыў аднагадовыя педагагічныя курсы ў [[Віцебск]]у, працаваў настаўнікам у адной з мясцовых школ. У 1922 годзе накіраваны ў Акадэмію сацыяльнага выхавання ў Маскве, вучыўся да восені 1924 года, ці прайшоў ён поўны курс няма звестак у архіўных дакументах.{{sfn|Флят|2026|p= }} Вясной 1926 года паступіў на першы набор Яўрэйскага літаратурна-лінгвістычнага аддзялення (ЕўЛІТЛА) [[2-гі Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|2-га Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2-га МДУ), з атрыманай раней адукацыяй залічаны адразу на другі курс, вучыўся разам з паэтамі [[Ізі Харык|Ізі Харакам]] і [[Зэлік Аксельрод|Зэлікам Аксельродам]]. Падчас навучання прафесар А. І. Зарэцкі прыцягваў Бязносіка да падрыхтоўкі навучальных дапаможнікаў для школ з выкладаннем на ідышы. 20 мая 1928 года на ўрачыстым мерапрыемстве з нагоды першага выпуску ЕўЛІТЛА 2-га МДУ Бязносік выступіў з прамовай удзячнасці ад імя выпускнікоў.{{sfn|Флят|2026|p= }} У маі 1928 года прыняты на працу ў Яўрэйскі сектар [[Інбелкульт]]у, потым [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]] у Мінску{{sfn|Флят|2026|p= }}. У 2-й палове 1920-х гадоў у Маскве выйшаў 4-томны навучальны дапаможнік ідышу «Shprakh» («Мова») пад рэдакцыяй прафесара А. І. Зарэцкага, у тым ліку «Падручнік для 3-га года навучання» складзены аднаасобна Бязносікам, а таксама складзены разам з Х. Лойцкерам і І. Грынбергам «Падручнік для 2-га года навучання».{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1930 годзе ў Мінску выйшлі два дапаможнікі на мове ідыш з удзелам Каўфмана Бязносіка: «Рабочая кніга па літаратуры для 1 курса рабфака і вячэрняй школы вышэйшага тыпу» (у суаўтарстве з Л. Цартам) і «Антырэлігійная літаратурная кніга для чытання» (у суаўтарстве з М. Эрыкам і [[Якаў Рубін|Я. Рубіным]]). У тыя ж гады ў мінскім часопісе «Shtern» былі апублікаваны дзве рэцэнзіі Каўфмана Бязносіка: на зборнік вершаў М. Хашчавацкага і на аповесць Г. Арланда.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1932 годзе ў зборніку па лінгвістыцы Яўрэйскага сектара АН БССР апублікаваны артыкул Каўфмана Бязносіка, прысвечаны гісторыі работы па граматыцы ідыш у Савецкім Саюзе.{{sfn|Флят|2026|p= }} Пасля 1933 года Каўфман Бязносік пераключыўся на падрыхтоўку навучальных дапаможнікаў на беларускай мове, выступаючы іх аўтарам або рэдактарам дапаможнікаў іншых аўтараў. У электронным каталогу бібліятэк Беларусі захавалася некалькі дзесяткаў навучальных дапаможнікаў для беларускіх школ, складзеных або адрэдагаваных Бязносікам.{{sfn|Флят|2026|p= }} У 1938—1939 гадах у суаўтарстве з І. Н. Шапашнікавым выдаў падручнікі па рускай мове для беларускіх школ.{{sfn|Флят|2026|p= }} Да Вялікай Айчыннай вайны жыў з сям’ёй у Мінску. Пасля 22 чэрвеня 1941 года звестак пра лёс Бязносіка і яго сям’і няма. Паводле сведчання Лауры Якаўлеўны Рубінай у анкеце Мемарыяльнага комплексу «[[Яд ва-Шэм]]», Ківа загінуў у 1941 годзе падчас нацысцкай акупацыі ў [[Мінск]]у.{{sfn|Флят|2026|p= }} == Сям’я == * Бацька — Давід Бязносік, селянін з Віцебскай губерні{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Жонка — Сцера Бязносік{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Двое сыноў{{sfn|Флят|2026|p= }}. * Магчымая сястра — Рыва Давідаўна Бязносік (нар. 1902), педагог, у 1941 годзе эвакуіравалася са Жлобіна ў Паволжа{{sfn|Флят|2026|p= }}. Бязносікі да вайны сябравалі з сям’ёй супрацоўніка Акадэміі навук БССР Якава Рубіна{{sfn|Флят|2026|p= }}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Флят|2026|{{cite web|ref = Флят| url = https://mishpoha.org/arkhivarius/1539-pedagog-beznosik-k-d|title = Педагог Безносик К. Д.|first = Леонид|last = Флят|authorlink = |date = |work = Мишпоха mishpoha.org|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-09-16|url-status = |quote = }}}} * {{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-174254%22&lst_siz=20|title=Каўфман Бязносік у каталогу Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|website=unicat.nlb.by|access-date=2026-09-16}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бязносік Каўфман Давідавіч}} fav4krbtwco4v0scxmnwragw6upt2md 0 814791 5200909 2026-09-16T13:47:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Антановіч}} {{Асоба}} '''Максім Аляксеевіч Антановіч''' () — расійскі [[філосаф]], публіцыст, літаратурны крытык. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую духоўную акадэмію (1859). З 1861 года — літаратурны крытык часопіса «Современник». Крытыкаваў агнастыц...» 5200909 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Антановіч}} {{Асоба}} '''Максім Аляксеевіч Антановіч''' () — расійскі [[філосаф]], публіцыст, літаратурны крытык. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую духоўную акадэмію (1859). З 1861 года — літаратурны крытык часопіса «Современник». Крытыкаваў агнастыцызм [[Імануіл Кант|Канта]] і [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]], пазітывізм і гегельянства рускіх філосафаў-ідэалістаў, славянафільскія ідэі нацыянальнай выключнасці, тэорыю «чыстага мастацтва». Яго светапогляд будаваўся на антрапалагічным прынцыпе, паводле якога чалавек — цэнтр сусвету, вянец прыроды, зыходны пункт вывучэння аб’ектыўнай рэальнасці; адсюль неабходнасць пашырэння ведаў, паляпшэння ўмоў жыцця людзей, правядзення сацыяльных пераўтварэнняў. {{DEFAULTSORT:Антановіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] b6z40olx9fyo3s1hvjbetg5u6g80zwn 5200912 5200909 2026-09-16T13:48:39Z Autumndancer 168015 5200912 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Антановіч}} {{Асоба}} '''Максім Аляксеевіч Антановіч''' () — расійскі [[філосаф]], публіцыст, літаратурны крытык. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую духоўную акадэмію (1859). З 1861 года — літаратурны крытык часопіса «Современник». Крытыкаваў агнастыцызм [[Імануіл Кант|Канта]] і [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]], пазітывізм і гегельянства рускіх філосафаў-ідэалістаў, славянафільскія ідэі нацыянальнай выключнасці, тэорыю «чыстага мастацтва». Яго светапогляд будаваўся на антрапалагічным прынцыпе, паводле якога чалавек — цэнтр сусвету, вянец прыроды, зыходны пункт вывучэння аб’ектыўнай рэальнасці; адсюль неабходнасць пашырэння ведаў, паляпшэння ўмоў жыцця людзей, правядзення сацыяльных пераўтварэнняў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Антановіч Максім Аляксеевіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Антановіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] 2r8cmmt41vew7dk0ggnwut5ldk59v06 5200913 5200912 2026-09-16T13:49:14Z Autumndancer 168015 5200913 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Антановіч}} {{Асоба}} '''Максім Аляксеевіч Антановіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[філосаф]], публіцыст, літаратурны крытык. == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую духоўную акадэмію (1859). З 1861 года — літаратурны крытык часопіса «Современник». Крытыкаваў агнастыцызм [[Імануіл Кант|Канта]] і [[Артур Шапенгаўэр|Шапенгаўэра]], пазітывізм і гегельянства рускіх філосафаў-ідэалістаў, славянафільскія ідэі нацыянальнай выключнасці, тэорыю «чыстага мастацтва». Яго светапогляд будаваўся на антрапалагічным прынцыпе, паводле якога чалавек — цэнтр сусвету, вянец прыроды, зыходны пункт вывучэння аб’ектыўнай рэальнасці; адсюль неабходнасць пашырэння ведаў, паляпшэння ўмоў жыцця людзей, правядзення сацыяльных пераўтварэнняў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Антановіч Максім Аляксеевіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Антановіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Расіі]] rmeeagz0vm9f3bnn5gh751cgyob4nf9 0 814792 5200926 2026-09-16T14:10:17Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ківа Бязносік]] 5200926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ківа Бязносік]] lfsdv0zin6qrm0h8d837olutsc9cgj6 0 814793 5200927 2026-09-16T14:16:55Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ківа Бязносік]] 5200927 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ківа Бязносік]] lfsdv0zin6qrm0h8d837olutsc9cgj6 0 814794 5200942 2026-09-16T15:30:33Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/67848316|Biskupi inflanccy, wendeńscy i inflancko-piltyńscy]]» 5200942 wikitext text/x-wiki '''Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка -[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]].''' '''Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] у 1582 годзе і Зацверджана папам''' [[Сікст V|Сікстам V]] '''1 траўня 1585 г.'''<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ( [[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]] ) * Ота Шэнкінг ( [[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]] ) * Мікалай Красноўскі ( [[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]] ) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * Мікалай Паплаўскі ( [[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]] ) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ( [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]] ) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ( [[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]] ) * Пётр Францішак Тарло ( [[1717|1717-1720]] [[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ( [[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]] ) * Адам Аўгусцін Весель ( [[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]] ) * Канстанты Машынскі ( [[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]] ) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ( [[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]] ) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ( [[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]] ) * Антоні Казімір Астроўскі ( [[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]] ) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ( [[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]] ) * Антоні Мацей Серакоўскі ( [[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]] ) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ( [[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]] ) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ( [[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]] ) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ( [[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] ) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ( [[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]] ) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ( [[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]] )<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] – ? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]] * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] rbqp0dnrwk5fd1n0443zf3ujiqir79h 5200962 5200942 2026-09-16T17:23:59Z Voūk12 159072 5200962 wikitext text/x-wiki '''(лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis) Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]].''' '''Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на месцы маёмасці Рыжскага арцыбіскупства, Куронскага і Вікскага біскупства у 1582 годзе і Зацверджана папам''' [[Сікст V|Сікстам V]] '''1 траўня 1585 г.'''<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі Інфлянты сталі пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]] і адбывалася канфіскацыя і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. Пры ўлучэнні інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай 1598 г. Інфлянцкі біскуп Ота Шэнкінг стаў сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=с.14|загаловак=Urzędnicy inflanccy XVI–XVII wieku. Spisy / Opracowali K. Mikulski, А. Rachuba. – Kórnik, 1994. – s.36}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах існаваў на базе [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] і вернікаў Латгаліі з цэнтрам у Дынабургу дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, Ян Непамук Касакоўскі, быў прызначаны біскупам Віленскім ў Літве 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * Ота Шэнкінг ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]]) * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * Мікалай Паплаўскі ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] gq7kk9hz32vbsvg7mgt106tfgiy4tkg 5200979 5200962 2026-09-16T17:39:53Z Voūk12 159072 5200979 wikitext text/x-wiki '''(лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis) Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]].''' '''Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на месцы маёмасці Рыжскага арцыбіскупства, Куронскага і Вікскага біскупства у 1582 годзе і Зацверджана папам''' [[Сікст V|Сікстам V]] '''1 траўня 1585 г.'''<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі Інфлянты сталі пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]] і адбывалася канфіскацыя і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. Пры ўлучэнні інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай 1598 г. Інфлянцкі біскуп Ота Шэнкінг стаў сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Niesiecki K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. У 1621 годзе яна была прызначана пад суфрагана мітрапалітальнай архідыяцэзіі Гнезна. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах збольшага падтрымліваўся ВКЛ і існаваў на базе вернікаў [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] (Латгаліі ) з цэнтрам у Дынабургу, дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, Ян Непамук Касакоўскі, быў прызначаны біскупам Віленскім ў Літве 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * Ота Шэнкінг ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]]) * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * Мікалай Паплаўскі ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] 41fgo79qcsnpa0pymwc6genbz6l6szu 5201195 5200979 2026-09-17T07:00:27Z Voūk12 159072 5201195 wikitext text/x-wiki '''(лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis) Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]].''' [[Файл:Administrative divisions of the Roman Catholic Church in Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772.PNG|міні|Адміністратыўны падзел рымска-каталіцкіх дыяцэзій Рэчы паспалітай на 1772 г.]] Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на маёмасці [[Архібіскупы рыжскія|Рыжскага арцыбіскупства]], [[Курляндскае епіскапства|Куронскага]] і [[Эзель-Вікскае біскупства|Вікскага]] біскупства у 1582 годзе і Зацверджана папам Сікстам V 1 траўня 1585 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі былая [[Лівонская канфедэрацыя]] стала пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]]. Улады Рэчы Паспалітай пачалі канфіскацыю і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. У 1598 г. пад час з улучэннем інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай вендэнскі біскуп Ота Шэнкінг (1590-1637) стаў яе сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Niesiecki K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. У 1621 годзе, яе фармальна як і каталікоў ВКЛ, падначалілі суфрагану мітрапалітальнай [[Прымас Польшчы|архідыяцэзіі Гнезна]]. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах збольшага падтрымліваўся святарамі і дзяжаўнымі структурамі ВКЛ і Польшчы, існаваў на базе вернікаў [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] (Латгаліі ) з цэнтрам у Дынабургу, дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Сярод біскупаў толькі тры былі інфлянцамі. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, пад уладай шведаў католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. [[Файл:Jan Stefan Giedroyć.PNG|міні|Ян Стэфан Гедройц]] Пасля першага падзелу большасць тэрыторыі апынулася пад кантролем Расейскай імперыі і дэфакта была падначалена [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, Ян Непамук Касакоўскі, быў прызначаны [[Біскупы віленскія|Віленскім біскупам]] 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * Ота Шэнкінг ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]])[[Файл:Józef Kazimierz Kossakowski.PNG|міні|Юзэф Казімір Касакоўскі. Інфлянцкі біскуп.]] * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * Мікалай Паплаўскі ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] j1u5fmywaqvbdx784i3izcbuqh5ebk4 5201196 5201195 2026-09-17T07:00:48Z Voūk12 159072 5201196 wikitext text/x-wiki '''(лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis) Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]].''' [[Файл:Administrative divisions of the Roman Catholic Church in Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772.PNG|міні|Адміністратыўны падзел рымска-каталіцкіх дыяцэзій Рэчы Паспалітай на 1772 г.]] Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на маёмасці [[Архібіскупы рыжскія|Рыжскага арцыбіскупства]], [[Курляндскае епіскапства|Куронскага]] і [[Эзель-Вікскае біскупства|Вікскага]] біскупства у 1582 годзе і Зацверджана папам Сікстам V 1 траўня 1585 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі былая [[Лівонская канфедэрацыя]] стала пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]]. Улады Рэчы Паспалітай пачалі канфіскацыю і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. У 1598 г. пад час з улучэннем інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай вендэнскі біскуп Ота Шэнкінг (1590-1637) стаў яе сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Niesiecki K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. У 1621 годзе, яе фармальна як і каталікоў ВКЛ, падначалілі суфрагану мітрапалітальнай [[Прымас Польшчы|архідыяцэзіі Гнезна]]. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах збольшага падтрымліваўся святарамі і дзяжаўнымі структурамі ВКЛ і Польшчы, існаваў на базе вернікаў [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] (Латгаліі ) з цэнтрам у Дынабургу, дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Сярод біскупаў толькі тры былі інфлянцамі. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, пад уладай шведаў католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. [[Файл:Jan Stefan Giedroyć.PNG|міні|Ян Стэфан Гедройц]] Пасля першага падзелу большасць тэрыторыі апынулася пад кантролем Расейскай імперыі і дэфакта была падначалена [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, Ян Непамук Касакоўскі, быў прызначаны [[Біскупы віленскія|Віленскім біскупам]] 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * Ота Шэнкінг ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]])[[Файл:Józef Kazimierz Kossakowski.PNG|міні|Юзэф Казімір Касакоўскі. Інфлянцкі біскуп.]] * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * Мікалай Паплаўскі ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] ada79wi64y3x8rw3wl2c2deyeklh87h 5201241 5201196 2026-09-17T07:38:59Z Voūk12 159072 /* Біскупы-каад'ютары */ 5201241 wikitext text/x-wiki '''Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і Інфлянцка-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]] (лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis).''' [[Файл:Administrative divisions of the Roman Catholic Church in Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772.PNG|міні|Адміністратыўны падзел рымска-каталіцкіх дыяцэзій Рэчы Паспалітай на 1772 г.]] Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на маёмасці [[Архібіскупы рыжскія|Рыжскага арцыбіскупства]], [[Курляндскае епіскапства|Куронскага]] і [[Эзель-Вікскае біскупства|Вікскага]] біскупства у 1582 годзе і зацверджана папам [[Сікст V|Сікстам V]] 1 траўня 1585 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі былая [[Лівонская канфедэрацыя]] стала пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]]. Улады Рэчы Паспалітай пачалі канфіскацыю і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. У 1598 г. пад час з улучэннем інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай вендэнскі біскуп [[Ота Шэнкінг]] (1590-1637) стаў яе сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Niesiecki K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. У 1621 годзе, яе фармальна як і каталікоў ВКЛ, падначалілі суфрагану мітрапалітальнай [[Прымас Польшчы|архідыяцэзіі Гнезна]]. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах збольшага падтрымліваўся святарамі і дзяжаўнымі структурамі ВКЛ і Польшчы, існаваў на базе вернікаў [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] (Латгаліі ) з цэнтрам у Дынабургу, дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Сярод біскупаў толькі тры былі інфлянцамі. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, пад уладай шведаў католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. [[Файл:Jan Stefan Giedroyć.PNG|міні|Ян Стэфан Гедройц]] Пасля першага падзелу большасць тэрыторыі апынулася пад кантролем Расейскай імперыі і дэфакта была падначалена [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Ян Непамук Касакоўскі]], быў прызначаны [[Біскупы віленскія|Віленскім біскупам]] 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * [[Ота Шэнкінг]] ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]])[[Файл:Józef Kazimierz Kossakowski.PNG|міні|Юзэф Казімір Касакоўскі. Інфлянцкі біскуп.]] * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * [[Мікалай Паплаўскі]] ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] gtvksw09cvztqavgdrb97ff94v0i202 5201261 5201241 2026-09-17T08:13:38Z Voūk12 159072 5201261 wikitext text/x-wiki '''Біскупы Лівоніі, [[Цэсіс|Вендэнскія]] і [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцка]]-[[Пілтэнэ|Пільтэнскія]] (лац. Dioecesis Livoniae seu Vendensis).''' [[Файл:Administrative divisions of the Roman Catholic Church in Polish-Lithuanian Commonwealth in 1772.PNG|міні|Адміністратыўны падзел рымска-каталіцкіх дыяцэзій Рэчы Паспалітай на 1772 г.]] Епархія Рымска Каталіцкай царквы пад уладай Рэчы Паспалітай. Адноўленая [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторы]] на маёмасці [[Архібіскупы рыжскія|Рыжскага арцыбіскупства]], [[Курляндскае епіскапства|Куронскага]] і [[Эзель-Вікскае біскупства|Вікскага]] біскупства у 1582 годзе і зацверджана папам [[Сікст V|Сікстам V]] 1 траўня 1585 г.<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks (2002), Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186-1986, Vēsturisks Atskats, p. 132, ISBN 9984-619-40-0}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, ISBN 3-86583-081-1, S. 507–520, hier S. 516.}}</ref> Паколькі былая [[Лівонская канфедэрацыя]] стала пераважна лютэранскай краінай, а каралі паставілі перад сабой задачу вярнуць туды каталіцкі касцёл у 1582-1599 г., запрасілі [[Езуіты|езуітаў]]. Улады Рэчы Паспалітай пачалі канфіскацыю і вяртанне касцельнай маёмасці, якая патрапіла ў свецкія рукі пры [[Вільгельм Брандэнбургскі|Вільгеме Гагенцолерне]] і падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. У 1598 г. пад час з улучэннем інфлянцкіх пасадаў у сенат Рэчы Паспалітай вендэнскі біскуп [[Ота Шэнкінг]] (1590-1637) стаў яе сенатарам<ref>{{Кніга|спасылка=|загаловак=Niesiecki K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. На пачатак [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|войнаў са Швецыяй 1600 -1629 г.]] касцёл завалодаў 12% маёнткаў і 15% прыгонных у Інфлянтах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Пасля таго як большасць тэрыторыі [[Інфлянты|Інфлянтаў]] акупавалі шведы, яны выгналі езуітаў і каталіцкі клір з занятых земляў. Але Рэч Паспалітая захавала тытулатуру і прытэнзію на вяртанне біскупства. У 1621 годзе, яе фармальна як і каталікоў ВКЛ, падначалілі суфрагану мітрапалітальнай [[Прымас Польшчы|архідыяцэзіі Гнезна]]. Далей каталіцкі касцёл ў Інфлянтах збольшага падтрымліваўся святарамі і дзяжаўнымі структурамі ВКЛ і Польшчы, існаваў на базе вернікаў [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянцкага ваяводства]] (Латгаліі ) з цэнтрам у Дынабургу, дзе рэфармацыя ў цэлым удалася<ref>{{Кніга|загаловак=Arveds Schwabe: Histoire du peuple letton. Bureau d’Information de la Légation de Lettonie à Londres, Stockholm 1953, S. 120}}</ref>. Сярод біскупаў толькі тры былі інфлянцамі. Вендэнская дыяцэзія была фактычна скасавана паводле Аліўскага дагавора 1660 года<ref>{{Кніга|загаловак=Johann Christian Lünig. Das Teutsche Reichs-Archiv, Bd. 5: Des Teutschen Reichs-Archivs Pars Specialis. Leipzig 1713, S. 180}}</ref>. Згодна з артыкулам 4, раздзелам 2 дагавора, пад уладай шведаў католікам дазвалялася спавядаць сваю веру толькі «прыватна», у сваіх дамах<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 138}}</ref>. Адпаведна, дыяцэзія была распушчана праз 24 гады, 19 верасня 1684 года, Папам Інакенціем XI. Яна была перайменавана ў «Інфлянцкую дыяцэзію». Назва «Вендэнская дыяцэзія» была адменена. Усяго праз некалькі месяцаў, 15 студзеня 1685 года, яна зноў была перайменавана ў «Лівонска-Пільтэнскую дыяцэзію» (Dioecesis Livoniae seu Vendensis et Piltinensis seu Curlandiae), бо Лівонская дыяцэзія была аб'яднана з Пільтэнскай дыяцэзіяй, якая знаходзілася ў Пільтэне (таксама называлася «Курляндская дыяцэзія»)<ref>{{Кніга|загаловак=Bogusław Dybaś: Stift Pilten oder Kreis Pilten? Ein Beitrag zur konfessionellen Politik Polen-Litauens in Livland im 17. Jahrhundert. In: Joachim Bahlcke (Hg.): Konfessionelle Pluralität als Herausforderung. Koexistenz und Konflikt in Spätmittelalter und früher Neuzeit. Leipziger Universitätsverlag, Leipzig 2006, S. 516.}}</ref>. [[Файл:Jan Stefan Giedroyć.PNG|міні|Ян Стэфан Гедройц]] Пасля першага падзелу большасць тэрыторыі апынулася пад кантролем Расейскай імперыі і дэфакта была падначалена [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскай архідыяцэзіі]]. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе Папа [[Пій VI]] распусціў дыяцэзію 17 лістапада 1798 года ў рамках рэарганізацыі дыяцэзій у былой Рэчы Паспалітай. Апошні біскуп, [[Ян Непамуцэн Касакоўскі|Ян Непамук Касакоўскі]], быў прызначаны [[Біскупы віленскія|Віленскім біскупам]] 9 жніўня 1798 года<ref>{{Кніга|загаловак=Jānis Broks: Katolicisms Latvijā 800 Gados: 1186–1986. Vēsturisks Atskats. Rīgas metropolijas kūrija, Riga 2002, S. 146}}</ref>. == Ардынарныя біскупы == * Аляксандр Мялінскі ([[1583|1583-1584]][[1584|)]] * Анджэй Патрыцы Нідэцкі ( [[20 мая]] [[1585]] — [[2 студзеня]] [[1587]]) * [[Ота Шэнкінг]] ([[19 лютага]] [[1590]] — [[20 чэрвеня]] [[1637]])[[Файл:Józef Kazimierz Kossakowski.PNG|міні|Юзэф Казімір Касакоўскі. Інфлянцкі біскуп.]] * Мікалай Красноўскі ([[27 лістапада]] [[1641]] — [[12 чэрвеня]] [[1645]]) * Ян Пац ([[1647]]) * Аляксандр Крыштаф Хадкевіч ( [[28 кастрычніка]] [[1651]] — [[1 кастрычніка]] [[1676]]) * [[Мікалай Паплаўскі]] ([[15 студзеня]] [[1685]] — [[21 ліпеня]] [[1710]]) * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]] — [[10 лістапада]] [[1710|1710 г.]]) * Кшыштаф Антоні Шэмбек ([[23 лютага]] [[1711]] — [[1 ліпеня]] [[1716]]) * Пётр Францішак Тарло ([[1717|1717-1720]][[1720|)]] * Станіслаў Юзаф Газюш ([[16 верасня]] [[1720]] — [[14 студзеня]] [[1722]]) * Адам Аўгусцін Весель ([[12 чэрвеня]] [[1724|1724 г.]] — [[11 мая]] [[1733|1733 г.]]) * Канстанты Машынскі ([[22 чэрвеня]] [[1733]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[9 верасня]] [[1738]] — [[16 лістапада]] [[1739]]) * [[Юзаф Дамінік Пузына]] ([[16 верасня]] [[1740]] — [[5 сакавіка]] [[1752]]) * Антоні Казімір Астроўскі ([[9 красавіка]] [[1753]] — [[17 верасня]] [[1763]]) * [[Ян Стафан Гедройц|Ян Стэфан Гедройц]] ([[22 красавіка]] [[1765]] — [[30 сакавіка]] [[1778]]) * Антоні Мацей Серакоўскі ([[20 ліпеня]] [[1778]] — [[21 сакавіка]] [[1781]]) * [[Юзаф Казімір Касакоўскі]] ([[17 верасня]] [[1781]] — [[9 мая]] [[1794]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[9 мая]] [[1794]] — [[9 жніўня]] [[1798]]) == Біскупы-каад'ютары == * Тэадор Вольф фон Людынгхаўзен ([[14 сакавіка]] [[1701|1701 г.]] — [[21 ліпеня]] [[1710|1710 г.]]) * Вацлаў Геранім Серакоўскі ([[30 верасня]] [[1737]] — [[9 верасня]] [[1738]]) * [[Ян Непамуцэн Касакоўскі]] ([[23 верасня]] [[1793]] — [[9 мая]] [[1794]])<ref>{{Кніга|загаловак=Grzegorz Fąs, Inflancka diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. VII Lublin 1997, s. 191–195.}}</ref> == Дапаможныя біскупы == * Барталамей Батлер [[1621]] –? * Юзэф Антоні Ладзінскі [[1729]] – [[1743|1743 гг]]. * Францішак Казімір Даўгяла [[1744]] – [[1766|1766 гг]] * Канстанты Леон Сасноўскі [[1767]] – [[1780|1780 гг]] * Ежы Паўлоўскі [[1780]] – ? * Адам Касакоўскі [[1795]] – [[1798|1798 гг.]] == Бібліяграфія == * <references /> [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] jwu9zma6ni4pq2u3jc1m4odue3l5egk 0 814795 5200960 2026-09-16T17:21:13Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакла...» 5200960 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага універсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» (Колекція пристрастей), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], Эльфрыдэ Елінэк, [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди дівчини Юзі» (2001) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром Оздоровительного Центру» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011)«Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» (2021) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] 2p4imq58ablebgutmo30xoy9w4ghbho 5200961 5200960 2026-09-16T17:21:57Z JerzyKundrat 174 5200961 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага універсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» (Колекція пристрастей), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], [[Эльфрыдэ Елінек]], [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди дівчини Юзі» (2001) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром Оздоровительного Центру» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011)«Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» (2021) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] 6p0g4iyjjwedi1akgxeb9jc7gbkm4k7 5200963 5200961 2026-09-16T17:26:16Z JerzyKundrat 174 5200963 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» ({{lang-uk|Колекція пристрастей}}), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], [[Эльфрыдэ Елінек]], [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди молодої українки» (2004) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром стерильності» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011) * «Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» 2021) * «Убивства в Бурґтеатрі» (2024) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] iy5p9d21osmczanuau5oa95ojez20bc 5200964 5200963 2026-09-16T17:26:36Z JerzyKundrat 174 5200964 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» ({{lang-uk|Колекція пристрастей}}), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], [[Эльфрыдэ Елінек]], [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди молодої українки» (2004) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром стерильності» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011) * «Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» 2021) * «Убивства в Бурґтеатрі» (2024) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] 554tntye61u4fis8jduji3grb46yg1d 5200965 5200964 2026-09-16T17:27:14Z JerzyKundrat 174 /* Выбраныя творы */ 5200965 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» ({{lang-uk|Колекція пристрастей}}), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], [[Эльфрыдэ Елінек]], [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди молодої українки» (2001) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром стерильності» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011) * «Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» 2021) * «Убивства в Бурґтеатрі» (2024) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] abpmve38q52fyp629zwbickdd4mvz1i 5200966 5200965 2026-09-16T17:28:38Z JerzyKundrat 174 5200966 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Наталка (Наталля Уладзіміраўна) Сняданка''' ({{lang-uk|Наталка Сняданко}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінская пісьменніца, журналістка, перакладчыца і літаратуразнаўца. Яе творчасць з’яўляецца прыкладам [[постмадэрнізм]]у ў сучаснай украінскай літаратуры, а творы перакладзены на еўрапейскія мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1973 годзе ў [[Львоў|Львове]]. Скончыла філалагічны факультэт Львоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Івана Франко па спецыяльнасці «ўкраінская мова і літаратура». Пазней навучалася ў Фрыбургскім універсітэце (Германія), дзе вывучала славістыку і раманістыку. Працавала журналісткай ва ўкраінскіх і замежных выданнях («Львівська газета», «Deutsche Welle» і інш.). Яе публіцыстычныя і літаратурныя артыкулы друкаваліся ў прэсе Украіны, Германіі, Польшчы, Аўстрыі і іншых краін. Жыве і працуе пераважна ў Львове, актыўна ўдзельнічае ў міжнародных літаратурных фестывалях і культурных праектах. == Творчасць == Дэбютавала ў літаратуры ў 2001 годзе з аповесцю «Калекцыя прыскрас» ({{lang-uk|Колекція пристрастей}}), якая прынесла ёй шырокую вядомасць. Кніга распавядае пра сталенне маладой львавянкі, яе пошукі сябе і кахання як у роднай краіне, так і за мяжой. Твор вылучаецца іроніяй, псіхалагізмам і адкрытым разборам гендарных стэрэатыпаў. У сваёй прозе Наталка Сняданка часта звяртаецца да гісторыі Галічыны, мультыкультурнай спадчыны Львова, а таксама да тэмаў эміграцыі, нацыянальнай ідэнтычнасці і сутыкнення розных менталітэтаў. Гістарычныя лініі ў яе раманах часта пераплятаюцца з сучаснасцю. Вядомая як перакладчыца з нямецкай, польскай і рускай моў на ўкраінскую. Дзякуючы яе працы ўкраінскія чытачы атрымалі магчымасць пазнаёміцца з творамі такіх аўтараў, як: [[Франц Кафка]], [[Гюнтэр Грас]], [[Герта Мюлер]], [[Эльфрыдэ Елінек]], [[Стэфан Цвейг]], [[Чэслаў Мілаш]], [[Збігнеў Герберт]]. == Выбраныя творы == * «Колекція пристрастей, або Пригоди молодої українки» (2001) * «Сезонний розпродаж блондинок» (2005) * «Синдром стерильності» (2006) * «Чебрець у молоці» (2007) * «Країна поламаних іграшок та інші подорожі» (2008) * «Комашина тарзанка» (2009) * «Гербарій коханців» (2011) * «Фрау Мюллер не налаштована платити більше» (2013) * «Охайні прописи ерцгерцога Вільгельма» (2017) * «Перше слідство імператриці» 2021) * «Убивства в Бурґтеатрі» (2024) == Прызнанне і ўзнагароды == Творы Наталкі Сняданкі перакладзены на англійскую, нямецкую, польскую, чэшскую, сербскую і іншыя мовы. У 2011 годзе яна стала лаўрэаткай літаратурнай прэміі імя Джозэфа Конрада-Кажанёўскага, якую прысуджае Польскі інстытут у Кіеве. Яе раманы неаднаразова траплялі ў шорт-лісты конкурсу «Кніга года BBC». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сняданка Наталка}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] 1bbop11upaun01v928qt7tbxja80a25 0 814796 5200967 2026-09-16T17:30:29Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Партыя}} '''Курдскі нацыянальны савет''' ({{lang-ku|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}},{{lang-ar|المجلس الوطني الكردي}}) — кааліцыя сірыйскіх курдскіх партый, якая выступае за аўтаномію [[курды|курдаў]] у [[Сірыя|Сірыі]]. КНС быў заснаваны ў [[Арбіль|Арбілі]] [[26 кастрычніка]] 20...» 5200967 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Курдскі нацыянальны савет''' ({{lang-ku|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}},{{lang-ar|المجلس الوطني الكردي}}) — кааліцыя сірыйскіх курдскіх партый, якая выступае за аўтаномію [[курды|курдаў]] у [[Сірыя|Сірыі]]. КНС быў заснаваны ў [[Арбіль|Арбілі]] [[26 кастрычніка]] [[2011]] года пры падтрымцы прэзідэнта [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]]. Першапачаткова ў яго ўваходзіла 11 курдскіх партый, да мая 2013 года іх колькасць вырасла да 15. Альянс супернічаў за ўплыў сярод сірыйскіх курдаў з партыяй «[[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|Дэмакратычны саюз]]», абвінавачваючы яе ў супрацоўніцтве з урадам [[Башар Асад|Башара Асада]]. Нягледзячы на гэта, [[11 ліпеня]] [[2012]] года Курдскі нацыянальны савет і Народны сход Заходняга Курдыстана, які пераважна складаўся з членаў партыі «Дэмакратычны саюз», заключылі пагадненне аб стварэнні [[Вышэйшы курдскі савет|вышэйшага курдскага савета]] ({{lang-ku|Desteya Bilind a Kurd}}) — часовага органа кіравання Сірыйскім Курдыстанам ва ўмовах [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. У лістападзе 2013 года ў сувязі з ростам аўтарытэту і ўплыву партыі «Дэмакратычны саюз» у курдскіх раёнах Сірыі КПС выйшаў з кааліцыі. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] == Спасылкі == * [http://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd554.htm Liberated Kurdish cities in Syrian Kurdistan move into next phase]. Hevidar Ahmed, ''Rudaw''{{ref|en}} [[Катэгорыя:Курдыстан]][[Катэгорыя:Арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 года]] nug5boo1rswypknzdrehjyt2q4vc660 5200970 5200967 2026-09-16T17:31:25Z DBatura 73587 /* Спасылкі */ 5200970 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Курдскі нацыянальны савет''' ({{lang-ku|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}},{{lang-ar|المجلس الوطني الكردي}}) — кааліцыя сірыйскіх курдскіх партый, якая выступае за аўтаномію [[курды|курдаў]] у [[Сірыя|Сірыі]]. КНС быў заснаваны ў [[Арбіль|Арбілі]] [[26 кастрычніка]] [[2011]] года пры падтрымцы прэзідэнта [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]]. Першапачаткова ў яго ўваходзіла 11 курдскіх партый, да мая 2013 года іх колькасць вырасла да 15. Альянс супернічаў за ўплыў сярод сірыйскіх курдаў з партыяй «[[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|Дэмакратычны саюз]]», абвінавачваючы яе ў супрацоўніцтве з урадам [[Башар Асад|Башара Асада]]. Нягледзячы на гэта, [[11 ліпеня]] [[2012]] года Курдскі нацыянальны савет і Народны сход Заходняга Курдыстана, які пераважна складаўся з членаў партыі «Дэмакратычны саюз», заключылі пагадненне аб стварэнні [[Вышэйшы курдскі савет|вышэйшага курдскага савета]] ({{lang-ku|Desteya Bilind a Kurd}}) — часовага органа кіравання Сірыйскім Курдыстанам ва ўмовах [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. У лістападзе 2013 года ў сувязі з ростам аўтарытэту і ўплыву партыі «Дэмакратычны саюз» у курдскіх раёнах Сірыі КПС выйшаў з кааліцыі. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] == Спасылкі == * [http://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd554.htm Liberated Kurdish cities in Syrian Kurdistan move into next phase]. Hevidar Ahmed, ''Rudaw''{{ref|en}} [[Катэгорыя:Курдыстан]][[Катэгорыя:Арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] o66vm964vximza6ry1zz5zanjop253i 5200972 5200970 2026-09-16T17:31:53Z DBatura 73587 5200972 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Курдскі нацыянальны савет''' ({{lang-ku|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}},{{lang-ar|المجلس الوطني الكردي}}) — кааліцыя сірыйскіх курдскіх партый, якая выступае за аўтаномію [[курды|курдаў]] у [[Сірыя|Сірыі]]. КНС быў заснаваны ў [[Эрбіль|Арбілі]] [[26 кастрычніка]] [[2011]] года пры падтрымцы прэзідэнта [[Іракскі Курдыстан|Іракскага Курдыстана]] [[Масуд Барзані|Масуда Барзані]]. Першапачаткова ў яго ўваходзіла 11 курдскіх партый, да мая 2013 года іх колькасць вырасла да 15. Альянс супернічаў за ўплыў сярод сірыйскіх курдаў з партыяй «[[Дэмакратычны саюз (Сірыя)|Дэмакратычны саюз]]», абвінавачваючы яе ў супрацоўніцтве з урадам [[Башар Асад|Башара Асада]]. Нягледзячы на гэта, [[11 ліпеня]] [[2012]] года Курдскі нацыянальны савет і Народны сход Заходняга Курдыстана, які пераважна складаўся з членаў партыі «Дэмакратычны саюз», заключылі пагадненне аб стварэнні [[Вышэйшы курдскі савет|вышэйшага курдскага савета]] ({{lang-ku|Desteya Bilind a Kurd}}) — часовага органа кіравання Сірыйскім Курдыстанам ва ўмовах [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]]. У лістападзе 2013 года ў сувязі з ростам аўтарытэту і ўплыву партыі «Дэмакратычны саюз» у курдскіх раёнах Сірыі КПС выйшаў з кааліцыі. == Гл. таксама == * [[Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам]] == Спасылкі == * [http://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/7/syriakurd554.htm Liberated Kurdish cities in Syrian Kurdistan move into next phase]. Hevidar Ahmed, ''Rudaw''{{ref|en}} [[Катэгорыя:Курдыстан]][[Катэгорыя:Арганізацыі Грамадзянскай вайны ў Сірыі]][[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] hkxarurs00jzm3p83wvcp1r84panfk7 0 814797 5201008 2026-09-16T20:28:09Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/76071320|Bolesław Roman Dłuski]]» 5201008 wikitext text/x-wiki   '''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]]. == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў, нарадзіўся 19 жніўня ў Замошшы (Вількамірскі павет) альбо ў Вільні. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове , разам са старэйшым братам Пшэміславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэміслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні ён быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]] . Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Яшчэ падчас вучобы ў студэнцкіх гадах ён далучыўся да дзейнасці [[Чырвоныя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|чырвонай партыі]] і працягнуў яе ва Усволі. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання Канстанцін Каліноўскі прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую вобласць і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Ён разбіў лагер каля Стэмпла, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Тэльшая]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціс». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны|Папяланы]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расейцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]] . Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы ў бездапаможным стане, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Тэльшая, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Поюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]] . Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасля паражэння паўстання Длускі працаваў у касцёле св. Луі ў Парыжы, дзе ажаніўся з францужанкай. Пасля смерці першай жонкі ён пераехаў у Лондан, дзе прысвяціў сябе жывапісу і ажаніўся з польскай жанчынай. У 1873 годзе ён з жонкай вярнуўся ў Польшчу і купіў ферму недалёка ад Кракава. Ён уладкаваўся бібліятэкарам у Музей тэхнікі і прамысловасці ў Кракаве, таксама працаваў мастаком і вёў незарэгістраваную медыцынскую практыку. Ён сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] liwhb6i0q91zfen2rxk2u82u747n6vf 5201009 5201008 2026-09-16T20:28:48Z Aliaksei Lastouski 75892 5201009 wikitext text/x-wiki  {{Шляхціч}}'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]]. == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў, нарадзіўся 19 жніўня ў Замошшы (Вількамірскі павет) альбо ў Вільні. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове , разам са старэйшым братам Пшэміславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэміслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні ён быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]] . Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Яшчэ падчас вучобы ў студэнцкіх гадах ён далучыўся да дзейнасці [[Чырвоныя (паўстанне 1863—1864 гадоў)|чырвонай партыі]] і працягнуў яе ва Усволі. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання Канстанцін Каліноўскі прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую вобласць і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Ён разбіў лагер каля Стэмпла, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Тэльшая]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціс». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны|Папяланы]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расейцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]] . Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы ў бездапаможным стане, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Тэльшая, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Поюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]] . Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасля паражэння паўстання Длускі працаваў у касцёле св. Луі ў Парыжы, дзе ажаніўся з францужанкай. Пасля смерці першай жонкі ён пераехаў у Лондан, дзе прысвяціў сябе жывапісу і ажаніўся з польскай жанчынай. У 1873 годзе ён з жонкай вярнуўся ў Польшчу і купіў ферму недалёка ад Кракава. Ён уладкаваўся бібліятэкарам у Музей тэхнікі і прамысловасці ў Кракаве, таксама працаваў мастаком і вёў незарэгістраваную медыцынскую практыку. Ён сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2obs9bu40xqzbkhx3730n28ikkl7a31 5201011 5201009 2026-09-16T20:32:04Z Aliaksei Lastouski 75892 5201011 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]]. == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў, нарадзіўся 19 жніўня ў Замошшы [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|(Вількамірскі павет]]) альбо ў [[Вільня|Вільні]]. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэміславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэміслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні ён быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]] . Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання Канстанцін Каліноўскі прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую вобласць і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Ён разбіў лагер каля Стэмпла, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Тэльшая]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціс». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны|Папяланы]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расейцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]] . Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы ў бездапаможным стане, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Тэльшая, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Поюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]] . Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасля паражэння паўстання Длускі працаваў у касцёле св. Луі ў Парыжы, дзе ажаніўся з францужанкай. Пасля смерці першай жонкі ён пераехаў у Лондан, дзе прысвяціў сябе жывапісу і ажаніўся з польскай жанчынай. У 1873 годзе ён з жонкай вярнуўся ў Польшчу і купіў ферму недалёка ад Кракава. Ён уладкаваўся бібліятэкарам у Музей тэхнікі і прамысловасці ў Кракаве, таксама працаваў мастаком і вёў незарэгістраваную медыцынскую практыку. Ён сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7awbv5ssxafo2wvo13iec10eu6wluz0 5201015 5201011 2026-09-16T20:46:34Z Aliaksei Lastouski 75892 5201015 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]], Замошша [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскага павета]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 167.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 258.</ref> == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую губерню і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Ён разбіў лагер каля Стэмпла, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны|Папяланы]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расейцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы ў бездапаможным стане, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж|Парыжы]], дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з [[Жамойць|Жамойці]] (Антанінай Леванеўскай). У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. Ізыдора Капернiцкага гравюры антрапалагічнага зместу, для Максіміляна Навіцкага — іхтыялагічнага). Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару Адрыяну Баранецкаму, пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г. Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за Мікалаем Рудніцкім, прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым. Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы Генрыку Букоўскаму апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці» Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 977iibj7sfamfasimbt7k0xoeudgsp8 5201018 5201015 2026-09-16T20:57:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5201018 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]], Замошша [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскага павета]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 167.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 258.</ref><ref>''Kościałkowski Stanisław''. Dłuski Bolesław Roman // Polski Słownik Biograficzny. T. V. S. 187.</ref> == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую губерню і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Разбіў лагер каля Стэмпляў, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расійцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж|Парыжы]], дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з [[Жамойць|Жамойці]] (Антанінай Леванеўскай). У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. Ізыдора Капернiцкага гравюры антрапалагічнага зместу, для Максіміляна Навіцкага — іхтыялагічнага). Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару Адрыяну Баранецкаму, пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г. Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за Мікалаем Рудніцкім, прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым. Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы Генрыку Букоўскаму апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці» Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] fvnzxoec9qxa6v8oow38uhkc31f7wbo 5201019 5201018 2026-09-16T21:03:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5201019 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}}'''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''''Ябланоўскі''''' ([[Польская мова|пол.]] ''Bolesław Roman Dłuski''''',''' [[19 жніўня]] [[1826]], Замошша [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскага павета]] - [[10 мая]] [[1905]], [[Кракаў]]) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. – Мінск, 1998. – Т. 6. – С. 167.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. – Мінск, 1996. – Т. 3. – С. 258.</ref><ref>''Kościałkowski Stanisław''. Dłuski Bolesław Roman // Polski Słownik Biograficzny. T. V. S. 187.</ref> == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую губерню і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Разбіў лагер каля Стэмпляў, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расійцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж|Парыжы]], дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з [[Жамойць|Жамойці]] (Антанінай Леванеўскай). У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. Ізыдора Капернiцкага гравюры антрапалагічнага зместу, для Максіміляна Навіцкага — іхтыялагічнага). Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару Адрыяну Баранецкаму, пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г. Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за Мікалаем Рудніцкім, прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым. Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы Генрыку Букоўскаму апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці» Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1826 годзе]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] g1x00ydchjww0j2mw7ycgb2ntmz7c01 5201028 5201019 2026-09-16T21:39:16Z JerzyKundrat 174 5201028 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч}} '''Баляслаў Раман Длускі''', псеўданім '''Ябланоўскі''' ({{lang-pl|Bolesław Roman Dłuski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]].<ref>[[Беларуская энцыклапедыя]] : у 18 т. — Мінск, 1998. — Т. 6. — С. 167.</ref><ref>[[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск, 1996. — Т. 3. — С. 258.</ref><ref>''Kościałkowski Stanisław''. Dłuski Bolesław Roman // Polski Słownik Biograficzny. T. V. S. 187.</ref> == Біяграфія == Сын Францішка і Караліны з Галоўняў. Гімназічную навуку пачаў у Вільні, але, западозраны ва ўдзеле ў змове, разам са старэйшым братам Пшэмыславам, у 14-гадовым узросце быў высланы на [[Каўказ]] (Пшэмыслаў быў сасланы ў [[Арэнбург|Арэнбург,]] дзе і памёр). Ён заставаўся ў арміі да 1856 года, даслужыўшыся да звання капітана. Па ўласным жаданні быў звольнены ў запас і пачаў вучыцца ў Санкт-Пецярбургскай [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|акадэміі мастацтваў]]. Праз год ён перавёўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе пачаў вывучаць медыцыну. Як член студэнцкага саюза, так званага «Агулу», браў актыўны ўдзел у таварыскім жыцці; займаўся літаграфіяй не толькі дзеля заробку, але і ў прапагандысцка-патрыятычных мэтах. Скончыўшы медыцыну (1861), асеў як лекар у Пасволі ([[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі павет]]), дзе хутка здабыў усеагульнае прызнанне. Неўзабаве ён стаў членам [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] і, сярод іншых, удзельнічаў у перамовах з чырвоным штабам у Варшаве. адносна прыналежнасці Беластоцкага павета. З пачаткам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Канстанцін Каліноўскі]] прызначыў Длускага ваенным камандзірам Ковенскага ваяводства. У лютым 1863 года ён паехаў у Ковенскую губерню і ўзяў сабе псеўданім «Яблоноўскі». У першы перыяд ён праверыў баявую гатоўнасць ваяводства і распачаў першыя падрыхтоўкі. У сакавіку разам са сваім падраздзяленнем ён рушыў у бок Панявежа, дзе каля вёскі [[Megiany|Мегяны]] далучыўся да падраздзялення [[Антанас Мацкявічус|Антанаса Мацкявічуса.]] 27 сакавіка абодва падраздзяленні дамагліся пераможнай бітвы супраць вялікага расійскага атрада. Абодва падраздзяленні разышліся, Длускі накіраваўся ў бок Крокаўскіх лясоў, дзе далучыўся да падраздзялення маёра [[Tomasz Kuszłejko|Томаша Кушлейкі]] . Новаўтвораная група, якая налічвала 1000 паўстанцаў, 1 красавіка правяла бітву каля [[Leńcza|Ленчы]], якая скончылася тактычнай перамогай, але прывяла да распаду групы. У пачатку красавіка [[Якуб Гейштар]], кіраўнік паўстанцкага ўрада ў Літве, але які належаў да белых, звольніў Длускага з пасады кіраўніка Ковенскага ваяводства, прызначыўшы на яго месца [[Józef Kościałkowski|Юзафа Касцялкоўскага]]. У новай сітуацыі Длускі далучыўся да стварэння групы [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]] . З гэтай мэтай ён адправіўся на прускую мяжу, дзе атрымаў партыю кантрабанднай зброі, і ў яе абароне 27 і 28 красавіка ўчыніў дзве сутычкі з рускімі салдатамі. Ён даставіў зброю ў лясы каля Андронішак, дзе знаходзіўся Серакоўскі. Затым ён зноў паехаў на прускую мяжу, у бок [[Таўрогі|Таўрогаў,]] каб здабыць зброю. Разбіў лагер каля Стэмпляў, дзе яго атрад з 150 паўстанцаў 11 і 12 мая правёў дзве пераможныя бітвы супраць колькасна пераўзыходзячага расійскага атрада. Аднак расіяне перашкодзілі захопу грузу зброі. Затым Длускі накіраваўся ў бок [[Цельшы|Цельшаў]], дзе ў канцы мая разбіў лагер. Па дарозе да яго далучыўся атрад Северына Гроса «Аляксандрайціса». Каля Акмянаў да групы далучылася група Ясінскага. На той момант група Длускага налічвала 400 загартаваных у баях паўстанцаў. Падраздзяленне разбіла лагер каля вёскі [[Папэляны]] . 22 чэрвеня лагер быў атакаваны расійцамі, якія прымусілі паўстанцаў адступіць да балот каля [[Draginie|Драгіня]]. Дзякуючы паспяховаму контрнаступу расійскія войскі былі вымушаны бегчы, у выніку чаго многія салдаты патанулі ў балоце, а паўстанцы страцілі толькі 7 забітымі і 6 параненымі. Пасля бітвы атрад Гроса накіраваўся ў бок Цельшаў, а астатнія паўстанцы пад камандаваннем Длускага, пазбегнуўшы пераследу рускіх, накіраваліся да прускай мяжы. Прама на мяжы Длускі зноў пазбег паразы свайго падраздзялення, атакаванага расіянамі каля вёскі Паюрзе . Затым, расчараваны перспектывамі самога паўстання, галоўным чынам з-за кансерватыўнай палітыкі віленскага ўрада, ён перайшоў прускую мяжу з часткай паўстанцаў, пакінуўшы астатніх пад камандаваннем Яна Станевіча-Пісарскага. Праз Прусію Длускі адправіўся ў Парыж, дзе ад імя Нацыянальнага ўрада арганізаваў пастаўкі зброі ў Літву, дзе ўладу захапілі чырвоныя на чале з Каліноўскім. У лютым 1864 года кіраўнік Нацыянальнага ўрада [[Рамуальд Траўгут]] прызначыў Длускага камандзірам [[V Літоўскі корпус|пятага корпуса ў Літве]]. Длускі пачаў энергічную падрыхтоўку да аднаўлення паўстання ў Літве і Жамойці. Аднак гэтыя намаганні скончыліся няўдачай з-за вялікай колькаснай перавагі праціўніка. Пасяліўся тады назаўсёды як эмігрант у [[Парыж]]ы, дзе працаваў у шпіталі св. Людовіка. Ажаніўся з францужанкай (Эрнэсцінай Наэмі Азар), якая неўзабаве памерла. Пазней (перад [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]) пераехаў у [[Лондан]], зарабляў маляваннем і жывапісам, нават прыняў англійскае грамадзянства і ажаніўся другі раз з даўняй знаёмай з [[Жамойць|Жамойці]] (Антанінай Леванеўскай). У канцы 1873 г., стужыўшыся па радзіме, прыехаў у [[Галічына|Галіцыю]]. Спачатку паспрабаваў гаспадарыць на зямлі і набыў пад [[Кракаў|Кракавам]] [[фальварак]] Шчуркоўку, але пазней, прадаўшы яго, асеў назаўсёды ў Кракаве, і, не жадаючы яшчэ раз праходзіць цяжкія фармальнасці настрыфікацыі лекарскага дыплома, цалкам прысвяціў сябе мастацтву. Выконваў мініяцюры, алейныя і акварэльныя партрэты, а таксама карціны пераважна рэлігійнага зместу для касцёлаў пад Кракавам і ў Літве, станцыі Крыжовага шляху, урэшце працаваў як [[Літаграфія|літограф]] (выканаў, напрыклад, для праф. Ізыдора Капернiцкага гравюры антрапалагічнага зместу, для Максіміляна Навіцкага — іхтыялагічнага). Пасля шматлікіх намаганняў атрымаў у Кракаве, дзякуючы доктару Адрыяну Баранецкаму, пасаду бібліятэкара пры Тэхнічна-прамысловым музеі і Вышэйшых курсах для жанчын імя А. Баранецкага, якую займаў аж да смерці. Памёр у Кракаве 10 мая 1905 г. Меў чатырох дачок (у тым ліку Элеанору Марыю, замужам за Мікалаем Рудніцкім, прафесарам [[Універсітэт імя Адама Міцкевіча ў Познані|Познаньскага ўніверсітэта]]), а таксама сына Казіміра, горнага інжынера, які памёр маладым. Пакінуў, як мяркуюць, у рукапісе ўспаміны, з якіх дзякуючы Генрыку Букоўскаму апублікаваны быў толькі ўрывак пад назвай «З паўстання 1863 г. на Жамойці» Сябраваў з [[Ян Матэйка|Янам Матэйкам]], які намаляваў яго ў вобразе комтура Тэтынгера з Эльблонга на карціне, прысвечанай Грунвальдскай бітве. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Длускі Баляслаў}} [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] tg6qh6lf6e3erz01ued65dte9tvqxbp 0 814798 5201036 2026-09-16T23:08:37Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ларэнгау |арыгінальная назва = Lorengau |выява = Lorengau beach.jpg |подпіс выявы = Пляж у Ларэнгау |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 01|lat_sec = 15 |lon_dir = E|lon_deg = 147|lon_min = 16|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city |CoordScale =...» 5201036 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ларэнгау |арыгінальная назва = Lorengau |выява = Lorengau beach.jpg |подпіс выявы = Пляж у Ларэнгау |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 01|lat_sec = 15 |lon_dir = E|lon_deg = 147|lon_min = 16|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Манус (правінцыя) {{!}} Манус |вышыня цэнтра НП = 40 |насельніцтва = 6131 |год перапісу = 2013 |часавы пояс = +10 }} '''Ларэнгау''' ({{lang-en|Lorengau}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Манус (правінцыя)|Манус]]. == Агульная інфармацыя == Размешчаны на паўночным усходзе вострава [[Манус (востраў)|Манус]]. У горадзе знаходзіцца ўсяго некалькі магазінаў, невялікі рынак і школа. Недалёка ад Ларэнгау размешчана аднайменная ўзлётна-пасадачная паласа. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6131 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=316724728|title=Lorengau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqVMMc1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 547 || 5 804 || 5 829 || 6 131 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 1tcp028vq3ytm35giadwfplu9i7o51w 5201148 5201036 2026-09-17T05:31:11Z Autumndancer 168015 5201148 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ларэнгау''' ({{lang-en|Lorengau}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Манус (правінцыя)|Манус]]. == Агульная інфармацыя == Размешчаны на паўночным усходзе вострава [[Манус (востраў)|Манус]]. У горадзе знаходзіцца ўсяго некалькі магазінаў, невялікі рынак і школа. Недалёка ад Ларэнгау размешчана аднайменная ўзлётна-пасадачная паласа. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6131 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=316724728|title=Lorengau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqVMMc1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 547 || 5 804 || 5 829 || 6 131 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 8c6k4qc2jd7gkwutu8i6c2x9q1085jj 0 814799 5201037 2026-09-16T23:20:43Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Алотау |арыгінальная назва = {{lang-en|Alotau}} |выява = MilneBay-Alotau.JPG |подпіс = Пляж у Алотау |краіна = Папуа — Новая Гвінея |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Мільн-Б...» 5201037 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Алотау |арыгінальная назва = {{lang-en|Alotau}} |выява = MilneBay-Alotau.JPG |подпіс = Пляж у Алотау |краіна = Папуа — Новая Гвінея |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Мільн-Бей |lat_deg = 10 |lat_min = 19 |lat_sec = 0 |lon_deg = 150 |lon_min = 26 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |вышыня цэнтра НП = 6 |насельніцтва = 15939 |год перапісу = 2012 |часавы пояс = +10 }} '''Алотау''' ({{lang-en|Alotau}}) — горад у паўднёва-ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Мільн-Бей]]. == Агульная інфармацыя == Размешчаны на паўночным узбярэжжы заліва Мільн, у 365 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт Гарні знаходзіцца ў 12 км ад горада. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі быў перанесены ў Алотау ў 1969 годзе з вострава Самарай. Заліў Мільн цікавы сваімі каралавымі рыфамі, якія ствараюць тут добрыя магчымасці для дайвінгу. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 939 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=286953045|url-status=dead|title=Alotau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeEg4eu?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 311 || 6 486 || 10 025 || 15 939 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Мільн-Бей]] 3nxahdle9b1hall14f4hnec9zm9u5ku 5201168 5201037 2026-09-17T06:27:50Z Autumndancer 168015 5201168 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алотау''' ({{lang-en|Alotau}}) — горад у паўднёва-ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Мільн-Бей]]. Размешчаны на паўночным узбярэжжы заліва Мільн, pf 365 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт Гарні знаходзіцца pf 12 км ад горада. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі быў перанесены ў Алотау ў 1969 годзе з вострава Самарай. Заліў Мільн цікавы сваімі каралавымі рыфамі, цэнтр дайвінгу. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 939 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=286953045|url-status=dead|title=Alotau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeEg4eu?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 311 || 6 486 || 10 025 || 15 939 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Мільн-Бей]] gzhia0co5yra1y80e1a5q59h1438aew 5201169 5201168 2026-09-17T06:28:16Z Autumndancer 168015 5201169 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Алотау''' ({{lang-en|Alotau}}) — горад у паўднёва-ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Мільн-Бей]]. Размешчаны на паўночным узбярэжжы заліва Мільн, за 365 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт Гарні знаходзіцца за 12 км ад горада. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі быў перанесены ў Алотау ў 1969 годзе з вострава Самарай. Заліў Мільн цікавы сваімі каралавымі рыфамі, цэнтр дайвінгу. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 939 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=286953045|url-status=dead|title=Alotau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeEg4eu?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 311 || 6 486 || 10 025 || 15 939 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Мільн-Бей]] nao0ohuox35nttr5r7ontyc6y442xwe 0 814800 5201038 2026-09-16T23:26:59Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП | статус = Горад | беларуская назва = Ванимо | арыгінальная назва = {{lang-en|Vanimo}} | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | выява = Vanimo_from_the_air.jpg | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Сандаун | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён у табліцы = | раён = | від р...» 5201038 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Ванимо | арыгінальная назва = {{lang-en|Vanimo}} | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | выява = Vanimo_from_the_air.jpg | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Сандаун | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён у табліцы = | раён = | від раёна = | раён у табліцы = | lat_deg = 2 | lat_min = 40 | lat_sec = 5 | lat_dir = S | lon_deg = 141 | lon_min = 18 | lon_dir = E | CoordAddon = type:city | CoordScale = | кіраўнік = | від кіраўніка = | дата заснавання = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = | вышыня цэнтра НП = 3 | від вышыні = | клімат = | афіцыйная мова = | насельніцтва = 11 863 | год перапісу = 2013 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +10 | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | сайт = | мова сайта = | подпіс выявы = | памер карты краіны = 280 | памер карты рэгіёна = | памер карты raёна = | унутранае dзяленне = | афіцыйная мова-ref = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = }} '''Ваніма''' ({{lang-en|Vanimo}}) — горад у паўночна-заходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на паўвостраве недалёка ад мяжы з Інданезіяй. == Апісанне == Ваніма — невялікі гарадок, эканоміка якога заснавана на лясной прамысловасці. Лесанарыхтоўкі ажыццяўляе кампанія Ванімо Форэст Продактс, якая з’яўляецца часткай малайзійскай групы кампаній [[Рымбунан Хіджау]]. Горад вядомы як выдатнае месца для серфінгу, сезон якога доўжыцца там з сярэдзіны кастрычніка да канца красавіка. Ваніма таксама з’яўляецца папулярным месцам для замежных рабочых у Папуа — Новай Гвінеі і Інданезіі, якія павінны пакінуць краіну для таго, каб прадоўжыць свае візы. У гэтым выпадку яны прыязджаюць у Ваніму на адзін дзень для наведвання інданезійскага пасольства і вяртаюцца да мяжы праз 24 гадзіны. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 863 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=314348130|title=Vanimo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ESj9axgH?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-16}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 071 || 7 908 || 9 809 || 11 863 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Сандаун]] 4zzd39jukxln33uyyo4p2slz44p8eu1 5201170 5201038 2026-09-17T06:30:23Z Autumndancer 168015 5201170 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ваніма''' ({{lang-en|Vanimo}}) — горад у паўночна-заходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на паўвостраве недалёка ад мяжы з Інданезіяй. Ваніма — невялікі гарадок, эканоміка якога заснавана на лясной прамысловасці. Лесанарыхтоўкі ажыццяўляе кампанія Ванімf Форэст Продактс, якая з’яўляецца часткай малайзійскай групы кампаній «Рымбунан Хіджау». Цэнтр серфінгу, сезон якога доўжыцца там з сярэдзіны кастрычніка да канца красавіка. Ваніма таксама з’яўляецца папулярным месцам для замежных рабочых у Папуа — Новай Гвінеі і Інданезіі, якія павінны пакінуць краіну для таго, каб прадоўжыць свае візы. У гэтым выпадку яны прыязджаюць у Ваніму на адзін дзень для наведвання інданезійскага пасольства і вяртаюцца да мяжы праз 24 гадзіны. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 863 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=314348130|title=Vanimo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ESj9axgH?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-16}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 071 || 7 908 || 9 809 || 11 863 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Сандаун]] 85s886gove7l0gkp528znhkff25z3jt 5201172 5201170 2026-09-17T06:30:47Z Autumndancer 168015 5201172 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ваніма''' ({{lang-en|Vanimo}}) — горад у паўночна-заходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на паўвостраве недалёка ад мяжы з Інданезіяй. Ваніма — невялікі гарадок, эканоміка якога заснавана на лясной прамысловасці. Лесанарыхтоўкі ажыццяўляе кампанія Ваніма Форэст Продактс, якая з’яўляецца часткай малайзійскай групы кампаній «Рымбунан Хіджау». Цэнтр серфінгу, сезон якога доўжыцца там з сярэдзіны кастрычніка да канца красавіка. Ваніма таксама з’яўляецца папулярным месцам для замежных рабочых у Папуа — Новай Гвінеі і Інданезіі, якія павінны пакінуць краіну для таго, каб прадоўжыць свае візы. У гэтым выпадку яны прыязджаюць у Ваніму на адзін дзень для наведвання інданезійскага пасольства і вяртаюцца да мяжы праз 24 гадзіны. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 863 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=314348130|title=Vanimo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ESj9axgH?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-16}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 071 || 7 908 || 9 809 || 11 863 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Сандаун]] 7u8d8c4ftyeqjn17s8q0w5a0nysilua 1 814801 5201039 2026-09-16T23:29:14Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Лоренгау}}» 5201039 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Лоренгау}} qvbae5wd7teal2l4zt9rrqq1ut9dir2 1 814802 5201040 2026-09-16T23:29:37Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Алотау}}» 5201040 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Алотау}} 9cut9jskhif7gwapzvwm5c9di82ibzn 1 814803 5201041 2026-09-16T23:30:56Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Ванимо}}» 5201041 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Ванимо}} qfuyjumy6sm6mua66uy36u7wou0yhru 0 814804 5201042 2026-09-16T23:38:14Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кавіенг |арыгінальная назва = Kavieng |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 34|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 15...» 5201042 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кавіенг |арыгінальная назва = Kavieng |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 34|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 150|lon_min = 48|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |карта рэгіёна = Location map New Britain and Ireland.png |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Новая Ірландыя (правінцыя){{!}}Новая Ірландыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = 1900 год |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |выява = Kavieng.png |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 10 |клімат = вільготны субэкватарыяльны |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 19 849 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кавіенг''' ({{lang-en|Kavieng}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад правінцыі [[Новая Ірландыя (правінцыя)|Новая Ірландыя]]. Размешчаны на беразе заліва Балгаі ў паўночнай частцы вострава [[Новая Ірландыя (востраў)|Новая Ірландыя]]. Насельніцтва па дадзеных на 2012 год складае 19 849 чалавек; па дадзеных перапісу 2000 года яно налічвала 11 560 чалавек.<ref>[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 Papua New Guinea: largest cities and towns and statistics of their population]</ref>.<br> == Інфраструктура == Кавіенг — асноўны [[порт]] Новай Ірландыі, з’яўляецца [[Эканоміка Папуа — Новай Гвінеі|гандлёвым]] і [[Турызм|турыстычным]] цэнтрам. Навакольная акваторыя папулярная сярод дайвераў як з-за прыроднай прыгажосці марскога дна, так і дзякуючы шматлікім астаткам караблёў, патопленых у часы баёў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Корпусы караблёў і збітых самалётаў ляжаць як на дне самога порта Кавіенг, так і ў непасрэднай блізкасці ад яго. Горад абслугоўваецца Кавіенгскім аэрапортам, адкуль ажыццяўляюцца штодзённыя рэйсы ў [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца канчатковым пунктам Болумінскі Хайвей, які злучае Кавіенг і [[Наматанаі]] (працягласць 193 км). У Кавіенге размешчаны ўсе службы і ўстановы, якія павінны быць у цэнтральным горадзе: мясцовае самакіраванне, магазіны, гатэлі (''The Kavieng Hotel'', ''The Malagan Beach Resort'' і ''Kavieng Club'', які размяшчаецца ў будынку былога каланіяльнага клуба), бальніца (тэрапеўтычнае, хірургічнае і педыятрычнае аддзяленні) і штотыднёвы рынак. На ўскраіне горада на беразе глыбокага заліва размяшчаюцца працяглыя прычалы, якія дазваляюць порту прымаць судны глыбокай пасадкі непасрэдна да берага (асноўныя прадукты транспарціроўкі — [[копра]] і [[нафта]]). У наш час у Кавіенге бурна развіваецца турыстычная індустрыя. Высокая [[біяразнастайнасць]] Новай Ірландыі дазваляе займацца [[дайвінг]]ам, [[серфінг]]ам і пешымі паходамі ([[Пешаходны турызм|трэкінгам]]). З Кавіенга непасрэдна бачны многія астравы архіпелага, якія знаходзяцца паміж Новай Ірландыяй і [[Новы Гановер|Новым Гановерам]], уключаючы Нуса Лік, Нуса Лава і востраў Нанга, на якім у 1960-х — 1980-х гадах размяшчаўся завод па кансерваванні рыбы. Цяпер на Нанга размяшчаецца новы цэнтр вывучэння марскіх рэсурсаў Нацыянальнага Цэнтра Рыбалоўства Папуа — Новай Гвінеі, адкрыццё якога ў ліпені 2009 года наведаў асабіста [[Генерал-губернатор Папуа — Новой Гвинеи|Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі]] [[Матане, Полиас|Поліас Матанэ]]. == Гісторыя == Узбярэжжа было закартавана галандскімі даследчыкамі ў [[1516 год]]зе, аднак аж да заснавання [[Германская Новая Гвінея|нямецкай каланіяльнай адміністрацыяй]] горада Кавіенг асваенне не праводзілася. У той час як большая частка вострава развівалася і багацела на аснове плантацый копры, сам Кавіенг заставаўся маленькім паселішчам, насельніцтва якога налічвала менш за 80 жыхароў. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Кавіенг як частка Папуа — Новай Гвінеі быў перададзены пад аўстралійскае кіраванне, што прывяло к высылцы нямецкіх місіянераў і канфіскацыі ўсёй нямецкай уласнасці ў горадзе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 21 студзеня 1942 года горад падвергся масіраванай бамбардзіроўцы з боку [[Ваенна-паветраныя сілы Імператарскага флоту Японіі|японскіх ВПС]]. Гэтай жа ноччу большая частка аўстралійскіх грамадзян была эвакуіравана з Новай Ірландыі. Япоўцы высадзіліся і пачалі акупацыю вострава 24 студзеня. На працягу наступных двух гадоў практычна ўсе еўрапейцы, якія засталіся на востраве, былі забіты японцамі. Адмірал Рукіці Тамура аддаў загад расстраляць усіх еўрапейскіх зняволеных турмы Кавіенга ў выпадку пагрозы высадкі саюзнікаў на тэрыторыю вострава. Як мінімум 23 з іх былі пакараны смерцю ў Кавіенге на прычале Масакр у сакавіку 1944 года, што пазней стала падставай для ўзбуджэння справы аб ваенных злачынствах у дачыненні да катаў. Да часу, калі саюзнікі авалодалі востравам у 1945 годзе, горад Кавіенг быў разбураны практычна цалкам. Спадчынай часоў японскай акупацыі і наступнага ўварвання саюзнікаў з’яўляецца вялікая колькасць розных помнікаў таго часу на тэрыторыі горада, найбольш вядомым з якіх з’яўляецца гарматая пляцоўка ў бункеры непадалёку ад Харбар-Роўд, адкуль прастрэльвалася ўся акваторыя порта. Афіцыйна бункер закрыты для наведвання, аднак перыядычна наведвальнікі дапускаюцца ўнутр. {{зноскі}} == Літаратура == * Mary Murray, ''Hunted, A Coastwatcher’s Story'' * Raden Dunbar, «The Kavieng Masacre — A War Crime Revealed» [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] fdv0dlf16xkihcwsv77mabkfjwsjcas 5201128 5201042 2026-09-17T02:47:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5201128 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кавіенг |арыгінальная назва = Kavieng |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 34|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 150|lon_min = 48|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |карта рэгіёна = Location map New Britain and Ireland.png |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Новая Ірландыя (правінцыя){{!}}Новая Ірландыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = 1900 год |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |выява = Kavieng.png |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 10 |клімат = вільготны субэкватарыяльны |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 19 849 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кавіенг''' ({{lang-en|Kavieng}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад правінцыі [[Новая Ірландыя (правінцыя)|Новая Ірландыя]]. Размешчаны на беразе заліва Балгаі ў паўночнай частцы вострава [[Новая Ірландыя (востраў)|Новая Ірландыя]]. Насельніцтва па дадзеных на 2012 год складае 19 849 чалавек; па дадзеных перапісу 2000 года яно налічвала 11 560 чалавек.<ref>[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 Papua New Guinea: largest cities and towns and statistics of their population]{{Недаступная спасылка}}</ref>.<br> == Інфраструктура == Кавіенг — асноўны [[порт]] Новай Ірландыі, з’яўляецца [[Эканоміка Папуа — Новай Гвінеі|гандлёвым]] і [[Турызм|турыстычным]] цэнтрам. Навакольная акваторыя папулярная сярод дайвераў як з-за прыроднай прыгажосці марскога дна, так і дзякуючы шматлікім астаткам караблёў, патопленых у часы баёў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Корпусы караблёў і збітых самалётаў ляжаць як на дне самога порта Кавіенг, так і ў непасрэднай блізкасці ад яго. Горад абслугоўваецца Кавіенгскім аэрапортам, адкуль ажыццяўляюцца штодзённыя рэйсы ў [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца канчатковым пунктам Болумінскі Хайвей, які злучае Кавіенг і [[Наматанаі]] (працягласць 193 км). У Кавіенге размешчаны ўсе службы і ўстановы, якія павінны быць у цэнтральным горадзе: мясцовае самакіраванне, магазіны, гатэлі (''The Kavieng Hotel'', ''The Malagan Beach Resort'' і ''Kavieng Club'', які размяшчаецца ў будынку былога каланіяльнага клуба), бальніца (тэрапеўтычнае, хірургічнае і педыятрычнае аддзяленні) і штотыднёвы рынак. На ўскраіне горада на беразе глыбокага заліва размяшчаюцца працяглыя прычалы, якія дазваляюць порту прымаць судны глыбокай пасадкі непасрэдна да берага (асноўныя прадукты транспарціроўкі — [[копра]] і [[нафта]]). У наш час у Кавіенге бурна развіваецца турыстычная індустрыя. Высокая [[біяразнастайнасць]] Новай Ірландыі дазваляе займацца [[дайвінг]]ам, [[серфінг]]ам і пешымі паходамі ([[Пешаходны турызм|трэкінгам]]). З Кавіенга непасрэдна бачны многія астравы архіпелага, якія знаходзяцца паміж Новай Ірландыяй і [[Новы Гановер|Новым Гановерам]], уключаючы Нуса Лік, Нуса Лава і востраў Нанга, на якім у 1960-х — 1980-х гадах размяшчаўся завод па кансерваванні рыбы. Цяпер на Нанга размяшчаецца новы цэнтр вывучэння марскіх рэсурсаў Нацыянальнага Цэнтра Рыбалоўства Папуа — Новай Гвінеі, адкрыццё якога ў ліпені 2009 года наведаў асабіста [[Генерал-губернатор Папуа — Новой Гвинеи|Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі]] [[Матане, Полиас|Поліас Матанэ]]. == Гісторыя == Узбярэжжа было закартавана галандскімі даследчыкамі ў [[1516 год]]зе, аднак аж да заснавання [[Германская Новая Гвінея|нямецкай каланіяльнай адміністрацыяй]] горада Кавіенг асваенне не праводзілася. У той час як большая частка вострава развівалася і багацела на аснове плантацый копры, сам Кавіенг заставаўся маленькім паселішчам, насельніцтва якога налічвала менш за 80 жыхароў. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Кавіенг як частка Папуа — Новай Гвінеі быў перададзены пад аўстралійскае кіраванне, што прывяло к высылцы нямецкіх місіянераў і канфіскацыі ўсёй нямецкай уласнасці ў горадзе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 21 студзеня 1942 года горад падвергся масіраванай бамбардзіроўцы з боку [[Ваенна-паветраныя сілы Імператарскага флоту Японіі|японскіх ВПС]]. Гэтай жа ноччу большая частка аўстралійскіх грамадзян была эвакуіравана з Новай Ірландыі. Япоўцы высадзіліся і пачалі акупацыю вострава 24 студзеня. На працягу наступных двух гадоў практычна ўсе еўрапейцы, якія засталіся на востраве, былі забіты японцамі. Адмірал Рукіці Тамура аддаў загад расстраляць усіх еўрапейскіх зняволеных турмы Кавіенга ў выпадку пагрозы высадкі саюзнікаў на тэрыторыю вострава. Як мінімум 23 з іх былі пакараны смерцю ў Кавіенге на прычале Масакр у сакавіку 1944 года, што пазней стала падставай для ўзбуджэння справы аб ваенных злачынствах у дачыненні да катаў. Да часу, калі саюзнікі авалодалі востравам у 1945 годзе, горад Кавіенг быў разбураны практычна цалкам. Спадчынай часоў японскай акупацыі і наступнага ўварвання саюзнікаў з’яўляецца вялікая колькасць розных помнікаў таго часу на тэрыторыі горада, найбольш вядомым з якіх з’яўляецца гарматая пляцоўка ў бункеры непадалёку ад Харбар-Роўд, адкуль прастрэльвалася ўся акваторыя порта. Афіцыйна бункер закрыты для наведвання, аднак перыядычна наведвальнікі дапускаюцца ўнутр. {{зноскі}} == Літаратура == * Mary Murray, ''Hunted, A Coastwatcher’s Story'' * Raden Dunbar, «The Kavieng Masacre — A War Crime Revealed» [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] o4zd6fzagpmqnh7wgenbdpvq3cgl7mq 5201174 5201128 2026-09-17T06:34:14Z Autumndancer 168015 5201174 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кавіенг''' ({{lang-en|Kavieng}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад правінцыі [[Новая Ірландыя (правінцыя)|Новая Ірландыя]]. Размешчаны на беразе заліва Балгаі ў паўночнай частцы вострава [[Новая Ірландыя (востраў)|Новая Ірландыя]]. Насельніцтва па дадзеных на 2012 год складае 19 849 чалавек; па дадзеных перапісу 2000 года яно налічвала 11 560 чалавек.<ref>[http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500 Papua New Guinea: largest cities and towns and statistics of their population]{{Недаступная спасылка}}</ref>.<br> == Інфраструктура == Кавіенг — асноўны [[порт]] Новай Ірландыі, з’яўляецца [[Эканоміка Папуа — Новай Гвінеі|гандлёвым]] і [[Турызм|турыстычным]] цэнтрам. Навакольная акваторыя папулярная сярод дайвераў як з-за прыроднай прыгажосці марскога дна, так і дзякуючы шматлікім астаткам караблёў, патопленых у часы баёў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Корпусы караблёў і збітых самалётаў ляжаць як на дне самога порта Кавіенг, так і ў непасрэднай блізкасці ад яго. Горад абслугоўваецца Кавіенгскім аэрапортам, адкуль ажыццяўляюцца штодзённыя рэйсы ў [[Порт-Морсбі]]. Аэрапорт з’яўляецца канцавым пунктам Болумінскай шашы, якая злучае Кавіенг і [[Наматанаі]] (працягласць 193 км). У горадзе размешчаны мясцовае самакіраванне, магазіны, гатэлі (''The Kavieng Hotel'', ''The Malagan Beach Resort'' і ''Kavieng Club'', які размяшчаецца ў будынку былога каланіяльнага клуба), бальніца (тэрапеўтычнае, хірургічнае і педыятрычнае аддзяленні) і штотыднёвы рынак. На ўскраіне горада на беразе глыбокага заліва размяшчаюцца працяглыя прычалы, якія дазваляюць порту прымаць судны глыбокай пасадкі непасрэдна да берага (асноўныя прадукты транспарціроўкі — [[копра]] і [[нафта]]). У наш час у Кавіенге бурна развіваецца турыстычная індустрыя. Высокая [[біяразнастайнасць]] Новай Ірландыі дазваляе займацца [[дайвінг]]ам, [[серфінг]]ам і пешымі паходамі ([[Пешаходны турызм|трэкінгам]]). З Кавіенга непасрэдна бачны многія астравы архіпелага, якія знаходзяцца паміж Новай Ірландыяй і [[Новы Гановер|Новым Гановерам]], уключаючы Нуса Лік, Нуса Лава і востраў Нанга, на якім у 1960-х — 1980-х гадах размяшчаўся завод па кансерваванні рыбы. Цяпер на Нанга размяшчаецца новы цэнтр вывучэння марскіх рэсурсаў Нацыянальнага Цэнтра Рыбалоўства Папуа — Новай Гвінеі, адкрыццё якога ў ліпені 2009 года наведаў асабіста [[Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі|Генерал-губернатар Папуа — Новай Гвінеі]] [[Поліяс Матанэ]]. == Гісторыя == Узбярэжжа было закартавана галандскімі даследчыкамі ў [[1516]] годзе, аднак аж да заснавання [[Германская Новая Гвінея|нямецкай каланіяльнай адміністрацыяй]] горада Кавіенг асваенне не праводзілася. У той час як большая частка вострава развівалася і багацела на аснове плантацый копры, сам Кавіенг заставаўся маленькім паселішчам, насельніцтва якога налічвала менш за 80 жыхароў. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Кавіенг як частка Папуа — Новай Гвінеі быў перададзены пад аўстралійскае кіраванне, што прывяло к высылцы нямецкіх місіянераў і канфіскацыі ўсёй нямецкай уласнасці ў горадзе. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 21 студзеня 1942 года горад падвергся масіраванай бамбардзіроўцы з боку [[Ваенна-паветраныя сілы Імператарскага флоту Японіі|японскіх ВПС]]. Гэтай жа ноччу большая частка аўстралійскіх грамадзян была эвакуіравана з Новай Ірландыі. Япоўцы высадзіліся і пачалі акупацыю вострава 24 студзеня. На працягу наступных двух гадоў практычна ўсе еўрапейцы, якія засталіся на востраве, былі забіты японцамі. Адмірал Рукіці Тамура аддаў загад расстраляць усіх еўрапейскіх зняволеных турмы Кавіенга ў выпадку пагрозы высадкі саюзнікаў на тэрыторыю вострава. Як мінімум 23 з іх былі пакараны смерцю ў Кавіенге на прычале Масакр у сакавіку 1944 года, што пазней стала падставай для ўзбуджэння справы аб ваенных злачынствах у дачыненні да катаў. Да часу, калі саюзнікі авалодалі востравам у 1945 годзе, горад Кавіенг быў разбураны практычна цалкам. Спадчынай часоў японскай акупацыі і наступнага ўварвання саюзнікаў з’яўляецца вялікая колькасць розных помнікаў таго часу на тэрыторыі горада, найбольш вядомым з якіх з’яўляецца гарматая пляцоўка ў бункеры непадалёку ад Харбар-Роўд, адкуль прастрэльвалася ўся акваторыя порта. Афіцыйна бункер закрыты для наведвання, аднак перыядычна наведвальнікі дапускаюцца ўнутр. == Літаратура == * Mary Murray, ''Hunted, A Coastwatcher’s Story'' * Raden Dunbar, «The Kavieng Masacre — A War Crime Revealed» == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 36zmr5r3jqzb3as44xtc8lnxoyh67ut 1 814805 5201043 2026-09-16T23:38:52Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кавиенг}}» 5201043 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кавиенг}} phfl2w0tdg95ru0une8wfbuno80z2kn 0 814806 5201044 2026-09-16T23:57:13Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Бука}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бука |арыгінальная назва = {{lang-en|Buka}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта горада Бука, вострава Сахана і аэрапорта |краіна = Папуа — Новая Гві...» 5201044 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Бука}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бука |арыгінальная назва = {{lang-en|Buka}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта горада Бука, вострава Сахана і аэрапорта |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 25|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 154|lon_min = 40|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |насельніцтва = 11000 |год перапісу = 2011 |часавы пояс = +11 }} '''Бука''' — часовая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і яго раёна {{iw|Паўночны Бугенвіль (раён)|Паўночны Бугенвіль||North Bougainville District}} на ўсходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйна падпарадкоўваецца {{iw|Мясцовае самакіраванне ў Папуа — Новай Гвінеі|мясцоваму самакіраванню||Local-level governments of Papua New Guinea}} {{iw|Сельскае мясцовае самакіраванне Бука|||Buka Rural LLG}}. == Геаграфія == Горад размешчаны на поўдні [[Бука (востраў)|вострава Бука]] і паўночным беразе [[Бука (праліў)|праліва Бука]]. З захаду да горада прымыкаюць джунглі, у ваколіцах горада маецца некалькі вапняковых пячор. == Транспарт == У горадзе маецца пабудаваны ў 1943 годзе акупацыйнымі японскімі войскамі аэрапорт {{iw|Бука (аэрапорт)|Бука|en|Buka Airport}}. Па праліве курсіруюць водныя таксі.<ref>[https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ Bougainville expects resurgence in tourism] {{Wayback|url=https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ |date=20220101072030 }} {{ref|en}}</ref>, якія злучаюць Буку з паселішчам [[Какапаа]] (Какапау), што знаходзіцца праз праліў на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]], і густанаселеным астраўком [[Сахана]] на захадзе праліва. Галоўная траса горада на поўдні ідзе ўздоўж праліва, а на паўночным усходзе падыходзіць да аэрапорта і злучаецца з кальцавой дарогай, якая апяразвае востраў. == Гісторыя == Еўрапейцы адкрылі востраў Бука ў 1768 годзеу<ref>{{Cite journal|last1=McAlpine|first1=J. R.|last2=Saunders|first2=J. C.|last3=Speight|first3=J. G.|last4=Heyligers|first4=P. C.|last5=Scott|first5=R. M.|date=2010|title=No. 20 Lands of Bougainville and Buka Islands, Territory of Papua and New Guinea|url=http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|journal=CSIRO Land Research Surveys|volume=2010|issue=1|pages=1–196|doi=10.1071/lrs20|isbn=978-0643006515|doi-access=free|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608023422/http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|url-status=live}}</ref>. Паводле іншай версіі, судна англічаніна Картэрэта адкрыла яго ў 1767 годзе, за год да адкрыцця вострава Бугенвіль экспедыцыяй [[Бугенвіль, Луі Антуан дэ|Луі дэ Бугенвіля]].<ref name="tokpisin">{{cite web|title=Autonomous Region of Bougainville|url=https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|website=Tok Pisin English Dictionary|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105065352/https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|url-status=live}}</ref>. У 1899 годзе (паводле іншай версіі, у кастрычніку 1886 года<ref name="tokpisin"/>) яго анексавала [[Германская імперыя]], уключыўшы яго ў [[Германская Новая Гвінея|Германскую Новую Гвінею]]. Сталіцай Бугенвіля Бука стала ў 1990-я гады, пасля таго як яго ранейшая сталіца, [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)|Арава]], была практычна цалкам разбурана ў выніку [[Канфлікт на Бугенвілі|Бугенвільскай грамадзянскай вайны]]. У будучыні ўрад Бугенвіля мае намер вярнуць сталіцу ў Араву.<ref>{{cite book |title=The Report: Papua New Guinea 2016 |date=2016 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-910068-64-9 |pages=52 |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |language=en }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |title=Источник |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101072027/https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |url-status=unfit }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 24x6shduphp91fv2b9sbaboda5roww4 5201177 5201044 2026-09-17T06:36:55Z Autumndancer 168015 5201177 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бука}} {{НП}} '''Бука''' — часовая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і яго раёна {{iw|Паўночны Бугенвіль (раён)|Паўночны Бугенвіль||North Bougainville District}} на ўсходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйна падпарадкоўваецца {{iw|Мясцовае самакіраванне ў Папуа — Новай Гвінеі|мясцоваму самакіраванню||Local-level governments of Papua New Guinea}} {{iw|Сельскае мясцовае самакіраванне Бука|||Buka Rural LLG}}. == Геаграфія == Горад размешчаны на поўдні [[Бука (востраў)|вострава Бука]] і паўночным беразе [[Бука (праліў)|праліва Бука]]. З захаду да горада прымыкаюць джунглі, у ваколіцах горада маецца некалькі вапняковых пячор. == Транспарт == У горадзе маецца пабудаваны ў 1943 годзе акупацыйнымі японскімі войскамі аэрапорт {{iw|Бука (аэрапорт)|Бука|en|Buka Airport}}. Па праліве курсіруюць водныя таксі.<ref>[https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ Bougainville expects resurgence in tourism] {{Wayback|url=https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ |date=20220101072030 }} {{ref|en}}</ref>, якія злучаюць Буку з паселішчам [[Какапаа]] (Какапау), што знаходзіцца праз праліў на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]], і густанаселеным астраўком [[Сахана]] на захадзе праліва. Галоўная траса горада на поўдні ідзе ўздоўж праліва, а на паўночным усходзе падыходзіць да аэрапорта і злучаецца з кальцавой дарогай, якая апяразвае востраў. == Гісторыя == Еўрапейцы адкрылі востраў Бука ў 1768 годзе<ref>{{Cite journal|last1=McAlpine|first1=J. R.|last2=Saunders|first2=J. C.|last3=Speight|first3=J. G.|last4=Heyligers|first4=P. C.|last5=Scott|first5=R. M.|date=2010|title=No. 20 Lands of Bougainville and Buka Islands, Territory of Papua and New Guinea|url=http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|journal=CSIRO Land Research Surveys|volume=2010|issue=1|pages=1–196|doi=10.1071/lrs20|isbn=978-0643006515|doi-access=free|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608023422/http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|url-status=live}}</ref>. Паводле іншай версіі, судна англічаніна Картэрэта адкрыла яго ў 1767 годзе, за год да адкрыцця вострава Бугенвіль экспедыцыяй [[Бугенвіль, Луі Антуан дэ|Луі дэ Бугенвіля]].<ref name="tokpisin">{{cite web|title=Autonomous Region of Bougainville|url=https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|website=Tok Pisin English Dictionary|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105065352/https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|url-status=live}}</ref>. У 1899 годзе (паводле іншай версіі, у кастрычніку 1886 года<ref name="tokpisin"/>) яго анексавала [[Германская імперыя]], уключыўшы яго ў [[Германская Новая Гвінея|Германскую Новую Гвінею]]. Сталіцай Бугенвіля Бука стала ў 1990-я гады, пасля таго як яго ранейшая сталіца, [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)|Арава]], была практычна цалкам разбурана ў выніку [[Канфлікт на Бугенвілі|Бугенвільскай грамадзянскай вайны]]. У будучыні ўрад Бугенвіля мае намер вярнуць сталіцу ў Араву.<ref>{{cite book |title=The Report: Papua New Guinea 2016 |date=2016 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-910068-64-9 |pages=52 |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |language=en }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |title=Источник |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101072027/https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |url-status=unfit }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] dkks06sj5gkqvr9tychx61pllxetv67 5201178 5201177 2026-09-17T06:37:30Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5201178 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бука}} {{НП}} '''Бука''' — часовая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і яго раёна {{iw|Паўночны Бугенвіль (раён)|Паўночны Бугенвіль||North Bougainville District}} на ўсходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйна падпарадкоўваецца {{iw|Мясцовае самакіраванне ў Папуа — Новай Гвінеі|мясцоваму самакіраванню||Local-level governments of Papua New Guinea}} {{iw|Сельскае мясцовае самакіраванне Бука|||Buka Rural LLG}}. == Геаграфія == Горад размешчаны на поўдні [[Бука (востраў)|вострава Бука]] і паўночным беразе [[Бука (праліў)|праліва Бука]]. З захаду да горада прымыкаюць джунглі, у ваколіцах горада маецца некалькі вапняковых пячор. == Транспарт == У горадзе маецца пабудаваны ў 1943 годзе акупацыйнымі японскімі войскамі аэрапорт {{iw|Бука (аэрапорт)|Бука|en|Buka Airport}}. Па праліве курсіруюць водныя таксі.<ref>[https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ Bougainville expects resurgence in tourism] {{Wayback|url=https://www.thenational.com.pg/bougainville-expects-resurgence-in-tourism/ |date=20220101072030 }} {{ref|en}}</ref>, якія злучаюць Буку з паселішчам [[Какапаа]] (Какапау), што знаходзіцца праз праліў на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]], і густанаселеным астраўком [[Сахана]] на захадзе праліва. Галоўная траса горада на поўдні ідзе ўздоўж праліва, а на паўночным усходзе падыходзіць да аэрапорта і злучаецца з кальцавой дарогай, якая апяразвае востраў. == Гісторыя == Еўрапейцы адкрылі востраў Бука ў 1768 годзе<ref>{{Cite journal|last1=McAlpine|first1=J. R.|last2=Saunders|first2=J. C.|last3=Speight|first3=J. G.|last4=Heyligers|first4=P. C.|last5=Scott|first5=R. M.|date=2010|title=No. 20 Lands of Bougainville and Buka Islands, Territory of Papua and New Guinea|url=http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|journal=CSIRO Land Research Surveys|volume=2010|issue=1|pages=1–196|doi=10.1071/lrs20|isbn=978-0643006515|doi-access=free|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608023422/http://www.publish.csiro.au/CR/LRS20|url-status=live}}</ref>. Паводле іншай версіі, судна англічаніна Картэрэта адкрыла яго ў 1767 годзе, за год да адкрыцця вострава Бугенвіль экспедыцыяй [[Луі Антуан дэ Бугенвіль|Луі дэ Бугенвіля]].<ref name="tokpisin">{{cite web|title=Autonomous Region of Bougainville|url=https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|website=Tok Pisin English Dictionary|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105065352/https://www.tokpisin.info/autonomous-region-bougainville/|url-status=live}}</ref>. У 1899 годзе (паводле іншай версіі, у кастрычніку 1886 года<ref name="tokpisin"/>) яго анексавала [[Германская імперыя]], уключыўшы яго ў [[Германская Новая Гвінея|Германскую Новую Гвінею]]. Сталіцай Бугенвіля Бука стала ў 1990-я гады, пасля таго як яго ранейшая сталіца, [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)|Арава]], была практычна цалкам разбурана ў выніку [[Канфлікт на Бугенвілі|Бугенвільскай грамадзянскай вайны]]. У будучыні ўрад Бугенвіля мае намер вярнуць сталіцу ў Араву.<ref>{{cite book |title=The Report: Papua New Guinea 2016 |date=2016 |publisher=Oxford Business Group |isbn=978-1-910068-64-9 |pages=52 |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |language=en }} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |title=Источник |access-date=2022-01-01 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101072027/https://books.google.com/books?id=mT83DwAAQBAJ&q=bougainville+capital+city&pg=PA52 |url-status=unfit }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] qijjfylzoyb3d06mvzc6n52j18vt2k5 1 814807 5201045 2026-09-17T00:00:46Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Бука (город, Бугенвиль)}}» 5201045 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Бука (город, Бугенвиль)}} c4rst300uy1u0kw71vv56zc9ai996z8 0 814808 5201046 2026-09-17T00:07:25Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Арава |арыгінальная назва = {{lang-en|Arawa}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта рэгіёна (горад Бука і востраў Сахана) |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб...» 5201046 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Арава |арыгінальная назва = {{lang-en|Arawa}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта рэгіёна (горад Бука і востраў Сахана) |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 34|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38 200 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Арава''' ({{lang-en|Arawa}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], былая сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Рэспублікі Паўночных Саламонавых астравоў]] і, магчыма, будучая сталіца [[Аўтаномны рэгіён Бугенвіль|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і раёна Паўночны Бугенвіль (у цяперашні час ролю іх сталіцы адыгрывае горад [[Бука (горад, Бугенвиль){{!}}Бука]]). == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа вострава Бугенвіль, на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|title=Arawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EO81eS8c?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам на востраве і трэцім па колькасці насельніцтва ў краіне. Пасля 1998 года, калі скончылася грамадзянская вайна за незалежнасць вострава, падчас якой сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Паўночных Саламонавых астравоў]] Арава была разбурана, сталіца была перанесена ў горад Бука. У будучыні сталіцу плануецца вярнуць у Араву. <br> Да Аравы сталіца рэгіёна размяшчалася на астраўку [[Сахана]], каля Букі.<ref>{{cite web|title=Sohano|url=https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054011/https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sohano Island|url=https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|publisher=[[Lonely Planet]]|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054006/https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Горад ляжыць на ўсходнім беразе [[Бугенвіль (востраў)|вострава Бугенвіль]], яго цэнтр размешчаны паміж рэкамі Бова і Тапекас, якія зліваюцца пры ўпадзенні ў акіян. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 38 200 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301605556|url-status=dead|title=Arawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOCcOgg7?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 2013 |- | 12 623 || 38 200 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 7ab49buzm805lwd2f4i06ckz90ycsuy 5201048 5201046 2026-09-17T00:09:16Z Maksonkaa 174158 5201048 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Арава |арыгінальная назва = {{lang-en|Arawa}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта рэгіёна (горад Бука і востраў Сахана) |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 34|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38 200 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Арава''' ({{lang-en|Arawa}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], былая сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Рэспублікі Паўночных Саламонавых астравоў]] і, магчыма, будучая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і раёна Паўночны Бугенвіль (у цяперашні час ролю іх сталіцы адыгрывае горад [[Бука (горад, Бугенвиль){{!}}Бука]]). == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа вострава Бугенвіль, на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|title=Arawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EO81eS8c?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам на востраве і трэцім па колькасці насельніцтва ў краіне. Пасля 1998 года, калі скончылася грамадзянская вайна за незалежнасць вострава, падчас якой сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Паўночных Саламонавых астравоў]] Арава была разбурана, сталіца была перанесена ў горад Бука. У будучыні сталіцу плануецца вярнуць у Араву. <br> Да Аравы сталіца рэгіёна размяшчалася на астраўку [[Сахана]], каля Букі.<ref>{{cite web|title=Sohano|url=https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054011/https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sohano Island|url=https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|publisher=[[Lonely Planet]]|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054006/https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Горад ляжыць на ўсходнім беразе [[Бугенвіль (востраў)|вострава Бугенвіль]], яго цэнтр размешчаны паміж рэкамі Бова і Тапекас, якія зліваюцца пры ўпадзенні ў акіян. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 38 200 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301605556|url-status=dead|title=Arawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOCcOgg7?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 2013 |- | 12 623 || 38 200 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 532wjcyy3msqgnbgbti4okax8w3p91i 5201049 5201048 2026-09-17T00:09:47Z Maksonkaa 174158 5201049 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Арава |арыгінальная назва = {{lang-en|Arawa}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта рэгіёна (горад Бука і востраў Сахана) |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 34|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38 200 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Арава''' ({{lang-en|Arawa}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], былая сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Рэспублікі Паўночных Саламонавых астравоў]] і, магчыма, будучая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і раёна Паўночны Бугенвіль (у цяперашні час ролю іх сталіцы адыгрывае горад [[Бука (горад)|Бука]]). == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа вострава Бугенвіль, на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|title=Arawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EO81eS8c?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам на востраве і трэцім па колькасці насельніцтва ў краіне. Пасля 1998 года, калі скончылася грамадзянская вайна за незалежнасць вострава, падчас якой сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Паўночных Саламонавых астравоў]] Арава была разбурана, сталіца была перанесена ў горад Бука. У будучыні сталіцу плануецца вярнуць у Араву. <br> Да Аравы сталіца рэгіёна размяшчалася на астраўку [[Сахана]], каля Букі.<ref>{{cite web|title=Sohano|url=https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054011/https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sohano Island|url=https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|publisher=[[Lonely Planet]]|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054006/https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Горад ляжыць на ўсходнім беразе [[Бугенвіль (востраў)|вострава Бугенвіль]], яго цэнтр размешчаны паміж рэкамі Бова і Тапекас, якія зліваюцца пры ўпадзенні ў акіян. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 38 200 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301605556|url-status=dead|title=Arawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOCcOgg7?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 2013 |- | 12 623 || 38 200 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] f6rss08u53n2va0h4kfx1sxrogly0go 5201162 5201049 2026-09-17T06:22:19Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Арава (горад)]] у [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201049 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Арава |арыгінальная назва = {{lang-en|Arawa}} |выява = Buka Town-Sohano-Island-Buka Airport.png |подпіс выявы = Карта рэгіёна (горад Бука і востраў Сахана) |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 34|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 38 200 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Арава''' ({{lang-en|Arawa}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], былая сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Рэспублікі Паўночных Саламонавых астравоў]] і, магчыма, будучая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і раёна Паўночны Бугенвіль (у цяперашні час ролю іх сталіцы адыгрывае горад [[Бука (горад)|Бука]]). == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа вострава Бугенвіль, на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|title=Arawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EO81eS8c?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам на востраве і трэцім па колькасці насельніцтва ў краіне. Пасля 1998 года, калі скончылася грамадзянская вайна за незалежнасць вострава, падчас якой сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Паўночных Саламонавых астравоў]] Арава была разбурана, сталіца была перанесена ў горад Бука. У будучыні сталіцу плануецца вярнуць у Араву. <br> Да Аравы сталіца рэгіёна размяшчалася на астраўку [[Сахана]], каля Букі.<ref>{{cite web|title=Sohano|url=https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054011/https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sohano Island|url=https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|publisher=[[Lonely Planet]]|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054006/https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Горад ляжыць на ўсходнім беразе [[Бугенвіль (востраў)|вострава Бугенвіль]], яго цэнтр размешчаны паміж рэкамі Бова і Тапекас, якія зліваюцца пры ўпадзенні ў акіян. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 38 200 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301605556|url-status=dead|title=Arawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOCcOgg7?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 2013 |- | 12 623 || 38 200 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] f6rss08u53n2va0h4kfx1sxrogly0go 5201166 5201162 2026-09-17T06:23:21Z Autumndancer 168015 5201166 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Арава}} {{НП}} '''Арава''' ({{lang-en|Arawa}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], былая сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Рэспублікі Паўночных Саламонавых астравоў]] і, магчыма, будучая сталіца [[Бугенвіль (востраў)|Аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]] і раёна Паўночны Бугенвіль (у цяперашні час ролю іх сталіцы адыгрывае горад [[Бука (горад)|Бука]]). == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы ўсходняга ўзбярэжжа вострава Бугенвіль, на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|title=Arawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EO81eS8c?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Arawa.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. З’яўляецца найбуйнейшым населеным пунктам на востраве і трэцім па колькасці насельніцтва ў краіне. Пасля 1998 года, калі скончылася грамадзянская вайна за незалежнасць вострава, падчас якой сталіца [[Рэспубліка Паўночных Саламонавых астравоў|Паўночных Саламонавых астравоў]] Арава была разбурана, сталіца была перанесена ў горад Бука. У будучыні сталіцу плануецца вярнуць у Араву. <br> Да Аравы сталіца рэгіёна размяшчалася на астраўку [[Сахана]], каля Букі.<ref>{{cite web|title=Sohano|url=https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|publisher=[[Энциклопедия Британника]]|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054011/https://www.britannica.com/place/Sohano-Island|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Sohano Island|url=https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|publisher=[[Lonely Planet]]|lang=en|access-date=2022-01-05|archive-date=2022-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105054006/https://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/buka/attractions/sohano-island/a/poi-sig/501170/362865|url-status=live}}</ref>. == Геаграфія == Горад ляжыць на ўсходнім беразе [[Бугенвіль (востраў)|вострава Бугенвіль]], яго цэнтр размешчаны паміж рэкамі Бова і Тапекас, якія зліваюцца пры ўпадзенні ў акіян. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 38 200 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301605556|url-status=dead|title=Arawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOCcOgg7?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 2013 |- | 12 623 || 38 200 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] l8o98ow6cvcsinhy9pvbfj33vihwmr2 1 814809 5201047 2026-09-17T00:08:34Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Арава (Папуа — Новая Гвинея)}}» 5201047 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Арава (Папуа — Новая Гвинея)}} 0dqvry2t7m2y1invtu48fclcay1mcyn 5201164 5201047 2026-09-17T06:22:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Арава (горад)]] у [[Размовы:Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201047 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Арава (Папуа — Новая Гвинея)}} 0dqvry2t7m2y1invtu48fclcay1mcyn 0 814810 5201050 2026-09-17T00:21:01Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП | статус = Горад | беларуская назва = Пангуна | арыгінальная назва = {{lang-en|Panguna}} | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Бугенвіль (востраў) | рэгіён у табліцы = | раён = | від раёна = | раён у табліцы = | lat_deg = 6 |...» 5201050 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Пангуна | арыгінальная назва = {{lang-en|Panguna}} | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Бугенвіль (востраў) | рэгіён у табліцы = | раён = | від раёна = | раён у табліцы = | lat_deg = 6 | lat_min = 24 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 155 | lon_min = 50 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | CoordAddon = type:city | CoordScale = | унутранае дзяленне = | кіраўнік = | від кіраўніка = | дата заснавання = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = | вышыня цэнтра НП = 877 | від вышыні = | клімат = | афіцыйная мова = | насельніцтва = 2974 | год перапісу = 2013 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +10 | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | сайт = | мова сайта = | памер карты краіны = 280 | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | афіцыйная мова-ref = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = }} '''Пангуна''' ({{lang-en|Panguna}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі [[Бугенвіль (востраў)|аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на ўсходзе цэнтральнай часткі вострава [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]], на вышыні 877 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Panguna.html|title=Panguna, Papua New Guinea Page|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPG0mnp?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Panguna.html|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. == Экономика == Ранее в районе города осуществлялась добыча медной руды открытым способом, однако в 1989 году рудники были закрыты. == Население == По данным на 2013 год численность населения города составляла 2974 человека<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301569550|title=Panguna|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPGSyB6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 3500 || 2974 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 9txozj3874adylu43vmgcu5oixcvdul 5201179 5201050 2026-09-17T06:39:56Z Autumndancer 168015 5201179 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Пангуна''' ({{lang-en|Panguna}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі [[Бугенвіль (востраў)|аўтаномнага рэгіёна Бугенвіль]]. Горад размешчаны на ўсходзе цэнтральнай часткі вострава [[Бугенвіль (востраў)|Бугенвіль]], на вышыні 877 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Panguna.html|title=Panguna, Papua New Guinea Page|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPG0mnp?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/07/Panguna.html|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] d9eda1fpqutp2ebpsk8351x07k7g4fu 1 814811 5201051 2026-09-17T00:23:38Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Пангуна}}» 5201051 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Пангуна}} g58zcqk2ium4iuwooz7olq9v88ivan5 0 814812 5201052 2026-09-17T00:25:43Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП | статус = Горад | беларуская назва = Дару | арыгінальная назва = Daru | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Заходняя | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён у табліцы =...» 5201052 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Дару | арыгінальная назва = Daru | сцяг = | шырыня сцяга = | герб = | шырыня герба = | краіна = Папуа — Новая Гвінея | рэгіён = Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Заходняя | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён у табліцы = | раён = | від раёна = | раён у табліцы = | lat_deg = 9 | lat_min = 05 | lat_sec = 0 | lat_dir = S | lon_deg = 143 | lon_min = 12 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | CoordAddon = type:city | CoordScale = | унутранае дзяленне = | кіраўнік = | від кіраўніка = | дата заснавання = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = | вышыня цэнтра НП = 3 | від вышыні = | клімат = | афіцыйная мова = | насельніцтва = 20 053 | год перапісу = 2013 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +10 | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | сайт = | мова сайта = | памер карты краіны = 280 | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | афіцыйная мова-ref = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = }}'''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. == Геаграфія == Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] kdpqmzklpk2gkvya5uj2c5mk14urnsy 5201054 5201052 2026-09-17T00:26:59Z Maksonkaa 174158 5201054 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дару |арыгінальная назва = Daru |выява = Daru Island (Landsat).jpg |подпіс выявы = Спадарожнікавы здымак вострава Дару |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 9|lat_min = 05|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 12|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Заходняя |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 3 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 20 053 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. == Геаграфія == Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] bs2ahdhhnrfjtxhm90iycr8uu5lbpa1 5201203 5201054 2026-09-17T07:10:09Z Autumndancer 168015 5201203 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5dm1c5wvk0g593p084wko4ja4riyp90 5201204 5201203 2026-09-17T07:11:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дару]] у [[Дару (горад)]]: ёсць востраў 5201203 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5dm1c5wvk0g593p084wko4ja4riyp90 5201208 5201204 2026-09-17T07:11:34Z Autumndancer 168015 5201208 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дару}} {{НП}} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] r2yov9vyri54o6c9ui9409hjruo1g81 5201209 5201208 2026-09-17T07:12:26Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дару (горад)]] у [[Дару (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць у Сьера-Леонэ 5201208 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дару}} {{НП}} '''Дару''' ({{lang-en|Daru}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй]] правінцыі краіны. Размешчаны на [[Дару (востраў)|аднайменным востраве]] ў [[Торэсаў праліў|Торэсавым праліве]], каля паўднёвага ўзбярэжжа вострава Новая Гвінея, непадалёку ад вусця ракі [[Флай (рака)|Флай]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 20 053 чалавекі. <ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=291380321|title=Daru|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOefXll1?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 7 127 || 8 490 || 12 879 || 20 053 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] r2yov9vyri54o6c9ui9409hjruo1g81 1 814813 5201053 2026-09-17T00:25:59Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Дару}}» 5201053 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Дару}} 8a0x03pkj0vnqtemsalow61g82b61v7 5201206 5201053 2026-09-17T07:11:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Дару]] у [[Размовы:Дару (горад)]]: ёсць востраў 5201053 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Дару}} 8a0x03pkj0vnqtemsalow61g82b61v7 5201211 5201206 2026-09-17T07:12:27Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Дару (горад)]] у [[Размовы:Дару (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць у Сьера-Леонэ 5201053 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Дару}} 8a0x03pkj0vnqtemsalow61g82b61v7 0 814814 5201055 2026-09-17T00:31:12Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Кіунга (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіунга |арыгінальная назва = {{lang-en|Kiunga}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|l...» 5201055 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кіунга (значэнні)}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіунга |арыгінальная назва = {{lang-en|Kiunga}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 7|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 141|lon_min = 18|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Заходняя правінцыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае dзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 14 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 18 747 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кіунга''' ({{lang-en|Kiunga}}) — горад на захадзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй правінцыі]] краіны. == Геаграфія == Горад размешчаны на беразе ракі [[Флай (рака){{!}}Флай]], вышэй за месца ўпадзення ў яе ракі [[Ок-Тэдзі (рака){{!}}Ок-Тэдзі]], недалёка ад мяжы з Інданезіяй, на вышыні 14 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|title=Kiunga, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQcw2hU?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 18 747 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302000130|title=Kiunga|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQdPa3V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 1 400 || 4 000 || 8 265 || 18 747 |} == Транспарт == Злучаны аўтамабільнай дарогай з горадам Табубіл. Маецца аэрапорт, які прымае рэгулярныя рэйсы са сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Да гэтага горада ўверх па рацэ Флай паднімаюцца судны. Адлегласць да мора складае каля 800 км. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 204j8um8mz5tqg329izfrtj79zyymjd 5201216 5201055 2026-09-17T07:17:29Z Autumndancer 168015 5201216 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Кіунга (значэнні)}} {{НП}} '''Кіунга''' ({{lang-en|Kiunga}}) — горад на захадзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у [[Заходняя правінцыя (Папуа — Новая Гвінея)|Заходняй правінцыі]] краіны. Горад размешчаны на беразе ракі [[Флай (рака)|Флай]], вышэй за месца ўпадзення ў яе ракі [[Ок-Тэдзі (рака)|Ок-Тэдзі]], недалёка ад мяжы з Інданезіяй, на вышыні 14 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|title=Kiunga, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQcw2hU?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/06/Kiunga.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 18 747 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302000130|title=Kiunga|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQQdPa3V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 1 400 || 4 000 || 8 265 || 18 747 |} == Транспарт == Злучаны аўтамабільнай дарогай з горадам Табубіл. Маецца аэрапорт, які прымае рэгулярныя рэйсы са сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. Да гэтага горада ўверх па рацэ Флай паднімаюцца судны. Адлегласць да мора складае каля 800 км. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ep63d2stmw80ijvi5hda2w3q539llgx 1 814815 5201056 2026-09-17T00:31:57Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Киунга}}» 5201056 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Киунга}} 4x6gu6uo4oworyurgzvepgs9gmwwsk5 0 814816 5201058 2026-09-17T00:37:20Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мендзі |выява = Mendi Daytime.jpg |подпіс выявы = Выгляд горада Мендзі |арыгінальная назва = {{lang-en|Mendi}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня гер...» 5201058 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мендзі |выява = Mendi Daytime.jpg |подпіс выявы = Выгляд горада Мендзі |арыгінальная назва = {{lang-en|Mendi}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 8|lat_sec = 52 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 39|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Саўтэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1849 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 56 055 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Мендзі''' ({{lang-en|Mendi}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў даліне ракі Мендзі, на вышыні 1849 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|title=Mendi, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRiVkHt?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. . Аўтамабільная дарога злучае Мендзі з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Поблізу Мендзі маюцца чайныя і кававыя плантацыі. У 2000 годзе ў Мендзі ўспыхнулі канфлікты на племянной глебе; у выніку сутыкненняў некалькі дзесяткаў чалавек былі забіты.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |title=Mendi from the Encyclopædia Britannica |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513161150/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 56 055 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301928365|title=Mendi|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRj5xnj?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 130 || 6 192 || 17 119 || 56 055 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] i3d04wy4r1h3k23fwsqvh7e8pnku4km 5201218 5201058 2026-09-17T07:19:18Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Мендзі]] у [[Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць прозвішча 5201058 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Мендзі |выява = Mendi Daytime.jpg |подпіс выявы = Выгляд горада Мендзі |арыгінальная назва = {{lang-en|Mendi}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 8|lat_sec = 52 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 39|lon_sec = 26 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Саўтэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1849 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 56 055 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Мендзі''' ({{lang-en|Mendi}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны ў даліне ракі Мендзі, на вышыні 1849 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|title=Mendi, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRiVkHt?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. . Аўтамабільная дарога злучае Мендзі з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Поблізу Мендзі маюцца чайныя і кававыя плантацыі. У 2000 годзе ў Мендзі ўспыхнулі канфлікты на племянной глебе; у выніку сутыкненняў некалькі дзесяткаў чалавек былі забіты.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |title=Mendi from the Encyclopædia Britannica |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513161150/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 56 055 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301928365|title=Mendi|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRj5xnj?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 130 || 6 192 || 17 119 || 56 055 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] i3d04wy4r1h3k23fwsqvh7e8pnku4km 5201223 5201218 2026-09-17T07:20:28Z Autumndancer 168015 5201223 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Мендзі}} {{НП}} '''Мендзі''' ({{lang-en|Mendi}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. Горад размешчаны ў даліне ракі Мендзі, на вышыні 1849 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|title=Mendi, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRiVkHt?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Mendi.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. . Аўтамабільная дарога злучае Мендзі з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Поблізу Мендзі маюцца чайныя і кававыя плантацыі. У 2000 годзе ў Мендзі ўспыхнулі канфлікты з-за племянных спрэчак; у выніку сутыкненняў некалькі дзесяткаў чалавек былі забіты.<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |title=Mendi from the Encyclopædia Britannica |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513161150/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/374838/Mendi |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 56 055 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301928365|title=Mendi|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRj5xnj?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 130 || 6 192 || 17 119 || 56 055 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] dd5ygludnn1jksin0zclb9s6thxec4l 1 814817 5201059 2026-09-17T00:40:59Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Менди}}» 5201059 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Менди}} irk2t8f4d80e3cmrauvudmwopm7vfyo 5201220 5201059 2026-09-17T07:19:18Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Мендзі]] у [[Размовы:Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць прозвішча 5201059 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Менди}} irk2t8f4d80e3cmrauvudmwopm7vfyo 0 814818 5201060 2026-09-17T00:44:01Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вевак |арыгінальная назва = {{lang-en|Wewak}} |выява = WewakBeach.jpg |подпіс выявы = Пляж у Веваку |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба =...» 5201060 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вевак |арыгінальная назва = {{lang-en|Wewak}} |выява = WewakBeach.jpg |подпіс выявы = Пляж у Веваку |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 38|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 300 |памер карты раёна = 300 |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Усходні Сепік |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |насельніцтва = 21 792 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Вевак''' ({{lang-en|Wewak}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Усходні Сепік]]. == Гісторыя == З 1943 па [[1945 год]], падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у Веваку размяшчалася найбуйнейшая [[Японія|японская]] авіябаза ў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]]. База падвяргалася бамбардзіроўцы з боку [[Ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|аўстралійскіх]] і [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|амерыканскіх паветраных сіл]]. Аэрапорт, пабудаваны японцамі, выкарыстоўваецца па гэты дзень<ref>{{cite web|url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_east_sepik.html|url-status=dead|title=East Sepik Province Papua New Guinea|publisher=Pacific Wrecks|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/69pnbuAWp?url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_east_sepik.html|archive-date=2012-08-11}}</ref>. == Транспарт == У Веваку маецца [[аэрапорт]].<ref>{{cite web|url=http://www.world-airport-codes.com/papua-new-guinea/boram-7609.html|title=Boram (WWK) Papua New Guinea|publisher=World-airoport-codes|lang=en|access-date=2011-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/69pncWLyd?url=http://www.world-airport-codes.com/papua-new-guinea/boram-7609.html|archive-date=2012-08-11}}</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва горада па гадах<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=311216362|url-status=dead|title=Wewak|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2011-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/69pnd9PVP?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|archive-date=2012-08-11}}</ref>: {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2010 |- | 19 554 || 23 224 || 19 724 || 21 792 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] m2whhqdmovfym72fmgv5zcxmaj49iv6 5201180 5201060 2026-09-17T06:42:51Z Autumndancer 168015 5201180 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вевак''' ({{lang-en|Wewak}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Усходні Сепік]]. == Гісторыя == З 1943 па [[1945]] год, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у Веваку размяшчалася найбуйнейшая [[Японія|японская]] авіябаза ў [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]]. База падвяргалася бамбардзіроўцы з боку [[Ваенна-паветраныя сілы Аўстраліі|аўстралійскіх]] і [[Ваенна-паветраныя сілы Арміі ЗША|амерыканскіх паветраных сіл]]. Аэрапорт, пабудаваны японцамі, выкарыстоўваецца па гэты дзень<ref>{{cite web|url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_east_sepik.html|url-status=dead|title=East Sepik Province Papua New Guinea|publisher=Pacific Wrecks|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/69pnbuAWp?url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_east_sepik.html|archive-date=2012-08-11}}</ref>. == Транспарт == У Веваку маецца [[аэрапорт]].<ref>{{cite web|url=http://www.world-airport-codes.com/papua-new-guinea/boram-7609.html|title=Boram (WWK) Papua New Guinea|publisher=World-airoport-codes|lang=en|access-date=2011-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/69pncWLyd?url=http://www.world-airport-codes.com/papua-new-guinea/boram-7609.html|archive-date=2012-08-11}}</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва горада па гадах<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=311216362|url-status=dead|title=Wewak|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2011-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/69pnd9PVP?url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=|archive-date=2012-08-11}}</ref>: {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2010 |- | 19 554 || 23 224 || 19 724 || 21 792 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 8gi3le2ie8ye5s1vpbekudjfneqysun 1 814819 5201062 2026-09-17T00:44:51Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Вевак}}» 5201062 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Вевак}} d4qlnd6yyygof77pgib9gdyscau7fc6 0 814820 5201064 2026-09-17T00:48:26Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Аітапэ |арыгінальная назва = {{lang-en|Aitape}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 08|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lo...» 5201064 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Аітапэ |арыгінальная назва = {{lang-en|Aitape}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 08|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 142|lon_min = 21|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Сандаун |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 0 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6931 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новой Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. == Геаграфія == Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі двума гарадамі. Вышыня горада над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Аітапэ быў заснаваны ў [[1905 год]]зе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ch6mysuzcq3naa4mmeji0uzdkwa5pha 5201227 5201064 2026-09-17T07:25:14Z Autumndancer 168015 5201227 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі двума гарадамі. Вышыня горада над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Аітапэ быў заснаваны ў [[1905]] годзе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 276ujiksc39yiof0xyzhwsvflfrydep 5201228 5201227 2026-09-17T07:25:54Z Autumndancer 168015 5201228 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Аітапэ''' ({{lang-en|Aitape}}) — горад у паўночнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Сандаун]]. Размешчаны на трасе, якая злучае [[Вевак]] і [[Ваніма]], прыкладна пасярэдзіне паміж гэтымі двума гарадамі. Вышыня горада над узроўнем мора — 0 м.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|title=Aitape, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqa2n6R?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/18/Aitape.html|archive-date=2013-02-12}}</ref>. == Гісторыя == Аітапэ быў заснаваны ў [[1905]] годзе як нямецкая місіянерская станцыя. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6931 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=312800235|url-status=dead|title=Aitape|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMqaU1z6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 3 400 || 3 700 || 6 931 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] au61axc5odhol5n53c73skflqz7ytzm 1 814821 5201065 2026-09-17T00:49:37Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Аитапе}}» 5201065 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Аитапе}} 1s4vo04f6x3iz48rk9plfdg7hu4zhic 0 814822 5201066 2026-09-17T00:51:36Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Амбунці |арыгінальная назва = Ambunti |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 4|lat_min = 13|lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 1...» 5201066 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Амбунці |арыгінальная назва = Ambunti |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 4|lat_min = 13|lat_sec = 12 |lon_dir = E|lon_deg = 142|lon_min = 49|lat_sec = 48 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Усходні Сепік |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутране дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2248 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Амбунці''' ({{lang-en|Ambunti}}) — невялікі горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. == Геаграфічнае становішча == Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака){{!}}Сепік]], у 755 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2248 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=308840283|url-status=dead|title=Ambunti|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeK5x9P?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1000 || 1200 || 2248 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 3srsnqkie1tv9cq1ok2d95nv9n948ah 5201229 5201066 2026-09-17T07:27:04Z Autumndancer 168015 5201229 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Амбунці''' ({{lang-en|Ambunti}}) — горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака)|Сепік]], за 755 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2248 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=308840283|url-status=dead|title=Ambunti|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeK5x9P?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1000 || 1200 || 2248 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 1rr13w645x9humhz3n7y876rxx3lq93 1 814823 5201067 2026-09-17T00:51:56Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Амбунти}}» 5201067 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Амбунти}} rn92mxcmzgndz7th2fcp1pmtpm5d2l9 0 814824 5201068 2026-09-17T01:02:08Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП | статус = Горад | беларуская назва = Маўнт-Хаген | арыгінальная назва = {{lang-en|Mount Hagen}} | выява = Mt Hagen Cultural Show PNG 2008.jpg | падпіс выявы = Культурнае шоу ў Маўнт-Хагене, 2008 год | краіна = Папуа — Новая Гвінея | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | lat_dir = S|...» 5201068 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Маўнт-Хаген | арыгінальная назва = {{lang-en|Mount Hagen}} | выява = Mt Hagen Cultural Show PNG 2008.jpg | падпіс выявы = Культурнае шоу ў Маўнт-Хагене, 2008 год | краіна = Папуа — Новая Гвінея | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | lat_dir = S| lat_deg = 5| lat_min = 52| lat_sec = 0 | lon_dir = E| lon_deg = 144| lon_min = 13| lon_sec = 0 | CoordAddon = type:city | CoordScale = | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён = Уэстэрн-Хайлендс | рэгіён у табліцы = | від раёна = | раён = | раён у табліцы = | унутранае дзяленне = | від кіраўніка = | кіраўнік = | дата заснавання = 1934 | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 1996 | клімат = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 46 256 | год перапісу = 2013 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +10 | DST = | тэлефонны код = | паштовы iндэкс = | паштовыя iндэксы = | аўтамабільны код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = | мова сайта = }} '''Маўнт-Хаген''' ({{lang-en|Mount Hagen}}) — пяты па велічыні горад [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] з насельніцтвам 46 256 чалавек. З’яўляецца сталіцай правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]] і знаходзіцца ў вялікай урадлівай даліне Вахгі ў цэнтры вострава [[Новая Гвінея]] на вышыні 1677 м. {{Iw|Хайлендская шаша|3=en|4=Highlands Highway}} з’яўляецца асноўнай транспартнай артэрыяй, якая злучае Маўнт-Хаген з прыбярэжнымі гарадамі [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]] і [[Маданг (горад){{!}}Маданг]]. Горад названы ў гонар вулкана [[Маўнт-Хаген (вулкан){{!}}Маўнт-Хаген]], размешчанага прыкладна ў 24 км на паўночны захад. Вулкан быў названы ў гонар нямецкага каланіяльнага афіцэра {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}. == Геаграфія і клімат == Горад Маўнт-Хаген размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, у горным рэгіёне паблізу гары [[Вільгельм (гара){{!}}Вільгельм]], на вышыні 1996 м над узроўнем мора. <ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|title=Mount Hagen, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoHeXOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]]. Маўнт-Хаген хутка расце. У цяперашні час — 5-ы па велічыні горад Папуа — Новай Гвінеі, у той час як у 1980 годзе ён быў толькі 7-м. У горадзе пабудаваны буйны аэрапорт, які выкарыстоўваецца ў тым ліку і пры пералётах па міжнародных лініях. У сувязі з тым, што Маўнт-Хаген знаходзіцца ў горным рэгіёне, ён валодае адносна прахалодным для еўрапейцаў кліматам. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 46 256 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302936422|title=Mount Hagen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoI7Uch?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 13 642 || 17 392 || 27 782 || 46 256 |} == Гісторыя і традыцыі == Маўнт-Хаген быў заснаваны ў [[1934 год]]зе, калі ў Новай Гвінеі, якая знаходзілася тады пад апекай [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]], пракладалася шасейная магістраль. Названы ў гонар {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}, нямецкага каланіста і чыноўніка часоў [[Германская Новая Гвінея{{!}}Германскай Новай Гвінеі]]. Маўнт-Хаген з’яўляецца нечым накшталт фарпоста цывілізацыі ў гэтым рэгіёне краіны, паколькі далей пачынаюцца тэрыторыі горных плямён Новай Гвінеі. Аднак горад таксама з’яўляецца адным з самых крымінагенных месцаў краіны, таму турызм тут развіты слаба. Маўнт-Хаген — буйны гандлёвы цэнтр горнага рэгіёна, з якім можа канкурыраваць толькі горад [[Гарока]] ў правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Абодва гарады служаць таксама месцам правядзення штогадовага Горнага фестывалю, на які збіраюцца прадстаўнікі розных горных народнасцей для ўзаемнага знаёмства, святкавання і ўладжвання спрэчак. Кожны год у Маўнт-Хагене праводзіцца культурнае шоу, адно з найбуйнейшых культурных падзей у Папуа — Новай Гвінеі. Розныя рэгіянальныя, правінцыйныя і нават нацыянальныя племянныя танцавальныя калектывы збіраюцца, каб адсвяткаваць сваю культурную спадчыну ў выглядзе сінг-сінга. Традыцыйная культура і вераванні застаюцца моцнымі ў Маўнт-Хагене і вакол яго. У 2009 і 2013 гадах паведамлялася пра спаленне зажыва жанчын па абвінавачванні ў вядзьмарстве.<ref>http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 |date=20130517045050 }} ABC News о сожжении</ref>.<br> У 12,5 км на паўночны ўсход ад Маўнт-Хагена знаходзіцца [[старажытнае земляробчае паселішча Кука]], уключанае ў спіс [[Сусветная спадчына{{!}}Сусветнай спадчыны]].<ref>{{Cite web |url=https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |title=Археологическое наследие среди объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО (на примере памятника «Болота Кук», Папуа-Новая Гвинея) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912115929/https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |url-status=live }}</ref> == Клімат == {{Клімат горада |Горад_род=Маўнт-Хагена |Крыніца=[http://worldclimateguide.co.uk/climateguides/papuanewguinea/mounthagen.php Сусветны клімат] | Сту_ср_апад=283 | Лют_ср_апад=299 | Сак_ср_апад=309 | Кра_ср_апад=249 | Май_ср_апад=180 | Чэр_ср_апад=122 | Ліп_ср_апад=135 | Жні_ср_апад=163 | Вер_ср_апад=193 | Кас_ср_апад=218 | Ліс_ср_апад=208 | Сне_ср_апад=279 | Год_ср_апад=2638 | Сту_ср_мін=12 | Сту_ср_макс=29 | Лют_ср_мін=13 | Lют_ср_макс=29 | Сак_ср_мін=13 | Сак_ср_макс=29 | Кра_ср_мін=12 | Кра_ср_макс=29 | Май_ср_мін=12 | Май_ср_макс=29 | Чэр_ср_мін=11 | Чэр_ср_макс=28 | Ліп_ср_мін=11 | Ліп_ср_макс=28 | Жні_ср_мін=11 | Жні_ср_макс=28 | Вер_ср_мін=11 | Вер_ср_макс=29 | Кас_ср_мін=12 | Кас_ср_макс=30 | Ліс_ср_мін=12 | Ліс_ср_макс=30 | Сне_ср_мін=12 | Сне_ср_макс=30 | Год_ср_мін=12 | Год_ср_макс=29 }} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Орындж (Аўстралія){{!}}Орындж]] ([[Аўстралія]]) == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ Маўнт-Хаген у часопісе «Вокруг света»] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ |date=20090309063334 }} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 1wduyh3t67ovf299iu3vo73yq7m7en5 5201070 5201068 2026-09-17T01:03:42Z Maksonkaa 174158 5201070 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Горад | беларуская назва = Маўнт-Хаген | арыгінальная назва = {{lang-en|Mount Hagen}} | выява = Mt Hagen Cultural Show PNG 2008.jpg | падпіс выявы = Культурнае шоу ў Маўнт-Хагене, 2008 год | краіна = Папуа — Новая Гвінея | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | lat_dir = S| lat_deg = 5| lat_min = 52| lat_sec = 0 | lon_dir = E| lon_deg = 144| lon_min = 13| lon_sec = 0 | CoordAddon = type:city | CoordScale = | від рэгіёна = Правінцыя | рэгіён = Уэстэрн-Хайлендс | рэгіён у табліцы = | від раёна = | раён = | раён у табліцы = | унутранае дзяленне = | від кіраўніка = | кіраўнік = | дата заснавання = 1934 | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 1996 | клімат = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 46 256 | год перапісу = 2013 | шчыльнасць = | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +10 | DST = | тэлефонны код = | паштовы iндэкс = | паштовыя iндэксы = | аўтамабільны код = | вид идентификатора = | цифровой идентификатор = | сайт = | мова сайта = }} '''Маўнт-Хаген''' ({{lang-en|Mount Hagen}}) — пяты па велічыні горад [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] з насельніцтвам 46 256 чалавек. З’яўляецца сталіцай правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]] і знаходзіцца ў вялікай урадлівай даліне Вахгі ў цэнтры вострава [[Новая Гвінея]] на вышыні 1677 м. {{Iw|Хайлендская шаша|3=en|4=Highlands Highway}} з’яўляецца асноўнай транспартнай артэрыяй, якая злучае Маўнт-Хаген з прыбярэжнымі гарадамі [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]] і [[Маданг (горад){{!}}Маданг]]. Горад названы ў гонар вулкана [[Маўнт-Хаген (вулкан){{!}}Маўнт-Хаген]], размешчанага прыкладна ў 24 км на паўночны захад. Вулкан быў названы ў гонар нямецкага каланіяльнага афіцэра {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}. == Геаграфія і клімат == Горад Маўнт-Хаген размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, у горным рэгіёне паблізу гары [[Вільгельм (гара){{!}}Вільгельм]], на вышыні 1996 м над узроўнем мора. <ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|title=Mount Hagen, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoHeXOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]]. Маўнт-Хаген хутка расце. У цяперашні час — 5-ы па велічыні горад Папуа — Новай Гвінеі, у той час як у 1980 годзе ён быў толькі 7-м. У горадзе пабудаваны буйны аэрапорт, які выкарыстоўваецца ў тым ліку і пры пералётах па міжнародных лініях. У сувязі з тым, што Маўнт-Хаген знаходзіцца ў горным рэгіёне, ён валодае адносна прахалодным для еўрапейцаў кліматам. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 46 256 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302936422|title=Mount Hagen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoI7Uch?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 13 642 || 17 392 || 27 782 || 46 256 |} == Гісторыя і традыцыі == Маўнт-Хаген быў заснаваны ў [[1934 год]]зе, калі ў Новай Гвінеі, якая знаходзілася тады пад апекай [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]], пракладалася шасейная магістраль. Названы ў гонар {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}, нямецкага каланіста і чыноўніка часоў [[Германская Новая Гвінея{{!}}Германскай Новай Гвінеі]]. Маўнт-Хаген з’яўляецца нечым накшталт фарпоста цывілізацыі ў гэтым рэгіёне краіны, паколькі далей пачынаюцца тэрыторыі горных плямён Новай Гвінеі. Аднак горад таксама з’яўляецца адным з самых крымінагенных месцаў краіны, таму турызм тут развіты слаба. Маўнт-Хаген — буйны гандлёвы цэнтр горнага рэгіёна, з якім можа канкурыраваць толькі горад [[Гарока]] ў правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Абодва гарады служаць таксама месцам правядзення штогадовага Горнага фестывалю, на які збіраюцца прадстаўнікі розных горных народнасцей для ўзаемнага знаёмства, святкавання і ўладжвання спрэчак. Кожны год у Маўнт-Хагене праводзіцца культурнае шоу, адно з найбуйнейшых культурных падзей у Папуа — Новай Гвінеі. Розныя рэгіянальныя, правінцыйныя і нават нацыянальныя племянныя танцавальныя калектывы збіраюцца, каб адсвяткаваць сваю культурную спадчыну ў выглядзе сінг-сінга. Традыцыйная культура і вераванні застаюцца моцнымі ў Маўнт-Хагене і вакол яго. У 2009 і 2013 гадах паведамлялася пра спаленне зажыва жанчын па абвінавачванні ў вядзьмарстве.<ref>http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 |date=20130517045050 }} ABC News о сожжении</ref>.<br> У 12,5 км на паўночны ўсход ад Маўнт-Хагена знаходзіцца [[старажытнае земляробчае паселішча Кука]], уключанае ў спіс [[Сусветная спадчына{{!}}Сусветнай спадчыны]].<ref>{{Cite web |url=https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |title=Археологическое наследие среди объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО (на примере памятника «Болота Кук», Папуа-Новая Гвинея) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912115929/https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |url-status=live }}</ref> == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Орындж (Аўстралія){{!}}Орындж]] ([[Аўстралія]]) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ Маўнт-Хаген у часопісе «Вокруг света»] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ |date=20090309063334 }} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 03m7mr6omw1llh4lo0uuc3qvuzfuxpi 5201183 5201070 2026-09-17T06:46:42Z Autumndancer 168015 5201183 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маўнт-Хаген''' ({{lang-en|Mount Hagen}}) — пяты па велічыні горад [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] з насельніцтвам 46 256 чалавек. З’яўляецца сталіцай правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]] і знаходзіцца ў вялікай урадлівай даліне Вахгі ў цэнтры вострава [[Новая Гвінея]] на вышыні 1677 м. {{Iw|Хайлендская шаша|3=en|4=Highlands Highway}} з’яўляецца асноўнай транспартнай артэрыяй, якая злучае Маўнт-Хаген з прыбярэжнымі гарадамі [[Лаэ (горад)|Лаэ]] і [[Маданг (горад)|Маданг]]. Горад названы ў гонар вулкана [[Маўнт-Хаген (вулкан)|Маўнт-Хаген]], размешчанага прыкладна за 24 км на паўночны захад. Вулкан быў названы ў гонар нямецкага каланіяльнага афіцэра Курта фон Хагена. == Геаграфія і клімат == Горад Маўнт-Хаген размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, у горным рэгіёне паблізу гары [[Вільгельм (гара)|Вільгельм]], на вышыні 1996 м над узроўнем мора. <ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|title=Mount Hagen, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoHeXOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]]. Маўнт-Хаген хутка расце. У цяперашні час — 5-ы па велічыні горад Папуа — Новай Гвінеі, у той час як у 1980 годзе ён быў толькі 7-м. У горадзе пабудаваны буйны аэрапорт, які выкарыстоўваецца ў тым ліку і пры пералётах па міжнародных лініях. Маўнт-Хаген знаходзіцца ў горным рэгіёне, таму ў ім прахалодны для еўрапейцаў клімат. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 46 256 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302936422|title=Mount Hagen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoI7Uch?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 13 642 || 17 392 || 27 782 || 46 256 |} == Гісторыя і традыцыі == Маўнт-Хаген быў заснаваны ў [[1934]] годзе, калі ў Новай Гвінеі, якая знаходзілася тады пад апекай [[Аўстралія|Аўстраліі]], пракладалася шасейная магістраль. Названы ў гонар {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}, нямецкага каланіста і чыноўніка часоў [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]]. Маўнт-Хаген з’яўляецца нечым накшталт фарпоста цывілізацыі ў гэтым рэгіёне краіны, паколькі далей пачынаюцца тэрыторыі горных плямён Новай Гвінеі. Аднак горад таксама з’яўляецца адным з самых крымінагенных месцаў краіны, таму турызм тут развіты слаба. Маўнт-Хаген — буйны гандлёвы цэнтр горнага рэгіёна, з якім можа канкурыраваць толькі горад [[Гарока]] ў правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Абодва гарады служаць таксама месцам правядзення штогадовага Горнага фестывалю, на які збіраюцца прадстаўнікі розных горных народнасцей для ўзаемнага знаёмства, святкавання і ўладжвання спрэчак. Кожны год у Маўнт-Хагене праводзіцца культурнае шоу, адно з найбуйнейшых культурных падзей у Папуа — Новай Гвінеі. Розныя рэгіянальныя, правінцыйныя і нават нацыянальныя племянныя танцавальныя калектывы збіраюцца, каб адсвяткаваць сваю культурную спадчыну ў выглядзе сінг-сінга. Традыцыйная культура і вераванні застаюцца моцнымі ў Маўнт-Хагене і вакол яго. У 2009 і 2013 гадах паведамлялася пра спаленне зажыва жанчын па абвінавачванні ў вядзьмарстве.<ref>http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 |date=20130517045050 }} ABC News о сожжении</ref>.<br> У 12,5 км на паўночны ўсход ад Маўнт-Хагена знаходзіцца [[старажытнае земляробчае паселішча Кука]], уключанае ў спіс [[Сусветная спадчына{{!}}Сусветнай спадчыны]].<ref>{{Cite web |url=https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |title=Археологическое наследие среди объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО (на примере памятника «Болота Кук», Папуа-Новая Гвинея) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912115929/https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |url-status=live }}</ref> == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Орындж (Аўстралія){{!}}Орындж]] ([[Аўстралія]]) == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ Маўнт-Хаген у часопісе «Вокруг света»] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ |date=20090309063334 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] o6myw0cj07q6mfm8h8gtwwsqw7kx93u 5201185 5201183 2026-09-17T06:46:59Z Autumndancer 168015 5201185 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маўнт-Хаген''' ({{lang-en|Mount Hagen}}) — пяты па велічыні горад [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]] з насельніцтвам 46 256 чалавек. З’яўляецца сталіцай правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]] і знаходзіцца ў вялікай урадлівай даліне Вахгі ў цэнтры вострава [[Новая Гвінея]] на вышыні 1677 м. {{Iw|Хайлендская шаша|3=en|4=Highlands Highway}} з’яўляецца асноўнай транспартнай артэрыяй, якая злучае Маўнт-Хаген з прыбярэжнымі гарадамі [[Лаэ (горад)|Лаэ]] і [[Маданг (горад)|Маданг]]. Горад названы ў гонар вулкана [[Маўнт-Хаген (вулкан)|Маўнт-Хаген]], размешчанага прыкладна за 24 км на паўночны захад. Вулкан быў названы ў гонар нямецкага каланіяльнага афіцэра Курта фон Хагена. == Геаграфія і клімат == Горад Маўнт-Хаген размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, у горным рэгіёне паблізу гары [[Вільгельм (гара)|Вільгельм]], на вышыні 1996 м над узроўнем мора. <ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|title=Mount Hagen, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoHeXOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/16/Mount_Hagen.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Уэстэрн-Хайлендс]]. Маўнт-Хаген хутка расце. У цяперашні час — 5-ы па велічыні горад Папуа — Новай Гвінеі, у той час як у 1980 годзе ён быў толькі 7-м. У горадзе пабудаваны буйны аэрапорт, які выкарыстоўваецца ў тым ліку і пры пералётах па міжнародных лініях. Маўнт-Хаген знаходзіцца ў горным рэгіёне, таму ў ім прахалодны для еўрапейцаў клімат. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 46 256 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302936422|title=Mount Hagen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoI7Uch?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 13 642 || 17 392 || 27 782 || 46 256 |} == Гісторыя і традыцыі == Маўнт-Хаген быў заснаваны ў [[1934]] годзе, калі ў Новай Гвінеі, якая знаходзілася тады пад апекай [[Аўстралія|Аўстраліі]], пракладалася шасейная магістраль. Названы ў гонар {{нп4|3=de|4=Curt von Hagen|2=Курта фон Хагена|1=Хаген, Курт фон}}, нямецкага каланіста і чыноўніка часоў [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]]. Маўнт-Хаген з’яўляецца нечым накшталт фарпоста цывілізацыі ў гэтым рэгіёне краіны, паколькі далей пачынаюцца тэрыторыі горных плямён Новай Гвінеі. Аднак горад таксама з’яўляецца адным з самых крымінагенных месцаў краіны, таму турызм тут развіты слаба. Маўнт-Хаген — буйны гандлёвы цэнтр горнага рэгіёна, з якім можа канкурыраваць толькі горад [[Гарока]] ў правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Абодва гарады служаць таксама месцам правядзення штогадовага Горнага фестывалю, на які збіраюцца прадстаўнікі розных горных народнасцей для ўзаемнага знаёмства, святкавання і ўладжвання спрэчак. Кожны год у Маўнт-Хагене праводзіцца культурнае шоу, адно з найбуйнейшых культурных падзей у Папуа — Новай Гвінеі. Розныя рэгіянальныя, правінцыйныя і нават нацыянальныя племянныя танцавальныя калектывы збіраюцца, каб адсвяткаваць сваю культурную спадчыну ў выглядзе сінг-сінга. Традыцыйная культура і вераванні застаюцца моцнымі ў Маўнт-Хагене і вакол яго. У 2009 і 2013 гадах паведамлялася пра спаленне зажыва жанчын па абвінавачванні ў вядзьмарстве.<ref>http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 {{Wayback|url=http://www.abc.net.au/news/2013-02-09/un-decries-png-case-of-woman-burned-alive-for-sorcery/4509678 |date=20130517045050 }} ABC News о сожжении</ref>.<br> За 12,5 км на паўночны ўсход ад Маўнт-Хагена знаходзіцца [[старажытнае земляробчае паселішча Кука]], уключанае ў спіс [[Сусветная спадчына{{!}}Сусветнай спадчыны]].<ref>{{Cite web |url=https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |title=Археологическое наследие среди объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО (на примере памятника «Болота Кук», Папуа-Новая Гвинея) |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912115929/https://nasledie-journal.ru/ru/journals/1/5.html |url-status=live }}</ref> == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Аўстраліі|20px}} [[Орындж (Аўстралія){{!}}Орындж]] ([[Аўстралія]]) == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ Маўнт-Хаген у часопісе «Вокруг света»] {{Wayback|url=http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/15/ |date=20090309063334 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] p2hp5u0i8c86t80sjpvd5y3jkhjfmrq 1 814825 5201071 2026-09-17T01:03:57Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Маунт-Хаген}}» 5201071 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Маунт-Хаген}} 3gp1l98oe66mtxzeumvyo7r0hajxfav 0 814826 5201073 2026-09-17T01:07:41Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Керэма |арыгінальная назва = Kerema |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 57|lat_sec = 43 |lon_dir = E|lon_deg = 145|...» 5201073 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Керэма |арыгінальная назва = Kerema |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 57|lat_sec = 43 |lon_dir = E|lon_deg = 145|lon_min = 46|lat_sec = 30 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Галф (правінцыя){{!}}Галф |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6551 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Керэма''' ({{lang-en|Kerema}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Галф (правінцыя){{!}}Галф]]. == Геаграфія == Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы заліва [[Папуа (заліў){{!}}Папуа]], у 229 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6551 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=295376577|title=Kerema|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOekE4hp?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>.<br> ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3400 || 3952 || 5116 || 6551 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ktww2xyl5t13vxt0ffpk8ay83mkhcoa 5201231 5201073 2026-09-17T07:29:41Z Autumndancer 168015 5201231 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керэма''' ({{lang-en|Kerema}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Галф (правінцыя)|Галф]]. Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы заліва [[Папуа (заліў)|Папуа]], за 229 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6551 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=295376577|title=Kerema|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOekE4hp?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>.<br> ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3400 || 3952 || 5116 || 6551 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] tdag2dnj8c6byb3mv6i99izahi47viv 5201232 5201231 2026-09-17T07:30:29Z Autumndancer 168015 5201232 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Керэма''' ({{lang-en|Kerema}}) — горад у паўднёвай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Галф (правінцыя)|Галф]]. Размешчаны на ўсходнім узбярэжжы заліва [[Папуа (заліў)|Папуа]], за 229 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 6551 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=295376577|title=Kerema|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOekE4hp?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>.<br /> ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3400 || 3952 || 5116 || 6551 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5odzl047ibswdj6b6ijx2vxtr87zv5z 1 814827 5201074 2026-09-17T01:07:54Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Керема}}» 5201074 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Керема}} af7d1sjkholjwit2jc2pqx7ypui9d8z 0 814828 5201076 2026-09-17T01:12:36Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Булола |выява = Bulolo.png |подпіс выявы = Агульны выгляд горада Булола |арыгінальная назва = {{lang-en|Bulolo}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня...» 5201076 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Булола |выява = Bulolo.png |подпіс выявы = Агульны выгляд горада Булола |арыгінальная назва = {{lang-en|Bulolo}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 12|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 146|lon_min = 38|lat_sec = 30 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маробэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 793 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 23 910 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Булола''' ({{lang-en|Bulolo}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. == Геаграфія == Размешчаны на рацэ Булола (прыток ракі [[Маркхэм (рака){{!}}Маркхэм]]), у 32 км на паўночны захад ад горада [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]] і ў 43 км на поўдзень ад [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], на вышыні 793 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|title=Bulolo, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeTxj1j?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|archivedate=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 23 910 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=298148665|title=Bulolo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeUQRw6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 730 || 7 421 || 12 912 || 23 910 |} == Эканоміка і транспарт == Раней у раёне горада ажыццяўлялася здабыча золата. Сёння асновай эканомікі з’яўляецца лясная прамысловасць. Пачынаючы з 1950-х гадоў Булола злучаны з портам [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]] аўтамабільнай дарогай. Маецца невялікі аэрапорт. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] obyx1jb2julm0go0hm1crlibwt3qlqo 5201234 5201076 2026-09-17T07:33:02Z Autumndancer 168015 5201234 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Булола''' ({{lang-en|Bulolo}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Размешчаны на рацэ Булола (прыток ракі [[Маркхэм (рака)|Маркхэм]]), pf 32 км на паўночны захад ад горада [[Вау (Папуа — Новая Гвінея)|Вау]] і за 43 км на поўдзень ад [[Лаэ (горад)|Лаэ]], на вышыні 793 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|title=Bulolo, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeTxj1j?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|archivedate=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 23 910 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=298148665|title=Bulolo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeUQRw6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 730 || 7 421 || 12 912 || 23 910 |} == Эканоміка і транспарт == Раней у раёне горада ажыццяўлялася здабыча золата. Сёння асновай эканомікі з’яўляецца лясная прамысловасць. Пачынаючы з 1950-х гадоў Булола злучаны з портам [[Лаэ (горад)|Лаэ]] аўтамабільнай дарогай. Невялікі аэрапорт. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] pzx1hrlmpe268skfkakzkks8yvnxvt1 5201237 5201234 2026-09-17T07:33:37Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5201237 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Булола''' ({{lang-en|Bulolo}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Размешчаны на рацэ Булола (прыток ракі [[Маркем (рака)|Маркем]]), за 32 км на паўночны захад ад горада [[Вау (Папуа — Новая Гвінея)|Вау]] і за 43 км на поўдзень ад [[Лаэ (горад)|Лаэ]], на вышыні 793 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|title=Bulolo, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeTxj1j?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/14/Bulolo.html|archivedate=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 23 910 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=298148665|title=Bulolo|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EOeUQRw6?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 730 || 7 421 || 12 912 || 23 910 |} == Эканоміка і транспарт == Раней у раёне горада ажыццяўлялася здабыча золата. Сёння асновай эканомікі з’яўляецца лясная прамысловасць. Пачынаючы з 1950-х гадоў Булола злучаны з портам [[Лаэ (горад)|Лаэ]] аўтамабільнай дарогай. Невялікі аэрапорт. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] a2asuzpncu3hcs5jlbxoopkm27nssk9 1 814829 5201077 2026-09-17T01:12:50Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Булоло}}» 5201077 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Булоло}} hp6rbrt5d11v461i41pwuzpltl0rsff 0 814830 5201078 2026-09-17T01:15:59Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Вау}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вау |арыгінальная назва = {{lang-en|Wau}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 20|lat_sec =...» 5201078 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вау}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вау |арыгінальная назва = {{lang-en|Wau}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 20|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 146|lon_min = 43|lat_sec = 01 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маробэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1080 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 9442 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Вау''' ({{lang-en|Wau}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. == Геаграфія == Размешчаны ў 74 км на паўднёвы захад ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]]. == Гісторыя == У 1920-я і 1930-я гады Вау быў месцам залатой ліхаманкі. У студзені 1943 года ў раёне горада разгарнулася бітва паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі за аўстралійскую ваенную базу Вау ({{iw|Бітва пры Вау||en|Battle of Wau}}). Пасля Другой сусветнай вайны горад быў злучаны аўтамабільнай дарогай з портам [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], што спрыяла далейшаму развіццю тут лясной прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Непадалёку ад Вау маецца біялагічная даследчая станцыя. З 1942 па 1949 год горад быў сталіцай Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 9442 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=297680672|url-status=dead|title=Wau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeZC41o?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Динамика численности населения города по годам:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 2 300 || 4 300 || 9 442 |} {{примечания}} [[Категория:Города Папуа — Новой Гвинеи]] 23c8bplg0ma5sk7i9kx5fh3fn45h2lv 5201079 5201078 2026-09-17T01:16:38Z Maksonkaa 174158 5201079 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вау}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вау |арыгінальная назва = {{lang-en|Wau}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 20|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 146|lon_min = 43|lat_sec = 01 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маробэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1080 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 9442 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Вау''' ({{lang-en|Wau}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. == Геаграфія == Размешчаны ў 74 км на паўднёвы захад ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]]. == Гісторыя == У 1920-я і 1930-я гады Вау быў месцам залатой ліхаманкі. У студзені 1943 года ў раёне горада разгарнулася бітва паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі за аўстралійскую ваенную базу Вау ({{iw|Бітва пры Вау||en|Battle of Wau}}). Пасля Другой сусветнай вайны горад быў злучаны аўтамабільнай дарогай з портам [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], што спрыяла далейшаму развіццю тут лясной прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Непадалёку ад Вау маецца біялагічная даследчая станцыя. З 1942 па 1949 год горад быў сталіцай Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 9442 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=297680672|url-status=dead|title=Wau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeZC41o?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 2 300 || 4 300 || 9 442 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 65nbnfrmsywwz4xq5esy63ls6phgo8g 5201080 5201079 2026-09-17T01:17:13Z Maksonkaa 174158 5201080 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вау |арыгінальная назва = {{lang-en|Wau}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 7|lat_min = 20|lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg = 146|lon_min = 43|lat_sec = 01 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маробэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1080 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 9442 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Вау''' ({{lang-en|Wau}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. == Геаграфія == Размешчаны ў 74 км на паўднёвы захад ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]]. == Гісторыя == У 1920-я і 1930-я гады Вау быў месцам залатой ліхаманкі. У студзені 1943 года ў раёне горада разгарнулася бітва паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі за аўстралійскую ваенную базу Вау ({{iw|Бітва пры Вау||en|Battle of Wau}}). Пасля Другой сусветнай вайны горад быў злучаны аўтамабільнай дарогай з портам [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], што спрыяла далейшаму развіццю тут лясной прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Непадалёку ад Вау маецца біялагічная даследчая станцыя. З 1942 па 1949 год горад быў сталіцай Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 9442 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=297680672|url-status=dead|title=Wau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeZC41o?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 2 300 || 4 300 || 9 442 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] nb2nvvyp79h2zniwu258wmoepitt5zl 5201239 5201080 2026-09-17T07:36:21Z Autumndancer 168015 5201239 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вау''' ({{lang-en|Wau}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Размешчаны за 74 км на паўднёвы захад ад горада [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. == Гісторыя == У 1920-я і 1930-я гады Вау быў месцам залатой ліхаманкі. У студзені 1943 года ў раёне горада разгарнулася бітва паміж аўстралійскімі і японскімі войскамі за аўстралійскую ваенную базу Вау ([[Бітва пры Вау]]). Пасля Другой сусветнай вайны горад быў злучаны аўтамабільнай дарогай з портам [[Лаэ (горад)|Лаэ]], што спрыяла далейшаму развіццю тут лясной прамысловасці і сельскай гаспадаркі. Непадалёку ад Вау маецца біялагічная даследчая станцыя. З 1942 па 1949 год горад быў сталіцай Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 9442 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=297680672|url-status=dead|title=Wau|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeZC41o?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 2 300 || 4 300 || 9 442 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 2lpe2q3i5euvpmuucucmfptql4uiszj 1 814831 5201081 2026-09-17T01:17:29Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Вау}}» 5201081 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Вау}} tcza2vttv7nrmq4kzs7wrokjti5d3sj 0 814832 5201082 2026-09-17T01:20:09Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Вау (1943) |частка = [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны]] |выява = Wau Map.jpg |загаловак = Карта баёў за Вау |дата = 29—31 студзеня 1943 года |месца = [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]...» 5201082 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Вау (1943) |частка = [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны]] |выява = Wau Map.jpg |загаловак = Карта баёў за Вау |дата = 29—31 студзеня 1943 года |месца = [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]], [[Папуа — Новая Гвінея]] |вынік = |праціўнік1 = {{Сцяг|ЗША|1912}} [[ЗША]]<br />{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Брытанская імперыя]]:<br />* {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Японія|ВМС}} [[Японія]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 3 000 |сілы2 = 4 000 |страты1 = 349 |страты2 = 1200 }} '''Бітва пры Вау''' ([[Англійская мова{{!}}англ]]. ''Battle of Wau'') — баі паміж японскімі і аўстралійскімі войскамі за аўстралійскую базу ў [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]], эпізод [[Новагвінейская кампанія{{!}}Новагвінейскай кампаніі]] на [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны{{!}}ціхаакіянскім тэатры ваенных дзеянняў]]. == Перад баямі == {{Новогвинейская кампания}} У 1942 годзе японскія войскі здолелі высадзіцца ў сектарах [[Саламаўа]] і Лаэ на [[Новая Гвінея{{!}}Новай Гвінеі]], дзе яны стварылі плацдармы для высадкі войскаў, прыпасаў і тэхнікі з мэтай захопу Порт-Морсбі. Пасля няўдач іх наступленняў на Какодскай тропе, затым у заліве Мільн і асабліва пасля поспехаў аўстралійска-амерыканскай высадкі на участку Буна-Гона ў 200 кіламетрах на паўднёвы ўсход, японскае камандаванне хацела ўзяць пад кантроль невялікую аўстралійскую базу ў [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]], якую абаранялі аўстралійцы колькасцю каля 250 чалавек. Вау, дзякуючы свайму стратэгічнаму становішчу, мог стаць дапаможнай базай для саюзнікаў, каб пагражаць японскім пазіцыям у [[Саламаўа]] і Лаэ на ўсходзе. == Ход баёў == Пакінуўшы базу ў Рабаўле 6 студзеня 1943 года, японскі полк атрымаў задачу ўзяць пад кантроль Вау. Пасля паветраных атак, у выніку якіх было патоплена адно з яго транспартных суднаў і каля 360 з 1100 салдат і матросаў, 7 студзеня японскі атрад прыбыў у Лаэ, а з 10 па 16 студзеня быў перавезены на баржах у Саламаўа. Да таго часу, калі 28 студзеня японскія войскі, пасля перасячэння горнага раёна, дасягнулі раёна Вау, аўстралійскія часткі ў перыяд з 19 по 29 студзеня былі значна і паступова ўзмоцнены па паветры амерыканскай авіяцыяй з Порт-Морсбі. У наступных баях, нягледзячы на атакі з нечаканага для аўстралійцаў напрамку, японцы не змаглі ўзяць Вау, які цяпер быў празмерна абаронены, і былі вымушаны пачаць адступленне да Саламаўа. База Вау пазней выкарыстоўвалася саюзнікамі ў якасці пункта пераправы для кампаніі Саламаўа-Лаэ. == Крыніцы == * Australian Army (1943). Jungle Victory: An Official Story of the Australian Soldier in the Wau-Salamaua Campaign January 1943 – September 1943. Australian Army. OCLC 220456019. * Bradley, Phillip (2008). The Battle for Wau: New Guinea's Frontline 1942–1943. Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-89681-8. OCLC 180989632. * Gamble, Bruce (2010). Fortress Rabaul: The Battle for the Southwest Pacific, January 1941 – April 1943. Minneapolis, Minnesota: Zenith Press. ISBN 978-0-7603-2350-2. OCLC 437298983. [[Катэгорыя:Бітвы вайны на Ціхім акіяне]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Студзень 1943 года]] 4pj4kcb0iyfgenjo6bfbg0g2bhvcjbe 5201242 5201082 2026-09-17T07:40:21Z Autumndancer 168015 5201242 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва пры Вау (1943) |частка = [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны]] |выява = Wau Map.jpg |загаловак = Карта баёў за Вау |дата = 29—31 студзеня 1943 года |месца = [[Вау (Папуа — Новая Гвінея){{!}}Вау]], [[Папуа — Новая Гвінея]] |вынік = |праціўнік1 = {{Сцяг|ЗША|1912}} [[ЗША]]<br />{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Брытанская імперыя]]:<br />* {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Японія|ВМС}} [[Японія]] |камандзір1 = |камандзір2 = |сілы1 = 3 000 |сілы2 = 4 000 |страты1 = 349 |страты2 = 1200 }} '''Бітва пры Вау''' ({{lang-en|Battle of Wau}}) — баі паміж японскімі і аўстралійскімі войскамі за аўстралійскую базу ў [[Вау (Папуа — Новая Гвінея)|Вау]], эпізод [[Новагвінейская кампанія|Новагвінейскай кампаніі]] на [[Ціхаакіянскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|ціхаакіянскім тэатры ваенных дзеянняў]]. == Перад баямі == У 1942 годзе японскія войскі здолелі высадзіцца ў сектарах [[Саламаўа]] і Лаэ на [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], дзе яны стварылі плацдармы для высадкі войскаў, прыпасаў і тэхнікі з мэтай захопу [[Порт-Морсбі]]. Пасля няўдач іх наступленняў на Какодскай сцяжыне, затым у заліве Мільн і асабліва пасля поспехаў аўстралійска-амерыканскай высадкі на участку Буна-Гона за 200 км на паўднёвы ўсход, японскае камандаванне хацела ўзяць пад кантроль невялікую аўстралійскую базу ў [[Вау (Папуа — Новая Гвінея)|Вау]], якую абаранялі аўстралійцы колькасцю каля 250 чалавек. Вау, дзякуючы свайму стратэгічнаму становішчу, мог стаць дапаможнай базай для саюзнікаў, каб пагражаць японскім пазіцыям у [[Саламаўа]] і Лаэ на ўсходзе. == Ход баёў == Пакінуўшы базу ў Рабаўле 6 студзеня 1943 года, японскі полк атрымаў задачу ўзяць пад кантроль Вау. Пасля паветраных атак, у выніку якіх было патоплена адно з яго транспартных суднаў і каля 360 з 1100 салдат і матросаў, 7 студзеня японскі атрад прыбыў у Лаэ, а з 10 па 16 студзеня быў перавезены на баржах у Саламаўа. Да таго часу, калі 28 студзеня японскія войскі, пасля перасячэння горнага раёна, дасягнулі раёна Вау, аўстралійскія часткі ў перыяд з 19 по 29 студзеня былі значна і паступова ўзмоцнены па паветры амерыканскай авіяцыяй з Порт-Морсбі. У наступных баях, нягледзячы на атакі з нечаканага для аўстралійцаў напрамку, японцы не змаглі ўзяць Вау, які цяпер быў празмерна абаронены, і былі вымушаны пачаць адступленне да Саламаўа. База Вау пазней выкарыстоўвалася саюзнікамі ў якасці пункта пераправы для кампаніі Саламаўа-Лаэ. == Крыніцы == * Australian Army (1943). Jungle Victory: An Official Story of the Australian Soldier in the Wau-Salamaua Campaign January 1943 – September 1943. Australian Army. OCLC 220456019. * Bradley, Phillip (2008). The Battle for Wau: New Guinea's Frontline 1942–1943. Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-89681-8. OCLC 180989632. * Gamble, Bruce (2010). Fortress Rabaul: The Battle for the Southwest Pacific, January 1941 – April 1943. Minneapolis, Minnesota: Zenith Press. ISBN 978-0-7603-2350-2. OCLC 437298983. [[Катэгорыя:Бітвы вайны на Ціхім акіяне]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Студзень 1943 года]] n7qmiqhhbzif3yewfg6nre3jaj1jw5o 1 814833 5201083 2026-09-17T01:20:49Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Сражение при Вау }}» 5201083 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Сражение при Вау }} rp09cu9x70afhr7blz9zw7lcq8zdsvi 0 814834 5201084 2026-09-17T01:25:49Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Папандэта |арыгінальная назва = {{lang-en|Popondetta}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 45|lat_sec = 56 |lon...» 5201084 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Папандэта |арыгінальная назва = {{lang-en|Popondetta}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 45|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 148|lon_min = 14|lon_sec = 5 |CoordAddon = region:PG_type:city |CoordScale = 25000 |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Ора (правінцыя){{!}}Ора |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 155 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 49 244 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Папандэта''' ({{lang-en|Popondetta}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Ора (правінцыя){{!}}Ора]]. == Геаграфія == Размешчаны на паўднёвым усходзе краіны, на вышыні 155 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|title=Popondetta, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3ucyOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. У ваколіцах горада водзіцца [[арнітаптэра каралевы Аляксандры|птушкакрыл каралевы Аляксандры]] — найбуйнейшы дзённы матылёк у свеце. == Гісторыя == У [[1516 год|1951 годзе]] адбылося вывяржэнне вулкана [[Ламінгтан (вулкан){{!}}Ламінгтан]]. Загінула 4000 чалавек; найбольш за ўсё ад вывяржэння пацярпела Папандэта. Папандэта знаходзіцца недалёка ад вёскі Буна на ўзбярэжжы правінцыі Ора. Горад вядомы тым, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] побач з ім ішлі жорсткія баі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 49 244 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292460824|title=Popondetta|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3v6uSA?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 429 || 7 627 || 19 556 || 49 244 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 8nv7su7vjisj6cg7l9x06a2yr9ay9fb 5201190 5201084 2026-09-17T06:54:43Z Autumndancer 168015 5201190 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Папандэта''' ({{lang-en|Popondetta}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Ора (правінцыя){{!}}Ора]]. Размешчаны на паўднёвым усходзе краіны, на вышыні 155 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|title=Popondetta, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3ucyOg?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/04/Popondetta.html|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. У ваколіцах горада водзіцца [[арнітаптэра каралевы Аляксандры|птушкакрыл каралевы Аляксандры]] — найбуйнейшы дзённы матылёк у свеце. == Гісторыя == У [[1951]] годзе адбылося вывяржэнне вулкана [[Ламінгтан (вулкан){{!}}Ламінгтан]]. Загінула 4000 чалавек; найбольш за ўсё ад вывяржэння пацярпела Папандэта. Папандэта знаходзіцца недалёка ад вёскі Буна на ўзбярэжжы правінцыі Ора. Горад вядомы тым, што падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] побач з ім ішлі жорсткія баі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 49 244 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292460824|title=Popondetta|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EN3v6uSA?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 6 429 || 7 627 || 19 556 || 49 244 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] n048cauz8a50nig3h5989pwb7bksght 1 814835 5201085 2026-09-17T01:26:01Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Попондетта}}» 5201085 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Попондетта}} 15wjdh45b6dz1ns33y2r4plmnfvtxku 0 814836 5201086 2026-09-17T01:34:31Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Фіншхафен |арыгінальная назва = Finschhafen |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 36|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_...» 5201086 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Фіншхафен |арыгінальная назва = Finschhafen |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 36|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 147|lon_min = 51|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маробэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = 1885 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1240 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Фіншхафен''' ({{lang-en|Finschhafen}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Названы ў гонар нямецкага навукоўца [[Фінш, Отто{{!}}Ота Фінша]]. == Геаграфія == Размешчаны на паўвостраве Х’юан, прыкладна ў 50 мілях на ўсход ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]]. == Гісторыя == Заснаваны 5 лістапада 1885 года. З моманту заснавання да 1891 года з’яўляўся першай штаб-кватэрай [[Германская Новогвинейская компания{{!}}Германскай Новагвінейскай кампаніі]]. У верасні — кастрычніку 1943 года за горад адбывалася маштабная бітва паміж японскімі і аўстралійскімі войскамі — {{iw|Бітва за Фіншхафен||en|Battle of Finschhafen}} — падчас якой горад быў адбіты аўстралійцамі ў японцаў. Японскае контрнаступленне было сарвана, пасля чаго пачалася высадка на востраў буйных саюзных сіл у мэтах далейшага развіцця наступлення на востраў. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1240 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=300308785|title=Finschhafen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeoujEd?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 700 || 1240 |} == Паром == 2 лютага 2012 года за 16 км ад горада Фіншхафен затануў паром ''MV Rabaul Queen'', які накіроўваўся з Кімбэ ў Лаэ. У момант трагедыі на борце парома знаходзілася больш за 558 чалавек, тады як ён быў разлічаны толькі на 310 пасажыраў. 237 пасажырам удалося выратавацца; зніклымі без вестак лічацца больш за 320 чалавек.<ref>{{Citation| url = http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| title = 300 now feared dead in PNG ferry sinking| work = Radio New Zealand News|date=2012-02-10| access-date = 2012-02-10| archive-date = 2012-04-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20120423070441/http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| url-status = dead}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5nwwwz7ns2c87uouqytiok5kpd805tp 5201201 5201086 2026-09-17T07:08:26Z Autumndancer 168015 5201201 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Фіншхафен''' ({{lang-en|Finschhafen}}) — горад ва ўсходняй частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Маробэ]]. Названы ў гонар нямецкага навукоўца [[Ота Фінш]]а. Размешчаны на паўвостраве Х’юан, прыкладна за 50 мільна ўсход ад горада [[Лаэ (горад)|Лаэ]]. == Гісторыя == Заснаваны 5 лістапада 1885 года. З моманту заснавання да 1891 года з’яўляўся першай штаб-кватэрай [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніі]]. У верасні — кастрычніку 1943 года за горад адбывалася маштабная бітва паміж японскімі і аўстралійскімі войскамі — {{iw|Бітва за Фіншхафен||en|Battle of Finschhafen}} — падчас якой горад быў адбіты аўстралійцамі ў японцаў. Японскае контрнаступленне было сарвана, пасля чаго пачалася высадка на востраў буйных саюзных сіл для далейшага развіцця наступлення на востраў. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1240 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=300308785|title=Finschhafen|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeoujEd?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 700 || 1240 |} == Паром == 2 лютага 2012 года за 16 км ад горада Фіншхафен затануў паром ''MV Rabaul Queen'', які накіроўваўся з Кімбэ ў Лаэ. У момант трагедыі на борце парома знаходзілася больш за 558 чалавек, але паром быў разлічаны толькі на 310 пасажыраў. 237 пасажырам удалося выратавацца; зніклымі без вестак лічацца больш за 320 чалавек.<ref>{{Citation| url = http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| title = 300 now feared dead in PNG ferry sinking| work = Radio New Zealand News|date=2012-02-10| access-date = 2012-02-10| archive-date = 2012-04-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20120423070441/http://www.radionz.co.nz/news/world/98107/300-now-feared-dead-in-png-ferry-sinking| url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 9x2ony2zug1slqrboqol48j3p0510rq 1 814837 5201087 2026-09-17T01:34:45Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Финшхафен}}» 5201087 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Финшхафен}} sf5ltvv46gavgbz5rxrrwcsh3grxxuz 0 814838 5201089 2026-09-17T01:40:59Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ангорам |арыгінальная назва = {{lang-en|Angoram}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 4|lat_min = 06|lat_sec = 0 |lon_dir = E...» 5201089 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ангорам |арыгінальная назва = {{lang-en|Angoram}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 4|lat_min = 06|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 144|lon_min = 07|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Усходні Сепік |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 5 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2622 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Ангорам''' ({{lang-en|Angoram}}) — горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. == Геаграфія == Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака){{!}}Сепік]], у 693 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]], на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|title=Angoram, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeOmiRE?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2622 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=309416407|url-status=dead|title=Angoram|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOePGCvo?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1800 || 1400 || 2622 |} == Эканоміка і транспарт == У раёне горада вырошчваюцца [[каўчуканосы]] і какава. Маецца аэрапорт. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] tqfe6afjqsxq2nbbg9mpnfk11vi1z79 5201199 5201089 2026-09-17T07:05:16Z Autumndancer 168015 5201199 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ангорам''' ({{lang-en|Angoram}}) — горад на поўначы цэнтральнай часткі [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Усходні Сепік]]. Размешчаны на беразе ракі [[Сепік (рака)|Сепік]], за 693 км на паўночны захад ад сталіцы краіны, горада [[Порт-Морсбі]], на вышыні 5 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|title=Angoram, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOeOmiRE?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/11/Angoram.html|archive-date=2013-02-13}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 2622 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=309416407|url-status=dead|title=Angoram|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EOePGCvo?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-13}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2013 |- | 1800 || 1400 || 2622 |} == Эканоміка і транспарт == У раёне горада вырошчваюцца [[каўчуканосы]] і какава. Аэрапорт. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 9ffxbrdh2sjhyy6j136hz560g1szmvn 1 814839 5201090 2026-09-17T01:41:14Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Ангорам}}» 5201090 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Ангорам}} bwtzhotkzrdducv1ves9so2r5si5o8y 0 814840 5201091 2026-09-17T01:46:19Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вабаг |арыгінальная назва = {{lang-en|Wabag}} |выява = Wabag.png |подпіс выявы = Выгляд горада Вабаг |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба...» 5201091 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вабаг |арыгінальная назва = {{lang-en|Wabag}} |выява = Wabag.png |подпіс выявы = Выгляд горада Вабаг |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 29|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 42|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Энга |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 2182 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 3485 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Вабаг''' ({{lang-en|Wabag}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Энга]]. == Агульная інфармацыя == Горад размешчаны на поўначы цэнтральнай часткі краіны, на беразе ракі Лай, на вышыні 2182 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|title=Wabag, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOfZbK8?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>.<br> <br> Праз Вабаг праходзіць Горная шаша, якая злучае яго з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Вабаг развіваецца як цэнтр гандлю рэгіёна; у ваколіцах горада вырошчваюць каву. Еўрапейцы ўпершыню наведалі гэтую мясцовасць толькі ў 1934 годзе. У 1938—1939 гадах тут была пабудавана ўзлётна-пасадачная паласа<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag «Wabag.»] {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag |date=20130513160931 }} ''Encyclopædia Britannica Online''. Retrieved 4 November 2009.</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 3485 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304268371|title=Wabag|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOg39ie?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4300 || 4072 || 3485 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 838dttigcgqf3yj37751wndx88eioj5 5201198 5201091 2026-09-17T07:03:28Z Autumndancer 168015 5201198 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Вабаг''' ({{lang-en|Wabag}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Энга]]. Горад размешчаны на поўначы цэнтральнай часткі краіны, на беразе ракі Лай, на вышыні 2182 м над узроўнем мора.<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|title=Wabag, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOfZbK8?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Wabag.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>.<br /> <br /> Праз Вабаг праходзіць Горная шаша, якая злучае яго з горадам [[Маўнт-Хаген]]. Вабаг развіваецца як цэнтр гандлю рэгіёна; у ваколіцах горада вырошчваюць каву. Еўрапейцы ўпершыню наведалі гэтую мясцовасць толькі ў 1934 годзе. У 1938—1939 гадах тут была пабудавана ўзлётна-пасадачная паласа<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag «Wabag.»] {{Wayback|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/687900/Wabag |date=20130513160931 }} ''Encyclopædia Britannica Online''. Retrieved 4 November 2009.</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 3485 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304268371|title=Wabag|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOg39ie?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4300 || 4072 || 3485 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 9s0yvdkex1rr46pwziqby1fat72oadw 1 814841 5201092 2026-09-17T01:46:29Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Вабаг}}» 5201092 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Вабаг}} ja0wjsjyu8ab2ac8lwxisp38hog0xdk 0 814842 5201093 2026-09-17T01:51:21Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гарока |арыгінальная назва = {{lang-en|Goroka}} |выява = GorokaMarket.jpg |подпіс выявы = Рынак у Гароцы |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба...» 5201093 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Гарока |арыгінальная назва = {{lang-en|Goroka}} |выява = GorokaMarket.jpg |подпіс выявы = Рынак у Гароцы |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 05|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 145|lon_min = 23|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |ЯндексКарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Істэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае dзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1523 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 21 507 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 441 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Гарока''' ({{lang-en|Goroka}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новой Гвінеі]]. == Геаграфія == Горад Гарока ляжыць на паўночным усходзе вострава [[Новая Гвінея]], у горным рэгіёне на вышыні 1523 метры над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Goroka.html|title=Goroka, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMoh1v8s?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Goroka.html|archivedate=2013-02-12}}</ref>. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. У цэнтры горада пабудаваны аэрапорт; у Гароцы знаходзіцца канчатковы пункт ''Горнай шашы'' даўжынёй 285 кіламетраў, якая пачынаецца ў горадзе [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], цэнтры правінцыі [[Маробэ]]. Клімат у размешчанай сярод гор Гароцы мяккі, без рэзкіх перападаў тэмпературы і высокай вільготнасці («вясновы»). == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 21 507 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302108538|title=Goroka|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMohSepC?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 18 797 || 17 855 || 18 618 || 21 507 |} == Культура == Гарока, нароўні з горадам [[Маўнт-Хаген]], з’яўляецца галоўным гандлёвым цэнтрам Горнага рэгіёна. Як і ў Маўнт-Хагене, у Гароцы ў верасні штогод праходзіць маляўнічы Горны фестываль. «Візітнай карткай» гарокскага фестывалю з’яўляюцца выступленні «гліняных чалавечкаў» — абарыгенаў у масках і касцюмах з белай гліны. == Гарады-партнёры == * {{Сцяг|Кітай}} [[Фучжоу]], [[Кітай]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Брысбен]], [[Аўстралія]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Тувумба]], [[Аўстралія]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/17/ Гарока ў часопісе «Вокруг света»] [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] e588hrgx9ktt9zeu3yw2bgj33wg85pf 5201188 5201093 2026-09-17T06:49:43Z Autumndancer 168015 5201188 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гарока''' ({{lang-en|Goroka}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. == Геаграфія == Горад Гарока ляжыць на паўночным усходзе вострава [[Новая Гвінея]], у горным рэгіёне на вышыні 1523 метры над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Goroka.html|title=Goroka, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMoh1v8s?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Goroka.html|archivedate=2013-02-12}}</ref>. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. У цэнтры горада пабудаваны аэрапорт; у Гароцы знаходзіцца канчатковы пункт ''Горнай шашы'' даўжынёй 285 кіламетраў, якая пачынаецца ў горадзе [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]], цэнтры правінцыі [[Маробэ]]. Клімат у размешчанай сярод гор Гароцы мяккі, без рэзкіх перападаў тэмпературы і высокай вільготнасці («вясновы»). == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 21 507 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302108538|title=Goroka|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EMohSepC?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-12}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 18 797 || 17 855 || 18 618 || 21 507 |} == Культура == Гарока, нароўні з горадам [[Маўнт-Хаген]], з’яўляецца галоўным гандлёвым цэнтрам Горнага рэгіёна. Як і ў Маўнт-Хагене, у Гароцы ў верасні штогод праходзіць маляўнічы Горны фестываль. «Візітнай карткай» гарокскага фестывалю з’яўляюцца выступленні «гліняных чалавечкаў» — абарыгенаў у масках і касцюмах з белай гліны. == Гарады-партнёры == * {{Сцяг|Кітай}} [[Фучжоу]], [[Кітай]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Брысбен]], [[Аўстралія]] * {{Сцяг|Аўстралія}} [[Тувумба]], [[Аўстралія]] == Спасылкі == * [http://www.vokrugsveta.ru/tv/vs/stories/papua/17/ Гарока ў часопісе «Вокруг света»] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 36mv1y2g9sjiycfn73gqdzrlj23iih1 1 814843 5201094 2026-09-17T01:51:32Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Горока}}» 5201094 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Горока}} od8zth1r8sa67k3c9sepluok5xtvs03 0 814844 5201095 2026-09-17T01:56:14Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ялібу |арыгінальная назва = {{lang-en|Ialibu}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 28|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_...» 5201095 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ялібу |арыгінальная назва = {{lang-en|Ialibu}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 28|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 144|lon_min = 38|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Саўтэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1990 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 10 314 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Ялібу''' ({{lang-en|Ialibu}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 1990 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|title=Ialibu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOkll9C?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 10 314 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301424398|title=Ialibu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOlEZWY?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. Насельніцтва Ялібу і навакольных вёсак размаўляе пераважна на мовах кевабі і імбунгу. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 5 478 || 10 314 |} == Транспарт == Горад звязаны са знешнім светам аўтамабільнымі дарогамі. Бліжэйшыя аэрапорты знаходзяцца ў гарадах [[Мендзі]] і [[Маўнт-Хаген]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ei1jzk0fskatnpb8pb667909yyib0ax 5201194 5201095 2026-09-17T06:59:02Z Autumndancer 168015 5201194 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ялібу''' ({{lang-en|Ialibu}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Саўтэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 1990 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|title=Ialibu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOkll9C?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Ialibu.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 10 314 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301424398|title=Ialibu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUOlEZWY?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. Насельніцтва Ялібу і навакольных вёсак размаўляе пераважна на мовах кевабі і імбунгу. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 5 478 || 10 314 |} == Транспарт == Горад звязаны са знешнім светам аўтамабільнымі дарогамі. Бліжэйшыя аэрапорты знаходзяцца ў гарадах [[Мендзі]] і [[Маўнт-Хаген]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 6ybr0g0nuqkpdru1la9t0r81exxgo9j 1 814845 5201096 2026-09-17T01:56:30Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Йалибу}}» 5201096 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Йалибу}} rk2y2mvrk4kcdzaih7swet5dlr1pb3o 0 814846 5201098 2026-09-17T01:58:55Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Каінанту |арыгінальная назва = {{lang-en|Kainantu}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 17|lat_sec = 30 |lon_dir...» 5201098 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Каінанту |арыгінальная назва = {{lang-en|Kainantu}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 17|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 145|lon_min = 51|lon_sec = 40 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Істэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1552 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 12 709 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Каінанту''' ({{lang-en|Kainantu}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Горад размешчаны прыкладна ў 170 км ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]] і ў 90 км ад горада [[Гарока]] (па аўтадарогах), недалёка ад даліны Аіюра, на вышыні 1552 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|title=Kainantu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwGonh?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 12 709 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301460587|title=Kainantu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwjkiS?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 800 || 6 723 || 12 709 |} == Інфраструктура == Маюцца базавыя элементы інфраструктуры, у тым ліку школа, бальніца, паліцэйскі ўчастак, раённы суд і інш. Каінанту з’яўляецца важным гандлёвым цэнтрам для жыхароў навакольных вёсак, якія прадаюць тут сваю сельскагаспадарчую прадукцыю. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] rquyrykhdhb8v5cczehokg5qp69vikx 5201100 5201098 2026-09-17T02:00:22Z Maksonkaa 174158 5201100 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Каінанту |выява = Kainantustreetview.jpg |подпіс выявы = Вуліца ў Каінанту |арыгінальная назва = {{lang-en|Kainantu}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 17|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 145|lon_min = 51|lon_sec = 40 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Істэрн-Хайлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1552 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 12 709 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Каінанту''' ({{lang-en|Kainantu}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Горад размешчаны прыкладна ў 170 км ад горада [[Лаэ (горад){{!}}Лаэ]] і ў 90 км ад горада [[Гарока]] (па аўтадарогах), недалёка ад даліны Аіюра, на вышыні 1552 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|title=Kainantu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwGonh?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 12 709 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301460587|title=Kainantu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwjkiS?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 800 || 6 723 || 12 709 |} == Інфраструктура == Маюцца базавыя элементы інфраструктуры, у тым ліку школа, бальніца, паліцэйскі ўчастак, раённы суд і інш. Каінанту з’яўляецца важным гандлёвым цэнтрам для жыхароў навакольных вёсак, якія прадаюць тут сваю сельскагаспадарчую прадукцыю. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] ncenio3wait0oevnix2zlhbwvualpib 5201193 5201100 2026-09-17T06:56:34Z Autumndancer 168015 5201193 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Каінанту''' ({{lang-en|Kainantu}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. Горад размешчаны прыкладна за 170 км ад горада [[Лаэ (горад)|Лаэ]] і за 90 км ад горада [[Гарока]] (па аўтадарогах), недалёка ад даліны Аіюра, на вышыні 1552 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|title=Kainantu, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwGonh?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/09/Kainantu.html|archivedate=2013-02-14}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 12 709 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301460587|title=Kainantu|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQFwjkiS?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 3 800 || 6 723 || 12 709 |} == Інфраструктура == Школа, бальніца, паліцэйскі ўчастак, раённы суд і інш. Каінанту з’яўляецца важным гандлёвым цэнтрам для жыхароў навакольных вёсак, якія прадаюць тут сваю сельскагаспадарчую прадукцыю. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] c6xiqsesb2nkwr4kk9yihwmhwbotfuw 1 814847 5201099 2026-09-17T01:59:33Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Каинанту}}» 5201099 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Каинанту}} 62tdrtmuilj7zkp8tuewid3f1nl5jli 0 814848 5201101 2026-09-17T02:02:11Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кандрыян |арыгінальная назва = {{lang-en|Kandrian}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 21|lat_sec = 0 |lon_dir...» 5201101 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кандрыян |арыгінальная назва = {{lang-en|Kandrian}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 21|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 149|lon_min = 55|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Заходняя Новая Брытанія |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 10 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1264 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кандрыян''' ({{lang-en|Kandrian}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўднёвым захад вострава [[Новая Брытанія]], на вышыні 10 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|title=Kandrian, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6Nfpp?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1264 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301676955|title=Kandrian|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6q86x?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 600 || 1 264 |} == Транспарт == Маецца ўзлётна-пасадачная паласа. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 5kk80ip8gh02jp9g7arfg3ndkp29vsj 5201189 5201101 2026-09-17T06:52:33Z Autumndancer 168015 5201189 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кандрыян''' ({{lang-en|Kandrian}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўднёвым захад вострава [[Новая Брытанія]], на вышыні 10 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|title=Kandrian, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6Nfpp?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/17/Kandrian.html|archivedate=2013-02-17}}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1264 чалавекі<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=301676955|title=Kandrian|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EUP6q86x?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-17}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 600 || 1 264 |} == Транспарт == Узлётна-пасадачная паласа. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] i7k3fbep8jsighjmo1cvjegu76x0ng1 1 814849 5201102 2026-09-17T02:02:25Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кандриан}}» 5201102 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кандриан}} baj4kk8dnbl1r98dyielp5csizbgeog 0 814850 5201103 2026-09-17T02:05:34Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіета |арыгінальная назва = {{lang-en|Kieta}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 12|lat_sec = 57 |lon_dir = E|lon_...» 5201103 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіета |арыгінальная назва = {{lang-en|Kieta}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 12|lat_sec = 57 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 37|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Аўтаномны рэгіён |рэгіён = Аўтаномны рэгіён Бугенвіль{{!}}Бугенвіль |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кіета''' ({{lang-en|Kieta}}) — горад на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы вострава Бугенвіль ([[Аўтаномны рэгіён Бугенвіль{{!}}аўтаномны рэгіён Бугенвіль]]). Размешчаны на беразе заліва Арава (таксама вядомага як гавань Рава). Аснову гаспадарчай дзейнасці складаюць гандаль какавай, копрай і, у меншай ступені, золатам<ref name="Britannica">{{cite web | title=Kieta | website=Encyclopedia Britannica | url=https://www.britannica.com/place/Kieta |lang=en | access-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005203113/https://www.britannica.com/place/Kieta |archive-date=2025-10-05}}</ref>. Горад мае порт з доўгім прычалам, які прымае прыбярэжныя судны і аўстралійскія грузавыя рэйсы. Кіета ўтварае адзіную агламерацыю з двума прылеглымі пасёлкамі — Найрові і Таніва, якія пашырыліся ў выніку росту горназдабыўной актыўнасці ў ваколіцах<ref name="Britannica"/>. Недалёка размешчаны гарады [[Пангуна]] і [[Арава (Папуа — Новая Гвинея){{!}}Арава]], гістарычна звязаныя з распрацоўкай медна-залатога радовішча Пангуна<ref name="Britannica"/>. У 1988 годзе на Бугенвілі пачалося сепаратысцкае паўстанне, якое прывяло к маштабным разбурэнням інфраструктуры, асабліва ў раёнах Кіета і Арава<ref name="Britannica"/>. Услед за шматгадовым канфліктам у 2001 годзе было падпісана мірнае пагадненне, а затым быў заснаваны аўтаномны рэгіён Бугенвіль з шырокай ступенню самакіравання<ref name="Britannica"/>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] dot8ajvalnomuldgd2zg3rmytz379du 5201105 5201103 2026-09-17T02:07:16Z Maksonkaa 174158 5201105 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кіета |арыгінальная назва = {{lang-en|Kieta}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 12|lat_sec = 57 |lon_dir = E|lon_deg = 155|lon_min = 37|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бугенвіль (востраў) |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кіета''' ({{lang-en|Kieta}}) — горад на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы вострава Бугенвіль ([[Аўтаномны рэгіён Бугенвіль{{!}}аўтаномны рэгіён Бугенвіль]]). Размешчаны на беразе заліва Арава (таксама вядомага як гавань Рава). Аснову гаспадарчай дзейнасці складаюць гандаль какавай, копрай і, у меншай ступені, золатам<ref name="Britannica">{{cite web | title=Kieta | website=Encyclopedia Britannica | url=https://www.britannica.com/place/Kieta |lang=en | access-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005203113/https://www.britannica.com/place/Kieta |archive-date=2025-10-05}}</ref>. Горад мае порт з доўгім прычалам, які прымае прыбярэжныя судны і аўстралійскія грузавыя рэйсы. Кіета ўтварае адзіную агламерацыю з двума прылеглымі пасёлкамі — Найрові і Таніва, якія пашырыліся ў выніку росту горназдабыўной актыўнасці ў ваколіцах<ref name="Britannica"/>. Недалёка размешчаны гарады [[Пангуна]] і [[Арава (Папуа — Новая Гвинея){{!}}Арава]], гістарычна звязаныя з распрацоўкай медна-залатога радовішча Пангуна<ref name="Britannica"/>. У 1988 годзе на Бугенвілі пачалося сепаратысцкае паўстанне, якое прывяло к маштабным разбурэнням інфраструктуры, асабліва ў раёнах Кіета і Арава<ref name="Britannica"/>. Услед за шматгадовым канфліктам у 2001 годзе было падпісана мірнае пагадненне, а затым быў заснаваны аўтаномны рэгіён Бугенвіль з шырокай ступенню самакіравання<ref name="Britannica"/>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 7jlawp1z71u29os6rmj53vftwvo6x69 5201160 5201105 2026-09-17T06:21:09Z Autumndancer 168015 5201160 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кіета''' ({{lang-en|Kieta}}) — горад на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы вострава Бугенвіль ([[Аўтаномны рэгіён Бугенвіль|аўтаномны рэгіён Бугенвіль]]). Размешчаны на беразе заліва Арава (таксама вядомага як гавань Рава). Аснову гаспадарчай дзейнасці складаюць гандаль какавай, копрай і, у меншай ступені, золатам<ref name="Britannica">{{cite web | title=Kieta | website=Encyclopedia Britannica | url=https://www.britannica.com/place/Kieta |lang=en | access-date=2025-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251005203113/https://www.britannica.com/place/Kieta |archive-date=2025-10-05}}</ref>. Горад мае порт з доўгім прычалам, які прымае прыбярэжныя судны і аўстралійскія грузавыя рэйсы. Кіета ўтварае адзіную агламерацыю з двума прылеглымі пасёлкамі — Найрові і Таніва, якія пашырыліся ў выніку росту горназдабыўной актыўнасці ў ваколіцах<ref name="Britannica"/>. Недалёка размешчаны гарады [[Пангуна]] і [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)|Арава]], гістарычна звязаныя з распрацоўкай медна-залатога радовішча Пангуна<ref name="Britannica"/>. У 1988 годзе на Бугенвілі пачалося сепаратысцкае паўстанне, якое прывяло к маштабным разбурэнням інфраструктуры, асабліва ў раёнах Кіета і Арава<ref name="Britannica"/>. Услед за шматгадовым канфліктам у 2001 годзе было падпісана мірнае пагадненне, а затым быў заснаваны аўтаномны рэгіён Бугенвіль з шырокай ступенню самакіравання<ref name="Britannica"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] beg1k1ug3h8f8t5498p7jzx7uov2p7q 1 814851 5201104 2026-09-17T02:05:42Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Киета}}» 5201104 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Киета}} qkai2nznqirhlne1165dsir6mkyor06 0 814852 5201106 2026-09-17T02:08:38Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кімбэ |арыгінальная назва = {{lang-en|Kimbe}} |выява = Kimbe Bay islands.jpg |подпіс выявы = Астравы ў заліве Кімбэ |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня г...» 5201106 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кімбэ |арыгінальная назва = {{lang-en|Kimbe}} |выява = Kimbe Bay islands.jpg |подпіс выявы = Астравы ў заліве Кімбэ |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 150|lon_min = 09|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Заходняя Новая Брытанія |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 27 205 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кімбэ''' ({{lang-en|Kimbe}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўночным беразе вострава [[Новая Брытанія]], на беразе заліва Кімбэ. У прыбярэжных водах паблізу горада шырока распаўсюджаны каралавыя рыфы. == Эканоміка == Эканоміка горада прадстаўлена харчовай прамысловасцю (галоўным чынам вытворчасць [[пальмавае масла{{!}}пальмавага алею]]), сельскай гаспадаркай, лясной прамысловасцю і інш. Найбуйнейшая кампанія па вытворчасці пальмавага алею, New Britain Palm Oil Limited (NBPOL), мае сваю штаб-кватэру ў вёсцы Моса, за 12 км ад цэнтра Кімбэ. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 27 205 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304053014|title=Kimbe|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLakhTF?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 662 || 8 383 || 14 656 || 27 205 |} == Зноскі == {{зноскі}} {{PapuaNewGuinea-geo-stub}} {{Гарады Папуа — Новай Гвінеі}} {{ВЫ}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Заходняя Новая Брытанія]] clr1zk6a3akz4qimdvlry1t7mdwwlan 5201107 5201106 2026-09-17T02:09:00Z Maksonkaa 174158 5201107 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кімбэ |арыгінальная назва = {{lang-en|Kimbe}} |выява = Kimbe Bay islands.jpg |подпіс выявы = Астравы ў заліве Кімбэ |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 33|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 150|lon_min = 09|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Заходняя Новая Брытанія |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 27 205 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кімбэ''' ({{lang-en|Kimbe}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўночным беразе вострава [[Новая Брытанія]], на беразе заліва Кімбэ. У прыбярэжных водах паблізу горада шырока распаўсюджаны каралавыя рыфы. == Эканоміка == Эканоміка горада прадстаўлена харчовай прамысловасцю (галоўным чынам вытворчасць [[пальмавае масла{{!}}пальмавага алею]]), сельскай гаспадаркай, лясной прамысловасцю і інш. Найбуйнейшая кампанія па вытворчасці пальмавага алею, New Britain Palm Oil Limited (NBPOL), мае сваю штаб-кватэру ў вёсцы Моса, за 12 км ад цэнтра Кімбэ. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 27 205 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304053014|title=Kimbe|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLakhTF?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 662 || 8 383 || 14 656 || 27 205 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] tmb1fob6i19r99qccqnxuwkjfnlqrqi 5201159 5201107 2026-09-17T06:19:08Z Autumndancer 168015 5201159 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кімбэ''' ({{lang-en|Kimbe}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Заходняя Новая Брытанія]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на паўночным беразе вострава [[Новая Брытанія]], на беразе заліва Кімбэ. У прыбярэжных водах паблізу горада каралавыя рыфы. == Эканоміка == Эканоміка горада прадстаўлена харчовай прамысловасцю (галоўным чынам вытворчасць [[пальмавы алей|пальмавага алею]]), сельскай гаспадаркай, лясной прамысловасцю і інш. Найбуйнейшая кампанія па вытворчасці пальмавага алею, New Britain Palm Oil Limited (NBPOL), мае сваю штаб-кватэру ў вёсцы Моса, за 12 км ад цэнтра Кімбэ. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 27 205 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304053014|title=Kimbe|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLakhTF?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 662 || 8 383 || 14 656 || 27 205 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] th6f3rj6uk9slksilihftsvjym22pov 1 814853 5201108 2026-09-17T02:09:21Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кимбе}}» 5201108 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кимбе}} 628xed250dsgi16sx0yv4s1spo3to9g 0 814854 5201109 2026-09-17T02:11:01Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Какода |арыгінальная назва = Kokoda |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 52|lat_sec = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 147...» 5201109 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Какода |арыгінальная назва = Kokoda |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 8|lat_min = 52|lat_sec = 40 |lon_dir = E|lon_deg = 147|lon_min = 44|lat_sec = 15 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Ора (правінцыя){{!}}Ора |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7446 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} [[Файл:Kokoda_airstrip_2008.jpg|міні|Аэрадром Какода]] '''Какода''' ({{lang-en|Kokoda}}) — горад на паўднёвым усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Ора (правінцыя){{!}}Ора]]. == Гісторыя == У 1930-х гадах недалёка ад Какоды ажыццяўлялася здабыча золата. З ліпеня па лістапад 1942 года горад быў месцам {{iw|Бітва за Какоду||en|Kokoda Track campaign}}, якая разгарэлася паміж [[Імператарская армія Японіі{{!}}японскімі]] і [[Сілы абароны Аўстраліі{{!}}аўстралійскімі войскамі]]. 11 жніўня 2009 года ў аэрапорце Какоды пры спробе прызямліцца разбіўся самалёт, які выконваў рэйс ''Airlines PNG Flight 4684''. 13 чалавек загінула (11 пасажыраў і 2 члены экіпажа); большасць пасажыраў былі грамадзянамі Аўстраліі<ref name="planecrash">{{cite news |title=No survivors in PNG plane crash |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm |work=News Online |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2009-08-12 |accessdate=2009-08-12 |archivedate=2009-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813032017/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm }}</ref><ref>{{cite news |title='No survivors' at PNG crash site |work=BBC News |date=2009-08-12 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm |accessdate=2013-02-06 |archivedate=2016-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307003404/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 7446 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292100774|title=Kokoda|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLlWx7V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 4000 || 7446 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] qo7hp5xdxrff0k1wt0lwf2g8pku37xg 5201158 5201109 2026-09-17T06:16:30Z Autumndancer 168015 5201158 wikitext text/x-wiki {{НП}} [[Файл:Kokoda_airstrip_2008.jpg|міні|Аэрадром Какода]] '''Какода''' ({{lang-en|Kokoda}}) — горад на паўднёвым усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], у правінцыі [[Ора (правінцыя)|Ора]]. == Гісторыя == У 1930-х гадах недалёка ад Какоды ажыццяўлялася здабыча золата. З ліпеня па лістапад 1942 года горад быў месцам {{iw|Бітва за Какоду||en|Kokoda Track campaign}}, якая разгарэлася паміж [[Імператарская армія Японіі|японскімі]] і [[Сілы абароны Аўстраліі|аўстралійскімі войскамі]]. 11 жніўня 2009 года ў аэрапорце Какоды пры спробе прызямліцца разбіўся самалёт, які выконваў рэйс ''Airlines PNG Flight 4684''. 13 чалавек загінула (11 пасажыраў і 2 члены экіпажа); большасць пасажыраў былі грамадзянамі Аўстраліі<ref name="planecrash">{{cite news |title=No survivors in PNG plane crash |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm |work=News Online |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=2009-08-12 |accessdate=2009-08-12 |archivedate=2009-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813032017/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/08/12/2653214.htm }}</ref><ref>{{cite news |title='No survivors' at PNG crash site |work=BBC News |date=2009-08-12 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm |accessdate=2013-02-06 |archivedate=2016-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307003404/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8196668.stm }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 7446 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=292100774|title=Kokoda|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EQLlWx7V?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archivedate=2013-02-14}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 4000 || 7446 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] s4xpeopns7ha1qq08smvja3ykrkz4pf 1 814855 5201110 2026-09-17T02:11:10Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кокода}}» 5201110 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кокода}} 6hrhmpl6aqwv6leuvvtpm1sbob2ycnt 0 814856 5201111 2026-09-17T02:14:02Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: « {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кокапа |арыгінальная назва = Kokopo |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 04|lat_min = 21|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 15...» 5201111 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кокапа |арыгінальная назва = Kokopo |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 04|lat_min = 21|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 152|lon_min = 16|lon_sec = 25 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Рэгіён |рэгіён = Айлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = Правінцыя |раён = Усходняя Новая Брытанія |раён у табліцы = |від абшчыны = Акруга |абшчына = Кокапа (акруга){{!}}Кокапа |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = Талаі, ток-пісін, англійская |насельніцтва = 20 300 |год перапісу = 2000 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кокапа''' — горад на паўночна-ўсходнім краі вострава [[Новая Брытанія]], [[Папуа — Новая Гвінея]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Усходняя Новая Брытанія]] і аднайменнай {{нп5|Кокопо (округ)|акругі||Kokopo District}}. Насельніцтва — 20 300 чал. (паводле перапісу [[2000 год]]а)<ref name="populstat">[http://www.populstat.info Populstat.info] {{Wayback|url=http://www.populstat.info/ |date=20180917030413 }}{{ref|en}}</ref>. == Геаграфія і клімат == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвинея){{!}}праліва Святога Георгія]], у 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. == Гісторыя == Горад быў заснаваны нямецкімі каланістамі ў канцы XIX стагоддзя пад назвай Хербертсхёэ ({{lang-de|Herbertshöhe}})<ref>Deutsches Koloniallexikon. Hrsg. von Heinrich Schnee. — Leipzig: Quelle & Meyer 1920. — 3 Bde{{ref|de}}</ref>. Да [[1910 год]]а тут размяшчалася германская каланіяльная адміністрацыя. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў у Хербертсхёэ пражывала і вяла сваю дзейнасць вядомая прадпрымальніца {{нп5|Эмма Форсайт|||Emma Forsayth}}, вядомая таксама як «Каралева Новай Гвінеі»<ref>Isimel Puipui: [http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf Kokopo Urban Local Level Government] {{Wayback|url=http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf |date=20110404092831 }}. In: Local Government Managers Australia. Abgerufen am 9. Juni 2010 (PDF){{ref|en}}.</ref>. У [[1918 год]]у горад разам з былой германскай каланіяй па выніках [[Первая мировая война{{!}}Першай сусветнай вайны]] [[Новая Гвінея (аўстралійская тэрыторыя){{!}}перайшоў пад кіраванне]] [[Британская империя{{!}}брытанскага дамініёна]] [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]]. У [[1949 год]]у абедзве часткі Папуа — Новай Гвінеі былі аб’яднаны ў адно адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, кіраванае з Аўстраліі. З [[1975 год]]а Кокапа ў складзе незалежнай Папуа — Новай Гвінеі. 19 верасня [[1994 год]]а адбылося вывяржэнне вулкана [[Тавурвур]]; сталіца правінцыі была перанесена з Рабаула ў Кокапа. == Насельніцтва == {| class=wikitable |+ Змяненне колькасці насельніцтва<ref name="populstat" /> ! Год (перапіс <br>або ацэнка)!! Колькасць |- | 1980 || 2200 |- | 1990 || 3200 |- | 2000 || 20 300 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 7onj3rnqx3ufqa0yg8z1q9a9rlyrezj 5201112 5201111 2026-09-17T02:14:53Z Maksonkaa 174158 5201112 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кокапа |арыгінальная назва = Kokopo |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 04|lat_min = 21|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 152|lon_min = 16|lon_sec = 25 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Рэгіён |рэгіён = Айлендс |рэгіён у табліцы = |від раёна = Правінцыя |раён = Усходняя Новая Брытанія |раён у табліцы = |від абшчыны = Акруга |абшчына = Кокапа (акруга){{!}}Кокапа |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = Талаі, ток-пісін, англійская |насельніцтва = 20 300 |год перапісу = 2000 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кокапа''' — горад на паўночна-ўсходнім краі вострава [[Новая Брытанія]], [[Папуа — Новая Гвінея]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам правінцыі [[Усходняя Новая Брытанія]] і аднайменнай {{нп5|Кокопо (округ)|акругі||Kokopo District}}. Насельніцтва — 20 300 чал. (паводле перапісу [[2000 год]]а)<ref name="populstat">[http://www.populstat.info Populstat.info] {{Wayback|url=http://www.populstat.info/ |date=20180917030413 }}{{ref|en}}</ref>. == Геаграфія і клімат == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвинея){{!}}праліва Святога Георгія]], у 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. == Гісторыя == Горад быў заснаваны нямецкімі каланістамі ў канцы XIX стагоддзя пад назвай Хербертсхёэ ({{lang-de|Herbertshöhe}})<ref>Deutsches Koloniallexikon. Hrsg. von Heinrich Schnee. — Leipzig: Quelle & Meyer 1920. — 3 Bde{{ref|de}}</ref>. Да [[1910 год]]а тут размяшчалася германская каланіяльная адміністрацыя. На рубяжы XIX—XX стагоддзяў у Хербертсхёэ пражывала і вяла сваю дзейнасць вядомая прадпрымальніца {{нп5|Эмма Форсайт|||Emma Forsayth}}, вядомая таксама як «Каралева Новай Гвінеі»<ref>Isimel Puipui: [http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf Kokopo Urban Local Level Government] {{Wayback|url=http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf |date=20110404092831 }}. In: Local Government Managers Australia. Abgerufen am 9. Juni 2010 (PDF){{ref|en}}.</ref>. У [[1918 год]]у горад разам з былой германскай каланіяй па выніках [[Первая мировая война{{!}}Першай сусветнай вайны]] [[Новая Гвінея (аўстралійская тэрыторыя){{!}}перайшоў пад кіраванне]] [[Британская империя{{!}}брытанскага дамініёна]] [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]]. У [[1949 год]]у абедзве часткі Папуа — Новай Гвінеі былі аб’яднаны ў адно адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, кіраванае з Аўстраліі. З [[1975 год]]а Кокапа ў складзе незалежнай Папуа — Новай Гвінеі. 19 верасня [[1994 год]]а адбылося вывяржэнне вулкана [[Тавурвур]]; сталіца правінцыі была перанесена з Рабаула ў Кокапа. == Насельніцтва == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвинея){{!}}праліва Святога Георгія]], у 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. {| class=wikitable |+ Змяненне колькасці насельніцтва<ref name="populstat" /> ! Год (перапіс <br>або ацэнка)!! Колькасць |- | 1980 || 2200 |- | 1990 || 3200 |- | 2000 || 20 300 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] st4llymy5u6qbmg5qg5sq55hlg8xkvu 5201157 5201112 2026-09-17T06:14:50Z Autumndancer 168015 5201157 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кокапа''' — горад на паўночна-ўсходнім краі вострава [[Новая Брытанія]], [[Папуа — Новая Гвінея]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Усходняя Новая Брытанія]] і аднайменнай {{нп5|Кокопо (округ)|акругі||Kokopo District}}. Насельніцтва — 20 300 чал. (паводле перапісу [[2000]] года)<ref name="populstat">[http://www.populstat.info Populstat.info] {{Wayback|url=http://www.populstat.info/ |date=20180917030413 }}{{ref|en}}</ref>. == Геаграфія і клімат == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. == Гісторыя == Заснаваны нямецкімі каланістамі ў канцы XIX стагоддзя пад назвай Хербертсхёэ ({{lang-de|Herbertshöhe}})<ref>Deutsches Koloniallexikon. Hrsg. von Heinrich Schnee. — Leipzig: Quelle & Meyer 1920. — 3 Bde{{ref|de}}</ref>. Да [[1910]] года тут размяшчалася германская каланіяльная адміністрацыя. На мяжы XIX—XX стагоддзяў у Хербертсхёэ пражывала і вяла сваю дзейнасць вядомая прадпрымальніца Эма Форсайт, вядомая таксама як «Каралева Новай Гвінеі»<ref>Isimel Puipui: [http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf Kokopo Urban Local Level Government] {{Wayback|url=http://www.lgma.org.au/downloads/File/KOKOPO.pdf |date=20110404092831 }}. In: Local Government Managers Australia. Abgerufen am 9. Juni 2010 (PDF){{ref|en}}.</ref>. У [[1918]] годзе горад разам з былой германскай калоніяй па выніках [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Новая Гвінея (аўстралійская тэрыторыя)|перайшоў пад кіраванне]] [[Брытанская імперыя|брытанскага дамініёна]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У [[1949]] годзе абедзве часткі Папуа — Новай Гвінеі былі аб’яднаны ў агульае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўтварэнне, кіраванае з Аўстраліі. З [[1975]] года Кокапа ў складзе незалежнай Папуа — Новай Гвінеі. 19 верасня [[1994]] года адбылося вывяржэнне вулкана [[Тавурвур]]; сталіца правінцыі была перанесена з Рабаула ў Кокапа. == Насельніцтва == Горад размешчаны на беразе [[Праліў Святога Георгія (Папуа — Новая Гвінея)|праліва Святога Георгія]], за 20 км на ўсход ад горада [[Рабаул]]. {| class=wikitable |+ Змяненне колькасці насельніцтва<ref name="populstat" /> ! Год (перапіс <br>або ацэнка)!! Колькасць |- | 1980 || 2200 |- | 1990 || 3200 |- | 2000 || 20 300 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] kwfrnkchqcyw2sz8sdwa62govo74a86 1 814857 5201113 2026-09-17T02:16:07Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кокопо}}» 5201113 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кокопо}} 9cr79f1knqn77p2tkwwbrvno931t9vw 0 814858 5201114 2026-09-17T02:17:00Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кундыява |арыгінальная назва = {{lang-en|Kundiawa}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 01|lat_sec = 0 |lon_dir...» 5201114 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Кундыява |арыгінальная назва = {{lang-en|Kundiawa}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 6|lat_min = 01|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 144|lon_min = 48|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Сімбу |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1524 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 11 560 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Кундыява''' ({{lang-en|Kundiawa}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Сімбу]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на Горнай шашы, прыкладна пасярэдзіне паміж гарадамі [[Гарока]] і [[Маўнт-Хаген]], на вышыні 1524 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|title=Kundiawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLquk9D?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка і інфраструктура == Інфраструктура ўключае пастаянны банк, паліцэйскі ўчастак, бальніцу, паштовае аддзяленне, аэрапорт, некалькі магазінаў, 2 прадуктовыя рынкі. Праз тэрыторыю горада працякаюць рэкі Вагі і Сімбу. Рэльеф у раёне Кундыявы — пераважна гарысты, што моцна ўскладняе вядзенне сельскай гаспадаркі. Ускладняе гэта таксама і пракладванне дарог. Тым не менш, мясцовае насельніцтва вядома сваім уменнем весці сельскую гаспадарку на крутых схілах і тэрасах. Асноўныя сельскагаспадарчыя прадукты, якія вырошчваюцца в раёне Кундыявы — бульба, [[Таро (расліна){{!}}таро]], бананы, кава і цукровы трыснёг. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 560 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302360496|title=Kundiawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLrNXkI?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаная мова насельніцтва горада — [[Куман (мова){{!}}куман]]. {| class="wikitable" border="1" |+ Дынаміка колькасці насельніцтва па гадах ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 300 || 5 791 || 8 147 || 11 560 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] m8i2i4i3ho9drlzohsqo589hiq2crok 5201156 5201114 2026-09-17T06:09:43Z Autumndancer 168015 5201156 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кундыява''' ({{lang-en|Kundiawa}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Сімбу]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на Горнай шашы, прыкладна пасярэдзіне паміж гарадамі [[Гарока]] і [[Маўнт-Хаген]], на вышыні 1524 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|title=Kundiawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLquk9D?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка і інфраструктура == Банк, паліцэйскі ўчастак, бальніца, паштовае аддзяленне, аэрапорт, магазіны, 2 прадуктовыя рынкі. Праз тэрыторыю горада працякаюць рэкі Вагі і Сімбу. Рэльеф у раёне Кундыявы — пераважна гарысты, што моцна ўскладняе вядзенне сельскай гаспадаркі. Ускладняе гэта таксама і пракладванне дарог. Тым не менш, мясцовае насельніцтва вядома сваім уменнем весці сельскую гаспадарку на крутых схілах і тэрасах. Асноўныя сельскагаспадарчыя прадукты, якія вырошчваюцца в раёне Кундыявы — бульба, [[Таро (расліна)|таро]], бананы, кава і цукровы трыснёг. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 560 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302360496|title=Kundiawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLrNXkI?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаная мова насельніцтва горада — [[Куман (мова){{!}}куман]]. {| class="wikitable" border="1" |+ Дынаміка колькасці насельніцтва па гадах ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 300 || 5 791 || 8 147 || 11 560 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] lkrcklo756ky9kcki5m7jtlj6hfrkg1 5201398 5201156 2026-09-17T11:34:36Z Autumndancer 168015 арфаграфія 5201398 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Кундыява''' ({{lang-en|Kundiawa}}) — горад на паўночным усходзе [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Чымбу]]. == Геаграфія == Горад размешчаны на Горнай шашы, прыкладна пасярэдзіне паміж гарадамі [[Гарока]] і [[Маўнт-Хаген]], на вышыні 1524 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|title=Kundiawa, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLquk9D?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/08/Kundiawa.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка і інфраструктура == Банк, паліцэйскі ўчастак, бальніца, паштовае аддзяленне, аэрапорт, магазіны, 2 прадуктовыя рынкі. Праз тэрыторыю горада працякаюць рэкі Вагі і Сімбу. Рэльеф у раёне Кундыявы — пераважна гарысты, што моцна ўскладняе вядзенне сельскай гаспадаркі. Ускладняе гэта таксама і пракладванне дарог. Тым не менш, мясцовае насельніцтва вядома сваім уменнем весці сельскую гаспадарку на крутых схілах і тэрасах. Асноўныя сельскагаспадарчыя прадукты, якія вырошчваюцца в раёне Кундыявы — бульба, [[Таро (расліна)|таро]], бананы, кава і цукровы трыснёг. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 11 560 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=302360496|title=Kundiawa|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQLrNXkI?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Найбольш распаўсюджаная мова насельніцтва горада — [[Куман (мова){{!}}куман]]. {| class="wikitable" border="1" |+ Дынаміка колькасці насельніцтва па гадах ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 4 300 || 5 791 || 8 147 || 11 560 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] p75hgocqazv1ipehvi4wodhqcmfpvqq 1 814859 5201115 2026-09-17T02:18:35Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Кундиава}}» 5201115 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Кундиава}} tavel99o8efla5irb9m6wtyaa1ov11v 0 814860 5201117 2026-09-17T02:19:35Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Маданг}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Маданг |арыгінальная назва = Madang |выява = Madang (Flughafen).jpg |подпіс выявы = Аэрапорт Маданга |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг =...» 5201117 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Маданг}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Маданг |арыгінальная назва = Madang |выява = Madang (Flughafen).jpg |подпіс выявы = Аэрапорт Маданга |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 13|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 145|lon_min = 48|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Маданг (правінцыя){{!}}Маданг |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = 1884 |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 29 460 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Маданг''' ({{lang-en|Madang}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Маданг (правінцыя){{!}}Маданг]]. == Гісторыя == Першым еўрапейцам, які наведаў тэрыторыю цяперашняга Маданга, быў [[Расія{{!}}расійскі]] вучоны і падарожнік [[Міклуха-Маклай, Мікалай Мікалаевіч{{!}}Н. Н. Міклуха-Маклай]], які пасяліўся на беразе бухты Астралябія ў [[1871 год]]зе і пражыў тут 15 месяцаў. У дзённіках вучонага астравы вакол цяперашняга Маданга фігуруюць пад назвай «Астравы задаволеных людзей». 19 кастрычніка 1884 года нямецкі падарожнік [[Фінш, Отто{{!}}Ота Фінш]] з капітанам [[Дальман, Эдуард{{!}}Эдуардам Дальманам]] правялі прамер глыбінь мясцовай бухты (будучая бухта Фрыдрыха-Вільгельма) і зрабілі выснову аб яе прыгоднасці для заснавання порта: <blockquote> У поўдзень капітан Дальман вярнуўся на лодцы з радаснымі навінамі аб тым, каб гавань, якую мы да гэтага часу беспаспяхова шукалі, знойдзена, і яна сапраўды цудоўная. Якар быў хутка падняты, і не прайшло і паўгадзіны, як мы апынуліся ў цудоўным вадаёме, які ў гонар Яго Імператарскай і Каралеўскай Высокасці Кронпрынца мы назвалі гаванню Фрыдрыха-Вільгельма <ref>{{книга |автор = |язык = ru |ссылка = http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 |заглавие = Берег Маклая в дневниках и записках этнографов |место = СПб. |издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год = 2021 |С. 83 |ref = BerMac |archive-date = 2021-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211108211744/http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 }}.</ref>. </blockquote> Горад Маданг жа быў заснаваны ў [[1886 год]]зе пад назвай ''Фрыдрых-Вільгельмсхафен'' на тэрыторыі Зямля кайзера Вільгельма, у паўночна-ўсходняй частцы [[Новая Гвінея (востраў){{!}}вострава Новая Гвінея]], якая кантралявалася [[Германская Новогвинейская компания{{!}}Германскай Новагвінейскай кампаніяй]]. У перыяд з верасня [[1892]] па [[1899 год]] Маданг з’яўляўся цэнтрам кіравання Кампаніі і падпарадкаванай ёй тэрыторыі. За 2 кіламетры ад горада, на востраве ''Сіяр'', была створана нямецкая [[Лютэранства{{!}}лютэранская]] місія. Пасля перадачы валоданняў Кампаніі ў вядзенне [[Германская імперыя{{!}}Германскай імперыі]] ў 1899 годзе адміністрацыйны цэнтр германскіх валоданняў на Новай Гвінеі быў перанесены ў горад [[Рабаул]] на востраве ''Новая Памеранія'' (цяпер — [[Новая Брытанія]]). Пасля [[Першая сусветная вайна{{!}}Першай сусветнай вайны]] Маданг, як і тэрыторыя ўсёй [[Германская Новая Гвінея{{!}}Германскай Новай Гвінеі]], становіцца [[Подопечные территории{{!}}падшэфнай тэрыторыяй]] [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна{{!}}Другой сусветнай вайны]] ў [[1942 год]]зе быў заняты [[Японія{{!}}японскімі]] войскамі. Вызвалены аўстралійскімі часткамі ў красавіку [[1944 год]]а. == Геаграфія == Горад Маданг размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Новай Гвінеі, у бухце Астролябія [[Новагвінейскае мора{{!}}Новагвінейскага мора]]. Горад аддзелены ад унутраных раёнаў вострава гарамі, што ўскладняе зносіны з ім у сезон дажджоў. З іншага боку, дзякуючы блізкім гарам і мору ў Мадангу захоўваецца дастаткова мяккі для еўрапейцаў клімат. Акіянскі порт. Маецца аэрапорт. У горадзе адкрыты ''Універсітэт Дывайн-Уорд''. Маданг лічыцца адным з самых прыгожых гарадаў Папуа — Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 29 460 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=305204579|title=Madang|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoYjGqg?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 21 332 || 27 057 || 27 394 || 29 460 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] pyrqpjq7az40x8uyw3m0xg3m3yjyyz2 5201153 5201117 2026-09-17T06:05:51Z Autumndancer 168015 5201153 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маданг''' ({{lang-en|Madang}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. == Гісторыя == Першым еўрапейцам, які наведаў тэрыторыю цяперашняга Маданга, быў [[Расійская имперыя|расійскі]] вучоны і падарожнік [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай|Міклуха-Маклай]], які пасяліўся на беразе бухты Астралябія ў [[1871]] годзе і пражыў тут 15 месяцаў. У дзённіках вучонага астравы вакол цяперашняга Маданга фігуруюць пад назвай «Астравы задаволеных людзей». 19 кастрычніка 1884 года нямецкі падарожнік [[Ота Фінш]] з капітанам [[Эдуард Дальман|Эдуардам Дальманам]] правялі замер глыбінь мясцовай бухты (будучая бухта Фрыдрыха-Вільгельма) і зрабілі выснову аб яе прыгоднасці для заснавання порта: <blockquote> А поўдні капітан Дальман вярнуўся на лодцы з радаснымі навінамі, што гавань, якую мы да гэтага часу беспаспяхова шукалі, знойдзена, і яна сапраўды цудоўная. Якар быў хутка падняты, і не прайшло і паўгадзіны, як мы апынуліся ў цудоўным вадаёме, які ў гонар Яго Імператарскай і Каралеўскай Высокасці Кронпрынца мы назвалі гаванню Фрыдрыха-Вільгельма <ref>{{книга |автор = |язык = ru |ссылка = http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 |заглавие = Берег Маклая в дневниках и записках этнографов |место = СПб. |издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год = 2021 |С. 83 |ref = BerMac |archive-date = 2021-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211108211744/http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 }}.</ref>. </blockquote> Горад Маданг жа быў заснаваны ў [[1886]] годзе пад назвай ''Фрыдрых-Вільгельмсхафен'' на тэрыторыі Зямля кайзера Вільгельма, у паўночна-ўсходняй частцы [[Новая Гвінея (востраў)|вострава Новая Гвінея]], якая кантралявалася [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніяй]]. У перыяд з верасня [[1892]] па [[1899]] год Маданг з’яўляўся цэнтрам кіравання Кампаніі і падпарадкаванай ёй тэрыторыі. За 2 кіламетры ад горада, на востраве ''Сіяр'', была створана нямецкая [[Лютэранства{{!}}лютэранская]] місія. Пасля перадачы валоданняў Кампаніі ў вядзенне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] ў 1899 годзе адміністрацыйны цэнтр германскіх валоданняў на Новай Гвінеі быў перанесены ў горад [[Рабаул]] на востраве ''Новая Памеранія'' (цяпер — [[Новая Брытанія]]). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Маданг, як і тэрыторыя ўсёй [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]], становіцца [[падапечныя тэрыторыі|падшэфнай тэрыторыяй]] [[Аўстралія{{!}}Аўстраліі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1942 год]]зе быў заняты [[Японія|японскімі]] войскамі. Вызвалены аўстралійскімі часткамі ў красавіку [[1944]] года. == Геаграфія == Горад Маданг размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Новай Гвінеі, у бухце Астролябія [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскага мора]]. Горад аддзелены ад унутраных раёнаў вострава гарамі, што ўскладняе зносіны з ім у сезон дажджоў. З іншага боку, дзякуючы блізкім гарам і мору ў Мадангу захоўваецца дастаткова мяккі для еўрапейцаў клімат. Акіянскі порт. Аэрапорт. У горадзе адкрыты ''Універсітэт Дывайн-Уорд''. Маданг лічыцца адным з самых прыгожых гарадаў Папуа — Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 29 460 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=305204579|title=Madang|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoYjGqg?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 21 332 || 27 057 || 27 394 || 29 460 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] izayokyvagvo6l5cdzciwaxpf2uhlo6 5201154 5201153 2026-09-17T06:06:22Z Autumndancer 168015 /* Гісторыя */ 5201154 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маданг''' ({{lang-en|Madang}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. == Гісторыя == Першым еўрапейцам, які наведаў тэрыторыю цяперашняга Маданга, быў [[Расійская имперыя|расійскі]] вучоны і падарожнік [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай|Міклуха-Маклай]], які пасяліўся на беразе бухты Астралябія ў [[1871]] годзе і пражыў тут 15 месяцаў. У дзённіках вучонага астравы вакол цяперашняга Маданга фігуруюць пад назвай «Астравы задаволеных людзей». 19 кастрычніка 1884 года нямецкі падарожнік [[Ота Фінш]] з капітанам [[Эдуард Дальман|Эдуардам Дальманам]] правялі замер глыбінь мясцовай бухты (будучая бухта Фрыдрыха-Вільгельма) і зрабілі выснову аб яе прыгоднасці для заснавання порта: <blockquote> А поўдні капітан Дальман вярнуўся на лодцы з радаснымі навінамі, што гавань, якую мы да гэтага часу беспаспяхова шукалі, знойдзена, і яна сапраўды цудоўная. Якар быў хутка падняты, і не прайшло і паўгадзіны, як мы апынуліся ў цудоўным вадаёме, які ў гонар Яго Імператарскай і Каралеўскай Высокасці Кронпрынца мы назвалі гаванню Фрыдрыха-Вільгельма <ref>{{книга |автор = |язык = ru |ссылка = http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 |заглавие = Берег Маклая в дневниках и записках этнографов |место = СПб. |издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год = 2021 |С. 83 |ref = BerMac |archive-date = 2021-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211108211744/http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 }}.</ref>. </blockquote> Горад Маданг жа быў заснаваны ў [[1886]] годзе пад назвай ''Фрыдрых-Вільгельмсхафен'' на тэрыторыі Зямля кайзера Вільгельма, у паўночна-ўсходняй частцы [[Новая Гвінея (востраў)|вострава Новая Гвінея]], якая кантралявалася [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніяй]]. У перыяд з верасня [[1892]] па [[1899]] год Маданг з’яўляўся цэнтрам кіравання Кампаніі і падпарадкаванай ёй тэрыторыі. За 2 кіламетры ад горада, на востраве ''Сіяр'', была створана нямецкая [[Лютэранства{{!}}лютэранская]] місія. Пасля перадачы валоданняў Кампаніі ў вядзенне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] ў 1899 годзе адміністрацыйны цэнтр германскіх валоданняў на Новай Гвінеі быў перанесены ў горад [[Рабаул]] на востраве ''Новая Памеранія'' (цяпер — [[Новая Брытанія]]). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Маданг, як і тэрыторыя ўсёй [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]], становіцца [[падапечныя тэрыторыі|падшэфнай тэрыторыяй]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1942]] годзе быў заняты [[Японія|японскімі]] войскамі. Вызвалены аўстралійскімі часткамі ў красавіку [[1944]] года. == Геаграфія == Горад Маданг размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Новай Гвінеі, у бухце Астролябія [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскага мора]]. Горад аддзелены ад унутраных раёнаў вострава гарамі, што ўскладняе зносіны з ім у сезон дажджоў. З іншага боку, дзякуючы блізкім гарам і мору ў Мадангу захоўваецца дастаткова мяккі для еўрапейцаў клімат. Акіянскі порт. Аэрапорт. У горадзе адкрыты ''Універсітэт Дывайн-Уорд''. Маданг лічыцца адным з самых прыгожых гарадаў Папуа — Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 29 460 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=305204579|title=Madang|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoYjGqg?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 21 332 || 27 057 || 27 394 || 29 460 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] 4ngt2j5szktdjqmc0k8oxvev4embl18 5201155 5201154 2026-09-17T06:07:17Z Autumndancer 168015 5201155 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Маданг''' ({{lang-en|Madang}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], адміністрацыйны цэнтр правінцыі [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. == Гісторыя == Першым еўрапейцам, які наведаў тэрыторыю цяперашняга Маданга, быў [[Расійская імперыя|расійскі]] вучоны і падарожнік [[Мікалай Мікалаевіч Міклуха-Маклай|Міклуха-Маклай]], які пасяліўся на беразе бухты Астралябія ў [[1871]] годзе і пражыў тут 15 месяцаў. У дзённіках вучонага астравы вакол цяперашняга Маданга фігуруюць пад назвай «Астравы задаволеных людзей». 19 кастрычніка 1884 года нямецкі падарожнік [[Ота Фінш]] з капітанам [[Эдуард Дальман|Эдуардам Дальманам]] правялі замер глыбінь мясцовай бухты (будучая бухта Фрыдрыха-Вільгельма) і зрабілі выснову аб яе прыгоднасці для заснавання порта: <blockquote> А поўдні капітан Дальман вярнуўся на лодцы з радаснымі навінамі, што гавань, якую мы да гэтага часу беспаспяхова шукалі, знойдзена, і яна сапраўды цудоўная. Якар быў хутка падняты, і не прайшло і паўгадзіны, як мы апынуліся ў цудоўным вадаёме, які ў гонар Яго Імператарскай і Каралеўскай Высокасці Кронпрынца мы назвалі гаванню Фрыдрыха-Вільгельма <ref>{{книга |автор = |язык = ru |ссылка = http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 |заглавие = Берег Маклая в дневниках и записках этнографов |место = СПб. |издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год = 2021 |С. 83 |ref = BerMac |archive-date = 2021-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211108211744/http://www.hist.msu.ru/research/publications/detail.php?ELEMENT_ID=73872 }}.</ref>. </blockquote> Горад Маданг жа быў заснаваны ў [[1886]] годзе пад назвай ''Фрыдрых-Вільгельмсхафен'' на тэрыторыі Зямля кайзера Вільгельма, у паўночна-ўсходняй частцы [[Новая Гвінея (востраў)|вострава Новая Гвінея]], якая кантралявалася [[Германская Новагвінейская кампанія|Германскай Новагвінейскай кампаніяй]]. У перыяд з верасня [[1892]] па [[1899]] год Маданг з’яўляўся цэнтрам кіравання Кампаніі і падпарадкаванай ёй тэрыторыі. За 2 кіламетры ад горада, на востраве ''Сіяр'', была створана нямецкая [[Лютэранства{{!}}лютэранская]] місія. Пасля перадачы валоданняў Кампаніі ў вядзенне [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] ў 1899 годзе адміністрацыйны цэнтр германскіх валоданняў на Новай Гвінеі быў перанесены ў горад [[Рабаул]] на востраве ''Новая Памеранія'' (цяпер — [[Новая Брытанія]]). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Маданг, як і тэрыторыя ўсёй [[Германская Новая Гвінея|Германскай Новай Гвінеі]], становіцца [[падапечныя тэрыторыі|падшэфнай тэрыторыяй]] [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1942]] годзе быў заняты [[Японія|японскімі]] войскамі. Вызвалены аўстралійскімі часткамі ў красавіку [[1944]] года. == Геаграфія == Горад Маданг размешчаны на паўночна-ўсходнім узбярэжжы Новай Гвінеі, у бухце Астролябія [[Новагвінейскае мора|Новагвінейскага мора]]. Горад аддзелены ад унутраных раёнаў вострава гарамі, што ўскладняе зносіны з ім у сезон дажджоў. З іншага боку, дзякуючы блізкім гарам і мору ў Мадангу захоўваецца дастаткова мяккі для еўрапейцаў клімат. Акіянскі порт. Аэрапорт. У горадзе адкрыты ''Універсітэт Дывайн-Уорд''. Маданг лічыцца адным з самых прыгожых гарадаў Папуа — Новай Гвінеі. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 29 460 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=305204579|title=Madang|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMoYjGqg?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1980 !! 1990 !! 2000 !! 2013 |- | 21 332 || 27 057 || 27 394 || 29 460 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] s8z902fmon39zkje2qsz2uxbweqsa9r 1 814861 5201118 2026-09-17T02:19:52Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Маданг}}» 5201118 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Маданг}} dm7p8f2ojm7mx8z6xkxbn7saric1ige 0 814862 5201119 2026-09-17T02:21:51Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Наматанаі |арыгінальная назва = Namatanai |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 4|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg...» 5201119 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Наматанаі |арыгінальная назва = Namatanai |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 4|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 152|lon_min = 26|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |ЯндексКарта = |памер карты краіны = 290 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Новая Ірландыя (правінцыя){{!}}Новая Ірландыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1630 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы iндэкс = |паштовыя iндэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Наматанаі''' ({{lang-en|Namatanai}}) — другі па велічыні горад у правінцыі [[Новая Ірландыя (правінцыя){{!}}Новая Ірландыя]] ([[Папуа — Новая Гвінея]]). == Гісторыя == У часы [[Германская Новая Гвінея{{!}}нямецкага каланіяльнага адміністравання]] ў Наматанаі размяшчаўся важны адміністрацыйны цэнтр, адкуль кіраваліся ўсе навакольныя астравы<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/namatanai|title=Introducing Namatanai|publisher=[[Lonely Planet]]|access-date=2010-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6AHeR8ruZ?url=http://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/namatanai|archive-date=2012-08-29|url-status=dead}}</ref>. Цяперашняя гасцініца ''Namatanai Hotel'' размяшчаецца ў старадаўнім будынку нямецкай адміністрацыі. 28 студзеня [[1943 год]]а [[Імператарская армія Японіі{{!}}японскія войскі]] высадзіліся ў Наматанаі і без бою захапілі ўсе ключавыя пункты горада. Не выявіўшы супраціўлення [[Аўстралія ў Другой сусветнай вайне{{!}}аўстралійскіх войскаў]], японцы неўзабаве пакінулі Наматанаі. 15 чэрвеня [[1943 год]]а кітаец Льон Чунг (Leong Cheung) быў паказальна расстраляны японцамі ў горадзе<ref>{{Cite web |url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_namatanai.html |title=Pacific Wrecks |access-date=2011-09-25 |archive-date=2011-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611200835/http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_namatanai.html |url-status=live }}</ref>. == Транспарт == Горад злучае са сталіцай правінцыі [[Кавіенг]]ам (размешчаным у 264 км на паўночны захад) Болумінскі-Хайвей. У Наматанаі знаходзіцца невялікі аэрадром — ATN у [[Код аэрапорта ІАТА{{!}}кадзіроўцы ІАТА]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1630 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=310857244|title=Namatanai|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6ENc5CG48?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 900 || 1630 |} == Культура == Кожны год у жніўні ў горадзе праводзіцца Фестываль Масак<ref>{{cite web|url=http://www.pngtourism.org.pg/packages/cultural-events|title=Cultural Events|publisher=PNG Tourism|access-date=2010-07-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811052254/http://www.pngtourism.org.pg/packages/cultural-events|archive-date=2009-08-11}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] kggmu1xdk4zd8p5q5tj97c6yakb45uz 5201152 5201119 2026-09-17T06:00:21Z Autumndancer 168015 5201152 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Наматанаі''' ({{lang-en|Namatanai}}) — другі па велічыні горад у правінцыі [[Новая Ірландыя (правінцыя){{!}}Новая Ірландыя]] ([[Папуа — Новая Гвінея]]). == Гісторыя == У часы [[Германская Новая Гвінея|нямецкага каланіяльнага адміністравання]] ў Наматанаі размяшчаўся важны адміністрацыйны цэнтр, адкуль кіраваліся ўсе навакольныя астравы<ref>{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/namatanai|title=Introducing Namatanai|publisher=[[Lonely Planet]]|access-date=2010-07-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6AHeR8ruZ?url=http://www.lonelyplanet.com/papua-new-guinea/island-provinces/namatanai|archive-date=2012-08-29|url-status=dead}}</ref>. Цяперашняя гасцініца ''Namatanai Hotel'' размяшчаецца ў старадаўнім будынку нямецкай адміністрацыі. 28 студзеня [[194]] года [[Імператарская армія Японіі|японскія войскі]] высадзіліся ў Наматанаі і без бою захапілі ўсе ключавыя пункты горада. Не выявіўшы супраціўлення [[Аўстралія ў Другой сусветнай вайне|аўстралійскіх войскаў]], японцы неўзабаве пакінулі Наматанаі. 15 чэрвеня [[1943]] года кітаец Льён Чунг (Leong Cheung) быў паказальна расстраляны японцамі ў горадзе<ref>{{Cite web |url=http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_namatanai.html |title=Pacific Wrecks |access-date=2011-09-25 |archive-date=2011-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611200835/http://www.pacificwrecks.com/provinces/png_namatanai.html |url-status=live }}</ref>. == Транспарт == Горад злучае са сталіцай правінцыі [[Кавіенг]]ам (размешчаным за 264 км на паўночны захад) Болумінская шаша. У Наматанаі знаходзіцца невялікі аэрадром — ATN у [[Код аэрапорта ІАТА{{!}}кадзіроўцы ІАТА]]. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1630 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=310857244|title=Namatanai|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6ENc5CG48?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 900 || 1630 |} == Культура == Штогод у жніўні ў горадзе праводзіцца Фестываль Масак<ref>{{cite web|url=http://www.pngtourism.org.pg/packages/cultural-events|title=Cultural Events|publisher=PNG Tourism|access-date=2010-07-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090811052254/http://www.pngtourism.org.pg/packages/cultural-events|archive-date=2009-08-11}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] do1kdg23dd6seankchb8gme7vqv1c98 1 814863 5201120 2026-09-17T02:22:18Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Наматанаи}}» 5201120 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Наматанаи}} mu7s8mke3n57b6q03i5ti4x25t3fh83 0 814864 5201121 2026-09-17T02:24:12Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{НП |статус = Горад |беларуская назва = Паргера |арыгінальная назва = {{lang-en|Porgera}} |выява = Porgera Gold Mine.JPG |подпіс выявы = Залатаносны руднік Паргера |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |...» 5201121 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Паргера |арыгінальная назва = {{lang-en|Porgera}} |выява = Porgera Gold Mine.JPG |подпіс выявы = Залатаносны руднік Паргера |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 24|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 143|lon_min = 04|lat_sec = 0 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Энга |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае dзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 3278 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1690 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Паргера''' ({{lang-en|Porgera}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Энга]]. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 3278 м над [[Узровень мора{{!}}узроўнем мора]]<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Porgera.html|title=Porgera, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPP18xL?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Porgera.html|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. == Радовішча Паргера == У ваколіцах горада знаходзіцца унікальнае золатасярэбранае [[Радовішча{{!}}радовішча]]. Адкрыта ў 1979 годзе, эксплуатуецца з 1990 года [[Здабыча карысных выкапняў{{!}}адкрытым спосабам]]. Пакінутыя пацверджаныя запасы [[Золата{{!}}золата]] складаюць 200 т, пры сярэднім змяшчэнні яго ў рудах 2,61 г/т, запасы [[Сярэбра{{!}}серабра]] нязначныя (каля 320 т, пры яго змяшчэнні ў рудах 14 г/т, ацэнка). У [[Тэктанічная дыслакацыя{{!}}тэктанічным]] плане прымеркавана да разгалінаванага [[Грабен{{!}}грабена]] ў цэнтральнай частцы альпійскай складкаватай зоны. Радовішча лакалізуецца ў [[пірыт]]ызаваных вапняковых і вугліста-гліністых [[Горная парода{{!}}пародах]] [[Крэйдавы перыяд{{!}}крайдовага ўзросту]] і дыярытавых сярэднеміяцэнавых штоках, якія прарываюць іх. Адносіцца да геолага-прамысловага тыпу золатасярэбраных эпітэрмальных радовішчаў, звязаных з вулканатэктанічнымі пабудовамі. Рудная мінералізацыя займае плошчу 500×400 квадратных метраў і распаўсюджваецца ў глыбіню на 550 метраў. Рудныя целы прадстаўлены галоўным чынам кварц-сульфіднымі [[Штокверк{{!}}штокверкамі]], а таксама гідратэрмальнымі [[Брэкчыя{{!}}брэкчыямі]] і мінералізаванымі тэктанічнымі брэкчыямі. Найбольш багатая частка залатой мінералізацыі знаходзіцца ў выглядзе свабоднага золата ў гідратэрмальных брэкчыях, у асацыяцыі з тэлурыдамі. У менш багатых золата тэктанічных брэкчыях і штокверках золата звязана з сульфідамі (пераважна з пірытам). З руд радовішча вынята каля 360 т золата (2013). == Эканоміка == У раёне горада ажыццяўляецца [[Золатаздабыча{{!}}здабыча золата]]. Радовішча Паргера ўваходзіць у спіс 10 найбуйнейшых залатаносных радовішчаў, якія распрацоўваюцца цяпер. Распрацоўка радовішча пачалася ў 1990 годзе. У 2009 годзе было здабыта 572 595 унцый золата і 94 764 унцыі серабра. З моманту пачатку распрацоўкі было здабыта больш за 16 млн [[Унцыя{{!}}унцый]] золата і 3 млн унцый серабра. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1690 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304376320|title=Porgera|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPPTfOX?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 1200 || 1690 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] fd0guf5gvh5a6t4c38qnfvzuugcpjdm 5201147 5201121 2026-09-17T05:28:52Z Autumndancer 168015 5201147 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Паргера''' ({{lang-en|Porgera}}) — горад у [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], на тэрыторыі правінцыі [[Энга]]. == Геаграфія == Горад размешчаны ў цэнтральнай частцы краіны, на вышыні 3278 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Porgera.html|title=Porgera, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPP18xL?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/19/Porgera.html|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. == Радовішча Паргера == У ваколіцах горада знаходзіцца унікальнае золатасярэбранае [[радовішча]]. Адкрыта ў 1979 годзе, эксплуатуецца з 1990 года адкрытым спосабам. Пацверджаныя запасы [[золата]] - 200 т, пры сярэднім змяшчэнні яго ў рудах 2,61 г/т, запасы [[серабро|серабра]] нязначныя (каля 320 т, пры яго змяшчэнні ў рудах 14 г/т, ацэнка). У [[Тэктанічная дыслакацыя|тэктанічным]] плане прымеркавана да разгалінаванага [[грабен]]а ў цэнтральнай частцы альпійскай складкаватай зоны. Радовішча лакалізуецца ў [[пірыт]]ызаваных вапняковых і вугліста-гліністых [[Горная парода|пародах]] [[Мелавы перыяд|мелавога ўзросту]] і дыярытавых сярэднеміяцэнавых штоках, якія прарываюць іх. Адносіцца да геолага-прамысловага тыпу золатасярэбраных эпітэрмальных радовішчаў, звязаных з вулканатэктанічнымі пабудовамі. Рудная мінералізацыя займае плошчу 500×400 квадратных метраў і распаўсюджваецца ў глыбіню на 550 метраў. Рудныя целы прадстаўлены галоўным чынам кварц-сульфіднымі [[штокверк]]амі, а таксама гідратэрмальнымі [[Брэкчыя{{!}}брэкчыямі]] і мінералізаванымі тэктанічнымі брэкчыямі. Найбольш багатая частка залатой мінералізацыі знаходзіцца ў выглядзе свабоднага золата ў гідратэрмальных брэкчыях, у асацыяцыі з тэлурыдамі. У менш багатых золата тэктанічных брэкчыях і штокверках золата звязана з сульфідамі (пераважна з пірытам). З руд радовішча вынята каля 360 т золата (2013). == Эканоміка == У раёне горада ажыццяўляецца [[Золатаздабыча|здабыча золата]]. Радовішча Паргера ўваходзіць у спіс 10 найбуйнейшых залатаносных радовішчаў, якія распрацоўваюцца цяпер. Распрацоўка радовішча пачалася ў 1990 годзе. У 2009 годзе было здабыта 572 595 унцый золата і 94 764 унцыі серабра. З моманту пачатку распрацоўкі было здабыта больш за 16 млн [[Унцыя|унцый]] золата і 3 млн унцый серабра. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 1690 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=304376320|title=Porgera|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EUPPTfOX?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-17|url-status=live}}</ref>. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1990 !! 2013 |- | 1200 || 1690 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] tiv3sp8jlgnyi3fbspqnin4mjsluurj 1 814865 5201122 2026-09-17T02:24:27Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Поргера}}» 5201122 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Поргера}} jfi1rfls4fco3hiy71mdsof63pzzori 0 814866 5201123 2026-09-17T02:26:17Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Значэнні|Тары }} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тары |арыгінальная назва = {{lang-en|Tari}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 50|lat_...» 5201123 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тары }} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тары |арыгінальная назва = {{lang-en|Tari}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 50|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 142|lon_min = 57|lat_sec = 2 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Хела (правінцыя){{!}}Хела |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 2167 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 15 413 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Тары''' ({{lang-en|Tari}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Хела (правінцыя){{!}}Хела]]. == Геаграфія == Размешчаны ў 40 км ад горада [[Паргера]], у 100 км ад [[Маўнт-Хаген{{!}}Маўнт-Хагена]] і ў 50 км ад [[Мендзі]], на вышыні 2167 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|title=Tari, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRnx1Mo?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == У апошні час у дадзеным раёне распрацоўваюцца газавыя радовішчы. Тым не менш, аднаўленне эканомікі рэгіёна пакуль не суправаджаецца якім-небудзь паляпшэннем інфраструктуры. Па стане на 2013 год у горадзе Тары няма нават аддзялення банка<ref name="monde">{{Cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |title=Celine Rouzet: Gasrausch in Papua-Neuguinea, in: Le Monde diplomatique, Januar 2013, S. 14, abgerufen am 20. Januar 2013 |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112202344/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 413 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=303008293|title=Tari|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRoc6j9?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Насельніцтва прадстаўлена пераважна народам [[Хулі (народнасць){{!}}хулі]]. 60 % насельніцтва беспісьменныя; сур’ёзнай праблемай гэтых месцаў з’яўляецца алкагалізм<ref name="monde" />. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 8 186 || 15 413 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] bgysg0w61ivv2f6x7b1ncundv4xrdwk 5201141 5201123 2026-09-17T05:21:39Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Тары]] у [[Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201123 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Тары }} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тары |арыгінальная назва = {{lang-en|Tari}} |краіна = Папуа — Новая Гвінея |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 50|lat_sec = 56 |lon_dir = E|lon_deg = 142|lon_min = 57|lat_sec = 2 |CoordAddon = type:city |CoordScale = |від рэгіёна = Правінцыя |рэгіён = Хела (правінцыя){{!}}Хела |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від кіраўніка = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 2167 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 15 413 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +10 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |сайт = |мова сайта = }} '''Тары''' ({{lang-en|Tari}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Хела (правінцыя){{!}}Хела]]. == Геаграфія == Размешчаны ў 40 км ад горада [[Паргера]], у 100 км ад [[Маўнт-Хаген{{!}}Маўнт-Хагена]] і ў 50 км ад [[Мендзі]], на вышыні 2167 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|title=Tari, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRnx1Mo?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == У апошні час у дадзеным раёне распрацоўваюцца газавыя радовішчы. Тым не менш, аднаўленне эканомікі рэгіёна пакуль не суправаджаецца якім-небудзь паляпшэннем інфраструктуры. Па стане на 2013 год у горадзе Тары няма нават аддзялення банка<ref name="monde">{{Cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |title=Celine Rouzet: Gasrausch in Papua-Neuguinea, in: Le Monde diplomatique, Januar 2013, S. 14, abgerufen am 20. Januar 2013 |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112202344/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 413 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=303008293|title=Tari|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRoc6j9?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Насельніцтва прадстаўлена пераважна народам [[Хулі (народнасць){{!}}хулі]]. 60 % насельніцтва беспісьменныя; сур’ёзнай праблемай гэтых месцаў з’яўляецца алкагалізм<ref name="monde" />. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 8 186 || 15 413 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] bgysg0w61ivv2f6x7b1ncundv4xrdwk 5201145 5201141 2026-09-17T05:23:18Z Autumndancer 168015 5201145 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тары}} {{НП}} '''Тары''' ({{lang-en|Tari}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Хела (правінцыя){{!}}Хела]]. == Геаграфія == Размешчаны за 40 км ад горада [[Паргера]], за 100 км ад [[Маўнт-Хаген]]а і за 50 км ад [[Мендзі]], на вышыні 2167 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|title=Tari, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRnx1Mo?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == Газавыя радовішчы. Аднаўленне эканомікі рэгіёна пакуль не суправаджаецца якім-небудзь паляпшэннем інфраструктуры. На 2013 год у горадзе Тары не было аддзялення банка<ref name="monde">{{Cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |title=Celine Rouzet: Gasrausch in Papua-Neuguinea, in: Le Monde diplomatique, Januar 2013, S. 14, abgerufen am 20. Januar 2013 |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112202344/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 413 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=303008293|title=Tari|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRoc6j9?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Насельніцтва прадстаўлена пераважна народам [[Хулі (народнасць){{!}}хулі]]. 60 % насельніцтва непісьменныя; сур’ёзнай праблемай гэтых месцаў з’яўляецца алкагалізм<ref name="monde" />. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 8 186 || 15 413 |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] p5e6frd9o7lvmx0dn2y2th1m5hkrks0 5201146 5201145 2026-09-17T05:24:23Z Autumndancer 168015 5201146 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Тары}} {{НП}} '''Тары''' ({{lang-en|Tari}}) — горад у цэнтральнай частцы [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]], сталіца правінцыі [[Хела (правінцыя){{!}}Хела]]. == Геаграфія == Размешчаны за 40 км ад горада [[Паргера]], за 100 км ад [[Маўнт-Хаген]]а і за 50 км ад [[Мендзі]], на вышыні 2167 м над узроўнем мора<ref name="fallingrain">{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|title=Tari, Papua New Guinea Page|publisher=Fallingrain Global Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-09|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRnx1Mo?url=http://www.fallingrain.com/world/PP/05/Tari.html|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. == Эканоміка == Газавыя радовішчы. Аднаўленне эканомікі рэгіёна пакуль не суправаджаецца якім-небудзь паляпшэннем інфраструктуры. На 2013 год у горадзе Тары не было аддзялення банка<ref name="monde">{{Cite web |url=http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |title=Celine Rouzet: Gasrausch in Papua-Neuguinea, in: Le Monde diplomatique, Januar 2013, S. 14, abgerufen am 20. Januar 2013 |access-date=2013-02-06 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112202344/http://www.monde-diplomatique.de/pm/2013/01/11.mondeText1.artikel,a0046.idx,13 |url-status=live }}</ref>. == Насельніцтва == Па дадзеных на 2013 год колькасць насельніцтва горада складала 15 413 чалавек<ref>{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-170&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=303008293|title=Tari|publisher=World Gazetteer|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6EQRoc6j9?url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1357972637|archive-date=2013-02-14|url-status=live}}</ref>. Насельніцтва прадстаўлена пераважна народам [[Хулі (народнасць){{!}}хулі]]. 60 % насельніцтва непісьменныя; сур’ёзнай праблемай гэтых месцаў з’яўляецца алкагалізм<ref name="monde" />. ''Дынаміка колькасці насельніцтва горада па гадах:'' {| class="wikitable" border="1" |+ ! 2000 !! 2013 |- | 8 186 || 15 413 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Папуа — Новай Гвінеі]] frgiclnwq7bq6k6s980qe9ottdrpwd5 1 814867 5201124 2026-09-17T02:26:39Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Тари}}» 5201124 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Тари}} 6aqnnbrs20tjzwducu3jendxnpno77t 5201143 5201124 2026-09-17T05:21:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Тары]] у [[Размовы:Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201124 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Тари}} 6aqnnbrs20tjzwducu3jendxnpno77t 0 814868 5201142 2026-09-17T05:21:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Тары]] у [[Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201142 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] 76iorwrveacfriiganon95tc90lbhgs 1 814869 5201144 2026-09-17T05:21:40Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Тары]] у [[Размовы:Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201144 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Тары (Папуа — Новая Гвінея)]] kpnvevoadg1tqw6juxdnngnx0ks4x2e 0 814870 5201163 2026-09-17T06:22:19Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Арава (горад)]] у [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201163 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] mtihkyf8qfbap8blsnss45jobh437a6 1 814871 5201165 2026-09-17T06:22:20Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Арава (горад)]] у [[Размовы:Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Арава (Папуа — Новая Гвінея)]] nz29icvi9vnb6vaygoo30bcqumlbno2 0 814872 5201205 2026-09-17T07:11:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дару]] у [[Дару (горад)]]: ёсць востраў 5201205 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дару (горад)]] o5o3zpurasszufzerhcrasq9z8rmtk5 5201214 5201205 2026-09-17T07:14:22Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Дару (горад)]] 5201214 wikitext text/x-wiki * [[Дару (востраў)]] * [[Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] * [[Дару (Сьера-Леонэ)]] {{неадназначнасць}} g2yoykipddiovld9vmi6yp2e2qcu25q 1 814873 5201207 2026-09-17T07:11:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Дару]] у [[Размовы:Дару (горад)]]: ёсць востраў 5201207 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Дару (горад)]] czy9jpb0i3ycizvpdqm6tbcopq2cs1u 5201333 5201207 2026-09-17T10:26:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Размовы:Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201333 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] lr6yfuij6a6dnu2jvt0g7vwshi2mhjn 0 814874 5201210 2026-09-17T07:12:27Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Дару (горад)]] у [[Дару (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць у Сьера-Леонэ 5201210 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] rf9toroed8i74xhjmmuhwb3zi7b5fro 5201213 5201210 2026-09-17T07:13:00Z Autumndancer 168015 Мэта перасылкі зменена з [[Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] на [[Дару]] 5201213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дару]] mokq2c0wseutx4bvish7o9ujw9ua77i 1 814875 5201212 2026-09-17T07:12:27Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Дару (горад)]] у [[Размовы:Дару (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць у Сьера-Леонэ 5201212 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Дару (Папуа — Новая Гвінея)]] lr6yfuij6a6dnu2jvt0g7vwshi2mhjn 0 814876 5201219 2026-09-17T07:19:18Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Мендзі]] у [[Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць прозвішча 5201219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]] repjti6fbwthkopyvd4l38nru6isxwz 5201225 5201219 2026-09-17T07:22:42Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]] 5201225 wikitext text/x-wiki '''Мендзі''': == Прозвішча == * [[Антуан Мендзі]] — французскі футбаліст * [[Паскаль Мендзі]] — сенегальскі футбаліст == Тапонім == * [[Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]] {{неадназначнасць}} eytnrwkxjb6dym1hly7wudeegk2pm2m 1 814877 5201221 2026-09-17T07:19:18Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Размовы:Мендзі]] у [[Размовы:Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]]: ёсць прозвішча 5201221 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Мендзі (Папуа — Новая Гвінея)]] k2unvwhip8e0fsuey2r34ebuugx2bl3 0 814878 5201230 2026-09-17T07:28:31Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Сепік]] 5201230 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сепік]] h6y1afetlvx8zbggpdx533a90i78h45 0 814879 5201236 2026-09-17T07:33:32Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/74317091|Mikołaj Popławski]]» 5201236 wikitext text/x-wiki '''Мікалай Паплаўскі''' герба [[Бялыня (герб)|Бялыня]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J., t. I, Lipsk 1846, s. 30}}</ref> (нарадзіўся [[4 снежня]] [[1636|1636 г.]] у Паплавах на Падляшшы, памёр [[7 верасня]] [[1711|1711 г.]] у [[Львоў|Львове]])<ref>{{Кніга|загаловак=Encyklopedyja powszechna, t. XXI, Warszawa 1864, s. 334}}</ref> — каталіцкі святар, схаластык познанскай катэдральнай капітулы ў [[1676|1676–1677]] гадах, біскуп Інфлянцкі 1685 - 1710 г. З 1670 года познанскі канонік, затым варшаўскі і плоцкі дэкан. Каралеўскі прапаведнік, выступаў з прамовамі і пропаведзямі падчас парламенцкіх пасяджэнняў. У 1685 годзе ён быў прызначаны Інфлянцкім біскупам і стала жыў у [[Даўгаўпілс|Дынабургу]]. Пры гэтым актыўна прыязджаў і ўдзельнічаў у пасяджэннях Сената. Выконваў абавязкі фактычнага інквізітара, ён старшынстваваў на духоўным судзе, які прызнаў [[Казімір Лышчынскі|Казіміра Лышчынскага]] вінаватым па падазрэнні ў [[Атэізм|атэізме]]. Біскуп патрабаваў для яго смяротнага пакарання,<ref>{{Cite web|lang=|url=http://poplawski.webs.com/poplawscyduchowni.htm|title=Popławski – korzenie, nazwisko, herb|website=}}</ref> што выклікала пратэсты паслоў на сойме і свецкіх сенатараў, якія лічылі такое ўмяшальніцтва і прысуд парушэннем права<ref>{{Кніга|загаловак=Wiesław Mercik, Bez płaszcza z gronostajów. Kraków 1988, s.80}}</ref>. Пасля сарванага канвакацыйнага сейма 1696 года ён далучыўся да Генеральнай канфедэрацыі 28 верасня 1696 года<ref>{{Кніга|загаловак=Konfederacya Generalna Ordinvm Regni & Magni Dvcatus Lithvaniæ Po niedoszłey Konwokacyey głowney Warszawskiey umowiona Roku Pańskiego 1696. dnia 29 Miesiąca Sierpnia, [1696], [b.n.s.]}}</ref>. У ліпені 1710 года ён быў прызначаны архібіскупам Львоўскім, але памёр, не атрымаўшы пацверджання прызначэння ад Папы Рымскага. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1711 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1636 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tbc266nyvyeecmy49kyk69zfevatn1s 5201238 5201236 2026-09-17T07:34:58Z Voūk12 159072 5201238 wikitext text/x-wiki [[Файл:POL COA Białynia.svg|міні|Герб Бялыня.]] '''Мікалай Паплаўскі''' герба [[Бялыня (герб)|Бялыня]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J., t. I, Lipsk 1846, s. 30}}</ref> (нарадзіўся [[4 снежня]] [[1636|1636 г.]] у Паплавах на Падляшшы, памёр [[7 верасня]] [[1711|1711 г.]] у [[Львоў|Львове]])<ref>{{Кніга|загаловак=Encyklopedyja powszechna, t. XXI, Warszawa 1864, s. 334}}</ref> — каталіцкі святар, схаластык познанскай катэдральнай капітулы ў [[1676|1676–1677]] гадах, біскуп Інфлянцкі 1685 - 1710 г. З 1670 года познанскі канонік, затым варшаўскі і плоцкі дэкан. Каралеўскі прапаведнік, выступаў з прамовамі і пропаведзямі падчас парламенцкіх пасяджэнняў. У 1685 годзе ён быў прызначаны Інфлянцкім біскупам і стала жыў у [[Даўгаўпілс|Дынабургу]]. Пры гэтым актыўна прыязджаў і ўдзельнічаў у пасяджэннях Сената. Выконваў абавязкі фактычнага інквізітара, ён старшынстваваў на духоўным судзе, які прызнаў [[Казімір Лышчынскі|Казіміра Лышчынскага]] вінаватым па падазрэнні ў [[Атэізм|атэізме]]. Біскуп патрабаваў для яго смяротнага пакарання,<ref>{{Cite web|lang=|url=http://poplawski.webs.com/poplawscyduchowni.htm|title=Popławski – korzenie, nazwisko, herb|website=}}</ref> што выклікала пратэсты паслоў на сойме і свецкіх сенатараў, якія лічылі такое ўмяшальніцтва і прысуд парушэннем права<ref>{{Кніга|загаловак=Wiesław Mercik, Bez płaszcza z gronostajów. Kraków 1988, s.80}}</ref>. Пасля сарванага канвакацыйнага сейма 1696 года ён далучыўся да Генеральнай канфедэрацыі 28 верасня 1696 года<ref>{{Кніга|загаловак=Konfederacya Generalna Ordinvm Regni & Magni Dvcatus Lithvaniæ Po niedoszłey Konwokacyey głowney Warszawskiey umowiona Roku Pańskiego 1696. dnia 29 Miesiąca Sierpnia, [1696], [b.n.s.]}}</ref>. У ліпені 1710 года ён быў прызначаны архібіскупам Львоўскім, але памёр, не атрымаўшы пацверджання прызначэння ад Папы Рымскага. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1711 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1636 годзе]] [[Катэгорыя:Постаці Даўгаўпілса]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 438sb47a0pw2jj43v5f7hdqo7a9teha 0 814880 5201243 2026-09-17T07:49:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Садао Аракі''' () — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце ...» 5201243 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Садао Аракі''' () — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце [[Фумімара Каноэ]], што стала для яго ідэальнай магчымасцю для прасоўвання ідэй мілітарызму ў сістэме нацыянальнай адукацыі і сярод простага насельніцтва. Ён працягваў заставацца міністрам адукацыі і ў кабінеце Хіранумы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Аракі быў арыштаваны амерыканскімі акупацыйнымі войскамі і паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам па Далёкім Усходзе]], дзе быў асуджаны за ваенныя злачынствы. Яго прыгаварылі да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]], але ў 1955 годзе ён быў вызвалены па стане здароўя з турмы Сугама і праз 11 гадоў памёр. Аракі быў пахаваны на могілках Фуху ў Токіа. {{DEFAULTSORT:Аракі}} [[Катэгорыя:Міністры арміі Японіі]] 5avv8135n23fvj1xi2qp7kvjljoatbe 5201244 5201243 2026-09-17T07:50:30Z Autumndancer 168015 5201244 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Садао Аракі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце [[Фумімара Каноэ]], што стала для яго ідэальнай магчымасцю для прасоўвання ідэй мілітарызму ў сістэме нацыянальнай адукацыі і сярод простага насельніцтва. Ён працягваў заставацца міністрам адукацыі і ў кабінеце Хіранумы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Аракі быў арыштаваны амерыканскімі акупацыйнымі войскамі і паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам па Далёкім Усходзе]], дзе быў асуджаны за ваенныя злачынствы. Яго прыгаварылі да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]], але ў 1955 годзе ён быў вызвалены па стане здароўя з турмы Сугама і праз 11 гадоў памёр. Аракі быў пахаваны на могілках Фуху ў Токіа. {{DEFAULTSORT:Аракі}} [[Катэгорыя:Міністры арміі Японіі]] 280d9ppufyjiscb539wf9yefw41mbyi 5201245 5201244 2026-09-17T07:50:42Z Autumndancer 168015 5201245 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Садао Аракі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце [[Фумімара Каноэ]], што стала для яго ідэальнай магчымасцю для прасоўвання ідэй мілітарызму ў сістэме нацыянальнай адукацыі і сярод простага насельніцтва. Ён працягваў заставацца міністрам адукацыі і ў кабінеце Хіранумы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Аракі быў арыштаваны амерыканскімі акупацыйнымі войскамі і паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам па Далёкім Усходзе]], дзе быў асуджаны за ваенныя злачынствы. Яго прыгаварылі да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]], але ў 1955 годзе ён быў вызвалены па стане здароўя з турмы Сугама і праз 11 гадоў памёр. Аракі быў пахаваны на могілках Фуху ў Токіа. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракі}} [[Катэгорыя:Міністры арміі Японіі]] qa56dhzx7hqc7pjky92sz25wcacoqol 5201246 5201245 2026-09-17T07:51:32Z Autumndancer 168015 5201246 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Садао Аракі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце [[Фумімара Каноэ]], што стала для яго ідэальнай магчымасцю для прасоўвання ідэй мілітарызму ў сістэме нацыянальнай адукацыі і сярод простага насельніцтва. Ён працягваў заставацца міністрам адукацыі і ў кабінеце Хіранумы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Аракі быў арыштаваны амерыканскімі акупацыйнымі войскамі і паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам па Далёкім Усходзе]], дзе быў асуджаны за ваенныя злачынствы. Яго прыгаварылі да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]], але ў 1955 годзе ён быў вызвалены па стане здароўя з турмы Сугама і праз 11 гадоў памёр. Аракі быў пахаваны на могілках Фуху ў Токіа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аракі Садао|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракі}} [[Катэгорыя:Міністры арміі Японіі]] 4u7jrfxgrg7m1zgkkmqww3ra5hlabm5 5201247 5201246 2026-09-17T07:52:28Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201247 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Садао Аракі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — японскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, генерал (1933). == Біяграфія == У 1931—34 гадах — ваенны міністр. Адзін з галоўных кіраўнікоў і ідэолагаў японскай агрэсіі і мілітарызацыі. У 1937 годзе прызначаны міністрам адукацыі ў кабінеце [[Фумімара Каноэ]], што стала для яго ідэальнай магчымасцю для прасоўвання ідэй мілітарызму ў сістэме нацыянальнай адукацыі і сярод простага насельніцтва. Ён працягваў заставацца міністрам адукацыі і ў кабінеце Хіранумы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Аракі быў арыштаваны амерыканскімі акупацыйнымі войскамі і паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам па Далёкім Усходзе]], дзе быў асуджаны за ваенныя злачынствы. Яго прыгаварылі да [[пажыццёвае зняволенне|пажыццёвага зняволення]], але ў 1955 годзе ён быў вызвалены па стане здароўя з [[Сугама (турма)|турмы Сугама]] і праз 11 гадоў памёр. Аракі быў пахаваны на могілках Фуху ў Токіа. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аракі Садао|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракі}} [[Катэгорыя:Міністры арміі Японіі]] 6iyu01ben8xcjcocuu4eao0hs7510q1 0 814881 5201248 2026-09-17T07:53:02Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Садао Аракі]] 5201248 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Садао Аракі]] luo9gidm7h3ly0noc2t8kphllmr5j8d 0 814882 5201249 2026-09-17T07:57:04Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Saudi Aramco]] 5201249 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Saudi Aramco]] k3ulblq062fxd32q803kho0ishz3w0r 0 814883 5201253 2026-09-17T08:05:35Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Арат з Сікіёна''' ({{lang-grc|Ἄρατος}};) — дзяржаўны дзеяч Старажытнай Грэцыі. Прыйшоў да ўлады ў 251 годзе да н.э., скінуўшы тырана г. Сікіён. Дамогся ўключэння горада ў [[Ахейскі саюз]]. З 245 года да н.э. больш як 17 разоў выбіраўся стратэгам (кіраўніком) са...» 5201253 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арат з Сікіёна''' ({{lang-grc|Ἄρατος}};) — дзяржаўны дзеяч Старажытнай Грэцыі. Прыйшоў да ўлады ў 251 годзе да н.э., скінуўшы тырана г. Сікіён. Дамогся ўключэння горада ў [[Ахейскі саюз]]. З 245 года да н.э. больш як 17 разоў выбіраўся стратэгам (кіраўніком) саюза, які пры ім дасягнуў росквіту і стаў незалежны ад Македоніі. У 224 годзе да н.э. уступіў у саюз з [[Антыгон III Дасан|Антыгонам III Дасанам]] супраць Спарты. У 221 годзе да н.э. саюзнікі перамаглі спартанцаў, але Ахейскі саюз зноў трапіў у залежнасць ад Македоніі. Аўтар запісак (не захаваліся), якія былі выкарыстаны ў працах [[Палібій|Палібія]] і [[Плутарх]]а. 5atdykw8ucw4a407ccsnuvw2jaz9yf1 5201254 5201253 2026-09-17T08:06:54Z Autumndancer 168015 5201254 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арат з Сікіёна''' ({{lang-grc|Ἄρατος}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч Старажытнай Грэцыі. Прыйшоў да ўлады ў 251 годзе да н.э., скінуўшы тырана г. Сікіён. Дамогся ўключэння горада ў [[Ахейскі саюз]]. З 245 года да н.э. больш як 17 разоў выбіраўся стратэгам (кіраўніком) саюза, які пры ім дасягнуў росквіту і стаў незалежны ад Македоніі. У 224 годзе да н.э. уступіў у саюз з [[Антыгон III Дасан|Антыгонам III Дасанам]] супраць Спарты. У 221 годзе да н.э. саюзнікі перамаглі спартанцаў, але Ахейскі саюз зноў трапіў у залежнасць ад Македоніі. Аўтар запісак (не захаваліся), якія былі выкарыстаны ў працах [[Палібій|Палібія]] і [[Плутарх]]а. == Крыніцы == {{крыніцы}} bte0xoh65vfpbecq88fvlv0n2mfdh1u 5201257 5201254 2026-09-17T08:08:29Z Autumndancer 168015 5201257 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Арат з Сікіёна''' ({{lang-grc|Ἄρατος}}; {{ВД-Прэамбула}}) — дзяржаўны дзеяч Старажытнай Грэцыі. Прыйшоў да ўлады ў [[251 да н.э.|251 годзе да н.э.]], скінуўшы тырана г. Сікіён. Дамогся ўключэння горада ў [[Ахейскі саюз]]. З 245 года да н.э. больш як 17 разоў выбіраўся стратэгам (кіраўніком) саюза, які пры ім дасягнуў росквіту і стаў незалежны ад Македоніі. У 224 годзе да н.э. уступіў у саюз з [[Антыгон III Дасан|Антыгонам III Дасанам]] супраць Спарты. У 221 годзе да н.э. саюзнікі перамаглі спартанцаў, але Ахейскі саюз зноў трапіў у залежнасць ад Македоніі. Аўтар запісак (не захаваліся), якія былі выкарыстаны ў працах [[Палібій|Палібія]] і [[Плутарх]]а. == Крыніцы == {{крыніцы}} mb25hkyqtlol2l98hshdibkivxacxer 0 814884 5201255 2026-09-17T08:07:44Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Арат з Сікіёна]] 5201255 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Арат з Сікіёна]] 5hyf1th3bnbz4tdtflyjhdzmmm6dg2b 0 814885 5201256 2026-09-17T08:08:06Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78269577|Otto Schenking]]» 5201256 wikitext text/x-wiki '''Ота Шэнкінг''' герба [[Трубы (герб)|Трабы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom I, str. 84}}</ref> (нарадзіўся [[1554|ў 1554 годзе]] ў [[Лівонія|Інфлянтах]], памёр [[20 чэрвеня]] [[1637|1637 года]] ў [[Сулееў|Сулеёве]] ) — [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкі]] святар, актыўны і паспяховы дзяяч контррэфармацыі, [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Інфлянцкі біскуп]], пасвечаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1593|1593 годзе]]. Па загаду караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы,]] камендант [[Сулееў|цыстэрцыянскага абацтва ў Сулеёве]] і манастыра нарберцінцаў у Вітове (з 1613 г.). == Біяграфія == Падчас Лівонскай вайны Шэнкінгі аселі ў ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki, K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. Вучыўся ў [[Кракаў|Кракаве]] і Германіі. Пасля адмовы ад пратэстантызму ён стаў прыходскім святаром у [[Цэсіс|Вендэне]]. У 1589 годзе ён падпісаў ратыфікацыю Бытамска-Бендзінскага дагавора на пацыфікацыйным сейме<ref>{{Кніга|загаловак=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 237}}</ref>. У 1589 г. вярнуўся ў Інфлянты і пачаў актыўней, чым яго папярэднікі якія ня ведалі мясцовых моваў і ўмоваў, выконываць абавязкі [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|вендэнскага біскупа]] па рэкаталізацыі насельніцтва. Апроч пашырэння латышскай і эстонскай мовы ў казаннях, друку і стварэння езуіцкай адукацыі, з яго падачы і ў яго кіраванне, дзяржаўная адміністрацыя ўвяла падаткаабкладанне з пратэстанцкіх прыходаў на ўтрыманне каталіцкіх і смяротную кару за лютэранскую місіянерскую дзейнасць у каралеўшчынах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с. 67-74}}</ref>. Падчас яго кіравання яго дыяцэзія была ўключана ў склад [[Гнезненская мітраполія|метраполіі Гнезна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 396}}</ref>. У 1614 годзе да ўжо існуючых Рыжскага і Дэрпцкага ён заснаваў езуіцкі калегіюм у Вендэне (ён працаваў да 1625 года).<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 281-282}}</ref> Выгнаны шведамі з [[Лівонія|Лівоніі]] ў 1625 годзе падчас польска-шведскай вайны, ён адправіўся ў Рым. Ён пасяліўся ў Сулеёўскім абацтве. Падчас яго кіравання абодва манастыры былі значна пашыраны<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=Z9FgAAAAcAAJ&pg=PA284&dq=Otto+Schenking&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigxLaUs-HiAhXMpIsKHRA_A4Y4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=Otto%20Schenking&f=false|загаловак=Melchior Buliński. Historya Kościoła polskiego: Przez x. Melchiora Bulińskiego}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] пісаў пра яго ў сваім ''Гербоўніку'' : ''«Без сумневу, ён быў пастырам больш незвычайнага характару і ўзорнага жыцця ў тым годзе…»'' ''1597 год.'' ''Паколькі Рыжскі сенат забараніў нікому здаваць нашым студэнтам гасцініцы, Ота купіў для іх пражывання вялікі дом, дзе за свой кошт утрымліваў пяць з іх.'' Штогадовае таварыства.''тая ж дабрачынная арганізацыя і ў нашым Дэрпце ОО.'' ''ён сведчыў, муж, які любіў навуку''<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom VIII, str. 291}}</ref>. З 1598 г. Ота Шэнкінг як вендэнскі біскуп і яго брат Георга, [[Кашталяны вендэнскія|кашталян Вендэна]] сталі сенатарамі Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1554 годзе]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dtljtcitatk5vne092m1uhthkndy0hz 5201259 5201256 2026-09-17T08:12:06Z Voūk12 159072 5201259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otto schenking sulejow.jpg|міні|Прыбыццё Ота Шэнкінга да цэстарыянцаў у Сулееў. 17 ст.]] '''Отта Шэнкінг''' (Атон Шонкінг) герба [[Трубы (герб)|Трабы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom I, str. 84}}</ref> (нарадзіўся [[1554|ў 1554 годзе]] ў [[Лівонія|Інфлянтах]], памёр [[20 чэрвеня]] [[1637|1637 года]] ў [[Сулееў|Сулеёве]] ) — [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкі]] святар, актыўны і паспяховы дзяяч контррэфармацыі, [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Інфлянцкі біскуп]], пасвечаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1593|1593 годзе]]. Па загаду караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы,]] камендант [[Сулееў|цыстэрцыянскага абацтва ў Сулеёве]] і манастыра нарберцінцаў у [[Вітоў|Вітове]] (з 1613 г.). == Біяграфія == Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] Шэнкінгі аселі ў ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki, K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. Вучыўся ў [[Кракаў|Кракаве]] і Германіі. Пасля адмовы ад пратэстантызму ён стаў прыходскім святаром у [[Цэсіс|Вендэне]]. У 1589 годзе ён падпісаў ратыфікацыю Бытамска-Бендзінскага дагавора на пацыфікацыйным сейме<ref>{{Кніга|загаловак=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 237}}</ref>. У 1589 г. вярнуўся ў Інфлянты і пачаў актыўней, чым яго папярэднікі якія ня ведалі мясцовых моваў і ўмоваў, выконываць абавязкі [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|вендэнскага біскупа]] па рэкаталізацыі насельніцтва. Апроч пашырэння латышскай і эстонскай мовы ў казаннях, друку і стварэння езуіцкай адукацыі, з яго падачы і ў яго кіраванне, дзяржаўная адміністрацыя ўвяла падаткаабкладанне з пратэстанцкіх прыходаў на ўтрыманне каталіцкіх і смяротную кару за лютэранскую місіянерскую дзейнасць у каралеўшчынах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с. 67-74}}</ref>. Падчас яго кіравання яго дыяцэзія была ўключана ў склад [[Гнезненская мітраполія|метраполіі Гнезна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 396}}</ref>. У 1614 годзе да ўжо існуючых Рыжскага і Дэрпцкага ён заснаваў езуіцкі калегіюм у Вендэне (ён працаваў да 1625 года).<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 281-282}}</ref> Выгнаны шведамі з [[Лівонія|Лівоніі]] ў 1625 годзе падчас польска-шведскай вайны, ён адправіўся ў Рым. Ён пасяліўся ў Сулеёўскім абацтве. Падчас яго кіравання абодва манастыры былі значна пашыраны<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=Z9FgAAAAcAAJ&pg=PA284&dq=Otto+Schenking&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigxLaUs-HiAhXMpIsKHRA_A4Y4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=Otto%20Schenking&f=false|загаловак=Melchior Buliński. Historya Kościoła polskiego: Przez x. Melchiora Bulińskiego}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] пісаў пра яго ў сваім ''Гербоўніку'': ''«Без сумневу, ён быў пастырам больш незвычайнага характару і ўзорнага жыцця ў тым годзе…»'' ''1597 год.'' ''Паколькі Рыжскі сенат забараніў нікому здаваць нашым студэнтам гасцініцы, Ота купіў для іх пражывання вялікі дом, дзе за свой кошт утрымліваў пяць з іх.'' Штогадовае таварыства.''тая ж дабрачынная арганізацыя і ў нашым Дэрпце ОО.'' ''ён сведчыў, муж, які любіў навуку''<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom VIII, str. 291}}</ref>. З 1598 г. Ота Шэнкінг як вендэнскі біскуп і яго брат Георга, [[Кашталяны вендэнскія|кашталян Вендэна]] сталі сенатарамі Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1554 годзе]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] fglhddidtkatoby3jazphg7wqwt8cww 5201269 5201259 2026-09-17T08:19:19Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5201269 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otto schenking sulejow.jpg|міні|Прыбыццё Ота Шэнкінга да цэстарыянцаў у Сулееў. 17 ст.]] '''Отта Шэнкінг''' (Атон Шонкінг) герба [[Трубы (герб)|Трабы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom I, str. 84}}</ref> (нарадзіўся [[1554|ў 1554 годзе]] ў [[Лівонія|Інфлянтах]], памёр [[20 чэрвеня]] [[1637|1637 года]] ў [[Сулееў|Сулеёве]] ) — [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкі]] святар, актыўны і паспяховы дзяяч контррэфармацыі, [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Інфлянцкі біскуп]], пасвечаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1593|1593 годзе]]. Па загаду караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы,]] камендант [[Сулееў|цыстэрцыянскага абацтва ў Сулеёве]] і манастыра нарберцінцаў у [[Вітоў|Вітове]] (з 1613 г.). == Біяграфія == Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] Шэнкінгі аселі ў ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki, K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. Вучыўся ў [[Кракаў|Кракаве]] і Германіі. Пасля адмовы ад пратэстантызму ён стаў прыходскім святаром у [[Цэсіс|Вендэне]]. У 1589 годзе ён падпісаў ратыфікацыю Бытамска-Бендзінскага дагавора на пацыфікацыйным сейме<ref>{{Кніга|загаловак=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 237}}</ref>. У 1589 г. вярнуўся ў Інфлянты і пачаў актыўней, чым яго папярэднікі якія ня ведалі мясцовых моваў і ўмоваў, выконываць абавязкі [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|вендэнскага біскупа]] па рэкаталізацыі насельніцтва. Апроч пашырэння латышскай і эстонскай мовы ў казаннях, друку і стварэння езуіцкай адукацыі, з яго падачы і ў яго кіраванне, дзяржаўная адміністрацыя ўвяла падаткаабкладанне з пратэстанцкіх прыходаў на ўтрыманне каталіцкіх і смяротную кару за лютэранскую місіянерскую дзейнасць у каралеўшчынах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с. 67-74}}</ref>. Падчас яго кіравання яго дыяцэзія, як і іншыя католікі Рэчы Паспаліатй была ўключана ў склад [[Гнезненская мітраполія|метраполіі Гнезна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 396}}</ref>. У 1614 годзе да ўжо існуючых [[Рыжскі езуіцкі калегіум|Рыжскага]] і Дэрпцкага ён заснаваў езуіцкі калегіюм у Вендэне (ён працаваў да 1625 года).<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 281-282}}</ref> Выгнаны шведамі з [[Лівонія|Лівоніі]] ў 1625 годзе падчас польска-шведскай вайны, ён адправіўся ў Рым. Ён пасяліўся ў Сулеёўскім абацтве. Падчас яго кіравання абодва манастыры былі значна пашыраны<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=Z9FgAAAAcAAJ&pg=PA284&dq=Otto+Schenking&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigxLaUs-HiAhXMpIsKHRA_A4Y4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=Otto%20Schenking&f=false|загаловак=Melchior Buliński. Historya Kościoła polskiego: Przez x. Melchiora Bulińskiego}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Каспер Несецкі]] пісаў пра яго ў сваім ''Гербоўніку'': ''«Без сумневу, ён быў пастырам больш незвычайнага характару і ўзорнага жыцця ў тым годзе…»'' ''1597 год.'' ''Паколькі Рыжскі сенат забараніў нікому здаваць нашым студэнтам гасцініцы, Ота купіў для іх пражывання вялікі дом, дзе за свой кошт утрымліваў пяць з іх.'' Штогадовае таварыства.''тая ж дабрачынная арганізацыя і ў нашым Дэрпце ОО.'' ''ён сведчыў, муж, які любіў навуку''<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom VIII, str. 291}}</ref>. З 1598 г. Ота Шэнкінг як вендэнскі біскуп і яго брат Георга, [[Кашталяны вендэнскія|кашталян Вендэна]] сталі сенатарамі Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1554 годзе]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 544s6vmtmujklkw3uqyw5d9dvp94jx5 5201297 5201269 2026-09-17T08:51:50Z Voūk12 159072 /* Зноскі */ 5201297 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otto schenking sulejow.jpg|міні|Прыбыццё Ота Шэнкінга да цэстарыянцаў у Сулееў. 17 ст.]] '''Отта Шэнкінг''' (Атон Шонкінг) герба [[Трубы (герб)|Трабы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom I, str. 84}}</ref> (нарадзіўся [[1554|ў 1554 годзе]] ў [[Лівонія|Інфлянтах]], памёр [[20 чэрвеня]] [[1637|1637 года]] ў [[Сулееў|Сулеёве]] ) — [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкі]] святар, актыўны і паспяховы дзяяч контррэфармацыі, [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Інфлянцкі біскуп]], пасвечаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1593|1593 годзе]]. Па загаду караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы,]] камендант [[Сулееў|цыстэрцыянскага абацтва ў Сулеёве]] і манастыра нарберцінцаў у [[Вітоў|Вітове]] (з 1613 г.). == Біяграфія == Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] Шэнкінгі аселі ў ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki, K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. Вучыўся ў [[Кракаў|Кракаве]] і Германіі. Пасля адмовы ад пратэстантызму ён стаў прыходскім святаром у [[Цэсіс|Вендэне]]. У 1589 годзе ён падпісаў ратыфікацыю Бытамска-Бендзінскага дагавора на пацыфікацыйным сейме<ref>{{Кніга|загаловак=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 237}}</ref>. У 1589 г. вярнуўся ў Інфлянты і пачаў актыўней, чым яго папярэднікі якія ня ведалі мясцовых моваў і ўмоваў, выконываць абавязкі [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|вендэнскага біскупа]] па рэкаталізацыі насельніцтва. Апроч пашырэння латышскай і эстонскай мовы ў казаннях, друку і стварэння езуіцкай адукацыі, з яго падачы і ў яго кіраванне, дзяржаўная адміністрацыя ўвяла падаткаабкладанне з пратэстанцкіх прыходаў на ўтрыманне каталіцкіх і смяротную кару за лютэранскую місіянерскую дзейнасць у каралеўшчынах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с. 67-74}}</ref>. Падчас яго кіравання яго дыяцэзія, як і іншыя католікі Рэчы Паспаліатй была ўключана ў склад [[Гнезненская мітраполія|метраполіі Гнезна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 396}}</ref>. У 1614 годзе да ўжо існуючых [[Рыжскі езуіцкі калегіум|Рыжскага]] і Дэрпцкага ён заснаваў езуіцкі калегіюм у Вендэне (ён працаваў да 1625 года).<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 281-282}}</ref> Выгнаны шведамі з [[Лівонія|Лівоніі]] ў 1625 годзе падчас вайны 1621-1629 ш., ён адправіўся ў Рым. Ён пасяліўся ў Сулеёўскім абацтве. Падчас яго кіравання абодва манастыры былі значна пашыраны<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=Z9FgAAAAcAAJ&pg=PA284&dq=Otto+Schenking&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigxLaUs-HiAhXMpIsKHRA_A4Y4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=Otto%20Schenking&f=false|загаловак=Melchior Buliński. Historya Kościoła polskiego: Przez x. Melchiora Bulińskiego}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Езуіт Каспер Несецкі]] пі саў пра яго ў сваім ''Гербоўніку'': ''«Без сумневу, ён быў пастырам больш незвычайнага характару і ўзорнага жыцця…'' ''1597 год.'' ''Паколькі Рыжскі сенат забараніў нікому здаваць нашым студэнтам гасцініцы, Ота купіў для іх пражывання вялікі дом, дзе за свой кошт утрымліваў пяць з іх.'' Штогадовае таварыства...''тая ж дабрачынная арганізацыя (была) і ў нашым Дэрпце ОО...'' ''ён як сведчаць, муж, які любіў навуку''<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom VIII, str. 291}}</ref>. З 1598 г. Ота Шэнкінг як вендэнскі біскуп і яго брат Георга, [[Кашталяны вендэнскія|кашталян Вендэна]] сталі сенатарамі Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Яго кіраванне было даўгім і паспяховым, аднак == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1554 годзе]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2zw40477nhwye6nu3p4rm1o488uthy5 5201335 5201297 2026-09-17T10:27:12Z Voūk12 159072 /* Зноскі */ 5201335 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otto schenking sulejow.jpg|міні|Прыбыццё Ота Шэнкінга да цэстарыянцаў у Сулееў. 17 ст.]] '''Отта Шэнкінг''' (Атон Шонкінг) герба [[Трубы (герб)|Трабы]]<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom I, str. 84}}</ref> (нарадзіўся [[1554|ў 1554 годзе]] ў [[Лівонія|Інфлянтах]], памёр [[20 чэрвеня]] [[1637|1637 года]] ў [[Сулееў|Сулеёве]] ) — [[Рымска-Каталіцкая царква|каталіцкі]] святар, актыўны і паспяховы дзяяч контррэфармацыі, [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|Інфлянцкі біскуп]], пасвечаны ў [[Вільня|Вільні]] ў [[1593|1593 годзе]]. Па загаду караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III Вазы,]] камендант [[Сулееў|цыстэрцыянскага абацтва ў Сулеёве]] і манастыра нарберцінцаў у [[Вітоў|Вітове]] (з 1613 г.). == Біяграфія == Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] Шэнкінгі аселі ў ВКЛ<ref>{{Кніга|загаловак=Niesiecki, K. Herbarz polski: w X t. – T. VIII. – s. 291}}</ref>. Вучыўся ў [[Кракаў|Кракаве]] і Германіі. Пасля адмовы ад пратэстантызму ён стаў прыходскім святаром у [[Цэсіс|Вендэне]]. У 1589 годзе ён падпісаў ратыфікацыю Бытамска-Бендзінскага дагавора на пацыфікацыйным сейме<ref>{{Кніга|загаловак=Codex diplomaticus Regni Poloniae et Magni Ducatus Lituaniae, wydał Maciej Dogiel, t. I, Wilno 1758, s. 237}}</ref>. У 1589 г. вярнуўся ў Інфлянты і пачаў актыўней, чым яго папярэднікі якія ня ведалі мясцовых моваў і ўмоваў, выконываць абавязкі [[Біскупы Інфлянцкія, Вендэнскія і Пільтэнскія|вендэнскага біскупа]] па рэкаталізацыі насельніцтва. Апроч пашырэння латышскай і эстонскай мовы ў казаннях, друку і стварэння езуіцкай адукацыі, з яго падачы і ў яго кіраванне, дзяржаўная адміністрацыя ўвяла падаткаабкладанне з пратэстанцкіх прыходаў на ўтрыманне каталіцкіх і смяротную кару за лютэранскую місіянерскую дзейнасць у каралеўшчынах<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. Вільня: Ciklonas, 2024, с. 67-74}}</ref>. Падчас яго кіравання яго дыяцэзія, як і іншыя католікі Рэчы Паспаліатй была ўключана ў склад [[Гнезненская мітраполія|метраполіі Гнезна]]<ref>{{Кніга|загаловак=Piotr Nitecki, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000, s. 396}}</ref>. У 1614 годзе да ўжо існуючых [[Рыжскі езуіцкі калегіум|Рыжскага]] і Дэрпцкага ён заснаваў езуіцкі калегіюм у Вендэне (ён працаваў да 1625 года).<ref>{{Кніга|загаловак=Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 281-282}}</ref> Выгнаны шведамі з [[Лівонія|Лівоніі]] ў 1625 годзе падчас [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|вайны 1621-1625]] г., ён адправіўся ў Рым. ужо старым чалавекам ён пасяліўся ў [[Сулееў|Сулеёўскім]] абацтве. Падчас яго кіравання абодва манастыры былі значна пашыраны<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.pl/books?id=Z9FgAAAAcAAJ&pg=PA284&dq=Otto+Schenking&hl=pl&sa=X&ved=0ahUKEwigxLaUs-HiAhXMpIsKHRA_A4Y4KBDoAQgnMAA#v=onepage&q=Otto%20Schenking&f=false|загаловак=Melchior Buliński. Historya Kościoła polskiego: Przez x. Melchiora Bulińskiego}}</ref>. [[Каспар Нясецкі|Езуіт Каспер Несецкі]] пі саў пра яго ў сваім ''Гербоўніку'': ''«Без сумневу, ён быў пастырам больш незвычайнага характару і ўзорнага жыцця…'' ''1597 год.'' ''Паколькі Рыжскі сенат забараніў нікому здаваць нашым студэнтам гасцініцы, Ота купіў для іх пражывання вялікі дом, дзе за свой кошт утрымліваў пяць з іх.'' Штогадовае таварыства...''тая ж дабрачынная арганізацыя (была) і ў нашым Дэрпце ОО...'' ''ён як сведчаць, муж, які любіў навуку''<ref>{{Кніга|загаловак=Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S.J. powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. I-X, Lipsk 1839–1846, tom VIII, str. 291}}</ref>. З 1598 г. Ота Шэнкінг як вендэнскі біскуп і яго брат Георга, [[Кашталяны вендэнскія|кашталян Вендэна]] сталі сенатарамі Рэчы Паспалітай<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.74}}</ref>. Яго кіраванне было даўгім і паспяховым, бо колькасць каталікоў у Рызе і Інфлянтах хутка расла, аднак перамога Швецыі і выгнанне езуітаў і касцела з падуладнай ім тэрыторыі пераклесліла большасць дасягнутага. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1637 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1554 годзе]] [[Катэгорыя:Біскупы інфлянцкія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] jq3trli3qnsnpfjgj2p0j0sdqa4jgk5 0 814886 5201260 2026-09-17T08:12:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сва...» 5201260 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах П.​Рубенса, Я.​Тынтарэта, П.​Веранезэ і інш. 6w39icryc0okexrdh2ih5t8oa2kl9ay 5201262 5201260 2026-09-17T08:13:44Z Autumndancer 168015 5201262 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах П.​Рубенса, Я.​Тынтарэта, П.​Веранезэ і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} e02ac0n85nm5f4xlw35qp5z1si0afx5 5201263 5201262 2026-09-17T08:13:54Z Autumndancer 168015 5201263 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах П.​Рубенса, Я.​Тынтарэта, П.​Веранезэ і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} 8wwb2lihjaoqvitvhk9sad559l4u5tw 5201264 5201263 2026-09-17T08:14:43Z Autumndancer 168015 5201264 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах П.​Рубенса, Я.​Тынтарэта, П.​Веранезэ і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] rixvpr4hjoagdtu14rmwuet84mxryhs 5201265 5201264 2026-09-17T08:15:25Z Autumndancer 168015 5201265 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля ​Рубенса]], Я.​Тынтарэта, П.​Веранезэ і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] mffwan9un6dz8c3js5e9miinbcrd68v 5201266 5201265 2026-09-17T08:15:56Z Autumndancer 168015 5201266 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля ​Рубенса]], Я.​Тынтарэта, [[Паала Веранезэ]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] hww9ghky2w6az2walnevq16rguip61n 5201267 5201266 2026-09-17T08:16:31Z Autumndancer 168015 5201267 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у грэчаскай міфалогіі лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля ​Рубенса]], [[Тынтарэта]], [[Паала Веранезэ]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] 0yxk3x9xlcr0roqqhem50xr807tgi33 5201268 5201267 2026-09-17T08:17:26Z Autumndancer 168015 5201268 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Арахна''' — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] лідыйская дзяўчына-рукадзельніца, мастацтвам якой захапляліся німфы р. Пактола. На спаборніцтва ў ткацтве яна выклікала [[Афіна|Афіну]], але тая ператварыла Арахну ў павука, які няспынна тчэ сваю павуціну. Гэты сюжэт выкарыстаны ў карцінах [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля ​Рубенса]], [[Тынтарэта]], [[Паала Веранезэ]] і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахна|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гераіні старажытнагрэчаскіх міфаў]] pimii2fzfef7bv1fl7v1dlp0t8iqxlk 0 814887 5201271 2026-09-17T08:22:57Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арахнаідыт''' — [[запаленне]] мяккіх мазгавых абалонак (пераважна павуціннай) галаўнога або спіннога мозга чалавека. Узнікае як ускладненне [[інфекцыяйныя захворванні|інфекцыйных хвароб]] (грып, вострыя рэспіраторныя, [[пнеўманія]], [[адзёр]] і інш.), ачаг...» 5201271 wikitext text/x-wiki '''Арахнаідыт''' — [[запаленне]] мяккіх мазгавых абалонак (пераважна павуціннай) галаўнога або спіннога мозга чалавека. Узнікае як ускладненне [[інфекцыяйныя захворванні|інфекцыйных хвароб]] (грып, вострыя рэспіраторныя, [[пнеўманія]], [[адзёр]] і інш.), ачагоў факальнай інфекцыі, пры інтаксікацыі, [[чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]]. Прыкметы арахнаідыту галаўнога мозга (цэрабральны арахнаідыт): [[галаўны боль]] з млоснасцю, [[ірвота]]й, галавакружэнне, сутаргі, зніжэнне памяці, хуткая стамляльнасць, вегетатыўныя расстройствы, аднабаковае зніжэнне [[слых]]у з парэзам мімічнай мускулатуры на тым жа баку, хутка прагрэсіруючае зніжэнне зроку (да слепаты); выяўляюцца лёгкія або сярэдне выражаныя ачаговыя прыкметы пашкоджання галаўнога мозга. Пры арахнаідыце спіннога мозга (спінальным арахнаідыце) пашкоджваюцца нервовыя карэньчыкі, іншы раз рэчывы спіннога мозга. Узнікаюць апяразвальныя болі ў вобласці тулава, якія аддаюць у адну ці абедзве нагі, слабасць у нагах. Лячэнне ўключае санацыю ачагоў факальнай інфекцыі, процізапаленчыя, дэсенсібілізоўныя, рассысальныя, агульнаўмацавальныя, седатыўныя сродкі; пры паказаннях зніжаюць унутрычарапны ціск; у некаторых выпадках робяць хірургічныя аперацыі. Пры своечасовым лячэнні арахнаідыт праходзіць. qjwwrkuujwkyih9b60i2xridrgbr10c 5201272 5201271 2026-09-17T08:24:18Z Autumndancer 168015 5201272 wikitext text/x-wiki '''Арахнаідыт''' — [[запаленне]] мяккіх мазгавых абалонак (пераважна павуціннай) галаўнога або спіннога мозга чалавека. Узнікае як ускладненне [[інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных хвароб]] (грып, вострыя рэспіраторныя, [[пнеўманія]], [[адзёр]] і інш.), ачагоў факальнай інфекцыі, пры інтаксікацыі, [[чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]]. Прыкметы арахнаідыту галаўнога мозга (цэрабральны арахнаідыт): [[галаўны боль]] з млоснасцю, [[ірвота]]й, галавакружэнне, сутаргі, зніжэнне памяці, хуткая стамляльнасць, вегетатыўныя расстройствы, аднабаковае зніжэнне [[слых]]у з парэзам мімічнай мускулатуры на тым жа баку, хутка прагрэсіруючае зніжэнне зроку (да слепаты); выяўляюцца лёгкія або сярэдне выражаныя ачаговыя прыкметы пашкоджання галаўнога мозга. Пры арахнаідыце спіннога мозга (спінальным арахнаідыце) пашкоджваюцца нервовыя карэньчыкі, іншы раз рэчывы спіннога мозга. Узнікаюць апяразвальныя болі ў вобласці тулава, якія аддаюць у адну ці абедзве нагі, слабасць у нагах. Лячэнне ўключае санацыю ачагоў факальнай інфекцыі, процізапаленчыя, дэсенсібілізоўныя, рассысальныя, агульнаўмацавальныя, седатыўныя сродкі; пры паказаннях зніжаюць унутрычарапны ціск; у некаторых выпадках робяць хірургічныя аперацыі. Пры своечасовым лячэнні арахнаідыт праходзіць. [[Катэгорыя:Захворванні нервовая сістэмы]] tlg3azts3oiwrbh4pkxybdbts4naxfc 5201273 5201272 2026-09-17T08:24:55Z Autumndancer 168015 5201273 wikitext text/x-wiki '''Арахнаідыт''' — [[запаленне]] мяккіх мазгавых абалонак (пераважна павуціннай) галаўнога або спіннога мозга чалавека. Узнікае як ускладненне [[інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных хвароб]] (грып, вострыя рэспіраторныя, [[пнеўманія]], [[адзёр]] і інш.), ачагоў факальнай інфекцыі, пры інтаксікацыі, [[чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]]. Прыкметы арахнаідыту галаўнога мозга (цэрабральны арахнаідыт): [[галаўны боль]] з млоснасцю, [[ірвота]]й, галавакружэнне, сутаргі, зніжэнне памяці, хуткая стамляльнасць, вегетатыўныя расстройствы, аднабаковае зніжэнне [[слых]]у з парэзам мімічнай мускулатуры на тым жа баку, хутка прагрэсіруючае зніжэнне зроку (да слепаты); выяўляюцца лёгкія або сярэдне выражаныя ачаговыя прыкметы пашкоджання галаўнога мозга. Пры арахнаідыце спіннога мозга (спінальным арахнаідыце) пашкоджваюцца нервовыя карэньчыкі, іншы раз рэчывы спіннога мозга. Узнікаюць апяразвальныя болі ў вобласці тулава, якія аддаюць у адну ці абедзве нагі, слабасць у нагах. Лячэнне ўключае санацыю ачагоў факальнай інфекцыі, процізапаленчыя, дэсенсібілізоўныя, рассысальныя, агульнаўмацавальныя, седатыўныя сродкі; пры паказаннях зніжаюць унутрычарапны ціск; у некаторых выпадках робяць хірургічныя аперацыі. Пры своечасовым лячэнні арахнаідыт праходзіць. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арахнаідыт|||}} [[Катэгорыя:Захворванні нервовай сістэмы]] oqq1k4c6twwdzdywpdm56us19hobsuu 0 814888 5201281 2026-09-17T08:37:17Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' () — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917)....» 5201281 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' () — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар Тбіліскай кансерваторыі (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] 2ncghhcpqzezcnp43u9rz5gngtwgdvk 5201284 5201281 2026-09-17T08:38:52Z Autumndancer 168015 5201284 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' () — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар Тбіліскай кансерваторыі (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] q64owju4usksnz5bzhstjvqm155gkzy 5201285 5201284 2026-09-17T08:39:26Z Autumndancer 168015 5201285 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар Тбіліскай кансерваторыі (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] bdl398y9we3ahkbcu4o1evg0r88e7t9 5201287 5201285 2026-09-17T08:40:28Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201287 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар [[Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі|Тбіліскай кансерваторыі]] (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] gkeqbw6ezu7e4hv1iks5h5416z2o9tn 5201289 5201287 2026-09-17T08:41:34Z Autumndancer 168015 5201289 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), археалагічны інстытут (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар [[Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі|Тбіліскай кансерваторыі]] (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч |||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] qq7e3yyurtni7ivbfyoz120tyb1llbo 5201290 5201289 2026-09-17T08:42:11Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5201290 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аркчэеў)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), [[Маскоўскі археалагічны інстытут|археалагічны інстытут]] (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар [[Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі|Тбіліскай кансерваторыі]] (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч |||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] tfdpq1nlipgi3n40otysi2vdkitljbv 5201292 5201290 2026-09-17T08:42:25Z Autumndancer 168015 5201292 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Дзмітрый Ігнатавіч Аракішвілі (Аракчэеў)''' ({{ВД-Прэамбула}}) — грузінскі [[кампазітар]], музыказнавец. Народны артыст Грузінскай ССР (1929). [[Акадэмік]] АН Грузіі (1950). == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае музычна-драматычнае вучылішча (1901), [[Маскоўскі археалагічны інстытут|археалагічны інстытут]] (1917). Адзін з арганізатараў народнай кансерваторыі ў Маскве (1906). Прафесар і дырэктар [[Тбіліская дзяржаўная кансерваторыя імя Вано Сараджышвілі|Тбіліскай кансерваторыі]] (з 1921). Адзін з заснавальнікаў грузінскай нацыянальнай музычнай школы і фалькларыстыкі, стваральнік жанру грузінскага класічнага раманса. Сярод твораў: адна з першых грузінскіх опер «Паданне пра Шата Руставелі» (1919), 3 сімфоніі, хары і інш. Сабраў і апублікаваў больш за 500 грузінскіх народных песень і інструментальных мелодый. Аўтар прац аб грузінскай музыцы. [[Сталінская прэмія]] 1950. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аракішвілі Дзмітрый Ігнатавіч |||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Аракішвілі}} [[Катэгорыя:Кампазітары Грузіі]] qhx06qsxgako65jkprsxy65lgz8bc8t 0 814889 5201283 2026-09-17T08:38:19Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Дзмітрый Аракішвілі]] 5201283 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзмітрый Аракішвілі]] oqmzao8xhb0l1dhchhii2juno6g81n7 0 814890 5201291 2026-09-17T08:42:21Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1374755404|Polish–Swedish War (1621–1625)]]» 5201291 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі ў Інфлянтах (1621—1625)''' — адзін з серыі [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|канфліктаў]] паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Шведская імперыя|Швецыяй]] у першай палове XVII стагоддзя. Праводзілася войскам і на грошы ВКЛ на тэрыторыі Інфлянтаў калі польскае войска была занята . Пачалася ў жніўні 1621 года, калі [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф Шведскі]] ўварваўся на тэрыторыю Рэчы Паспалітай [[Лівонія|— Лівонію —]] і захапіў Рыгу, адзін з найбагацейшых і найважнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]] яму супрацьсталі інфлянцкае земскае рушанне і войскі ВКЛ пад кіраўніцтвам польнага гетмана [[Крыштаф Радзівіл|Крыштофа Радзівіла ІІ]]. Сканцэнтраваўшы свае рэсурсы на Хоцінскай вайне (1620–1621), Рэч Паспалітая не змагла выгнаць шведаў. Паводле ўмоў Мітаўскага перамір'я ў лістападзе 1622 года, яны саступілі Лівонію на поўнач ад [[Дзвіна|Даўгавы]], а шведы таксама захавалі Рыгу. Калі шведы высадзіліся ў [[Герцагства Прусія|Княжаскай Прусіі]] і адкрылі новы тэатр ваенных дзеянняў там, аднаўленне вайны скончылася разгромам войска ВКЛ пад Вальсдорфам і не прынесла вызвалення Інфлянтаў. == Перадгісторыя == Апошні канфлікт паказаў, што шведская армія, нягледзячы на некалькі рэформаў, усё яшчэ не змагла перамагчы [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]].  Караля Густава Адольфа ў Еўропе ўсё яшчэ лічылі [[Узурпацыя|ўзурпатарам]]. Каб абараніць шведскую карону для сябе, Густаў Адольф вырашыў прымусіць [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазу]] адмовіцца ад яе. З дапамогай [[Аксель Оксеншэрна|Акселя Оксеншэрны]] шведскі кароль правёў шырокамаштабную праграму ваенных і сацыяльных рэформаў, у выніку якіх было створана добра падрыхтаванае войска, заснаванае на мясцовых рэкрутах. Гэтыя далейшыя рэформы і працяглы канфлікт паміж Рэччу Паспалітай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] далі дадатковы шанец перамагчы Рэч Паспалітую. == Першы этап (1621–1622) == Пакуль польска-літоўскае войска было сканцэнтравана на [[Падолле|Падоліі]], на поўдні Рэчы Паспалітай, шведскае войска высадзілася каля [[Пярну]] (сёння частка [[Эстонія|Эстоніі]] ) 19 жніўня 1621 года. Яго перавозіў флот з 148 суднаў (25 ваенных караблёў, 3 пінаклі, 7 галер, 7 меншых ваенных караблёў і 106 транспартных лодак). Густаў Адольф меў 14 700 пяхотнікаў, 3150 кавалерыстаў і 375 гармат. Шведы адразу ж рушылі ў бок [[Рыга|Рыгі]] і пачалі аблогу 29 жніўня. Сталіцу Лівоніі абараняў гарнізон з 300 салдат і 3700 узброеных жыхароў. Літоўскі палявы [[гетман]] [[Крыштаф Радзівіл]] меў у сваім распараджэнні толькі 1500 салдат, бо большасць падраздзяленняў знаходзілася на Падоліі і Малдове. Рыга капітулявала 25 верасня пасля трох штурмаў. 2 кастрычніка шведы захапілі крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дунамюнде]] . Захопнікі, прабіраючыся праз балоты і лясы, каб пазбегнуць літоўскай кавалерыі, уварваліся ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства]] і без супраціву захапілі яго сталіцу [[Елгава|Мітаву]] . Шведы паспрабавалі захапіць крэпасць [[Кокнэсэ|Кокнесе]], але не змаглі гэтага зрабіць пасля сутычкі з літоўскай кавалерыяй [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Гасеўскага]]. У пачатку студзеня 1622 года шведы захапілі [[Валміера|Вольмар]] разам з некалькімі меншымі інфлянцкімі замкамі. Тым часам войскі пад камандаваннем гетмана Радзівіла павялічыліся да 3000 чалавек, што дазволіла літоўцам лепш рэагаваць на шведскія атакі. 7 студзеня Радзівіл адбіў Мітаў, але з-за недахопу артылерыі яму не ўдалося захапіць яго замак, гарнізон якога капітуляваў толькі 6 ліпеня. Праз некалькі тыдняў, у канцы ліпеня 1622 года, асноўныя шведскія сілы дасягнулі Мітау, і завязалася працяглая бітва. Паколькі бітва зайшла ў тупік, 10 жніўня 1622 года абодва бакі падпісалі перамір'е, якое ў 1623 годзе было падоўжана да сакавіка 1625 года. Падчас перамоваў пасланцы Густава Адольфа прапанавалі шведска-літоўскую унію. == Другі этап (1625–1626) == Перад заканчэннем перамір'я Густаў Адольф пачаў перамовы з [[Маскоўская дзяржава|Расійскім царствам]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], спадзеючыся на сумесны напад на Польшчу і Літву. Акрамя таго, ён адправіў паслоў, каб паспрабаваць падбухторваць [[Запарожскія казакі|запарожскіх казакоў]], якія былі польскімі падданымі, напасці на Турцыю і справакаваць чарговую польска-асманскую вайну. 27 чэрвеня 1625 года Густаў Адольф высадзіўся ў Лівоніі з 20-тысячным войскам. Асноўны шведскі корпус колькасцю амаль 10 000 чалавек рушыў уверх па [[Дзвіна|рацэ Даўгаве]] і аблажыў [[Кокнэсэ|Кокнесе]], захапіўшы яго праз шаснаццаць дзён. 27 жніўня шведы захапілі [[Тарту]], а неўзабаве пасля гэтага — [[Елгава|Мітаву]] . У пачатку верасня 1625 года шведскія войскі ўварваліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]], захапіўшы [[Біржы|Біржай]] 7 верасня. Гэты поспех разарваў сувязь паміж польска-літоўскімі гарнізонамі, якія заставаліся ў Лівоніі, і тымі, што дыслакаваліся ў Літве, бо цяпер Швецыя кантралявала лінію Даўгавы. Акрамя таго, 27 верасня шведы захапілі крэпасць [[Баўска]]. Шведскія поспехі былі магчымыя таксама дзякуючы жорсткаму канфлікту паміж двума магутнымі літоўскімі [[Гетман|гетманамі]], [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафам Радзівілам]] і [[Леў Сапега|Львом Сапегам]] . У выніку ўзброеныя сілы абодвух лідараў не аб'ядналіся і дзейнічалі асобна, што ставіла Рэч Паспалітую ў нявыгаднае становішча. У кастрычніку 1625 года Радзівіл вярнуў сабе некалькі замкаў, а Сапега адбіў шведскі напад на [[Даўгаўпілс|Дынабург]] . Затым Радзівіл сканцэнтраваў свае сілы ў [[Курляндыя|Курляндыі]], даслаўшы некалькі харугваў для пераследу шведскіх частак у Лівоніі. Тым часам Сапега разбіў лагер каля Валле (Вальхоф, паўднёвая Латвія), што ляжыць на паўдарозе паміж Баўскай і Кокнесе. Густаў Адольф добра ведаў пра ўнутраныя рознагалоссі сярод літоўцаў і вырашыў скарыстацца гэтым. 13 студзеня 1626 года ён сканцэнтраваў свае сілы, і 17 студзеня 1626 года адбылася [[Бітва пад Вальгафам|бітва пры Вальгофе]], у якой шведскія войскі ўпершыню перамаглі Рэч Паспалітую ў адкрытым баі. У бітве пад Гневам, якая адбылася 22 верасня і з 29 верасня па 1 кастрычніка 1626 года, шведскія войскі адбілі тры атакі гусараў . == Наступствы == Пасля гэтай няўдачы літоўцы абмежавалі сваю дзейнасць нападамі на шведскія патрулі. Густаў Адольф, з іншага боку, быў задаволены дзеяннямі сваёй арміі і вырашыў перанесці вайну ў Каралеўскую Прусію. У гэты перыяд, у бітве пры Дзіршаў (17–18 жніўня 1627 г.), гусары былі выгнаныя з поля дзеяння шведскай кавалерыяй. 4 лютага 1629 года шведы зноў атрымалі перамогу пад [[Гужна|Гужна.]] == Спасылкі == [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 306fsmgdtl3blylgox9rmrq50wgbinl 5201325 5201291 2026-09-17T10:11:21Z Voūk12 159072 5201325 wikitext text/x-wiki [[Файл:Riga 1612 panorama by Heinrich Thum.jpg|міні|Генрых Тум. Панарама Рыгі 1612 г.]] '''Вайна Рэчы Паспалітай і Швецыі ў Інфлянтах (1621—1625)''' — адзін з серыі [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1629)|канфліктаў]] паміж [[Рэч Паспалітая|Рэччу Паспалітай]] і [[Шведская імперыя|Швецыяй]] у першай палове XVII стагоддзя. Праводзілася войскам і на грошы ВКЛ на тэрыторыі Інфлянтаў, калі польскае войска была занята пад [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінам]] а потым не прыйшлі на дапамогу. <ref>{{Кніга|спасылка=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:16352/FULLTEXT01.pdf|загаловак=Kotljarchuk, Andrej (2006). In the Shadows of Poland and Russia: The Grand Duchy of Lithuania and Sweden in the European Crisis of the mid-17th Century. с.71}}</ref>Пачалася ў жніўні 1621 года, калі [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф Шведскі]] ўварваўся на тэрыторыю Рэчы Паспалітай [[Лівонія|Інфлянты]] і захапіў Рыгу, адзін з найбагацейшых і найважнейшых партоў [[Еўропа|Еўропы]] яму супрацьсталі інфлянцкае і курляндскае земскае рушанне і абмежаваныя колькасна кантынгенты войскі ВКЛ пад кіраўніцтвам польнага гетмана [[Крыштаф Радзівіл|Крыштофа Радзівіла ІІ]]. Сканцэнтраваўшы свае рэсурсы на [[Бітва пад Хацінам (1621)|Хоцінскай вайне]] (1620–1621), Рэч Паспалітая не змагла выгнаць шведаў. Паводле ўмоў Мітаўскага перамір'я ў лістападзе 1622 года, яны саступілі Лівонію на поўнач ад [[Дзвіна|Дзвіны]], а шведы таксама захавалі Рыгу. Поспех натхніў шведаў на працяг [[Вайсковыя рэформы Густава Адольфа|вайсковых рэформаў]]. Аднаўленне вайны сіламі сканфліктаваных з [[Радзівілы|Радзівіламі]] [[Сапегі|Сапегаў]] і [[Гасеўскія|Гасеўскіх]] скончылася першым вялікім разгромам войска ВКЛ шведамі ў палявой [[Бітва пад Вальгафам|бітве пад Вальгафам]]. Калі шведы высадзіліся ў [[Герцагства Прусія|Княжаскай Прусіі]] і адкрылі новы тэатр ваенных дзеянняў<ref>{{Кніга|загаловак=Wolke, Lars Ericson (2009). Krig och krigsmakt under svensk stormaktstid (in Swedish). Svenskt Militärhistoriskt Bibliotek. ISBN 978-9185873722}}</ref>. == Перадгісторыя == Разгромы ў [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|войнах 1600-1611]], [[Літоўска-шведская вайна (1617–1618)|1617-1618]] і сутыкненні войскаў падчас удзелу абодвух бакоў ў [[Смутны час|Смутных часах]] паказаў, што шведская армія, нягледзячы на некалькі рэформаў, усё яшчэ не магла перамагчы [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]].  Караля Густава Адольфа ў Еўропе ўсё яшчэ лічылі [[Узурпацыя|ўзурпатарам]]. Каб абараніць шведскую карону для сябе, Густаў Адольф вырашыў прымусіць [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазу]] адмовіцца ад яе. З дапамогай [[Аксель Оксеншэрна|Акселя Оксеншэрны]] шведскі кароль правёў шырокамаштабную праграму ваенных і сацыяльных рэформаў, у выніку якіх было створана добра падрыхтаванае войска, заснаванае на мясцовых рэкрутах. Гэтыя далейшыя рэформы і працяглы канфлікт паміж Рэччу Паспалітай і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] далі дадатковы шанец перамагчы Рэч Паспалітую<ref>{{Кніга|загаловак=Frost, Robert I. (2000). The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe, 1558 – 1721. Pearson Education. ISBN 978-0582064294. с.102-104}}</ref>. == Першы этап (1621–1622) == Пакуль польска-літоўскае войска было [[Бітва пад Хацінам (1621)|сканцэнтравана]] на [[Падолле|Падоліі]], на поўдні Рэчы Паспалітай, шведскае войска высадзілася каля [[Пярну]] (сёння частка [[Эстонія|Эстоніі]]) 19 жніўня 1621 года. Яго перавозіў флот з 148 суднаў (25 ваенных караблёў, 3 пінаклі, 7 галер, 7 меншых ваенных караблёў і 106 транспартных лодак). Густаў Адольф меў 14 700 пяхотнікаў, 3150 кавалерыстаў і 375 гармат. Шведы адразу ж рушылі ў бок [[Рыга|Рыгі]] і пачалі аблогу 29 жніўня. Сталіцу Лівоніі абараняў гарнізон з 300 салдат і 3700 узброеных жыхароў. Літоўскі палявы [[гетман]] [[Крыштаф Радзівіл]] меў у сваім распараджэнні толькі 1500 салдат, бо большасць падраздзяленняў знаходзілася [[Бітва пад Хацінам (1621)|на Падоліі і Малдове]]. Рыга капітулявала 25 верасня пасля трох штурмаў. 2 кастрычніка шведы захапілі крэпасць [[Даўгаўгрыва|Дунамюнде]] . Захопнікі, прабіраючыся праз балоты і лясы, каб пазбегнуць літоўскай кавалерыі, уварваліся ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства]] і без супраціву захапілі яго сталіцу [[Елгава|Мітаву]]. Шведы паспрабавалі захапіць крэпасць [[Кокнэсэ|Кокенгаўз]], але не змаглі гэтага зрабіць прайграўшы бітвуі з літоўскай кавалерыяй [[Аляксандр Гасеўскі|Аляксандра Гасеўскага]]. У пачатку студзеня 1622 года шведы захапілі [[Валміера|Вольмар]] разам з некалькімі меншымі інфлянцкімі замкамі. Тым часам войскі пад камандаваннем гетмана Радзівіла павялічыліся да 3000 чалавек, што дазволіла ВКЛ лепш рэагаваць на шведскія атакі. 7 студзеня Радзівіл адбіў Мітаў, але з-за недахопу артылерыі яму не ўдалося захапіць яго замак, гарнізон якога капітуляваў толькі 6 ліпеня. Праз некалькі тыдняў, у канцы ліпеня 1622 года, асноўныя шведскія сілы дасягнулі [[Елгава|Мітавы]], і завязалася працяглая бітва. Паколькі шведы капалі валы ровы і неўвязваліся ў бой адстрэльваючыся, а большасцьвойска ВКЛ складала шляхецкая кавалерыя, якой і станавыя правы і колькасць не дазвалялі кідаць на штурмы - бітва зайшла ў тупік. 10 жніўня 1622 года абодва бакі падпісалі перамір'е, якое ў 1623 годзе было падоўжана да сакавіка 1625 года. Падчас перамоваў пасланцы Густава Адольфа прапанавалі шведска-літоўскую унію. == Другі этап (1625–1626) == Перад заканчэннем перамір'я Густаў Адольф пачаў перамовы з [[Маскоўская дзяржава|Расійскім царствам]] і [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]], спадзеючыся на сумесны напад на Польшчу і Літву. Акрамя таго, ён адправіў паслоў, каб паспрабаваць падбухторваць [[Запарожскія казакі|запарожскіх казакоў]], якія былі польскімі падданымі, напасці на Турцыю і справакаваць чарговую польска-асманскую вайну. 27 чэрвеня 1625 года Густаў Адольф высадзіўся ў Лівоніі з 20-тысячным войскам. Асноўны шведскі корпус колькасцю амаль 10 000 чалавек рушыў уверх па [[Дзвіна|рацэ Даўгаве]] і аблажыў [[Кокнэсэ|Кокнесе]], захапіўшы яго праз шаснаццаць дзён. 27 жніўня шведы захапілі [[Тарту]], а неўзабаве пасля гэтага — [[Елгава|Мітаву]] . У пачатку верасня 1625 года шведскія войскі ўварваліся ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае княства Літоўскае]], захапіўшы [[Біржы|Біржай]] 7 верасня. Гэты поспех разарваў сувязь паміж польска-літоўскімі гарнізонамі, якія заставаліся ў Лівоніі, і тымі, што дыслакаваліся ў Літве, бо цяпер Швецыя кантралявала лінію Даўгавы. Акрамя таго, 27 верасня шведы захапілі крэпасць [[Баўска]]. Шведскія поспехі былі магчымыя таксама дзякуючы жорсткаму канфлікту паміж двума магутнымі літоўскімі [[Гетман|гетманамі]], [[Крыштаф Радзівіл|Крыштафам Радзівілам]] і [[Леў Сапега|Львом Сапегам]] . У выніку ўзброеныя сілы абодвух лідараў не аб'ядналіся і дзейнічалі асобна, што ставіла Рэч Паспалітую ў нявыгаднае становішча. У кастрычніку 1625 года Радзівіл вярнуў сабе некалькі замкаў, а Сапега адбіў шведскі напад на [[Даўгаўпілс|Дынабург]] . Затым Радзівіл сканцэнтраваў свае сілы ў [[Курляндыя|Курляндыі]], даслаўшы некалькі харугваў для пераследу шведскіх частак у Лівоніі. Тым часам Сапега разбіў лагер каля Валле (Вальхоф, паўднёвая Латвія), што ляжыць на паўдарозе паміж Баўскай і Кокнесе. Густаў Адольф добра ведаў пра ўнутраныя рознагалоссі сярод літоўцаў і вырашыў скарыстацца гэтым. 13 студзеня 1626 года ён сканцэнтраваў свае сілы, і 17 студзеня 1626 года адбылася [[Бітва пад Вальгафам|бітва пры Вальгофе]], у якой шведскія войскі ўпершыню перамаглі Рэч Паспалітую ў адкрытым баі. У бітве пад Гневам, якая адбылася 22 верасня і з 29 верасня па 1 кастрычніка 1626 года, шведскія войскі адбілі тры атакі гусараў. == Наступствы == Пасля гэтай няўдачы літоўцы абмежавалі сваю дзейнасць нападамі на шведскія патрулі. Густаў Адольф, з іншага боку, быў задаволены дзеяннямі сваёй арміі і вырашыў перанесці вайну ў Каралеўскую Прусію. У гэты перыяд, у бітве пры Дзіршаў (17–18 жніўня 1627 г.), гусары былі выгнаныя з поля дзеяння шведскай кавалерыяй. 4 лютага 1629 года шведы зноў атрымалі перамогу пад [[Гужна|Гужна.]] == Спасылкі == [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Эстоніі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Войны Рэчы Паспалітай]] [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] o02hr1jzfxt7s3obo0ujrfq77zp4x7d 0 814891 5201293 2026-09-17T08:47:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Арашальнае земляробства''' — вырошчванне [[сельскагаспадарчыя культуры|сельскагаспадарчых культур]] ва ўмовах штучнага [[арашэнне|арашэння]]; адзін з відаў інтэнсіўнага земляробства. Пашырана ў засушлівых зонах. Шырока выкарыстоўваецца таксама ў зо...» 5201293 wikitext text/x-wiki '''Арашальнае земляробства''' — вырошчванне [[сельскагаспадарчыя культуры|сельскагаспадарчых культур]] ва ўмовах штучнага [[арашэнне|арашэння]]; адзін з відаў інтэнсіўнага земляробства. Пашырана ў засушлівых зонах. Шырока выкарыстоўваецца таксама ў зоне дастатковага ўвільгатнення, дзе ёсць дэфіцыт вільгаці з-за нераўнамернага выпадання атмасферных ападкаў у асобныя перыяды вегетацыі. Пры арашальным земляробстве прадукцыйнасць зямлі ў 1,5—3 разы вышэйшая, ураджаі найбольш стабільныя. У арашальным земляробстве выкарыстоўваюць метады паверхневага арашэння (паліванне па разорах), дажджавання, падглебавага ўвільгатнення, кропельнага і імпульснага арашэння (у асноўным для агароднінных культур). Ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]] выкарыстоўваюць пераважна пры вырошчванні агароднінных культур, а таксама на культурнай пашы і [[сенажаць|сенажацях]]. [[Катэгорыя:Земляробства]] j67jqxnixj1bhxuhl9zr0sln4l0a7rj 5201294 5201293 2026-09-17T08:48:55Z Autumndancer 168015 5201294 wikitext text/x-wiki '''Арашальнае земляробства''' — вырошчванне [[сельскагаспадарчыя культуры|сельскагаспадарчых культур]] ва ўмовах штучнага [[арашэнне|арашэння]]; адзін з відаў інтэнсіўнага земляробства. Пашырана ў засушлівых зонах. Шырока выкарыстоўваецца таксама ў зоне дастатковага ўвільгатнення, дзе ёсць дэфіцыт вільгаці з-за нераўнамернага выпадання атмасферных ападкаў у асобныя перыяды вегетацыі. Пры арашальным земляробстве прадукцыйнасць зямлі ў 1,5—3 разы вышэйшая, ураджаі найбольш стабільныя. У арашальным земляробстве выкарыстоўваюць метады паверхневага арашэння (паліванне па разорах), дажджавання, падглебавага ўвільгатнення, кропельнага і імпульснага арашэння (у асноўным для агароднінных культур). Ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]] выкарыстоўваюць пераважна пры вырошчванні агароднінных культур, а таксама на культурнай пашы і [[сенажаць|сенажацях]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арашальнае земляробства|||}} [[Катэгорыя:Земляробства]] apb8ngqx6ek9c0oou7r26r44bwa5s5q 0 814892 5201295 2026-09-17T08:51:05Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Хакоба Арбенс]] 5201295 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Хакоба Арбенс]] sbn2mwt9xu2kte4gbf8w57vc3qtkjcp 0 814893 5201304 2026-09-17T08:57:40Z Autumndancer 168015 паводле БЭ. Т.1 5201304 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Архар]] 1rsvi15m3ntrrbdrvhd86jph8og4bp6 0 814894 5201309 2026-09-17T09:48:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч Арутчан''' ({{lang-hy|Միքայել Ավետի Արուտչյան}}) — армянскі тэатральны мастак і графік. Народны мастак Армянскай ССР (1958). == Біяграфія == Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924—25). Адзін з заснавальнікаў а...» 5201309 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч Арутчан''' ({{lang-hy|Միքայել Ավետի Արուտչյան}}) — армянскі тэатральны мастак і графік. Народны мастак Армянскай ССР (1958). == Біяграфія == Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924—25). Адзін з заснавальнікаў армянскага тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Аформіў больш як 100 спектакляў, у т. л. «Жаніцьба Фігара» П.​А.​Бамаршэ (1933), «Атэла» У.​Шэкспіра (1940), «Пікавая дама» П.​І.​Чайкоўскага (1956) і інш. {{DEFAULTSORT:Арутчан}} [[Катэгорыя:Мастакі Арменіі]] g5stkglyvaq04heynbzq88p9eyqf488 5201312 5201309 2026-09-17T09:50:36Z Autumndancer 168015 5201312 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч Арутчан''' ({{lang-hy|Միքայել Ավետի Արուտչյան}}) — армянскі тэатральны мастак і графік. Народны мастак Армянскай ССР (1958). == Біяграфія == Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924—25). Адзін з заснавальнікаў армянскага тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Аформіў больш як 100 спектакляў, у т. л. «Жаніцьба Фігара» П.​А.​Бамаршэ (1933), «Атэла» У.​Шэкспіра (1940), «Пікавая дама» П.​І.​Чайкоўскага (1956) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арутчан}} [[Катэгорыя:Мастакі Арменіі]] 8dzhnd2ym6kfr5k6rld94vn654jhbm0 5201313 5201312 2026-09-17T09:51:37Z Autumndancer 168015 5201313 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч Арутчан''' ({{lang-hy|Միքայել Ավետի Արուտչյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі тэатральны мастак і графік. Народны мастак Армянскай ССР (1958). == Біяграфія == Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924—25). Адзін з заснавальнікаў армянскага тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Аформіў больш як 100 спектакляў, у т. л. «Жаніцьба Фігара» П.​А.​Бамаршэ (1933), «Атэла» У.​Шэкспіра (1940), «Пікавая дама» П.​І.​Чайкоўскага (1956) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арутчан}} [[Катэгорыя:Мастакі Арменіі]] 8iqi871rahoyz1x6oajbj68izr6m4zx 5201314 5201313 2026-09-17T09:54:14Z Autumndancer 168015 5201314 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч Арутчан''' ({{lang-hy|Միքայել Ավետի Արուտչյան}}; {{ВД-Прэамбула}}) — армянскі тэатральны мастак і графік. Народны мастак Армянскай ССР (1958). == Біяграфія == Вучыўся ў Саратаве (1920—23), у Парыжы (у акадэміі Каларосі, 1924—25). Адзін з заснавальнікаў армянскага тэатральна-дэкарацыйнага мастацтва. Аформіў больш як 100 спектакляў, у т. л. «Жаніцьба Фігара» П.​А.​Бамаршэ (1933), «Атэла» У.​Шэкспіра (1940), «Пікавая дама» П.​І.​Чайкоўскага (1956) і інш. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Арутчан Міхаіл (Мікаэл) Аветавіч|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Арутчан}} [[Катэгорыя:Мастакі Арменіі]] k2u2z87sq8x4z2n3wvvnr3o6d93dvub 0 814895 5201310 2026-09-17T09:49:52Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міхаіл Арутчан]] 5201310 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Арутчан]] bwdwhigzg1y5jlk0my0glalf8i0n2ku 0 814896 5201311 2026-09-17T09:50:24Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Міхаіл Арутчан]] 5201311 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Арутчан]] bwdwhigzg1y5jlk0my0glalf8i0n2ku 0 814897 5201316 2026-09-17T09:57:57Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Дэзірэ Арто]] 5201316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дэзірэ Арто]] n6agpyo24imo1v1n0fowx2tt5k34fye 0 814898 5201317 2026-09-17T10:03:07Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Апулей]] 5201317 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Апулей]] 1kh6c39wk82nzu38hrfy1q3wztxtk64 0 814899 5201319 2026-09-17T10:07:37Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}) — адмена або змена ўстарэлага [[закон]]у з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]]» 5201319 wikitext text/x-wiki '''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}) — адмена або змена ўстарэлага [[закон]]у з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] nm9urmfvpiiir5fms5e3rz17jqsh6l6 5201321 5201319 2026-09-17T10:08:45Z Autumndancer 168015 5201321 wikitext text/x-wiki '''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}) — адмена або змена ўстарэлага [[Закон (права)|закону]] з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] 1b9qhtstktz0pvobuby8akgomom2h2y 5201323 5201321 2026-09-17T10:09:39Z Autumndancer 168015 5201323 wikitext text/x-wiki '''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}) — адмена або змена ўстарэлага [[Закон (права)|закону]] з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрагацыя|||}} [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] s5gatlm4d72pcoxq6ef1cvgcz0aez39 5201327 5201323 2026-09-17T10:18:35Z Autumndancer 168015 5201327 wikitext text/x-wiki '''Абрагацыя''' ({{lang-la|abrogatio}}<ref>Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4</ref>) — адмена або змена ўстарэлага [[Закон (права)|закону]] з прычыны яго бескарыснасці або супярэчлівасці духу і норавам часу. Абвяшчаецца ўвядзеннем новага закону. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абрагацыя|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Прававая тэрміналогія]] tu03tyqym4h3nasiwqy8wtc74tvl2q9 0 814900 5201320 2026-09-17T10:08:24Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Распаўсюджанне гумідных абласцей паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bi...» 5201320 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Распаўсюджанне гумідных абласцей паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с.</ref>) — [[клімат]] з залішнім увільгатненнем, пры якім колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] перавышае колькасць вады, што выпараецца і прасочваецца ў [[Глеба|глебу]], а лішак вады выдаляецца сцёкам ручаёў і рэк.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія].</ref> == Характарыстыка == Ва ўмовах гуміднага клімату лішак атмасфернай вільгаці сцякае па схілах дробнымі струменямі, выклікаючы плоскасную [[Дэнудацыя|дэнудацыю]], або канцэнтруецца ў пастаянных і часовых вадацёках. Іх дзейнасць утварае розныя [[Эрозія|эразійныя]] формы рэльефу — рачныя даліны, [[Балка|балкі]], [[Яр|яры]].<ref name="Рычагов">Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — С. 42—44. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія].</ref> У гумідных абласцях інтэнсіўна адбываецца [[хімічнае выветрыванне]], а пры наяўнасці растваральных горных парод — [[Карст|карставыя]] працэсы.<ref name="Рычагов" /> == Тыпы і распаўсюджанне == [[Файл:Lowland_rainforest,_Masoala_National_Park,_Madagascar.jpg|міні|Нізінны дажджавы лес у [[Нацыянальны парк Масуала|нацыянальным парку Масуала]] на Мадагаскары]] У залежнасці ад асаблівасцей воднага рэжыму вылучаюць два тыпы гуміднага клімату. '''Палярны''' тып характарызуецца наяўнасцю [[Шматгадовая мерзлата|шматгадовай мерзлаты]] і адсутнасцю грунтавога жыўлення паверхневых вод. Пры '''фрэатычным''' тыпе частка ападкаў прасочваецца ў глебу, наяўныя [[грунтавыя воды]] і крыніцы грунтавога жыўлення.<ref name="БелЭн" /> Для гуміднага клімату характэрна лясная расліннасць; у высокіх шыротах з-за недахопу цяпла яна змяняецца [[Тундра|тундравай]]. Да абласцей гуміднага клімату адносяць зоны экватарыяльных лясоў, мяшаных і хвойных лясоў, а таксама тундры.<ref name="БелЭн" /> Паняцце гуміднага клімату выкарыстоўваецца таксама ў геамарфалагічнай класіфікацыі кліматаў паводле іх ролі ў [[Рэльефаўтварэнне|рэльефаўтварэнні]]. У пачатку XX стагоддзя нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]] вылучыў тры асноўныя тыпы — [[Нівальны клімат|нівальны]], гумідны і [[Арыдны клімат|арыдны]] тыпы паводле суадносін кліматычных умоў і рэльефаўтваральных працэсаў.<ref name="Рычагов" /> == У Беларусі == У ''Беларускай Энцыклапедыі'' і ''Энцыклапедыі прыроды Беларусі'' тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] аднесена да зоны гуміднага клімату.<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭПБ" /> Аднак у апошнія дзесяцігоддзі ва ўмовах [[Змяненне клімату|змянення клімату]] назіраецца арыдызацыя тэрыторыі Беларусі. Паводле даследавання[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у 1980—1999 гадах гадавая колькасць ападкаў перавышала патэнцыяльнае выпарэнне на ўсёй тэрыторыі краіны; на поўначы гэта перавышэнне дасягала 300 мм. Аднак у 2000—2019 на поўдні Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай абласцей патэнцыяльнае выпарэння прыкладна зраўнялася з колькасцю ападкаў, а на ўсёй тэрыторыі Брэсцкай і Гомельскай абласцей баланс стаў адмоўны.<ref name="Логінаў">Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527.</ref> За даследаваны перыяд розніца паміж гадавой колькасцю ападкаў і патэнцыяльным выпарэннем змяншалася ў сярэднім прыкладна на 6 мм на год, а мяжа іх нулявога балансу перамяшчалася на поўнач з сярэдняй хуткасцю 19 км за год. Аўтары даследавання звязваюць узмацненне засушлівасці клімату з ростам тэмпературы паветра і выпарэння пры практычна нязменнай гадавой колькасці ападкаў.<ref name="Логінаў" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія]. * [https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. * Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія]. * Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527. afo80pqx1tjf346siji3yzomm2wvq0j 5201322 5201320 2026-09-17T10:09:29Z Ueschar 151377 дапаўненне 5201322 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Вобласці з гумідным кліматам паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с.</ref>) — [[клімат]] з залішнім увільгатненнем, пры якім колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] перавышае колькасць вады, што выпараецца і прасочваецца ў [[Глеба|глебу]], а лішак вады выдаляецца сцёкам ручаёў і рэк.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія].</ref> == Характарыстыка == Ва ўмовах гуміднага клімату лішак атмасфернай вільгаці сцякае па схілах дробнымі струменямі, выклікаючы плоскасную [[Дэнудацыя|дэнудацыю]], або канцэнтруецца ў пастаянных і часовых вадацёках. Іх дзейнасць утварае розныя [[Эрозія|эразійныя]] формы рэльефу — рачныя даліны, [[Балка|балкі]], [[Яр|яры]].<ref name="Рычагов">Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — С. 42—44. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія].</ref> У гумідных абласцях інтэнсіўна адбываецца [[хімічнае выветрыванне]], а пры наяўнасці растваральных горных парод — [[Карст|карставыя]] працэсы.<ref name="Рычагов" /> == Тыпы і распаўсюджанне == [[Файл:Lowland_rainforest,_Masoala_National_Park,_Madagascar.jpg|міні|Нізінны дажджавы лес у [[Нацыянальны парк Масуала|нацыянальным парку Масуала]] на Мадагаскары]] У залежнасці ад асаблівасцей воднага рэжыму вылучаюць два тыпы гуміднага клімату. '''Палярны''' тып характарызуецца наяўнасцю [[Шматгадовая мерзлата|шматгадовай мерзлаты]] і адсутнасцю грунтавога жыўлення паверхневых вод. Пры '''фрэатычным''' тыпе частка ападкаў прасочваецца ў глебу, наяўныя [[грунтавыя воды]] і крыніцы грунтавога жыўлення.<ref name="БелЭн" /> Для гуміднага клімату характэрна лясная расліннасць; у высокіх шыротах з-за недахопу цяпла яна змяняецца [[Тундра|тундравай]]. Да абласцей гуміднага клімату адносяць зоны экватарыяльных лясоў, мяшаных і хвойных лясоў, а таксама тундры.<ref name="БелЭн" /> Паняцце гуміднага клімату выкарыстоўваецца таксама ў геамарфалагічнай класіфікацыі кліматаў паводле іх ролі ў [[Рэльефаўтварэнне|рэльефаўтварэнні]]. У пачатку XX стагоддзя нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]] вылучыў тры асноўныя тыпы — [[Нівальны клімат|нівальны]], гумідны і [[Арыдны клімат|арыдны]] тыпы паводле суадносін кліматычных умоў і рэльефаўтваральных працэсаў.<ref name="Рычагов" /> == У Беларусі == У ''Беларускай Энцыклапедыі'' і ''Энцыклапедыі прыроды Беларусі'' тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] аднесена да зоны гуміднага клімату.<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭПБ" /> Аднак у апошнія дзесяцігоддзі ва ўмовах [[Змяненне клімату|змянення клімату]] назіраецца арыдызацыя тэрыторыі Беларусі. Паводле даследавання[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у 1980—1999 гадах гадавая колькасць ападкаў перавышала патэнцыяльнае выпарэнне на ўсёй тэрыторыі краіны; на поўначы гэта перавышэнне дасягала 300 мм. Аднак у 2000—2019 на поўдні Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай абласцей патэнцыяльнае выпарэння прыкладна зраўнялася з колькасцю ападкаў, а на ўсёй тэрыторыі Брэсцкай і Гомельскай абласцей баланс стаў адмоўны.<ref name="Логінаў">Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527.</ref> За даследаваны перыяд розніца паміж гадавой колькасцю ападкаў і патэнцыяльным выпарэннем змяншалася ў сярэднім прыкладна на 6 мм на год, а мяжа іх нулявога балансу перамяшчалася на поўнач з сярэдняй хуткасцю 19 км за год. Аўтары даследавання звязваюць узмацненне засушлівасці клімату з ростам тэмпературы паветра і выпарэння пры практычна нязменнай гадавой колькасці ападкаў.<ref name="Логінаў" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія]. * [https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. * Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія]. * Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527. pbufy1051jb8kccd4o9ewql0jd8xn89 5201328 5201322 2026-09-17T10:21:11Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5201328 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Вобласці з гумідным кліматам паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с.</ref>) — [[клімат]] з залішнім увільгатненнем, пры якім колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] перавышае колькасць вады, што выпараецца і прасочваецца ў [[Глеба|глебу]], а лішак вады выдаляецца сцёкам ручаёў і рэк.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія].</ref> == Характарыстыка == Ва ўмовах гуміднага клімату лішак атмасфернай вільгаці сцякае па схілах дробнымі струменямі, выклікаючы плоскасную [[Дэнудацыя|дэнудацыю]], або канцэнтруецца ў пастаянных і часовых [[Вадацёк|вадацёках]]. Іх дзейнасць утварае розныя [[Эрозія|эразійныя]] формы рэльефу — рачныя даліны, [[Балка|балкі]], [[Яр|яры]].<ref name="Рычагов">Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — С. 42—44. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія].</ref> У гумідных абласцях інтэнсіўна адбываецца [[хімічнае выветрыванне]], а пры наяўнасці растваральных [[Горная парода|горных парод]] — [[Карст|карставыя]] працэсы.<ref name="Рычагов" /> == Тыпы і распаўсюджанне == [[Файл:Lowland_rainforest,_Masoala_National_Park,_Madagascar.jpg|міні|Нізінны дажджавы лес у [[Нацыянальны парк Масуала|нацыянальным парку Масуала]] на Мадагаскары]] У залежнасці ад асаблівасцей воднага рэжыму вылучаюць два тыпы гуміднага клімату. '''Палярны''' тып характарызуецца наяўнасцю [[Шматгадовая мерзлата|шматгадовай мерзлаты]] і адсутнасцю грунтавога жыўлення паверхневых вод. Пры '''фрэатычным''' тыпе частка ападкаў прасочваецца ў глебу, наяўныя [[грунтавыя воды]] і крыніцы грунтавога жыўлення.<ref name="БелЭн" /> Для гуміднага клімату характэрна лясная расліннасць; у высокіх шыротах з-за недахопу цяпла яна змяняецца [[Тундра|тундравай]]. Да абласцей гуміднага клімату адносяць зоны экватарыяльных лясоў, мяшаных і хвойных лясоў, а таксама тундры.<ref name="БелЭн" /> Паняцце гуміднага клімату выкарыстоўваецца таксама ў [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі кліматаў паводле іх ролі ў [[Рэльефаўтварэнне|рэльефаўтварэнні]]. У пачатку XX стагоддзя нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]] вылучыў тры асноўныя тыпы — [[Нівальны клімат|нівальны]], гумідны і [[Арыдны клімат|арыдны]] тыпы паводле суадносін кліматычных умоў і рэльефаўтваральных працэсаў.<ref name="Рычагов" /> == У Беларусі == У ''[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]]'' і ''[[Энцыклапедыя прыроды Беларусі|Энцыклапедыі прыроды Беларусі]]'' тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] аднесена да зоны гуміднага клімату.<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭПБ" /> Аднак у апошнія дзесяцігоддзі ва ўмовах [[Змяненне клімату|змянення клімату]] назіраецца арыдызацыя тэрыторыі Беларусі. Паводле даследавання [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у [[1980-я|1980]]—[[1990-я|1999]] гадах гадавая колькасць ападкаў перавышала патэнцыяльнае выпарэнне на ўсёй тэрыторыі краіны; на поўначы гэта перавышэнне дасягала 300 мм. Аднак у [[2000-я|2000]]—[[2010-я|2019]] на поўдні [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей патэнцыяльнае выпарэння прыкладна зраўнялася з колькасцю ападкаў, а на ўсёй тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей баланс стаў адмоўны.<ref name="Логінаў">Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527.</ref> За даследаваны перыяд розніца паміж гадавой колькасцю ападкаў і патэнцыяльным выпарэннем змяншалася ў сярэднім прыкладна на 6 мм на год, а мяжа іх нулявога балансу перамяшчалася на поўнач з сярэдняй хуткасцю 19 км за год. Аўтары даследавання звязваюць узмацненне засушлівасці клімату з ростам тэмпературы паветра і выпарэння пры практычна нязменнай гадавой колькасці ападкаў.<ref name="Логінаў" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія]. * [https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. * Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія]. * Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527. sbvh51iooddm7gttbeqlqvhn66qw0h7 5201365 5201328 2026-09-17T11:05:48Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5201365 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Вобласці з гумідным кліматам паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с.</ref>) — [[клімат]] з залішнім увільгатненнем, пры якім колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] перавышае колькасць вады, што выпараецца і прасочваецца ў [[Глеба|глебу]], а лішак вады выдаляецца сцёкам ручаёў і рэк.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія].</ref> == Характарыстыка == Ва ўмовах гуміднага клімату лішак атмасфернай вільгаці сцякае па схілах дробнымі струменямі, выклікаючы плоскасную [[Дэнудацыя|дэнудацыю]], або канцэнтруецца ў пастаянных і часовых [[Вадацёк|вадацёках]]. Іх дзейнасць утварае розныя [[Эрозія|эразійныя]] формы рэльефу — рачныя даліны, [[Балка|балкі]], [[Яр|яры]].<ref name="Рычагов">Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — С. 42—44. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія].</ref> У гумідных абласцях інтэнсіўна адбываецца [[хімічнае выветрыванне]], а пры наяўнасці растваральных [[Горная парода|горных парод]] — [[Карст|карставыя]] працэсы.<ref name="Рычагов" /> == Тыпы і распаўсюджанне == [[Файл:Lowland_rainforest,_Masoala_National_Park,_Madagascar.jpg|міні|Нізінны дажджавы лес у [[Нацыянальны парк Масуала|нацыянальным парку Масуала]] на Мадагаскары]] У залежнасці ад асаблівасцей воднага рэжыму вылучаюць два тыпы гуміднага клімату. '''Палярны''' тып характарызуецца наяўнасцю [[Шматгадовая мерзлата|шматгадовай мерзлаты]] і адсутнасцю грунтавога жыўлення паверхневых вод. Пры '''фрэатычным''' тыпе частка ападкаў прасочваецца ў глебу, наяўныя [[грунтавыя воды]] і крыніцы грунтавога жыўлення.<ref name="БелЭн" /> Для гуміднага клімату характэрна лясная расліннасць; у высокіх шыротах з-за недахопу цяпла яна змяняецца [[Тундра|тундравай]]. Да абласцей гуміднага клімату адносяць зоны экватарыяльных лясоў, мяшаных і хвойных лясоў, а таксама тундры.<ref name="БелЭн" /> Паняцце гуміднага клімату выкарыстоўваецца таксама ў [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі кліматаў паводле іх ролі ў [[Рэльефаўтварэнне|рэльефаўтварэнні]]. У пачатку XX стагоддзя нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]] вылучыў тры асноўныя тыпы — [[Нівальны клімат|нівальны]], гумідны і [[Арыдны клімат|арыдны]] тыпы паводле суадносін кліматычных умоў і рэльефаўтваральных працэсаў.<ref name="Рычагов" /> == У Беларусі == У ''[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]]'' і ''[[Энцыклапедыя прыроды Беларусі|Энцыклапедыі прыроды Беларусі]]'' тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] аднесена да зоны гуміднага клімату.<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭПБ" /> Аднак у апошнія дзесяцігоддзі ва ўмовах [[Змяненне клімату|змянення клімату]] назіраецца арыдызацыя тэрыторыі Беларусі. Паводле даследавання [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у [[1980-я|1980]]—[[1990-я|1999]] гадах гадавая колькасць ападкаў перавышала патэнцыяльнае выпарэнне на ўсёй тэрыторыі краіны; на поўначы гэта перавышэнне дасягала 300 мм. Аднак у [[2000-я|2000]]—[[2010-я|2019]] на поўдні [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей патэнцыяльнае выпарэння прыкладна зраўнялася з колькасцю ападкаў, а на ўсёй тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей баланс стаў адмоўны.<ref name="Логінаў">Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527.</ref> За даследаваны перыяд розніца паміж гадавой колькасцю ападкаў і патэнцыяльным выпарэннем змяншалася ў сярэднім прыкладна на 6 мм на год, а мяжа іх нулявога балансу перамяшчалася на поўнач з сярэдняй хуткасцю 19 км за год. Аўтары даследавання звязваюць узмацненне засушлівасці клімату з ростам тэмпературы паветра і выпарэння пры практычна нязменнай гадавой колькасці ападкаў.<ref name="Логінаў" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія]. * [https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. * Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія]. * Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кліматалогія]] jy1tyhb56xwyf3gvbde2cyiljshm3fz 5201368 5201365 2026-09-17T11:06:27Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5201368 wikitext text/x-wiki [[Файл:Humid_climate_world_map,_classification_Lobo_et_al_(2023).png|міні|318x318пкс|Вобласці з гумідным кліматам паводле індэкса ўвільгатнення.]] '''Гумі́дны клі́мат''' (таксама '''вільго́тны клі́мат'''; ад {{Іншамоўны тэкст|la|humidus}} — «вільготны»<ref name="ЭПБ">[https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с.</ref>) — [[клімат]] з залішнім увільгатненнем, пры якім колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]] перавышае колькасць вады, што выпараецца і прасочваецца ў [[Глеба|глебу]], а лішак вады выдаляецца сцёкам ручаёў і рэк.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія].</ref> == Характарыстыка == Ва ўмовах гуміднага клімату лішак атмасфернай вільгаці сцякае па схілах дробнымі струменямі, выклікаючы плоскасную [[Дэнудацыя|дэнудацыю]], або канцэнтруецца ў пастаянных і часовых [[Вадацёк|вадацёках]]. Іх дзейнасць утварае розныя [[Эрозія|эразійныя]] формы рэльефу — рачныя даліны, [[Балка|балкі]], [[Яр|яры]].<ref name="Рычагов">Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — С. 42—44. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія].</ref> У гумідных абласцях інтэнсіўна адбываецца [[хімічнае выветрыванне]], а пры наяўнасці растваральных [[Горная парода|горных парод]] — [[Карст|карставыя]] працэсы.<ref name="Рычагов" /> == Тыпы і распаўсюджанне == [[Файл:Lowland_rainforest,_Masoala_National_Park,_Madagascar.jpg|міні|Нізінны дажджавы лес у [[Нацыянальны парк Масуала|нацыянальным парку Масуала]] на Мадагаскары]] У залежнасці ад асаблівасцей воднага рэжыму вылучаюць два тыпы гуміднага клімату. '''Палярны''' тып характарызуецца наяўнасцю [[Шматгадовая мерзлата|шматгадовай мерзлаты]] і адсутнасцю грунтавога жыўлення паверхневых вод. Пры '''фрэатычным''' тыпе частка ападкаў прасочваецца ў глебу, наяўныя [[грунтавыя воды]] і крыніцы грунтавога жыўлення.<ref name="БелЭн" /> Для гуміднага клімату характэрна лясная расліннасць; у высокіх шыротах з-за недахопу цяпла яна змяняецца [[Тундра|тундравай]]. Да абласцей гуміднага клімату адносяць зоны экватарыяльных лясоў, мяшаных і хвойных лясоў, а таксама тундры.<ref name="БелЭн" /> Паняцце гуміднага клімату выкарыстоўваецца таксама ў [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі кліматаў паводле іх ролі ў [[Рэльефаўтварэнне|рэльефаўтварэнні]]. У пачатку XX стагоддзя нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]] вылучыў тры асноўныя тыпы — [[Нівальны клімат|нівальны]], гумідны і [[Арыдны клімат|арыдны]] тыпы паводле суадносін кліматычных умоў і рэльефаўтваральных працэсаў.<ref name="Рычагов" /> == У Беларусі == У ''[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай Энцыклапедыі]]'' і ''[[Энцыклапедыя прыроды Беларусі|Энцыклапедыі прыроды Беларусі]]'' тэрыторыя [[Беларусь|Беларусі]] аднесена да зоны гуміднага клімату.<ref name="БелЭн" /><ref name="ЭПБ" /> Аднак у апошнія дзесяцігоддзі ва ўмовах [[Змяненне клімату|змянення клімату]] назіраецца арыдызацыя тэрыторыі Беларусі. Паводле даследавання [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], у [[1980-я|1980]]—[[1990-я|1999]] гадах гадавая колькасць ападкаў перавышала патэнцыяльнае выпарэнне на ўсёй тэрыторыі краіны; на поўначы гэта перавышэнне дасягала 300 мм. Аднак у [[2000-я|2000]]—[[2010-я|2019]] на поўдні [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], [[Мінская вобласць|Мінскай]] і [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] абласцей патэнцыяльнае выпарэння прыкладна зраўнялася з колькасцю ападкаў, а на ўсёй тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] і [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] абласцей баланс стаў адмоўны.<ref name="Логінаў">Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527.</ref> За даследаваны перыяд розніца паміж гадавой колькасцю ападкаў і патэнцыяльным выпарэннем змяншалася ў сярэднім прыкладна на 6 мм на год, а мяжа іх нулявога балансу перамяшчалася на поўнач з сярэдняй хуткасцю 19 км за год. Аўтары даследавання звязваюць узмацненне засушлівасці клімату з ростам тэмпературы паветра і выпарэння пры практычна нязменнай гадавой колькасці ападкаў.<ref name="Логінаў" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гумідны клімат||532|}} — [https://verbum.by/belen?page=3&prefix=%D0%B3%D1%83%D0%BC Электронная версія]. * [https://knihi-online.com/encyklapiedyja-pryrody-bielarusi-u-5-i-t-t-2.html?page=85 Гумідны клімат] // ''Энцыклапедыя прыроды Беларусі : у 5 т.'' — Т. 2. — Мінск : БелСЭ імя Петруся Броўкі, 1983. — 522 с. * Рычагов Г. И. {{Іншамоўны тэкст|ru|Общая геоморфология}} : учебник. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Изд-во Московского университета : Наука, 2006. — 416 с. — ISBN 5-211-04937-3; ISBN 5-02-034256-4. — [https://djvu.online/file/qmYwAu6sjbn9X Электронная версія]. * Логинов В. Ф., Лысенко С. А., Хомич В. С., Семенченко В. П., Кулак А. В., Степанович И. М. {{Іншамоўны тэкст|ru|[https://doi.org/10.31857/S2587556621040063 Признаки аридизации климата и их экосистемные проявления на территории Беларуси]}} // ''Известия РАН. Серия географическая''. — 2021. — Т. 85, № 4. — С. 515—527. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клімат]] 0o52qfnk1d63riq8b9ij1gp02v3okqn 0 814901 5201324 2026-09-17T10:10:05Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79608217|Wojna polsko-szwedzka (1617–1618)]]» 5201324 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй вайна (1617–1618)''' была працягам [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600–1611 гадоў]] і была спробай [[Швецыя|Швецыі]] скарыстацца ўдзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне з Маскоўска дзяржавай]], праблемамі [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] з [[Крымскае ханства|татарамі]] і [[Асманская імперыя|Турцыяй]] на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушаннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера. == Пачатак == Пасля смерці [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ) пераняў яго сын, тады 17-гадовы [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] . Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер [[Аксель Оксеншэрна]]. З-за няўдач у [[Кальмарская вайна|Кальмарскай вайне]] шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоваў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага пахода [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Паколькі правы на панаванне ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курландскім герцагстве]] падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам [[Кетлеры (род)|Кетлерамі]] залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, [[Жыгімонт Ваза]] ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзэрэн атрымаў права забраць увесь лен ў дзяржаўную, а потым сваю прыватную уласнасць (дамен). Пасля двух гадоў перамоваў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла [[Сталбоўскі мір|мір з Масквой у Стоўбове]]. Шведы адмовіліся ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]], захаваўшы ў сваіх руках паласу [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа ўздоўж [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] . Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за [[Лівонія|Лівонію]] і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]], маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што [[Каралеўства Нідэрландаў|Нідэрланды]] пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек. флорынаў у месяц, а [[Англія]] дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі. == Дзеянні == Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам]] міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў [[Рыжскі заліў]] і спынілася на рэйце [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. [[Руіена|Руёнскі]] стараста, палкоўнік [[Wolmar Farensbach|Вольмар Фарэнсбах,]] які будучы ў змове са шведамі і [[Вільгельм Кетлер|Вільгельмам Кетлерам]], камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў [[Вэнтспілс|Вентспілс]], а шведскі флот заблакаваў [[Рыга|Рыжскі]] порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло ўзбярэжжа Вільгельмавай часткі [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]] ад горада [[Гробіня]] да [[Пярну]]. У жніўні шведы напалі на [[Пярну|Пернава]], які абараняўся толькі тры дні (г.зн. да 14 жніўня). [[Салацгрыва|Шалец]] быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Лівонскае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі. Паколькі Я.К. Хадкевіч быў [[Гетман польны літоўскі|літоўскі палявы гетман]] [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф II Радзівіл,]] які павінен быў выратаваць сітуацыю, меў у сваім распараджэнні толькі невялікія сілы. Да яго далучылася мясцовае земскае рушанне і найміты Рыгі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.83}}</ref>. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім вальным сойме і сейме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што з'яўляецца выканаўцам загаду Жыгімонта Ваза. Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі [[Драгуны (род войскаў)|драгунаў]], прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў [[Курляндыя|Курляндыю,]] якая паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру. Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Лівоніі і перадаў яе палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што, нягледзячы на рэформы, іх войска ўсё яшчэ не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі. Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку [[Турцыя|Турцыі]] . Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго. Вайна аднавілася ў 1621 годзе. == Вынікі == Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай ў лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год. Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войскаў (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычалася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарба, недахоп пяхоты, асабліва замежнага [[Аўтарамент|паходжання]], недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй польска-шведскай вайны. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі. Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння куляндыі у асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, узгадвалаючы яго удзел у [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кіхгольмам]] і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам == Бібліяграфія == *  Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. * Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tpizy5yab4ph5gwqzrvuj0oyqyn9ffp 5201329 5201324 2026-09-17T10:22:24Z Voūk12 159072 /* Дзеянні */ 5201329 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй вайна (1617–1618)''' была працягам [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600–1611 гадоў]] і была спробай [[Швецыя|Швецыі]] скарыстацца ўдзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне з Маскоўска дзяржавай]], праблемамі [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] з [[Крымскае ханства|татарамі]] і [[Асманская імперыя|Турцыяй]] на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушаннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера. == Пачатак == Пасля смерці [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ) пераняў яго сын, тады 17-гадовы [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] . Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер [[Аксель Оксеншэрна]]. З-за няўдач у [[Кальмарская вайна|Кальмарскай вайне]] шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоваў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага пахода [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Паколькі правы на панаванне ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курландскім герцагстве]] падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам [[Кетлеры (род)|Кетлерамі]] залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, [[Жыгімонт Ваза]] ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзэрэн атрымаў права забраць увесь лен ў дзяржаўную, а потым сваю прыватную уласнасць (дамен). Пасля двух гадоў перамоваў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла [[Сталбоўскі мір|мір з Масквой у Стоўбове]]. Шведы адмовіліся ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]], захаваўшы ў сваіх руках паласу [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа ўздоўж [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] . Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за [[Лівонія|Лівонію]] і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]], маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што [[Каралеўства Нідэрландаў|Нідэрланды]] пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек. флорынаў у месяц, а [[Англія]] дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі. == Дзеянні == Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам]] міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў [[Рыжскі заліў]] і спынілася на рэйце [[Даўгаўгрыва|Дыямент]]. [[Руіена|Руёнскі]] стараста, палкоўнік [[Wolmar Farensbach|Вольмар Фарэнсбах,]] які будучы ў пазыках перад рыжанамі і змове са шведамі і [[Вільгельм Кетлер|Вільгельмам Кетлерам]], камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў [[Вэнтспілс|Вентспілс]], а шведскі флот заблакаваў [[Рыга|Рыжскі]] порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло ўзбярэжжа Вільгельмавай часткі [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]] ад горада [[Гробіня]] да [[Пярну]]. У жніўні шведы напалі на [[Пярну|Пернава]], які абараняўся толькі тры дні (г.зн. да 14 жніўня). [[Салацгрыва|Шалец]] быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Інфлянцкае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі. Паколькі вялікі гетман [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] ужо быў пад Масквой і збіраў туды асноўныя сілы ВКЛ, [[Гетман польны літоўскі|літоўскі палявы гетман]] [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф II Радзівіл,]] меў у сваім распараджэнні толькі невялікія прыватныя сілы. Да яго далучылася інфлянцкае земскае рушанне пад кіраўніцтвам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] і найміты Рыгі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.83}}</ref>. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне ад сенатараў ВКЛ і Кароны каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім генеральным з'ездзе і сойме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу на Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што яго "здрада" з'яўляецца выкананнем загаду Жыгімонта Ваза. Так ці іначай ён ня быў пакараны і з'ехаў на Украіну. Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі [[Драгуны (род войскаў)|драгунаў]], прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў [[Курляндыя|Курляндыю,]] шляхта якой паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пасля ланцуга абмеркаванняў пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру. Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Інфлянтах і перадаў яе сваяму слузе-палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што іх войска не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі. Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку [[Турцыя|Турцыі]]. Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго. Вайна аднавілася ў [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|1621 годзе]]. == Вынікі == Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай ў лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год. Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войскаў (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычалася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарба, недахоп пяхоты, асабліва замежнага [[Аўтарамент|паходжання]], недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй польска-шведскай вайны. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі. Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай пад уладай сваёй дынастыі. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння куляндыі у асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, узгадвалаючы яго удзел у [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кіхгольмам]] і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам == Бібліяграфія і спасылкі == *  Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. * Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] jcmxffnnhewoetcydxz66nhb1kdu3w5 5201345 5201329 2026-09-17T10:37:52Z Voūk12 159072 /* Дзеянні */ 5201345 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй вайна (1617–1618)''' была працягам [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600–1611 гадоў]] і была спробай [[Швецыя|Швецыі]] скарыстацца ўдзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне з Маскоўска дзяржавай]], праблемамі [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] з [[Крымскае ханства|татарамі]] і [[Асманская імперыя|Турцыяй]] на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушаннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера. == Пачатак == Пасля смерці [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ) пераняў яго сын, тады 17-гадовы [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] . Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер [[Аксель Оксеншэрна]]. З-за няўдач у [[Кальмарская вайна|Кальмарскай вайне]] шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоваў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага пахода [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Паколькі правы на панаванне ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курландскім герцагстве]] падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам [[Кетлеры (род)|Кетлерамі]] залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, [[Жыгімонт Ваза]] ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзэрэн атрымаў права забраць увесь лен ў дзяржаўную, а потым сваю прыватную уласнасць (дамен). Пасля двух гадоў перамоваў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла [[Сталбоўскі мір|мір з Масквой у Стоўбове]]. Шведы адмовіліся ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]], захаваўшы ў сваіх руках паласу [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа ўздоўж [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] . Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за [[Лівонія|Лівонію]] і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]], маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што [[Каралеўства Нідэрландаў|Нідэрланды]] пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек. флорынаў у месяц, а [[Англія]] дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі. == Дзеянні == Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам]] міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў [[Рыжскі заліў]] і спынілася на рэйдзе [[Даўгаўгрыва|Дыямента]]. [[Руіена|Руёнскі]] стараста, палкоўнік [[Wolmar Farensbach|Вольмар Фарэнсбах,]] які будучы ў пазыках перад рыжанамі і змове са шведамі і [[Вільгельм Кетлер|Вільгельмам Кетлерам]], камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў [[Вэнтспілс|Вентспілс]], а шведскі флот заблакаваў [[Рыга|Рыжскі]] порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло ўзбярэжжа Вільгельмавай часткі [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]] ад горада [[Гробіня]] да [[Пярну]]. У жніўні шведы напалі на [[Пярну|Пернава]], які абараняўся толькі тры дні (г.зн. да 14 жніўня). [[Салацгрыва|Шалец]] быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Інфлянцкае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі. Паколькі вялікі гетман [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] ужо быў пад Масквой і збіраў туды асноўныя сілы ВКЛ, [[Гетман польны літоўскі|літоўскі палявы гетман]] [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф II Радзівіл,]] меў у сваім распараджэнні толькі невялікія прыватныя сілы. Да яго далучылася інфлянцкае земскае рушанне пад кіраўніцтвам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] і найміты Рыгі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.83}}</ref>. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне ад сенатараў ВКЛ і Кароны каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім генеральным з'ездзе і сойме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу на Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што яго "здрада" з'яўляецца выкананнем загаду Жыгімонта Ваза. Так ці іначай ён ня быў пакараны і з'ехаў на Украіну. Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі [[Драгуны (род войскаў)|драгунаў]], прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў [[Курляндыя|Курляндыю,]] шляхта якой паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пасля ланцуга абмеркаванняў пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру. Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Інфлянтах і перадаў яе сваяму слузе-палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што іх войска не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі. Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку [[Турцыя|Турцыі]]. Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго. Вайна аднавілася ў [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|1621 годзе]]. == Вынікі == Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай ў лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год. Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войскаў (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычалася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарба, недахоп пяхоты, асабліва замежнага [[Аўтарамент|паходжання]], недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй польска-шведскай вайны. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі. Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай пад уладай сваёй дынастыі. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння куляндыі у асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, узгадвалаючы яго удзел у [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кіхгольмам]] і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам == Бібліяграфія і спасылкі == *  Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. * Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 0q1f36tfld8sd4qd7zk4hdq50vr1gu5 5201351 5201345 2026-09-17T10:48:25Z Voūk12 159072 /* Дзеянні */ 5201351 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй вайна (1617–1618)''' была працягам [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600–1611 гадоў]] і была спробай [[Швецыя|Швецыі]] скарыстацца ўдзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне з Маскоўска дзяржавай]], праблемамі [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] з [[Крымскае ханства|татарамі]] і [[Асманская імперыя|Турцыяй]] на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушаннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера. == Пачатак == Пасля смерці [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ) пераняў яго сын, тады 17-гадовы [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] . Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер [[Аксель Оксеншэрна]]. З-за няўдач у [[Кальмарская вайна|Кальмарскай вайне]] шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоваў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага пахода [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Паколькі правы на панаванне ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курландскім герцагстве]] падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам [[Кетлеры (род)|Кетлерамі]] залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, [[Жыгімонт Ваза]] ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзэрэн атрымаў права забраць увесь лен ў дзяржаўную, а потым сваю прыватную уласнасць (дамен). Пасля двух гадоў перамоваў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла [[Сталбоўскі мір|мір з Масквой у Стоўбове]]. Шведы адмовіліся ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]], захаваўшы ў сваіх руках паласу [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа ўздоўж [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] . Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за [[Лівонія|Лівонію]] і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]], маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што [[Каралеўства Нідэрландаў|Нідэрланды]] пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек. флорынаў у месяц, а [[Англія]] дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі. == Дзеянні == Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам]] міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў [[Рыжскі заліў]] і спынілася на рэйдзе [[Даўгаўгрыва|Дыямента]]. [[Руіена|Руёнскі]] стараста, палкоўнік [[Wolmar Farensbach|Вольмар Фарэнсбах,]] які будучы ў пазыках перад рыжанамі і змове са шведамі і [[Вільгельм Кетлер|Вільгельмам Кетлерам]], камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў [[Вэнтспілс|Вентспілс]], а шведскі флот заблакаваў [[Рыга|Рыжскі]] порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло ўзбярэжжа Вільгельмавай часткі [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]] ад горада [[Гробіня]] да [[Пярну]]. У жніўні шведы напалі на [[Пярну|Пернава]], які абараняўся толькі тры дні (г.зн. да 14 жніўня). [[Салацгрыва|Шалец]] быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Інфлянцкае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі. Паколькі вялікі гетман [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] ужо быў пад Масквой і збіраў туды асноўныя сілы ВКЛ, [[Гетман польны літоўскі|літоўскі палявы гетман]] [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф II Радзівіл,]] меў у сваім распараджэнні толькі невялікія прыватныя сілы. Да яго далучылася інфлянцкае земскае рушанне пад кіраўніцтвам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] і найміты Рыгі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.83}}</ref>. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне ад сенатараў ВКЛ і Кароны каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім генеральным з'ездзе і сойме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу на Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што яго "здрада" з'яўляецца выкананнем загаду Жыгімонта Ваза. Так ці іначай ён ня быў пакараны і з'ехаў на Украіну. Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі [[Драгуны (род войскаў)|драгунаў]], прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў [[Курляндыя|Курляндыю,]] шляхта якой паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пасля ланцуга абмеркаванняў пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру. Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Інфлянтах і перадаў яе сваяму слузе-палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што іх войска не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі. Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку [[Турцыя|Турцыі]]. Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго. Вайна аднавілася ў [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|1621 годзе]]. == Вынікі == Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай ў лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год. Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войскаў (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычалася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарба, недахоп пяхоты, асабліва замежнага [[Аўтарамент|паходжання]], недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй польска-шведскай вайны. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі. Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай пад уладай сваёй дынастыі. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння куляндыі у асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, узгадвалаючы яго удзел у [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кіхгольмам]] і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам == Бібліяграфія і спасылкі == *  Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. * Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4in9tgsnccm42my4t4txnrkyd6ae3nl 5201399 5201351 2026-09-17T11:42:50Z Voūk12 159072 /* Дзеянні */ 5201399 wikitext text/x-wiki '''Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй вайна (1617–1618)''' была працягам [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|Вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600–1611 гадоў]] і была спробай [[Швецыя|Швецыі]] скарыстацца ўдзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Вайна Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1609—1618 гадоў|вайне з Маскоўска дзяржавай]], праблемамі [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны]] з [[Крымскае ханства|татарамі]] і [[Асманская імперыя|Турцыяй]] на паўднёвым усходзе і курляндскім і інфлянцкім нямецкім сепаратызмам. Праводзілася сіламі ВКЛ верным земскім рушаннем інфлянцкай шляхты і Рыгі супраць шведскай арміі і наймітаў курланскага герцага Вільгельма Кетлера. == Пачатак == Пасля смерці [[Карл IX (кароль Швецыі)|Карла IX]] у 1611 годзе ўладу над Швецыяй (нягледзячы на значную актыўнасць прыхільнікаў польскага караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] ) пераняў яго сын, тады 17-гадовы [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]] . Маладога караля падтрымліваў адзін з найвыдатнейшых палітыкаў у гісторыі Швецыі — канцлер [[Аксель Оксеншэрна]]. З-за няўдач у [[Кальмарская вайна|Кальмарскай вайне]] шведы ў красавіку 1612 года ахвотна пагадзіліся падоўжыць перамір'е з [[Карона Каралеўства Польскага|Польшчай]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвой]]. Нарэшце, 20 студзеня 1614 года перамір'е было падоўжана да 29 верасня 1616 года. Жыгімонт Ваза ўсё жыццё не змірыўся са стратай спадчыны і працягваў плесці інтрыгі супраць маладога шведскага караля, спрабуючы прыцягнуць на свой бок як мага большую частку шведскай шляхты. Ён разглядаў магчымасць чарговай экспедыцыі ў Швецыю, але працяг вайны з Масквой замінаў гэта зрабіць. Нягледзячы на тое, што павятовыя соймікі патрабавалі далейшага падаўжэння перамір'я, Жыгмонт Ваза не хацеў дапускаць далейшых перамоваў, спадзеючыся, што пасля поспеху вырашальнага пахода [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]] на Маскву ў 1617 г., аднаўленне вайны са Швецыяй, якой кіраваў малады і неспрактыкаваны кароль, прывядзе да вяртання спадчыннай кароны старэйшай галіне [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]]. Паколькі правы на панаванне ў [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курландскім герцагстве]] падзеленым на той момант паміж братамі Вільгельмам і Фрыдэрыкам [[Кетлеры (род)|Кетлерамі]] залежалі ад лаяльнасці гэтых князеў каралю Рэчы Паспалітай, [[Жыгімонт Ваза]] ўзяў пад асабістую ахову братоў Нольдэ, якія кіравалі шляхецкай апазіцыяй і востра крытыкавалі Вільгельма. Герцаг-васал не стрываў і забіў апанентаў, манарх сюзэрэн атрымаў права забраць увесь лен ў дзяржаўную, а потым сваю прыватную уласнасць (дамен). Пасля двух гадоў перамоваў, 27 лютага 1617 г. Швецыя заключыла [[Сталбоўскі мір|мір з Масквой у Стоўбове]]. Шведы адмовіліся ад [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]], захаваўшы ў сваіх руках паласу [[Балтыйскае мора|балтыйскага]] ўзбярэжжа ўздоўж [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]] . Цяпер яны маглі цалкам засяродзіцца на вайне за [[Лівонія|Лівонію]] і канчатковым адрачэнні Жыгімонта III Вазы ад шведскай кароны. [[Густаў II Адольф|Густаў Адольф]], маючы развязаныя рукі і разлічваючы на дапамогу пратэстанцкіх дзяржаў, аднавіў ваенныя дзеянні супраць Рэчы Паспалітай. Пакуль што [[Каралеўства Нідэрландаў|Нідэрланды]] пагадзіліся субсідаваць шведаў на 40 000 чалавек. флорынаў у месяц, а [[Англія]] дазволіла шведам набіраць салдат на сваёй тэрыторыі. == Дзеянні == Менш чым праз 4 месяцы пасля заключэння [[Густаў II Адольф|Густавам Адольфам]] міру з Масквой, 19 чэрвеня 1617 года шведская эскадра ў складзе 4 караблёў увайшла ў [[Рыжскі заліў]] і спынілася на рэйдзе [[Даўгаўгрыва|Дыямента]]. [[Руіена|Руёнскі]] стараста, палкоўнік [[Wolmar Farensbach|Вольмар Фарэнсбах,]] які будучы ў пазыках перад рыжанамі і змове са шведамі і [[Вільгельм Кетлер|Вільгельмам Кетлерам]], камандаваў невялікім гарнізонам крэпасці, капітуляваў 21 чэрвеня. Праз два дні яшчэ адзін шведскі дэсант захапіў [[Вэнтспілс|Вентспілс]], а шведскі флот заблакаваў [[Рыга|Рыжскі]] порт. У ліпені прыбыло шведскае падмацаванне, якое разам з Фарэнсбахам неўзабаве амаль без бою заняло большасць Вільгельмавай часткі [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|Курляндыі]] вакол горада [[Гробіня]]. У жніўні шведы напалі на паўночныя Інфлянты - [[Пярну|Пернава]], які з-за недахопу людзей і зброі здолеў абараняцца толькі тры дні (да 14 жніўня). [[Салацгрыва|Шалец]] быў захоплены шведамі 18 жніўня. Усяго за два месяцы шведскія войскі захапілі Інфлянцкае ўзбярэжжа, акрамя самой Рыгі. Паколькі вялікі гетман [[Ян Караль Хадкевіч|Я.К. Хадкевіч]] ужо быў пад Масквой і збіраў туды асноўныя сілы ВКЛ, [[Гетман польны літоўскі|літоўскі палявы гетман]] [[Крыштаф Радзівіл|Крыштаф II Радзівіл,]] меў у сваім распараджэнні толькі невялікія прыватныя сілы. Да яго далучылася інфлянцкае земскае рушанне пад кіраўніцтвам [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзаў]] і найміты Рыгі<ref>{{Кніга|загаловак=Якубаў В. Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI — пачатку XVII ст. — Вільня: Ciklonas, 2024, с.83}}</ref>. Вольмар Фарэнсбах, быў узяты ў аблогу і ў абмен на абяцанне ад сенатараў ВКЛ і Кароны каралеўскага прабачэння і рэабілітацыі на слонімскім генеральным з'ездзе і сойме абавязаўся вярнуць страчаныя замкі. 5 кастрычніка стараста спыніў службу на Густава Адольфа, а 10 кастрычніка заключыў пагадненне з гетманам, якое пацвердзіў кароль. Спачатку Фарэнсбах сцвярджаў, што змагаецца за вяртанне адабранай у яго правінцыі прынцу Вільгельму, пазней — што яго "здрада" з'яўляецца выкананнем загаду Жыгімонта Ваза. Так ці іначай ён ня быў пакараны і з'ехаў на Украіну. Радзівіл, быў першым у гісторыі Рэчы Паспалітай, хто выкарыстаў у баі [[Драгуны (род войскаў)|драгунаў]], прадэманстраваў выключную энергію, рашучасць і арганізацыйны талент, дзякуючы якім ВКЛ вельмі хутка вярнулі ўсе страчаныя крэпасці, акрамя Пернава, які быў занадта моцна ўмацаваны. Аднавіўшы большую частку сваіх страт, літоўскае войска ўвайшло ў [[Курляндыя|Курляндыю,]] шляхта якой паводзіла сябе падазрона. Гетман хацеў далучыць усю Курляндыю да Літвы, але Жыгімонт Ваза не пагадзіўся на гэта і пасля ланцуга абмеркаванняў пакінуў поўны кантроль над герцагствам Фрыдрыху Кетлеру. Радзівіл, пакрыўджаны каралём, адмовіўся ад пасады вярхоўнага камандавання ў Інфлянтах і перадаў яе сваяму слузе-палкоўніку Яну Сіцінскаму, які, маючы ўсяго 100 салдат, адправіўся ў Эстонію. Паколькі шведы зачыніліся ў сваіх крэпасцях, а літоўскія войскі не мелі дастатковай колькасці пяхоты і артылерыі, ваенныя дзеянні спыніліся. Шведы, разумеючы, што іх войска не ў стане канкураваць з літоўскім войскам, выступілі з мірнымі прапановамі. Падчас баёў у Лівоніі аднавіліся аперацыі супраць Масквы, і стала зразумела, што заканчэнне баёў са шведамі паўплывае на цара. Акрамя таго, пагроза існавала з боку [[Турцыя|Турцыі]]. Перспектыва барацьбы з трыма праціўнікамі прымусіла караля вырашыць заключыць перамір'е (11 студзеня, зноў 8 лютага). Умовай заключэння перамір'я было вярнуць Пернаву, але 7 жніўня ён дазволіў шведам часова ўтрымліваць яго. Вайна аднавілася ў [[Літоўска-шведская вайна (1621–1625)|1621 годзе]]. == Вынікі == Пагадненне было падпісана камісарамі Рэчы Паспалітай ў лагеры каля Каркуса, а шведскімі камісарамі — 8 снежня ў Толсбургу. Дзейнасць армій прыпынялася на 2 гады, да 21 лістапада 1620 года. Пярну павінен быў быць вернуты шведамі праз год і дзень пасля таго, як пагадненне было зацверджана Жыгімонтам Вазам, чаго ён не зрабіў. Была гарантавана свабода гандлю, і было агаворана, што калі які-небудзь з бакоў не абвесціць пра свой намер аднавіць аперацыі за тры месяцы да заканчэння тэрміну спынення агню, яно будзе дзейнічаць яшчэ адзін год. Баі 1617–1618 гадоў выявілі недахопы абарончай сістэмы Рэчы Паспалітай, якая пацярпела паражэнне ў баях супраць часткі шведскіх войскаў (страта Пярну). Слабыя бакі войска Рэчы Паспалітай, такія як позні набор у войска, асабліва калі справа датычалася далёкай геаграфічна правінцыі, праблемы з выплатай заробкаў з-за неэфектыўнасці скарба, недахоп пяхоты, асабліва замежнага [[Аўтарамент|паходжання]], недахоп гармат і дрэнны стан замкаў і крэпасцей, прывялі да паўтарэння сцэнарыя папярэдняй польска-шведскай вайны. Акрамя таго, шведскі напад прывёў да страты гарадоў і замкаў, якія ў лепшым выпадку былі адноўлены ў выніку позняй контратакі. Падчас гэтага канфлікту можна назіраць і змену ў стаўленні караля Жыгімонта Ваза, які, верагодна, меў намер змяніць статус Курляндыі, скарыстаўшыся яе падзелам для стварэння новага княства, звязанага з Рэччу Паспалітай пад уладай сваёй дынастыі. У жніўні 1617 г. у лісце да гетмана кароль падаў спіс замкаў, якія не павінны былі быць вернутыя князю Фрыдрыку пасля вызвалення, а ўжо ў кастрычніку даслаў спіс людзей, якім ён павінен быў перадаць гэтыя замкі. З-за пазіцыі магнатэрыі ВКЛ якая не хацела пераўтварэння куляндыі у асабісты дамен Вазаў, патрабуючы апоры на мясцовых феадалах, узгадвалаючы яго удзел у [[Бітва пад Кірхгольмам|бітве пад Кіхгольмам]] і нявызначанага выніку паходу князя Уладзіслава на Маскву, 11 красавіка 1618 года князь Фрыдэрык Кетлер аднавіў кантроль над усім княствам == Бібліяграфія і спасылкі == *  Balerek M. Ksęstwo Kurlandii i Semigalii w wojnie Rzeczypospolitej ze Szwecją w latach 1600 – 1629 / M. Balcerek. – Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012. * Henryk Wisner: Zygmunt III Waza. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2006, s. 199–202. ISBN 978-83-04-04801-0. [[Катэгорыя:Польска-шведскія войны]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] tf1ljn5zo2g409ni5x99sa91s6m344u 0 814902 5201326 2026-09-17T10:12:25Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Гумідны клімат]] 5201326 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гумідны клімат]] 0agmi11s3bwi24z6i8iucy83ynrqnuv 0 814903 5201330 2026-09-17T10:23:42Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Ях'я{{subst:націск}} Кема{{subst:націск}}ль Беятлы{{subst:націск}}''' ([[2 снежня]] [[1884]], [[Скоп'е]], [[Асманская імперыя]] — [[1 лістапада]] [[1958]], [[Стамбул]], [[Турцыя]]) — турэцкі паэт, пісьменнік, палітык, дыпламат. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{D...» 5201330 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ях'я́ Кема́ль Беятлы́''' ([[2 снежня]] [[1884]], [[Скоп'е]], [[Асманская імперыя]] — [[1 лістапада]] [[1958]], [[Стамбул]], [[Турцыя]]) — турэцкі паэт, пісьменнік, палітык, дыпламат. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ях'я Кемаль Беятлы}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Турцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Турцыі]] cuze5bjg5w6caons1c7ixoo7g96m1u5 5201347 5201330 2026-09-17T10:38:55Z Цімур 27525 5201347 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ях'я́ Кема́ль Беятлы́''' ([[2 снежня]] [[1884]], [[Скоп'е]], [[Асманская імперыя]] — [[1 лістапада]] [[1958]], [[Стамбул]], [[Турцыя]]) — турэцкі паэт, пісьменнік, палітык, дыпламат. == Творчасць == === Зборнікі вершаў === * 1961 — Наш уласны купал неба ({{lang-tr|Kendi Gök Kubbemiz}}) * 1962 — З ветрам старой паэзіі ({{lang-tr|Eski Şiirin Rüzgârıyla}}) * 1963 — Рубаі і турэцкая вымова рубаі Хаяма ({{lang-tr|Rubâîler ve Hayyam Rubâîlerini Türkçe Söyleyiş}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ях'я Кемаль Беятлы}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Турцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Турцыі]] bmgcygpyhg3i4ow28qvkf1xqrjoywmv 5201348 5201347 2026-09-17T10:41:41Z Цімур 27525 5201348 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Ях'я́ Кема́ль Беятлы́''' (сапраўднае імя — '''Ахме́д Агя́х'''; [[2 снежня]] [[1884]], [[Скоп'е]], [[Асманская імперыя]] — [[1 лістапада]] [[1958]], [[Стамбул]], [[Турцыя]]) — турэцкі паэт, пісьменнік, палітык, дыпламат. == Творчасць == === Зборнікі вершаў === * 1961 — Наш уласны купал неба ({{lang-tr|Kendi Gök Kubbemiz}}) * 1962 — З ветрам старой паэзіі ({{lang-tr|Eski Şiirin Rüzgârıyla}}) * 1963 — Рубаі і турэцкая вымова рубаі Хаяма ({{lang-tr|Rubâîler ve Hayyam Rubâîlerini Türkçe Söyleyiş}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ях'я Кемаль Беятлы}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Турцыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Турцыі]] 6j7bu1i5j3u1fnhbnuusqghby6r4um6 0 814904 5201332 2026-09-17T10:25:53Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Майрамкан Абылкасымава''' {{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}) - кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер - Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям'і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую с...» 5201332 wikitext text/x-wiki '''Майрамкан Абылкасымава''' {{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}) - кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер - Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям'і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую сямігадовую школу, вучылася ў педвучылішчы пры Кіргізскім жаночым настаўніцкім інстытуце; у 1958 годзе скончыла Кіргізскі жаночы педагагічны інстытут (цяпер Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Арабаева). З 1958 па 1960 гады працавала літаратурным супрацоўнікам у Ошскай абласной газеце «Ленін жолу» (Ленінскі шлях), у 1960—1962 гг. — выкладчыкам у Ошскім педінстытуце. З 1962 да 1970 года - у рэдакцыі літаратурна-мастацкага часопіса "Ала-Тао". У 1964 годзе была прынята ў Саюз пісьменнікаў СССР, а ў 1970 — у КПСС. У 1970—1972 з'яўлялася кансультантам Саюза пісьменнікаў па Ісык-Кульскай вобласці. Затым вярнулася ў рэдакцыю часопіса «Ала-Тао» і на працягу 20 гадоў (з 1972 па 1992 год) загадвала аддзелам паэзіі. Затым была рэдактарам штотыднёвай газеты "Асылзат". {{DEFAULTSORT:Абылкасымава}} odd13oh1xtzy62qrj77a97wui6kgwah 5201334 5201332 2026-09-17T10:26:51Z Autumndancer 168015 5201334 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Майрамкан Абылкасымава''' ({{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}) — кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер — Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям’і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую сямігадовую школу, вучылася ў педвучылішчы пры Кіргізскім жаночым настаўніцкім інстытуце; у 1958 годзе скончыла Кіргізскі жаночы педагагічны інстытут (цяпер Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Арабаева). З 1958 па 1960 гады працавала літаратурным супрацоўнікам у Ошскай абласной газеце «Ленін жолу» (Ленінскі шлях), у 1960—1962 гг. — выкладчыкам у Ошскім педінстытуце. З 1962 да 1970 года — у рэдакцыі літаратурна-мастацкага часопіса «Ала-Тао». У 1964 годзе была прынята ў Саюз пісьменнікаў СССР, а ў 1970 — у КПСС. У 1970—1972 з’яўлялася кансультантам Саюза пісьменнікаў па Ісык-Кульскай вобласці. Затым вярнулася ў рэдакцыю часопіса «Ала-Тао» і на працягу 20 гадоў (з 1972 па 1992 год) загадвала аддзелам паэзіі. Затым была рэдактарам штотыднёвай газеты «Асылзат». {{DEFAULTSORT:Абылкасымава}} s15ufxaloieukzeyckjmqo04vej04u7 5201336 5201334 2026-09-17T10:27:48Z Autumndancer 168015 5201336 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Майрамкан Абылкасымава''' ({{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}) — кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер — Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям’і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую сямігадовую школу, вучылася ў педвучылішчы пры Кіргізскім жаночым настаўніцкім інстытуце; у 1958 годзе скончыла Кіргізскі жаночы педагагічны інстытут (цяпер Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Арабаева). З 1958 па 1960 гады працавала літаратурным супрацоўнікам у Ошскай абласной газеце «Ленін жолу» (Ленінскі шлях), у 1960—1962 гг. — выкладчыкам у Ошскім педінстытуце. З 1962 да 1970 года — у рэдакцыі літаратурна-мастацкага часопіса «Ала-Тао». У 1964 годзе была прынята ў Саюз пісьменнікаў СССР, а ў 1970 — у КПСС. У 1970—1972 з’яўлялася кансультантам Саюза пісьменнікаў па Ісык-Кульскай вобласці. Затым вярнулася ў рэдакцыю часопіса «Ала-Тао» і на працягу 20 гадоў (з 1972 па 1992 год) загадвала аддзелам паэзіі. Затым была рэдактарам штотыднёвай газеты «Асылзат». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абылкасымава Майрамкан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абылкасымава}} sr2fr0gulx61ar0cnfhnk82bhydn5wz 5201337 5201336 2026-09-17T10:28:37Z Autumndancer 168015 5201337 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Майрамкан Абылкасымава''' ({{lang-ky|Майрамкан Абылкасымова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — кыргызская паэтэса. Народная паэтэса Кіргізскай ССР (1980). == Біяграфія == Нарадзілася ў сяле Алмалуу (цяпер — Кемінскага раёна Чуйскай вобласці) у сям’і настаўніка. У 1950 годзе скончыла сельскую сямігадовую школу, вучылася ў педвучылішчы пры Кіргізскім жаночым настаўніцкім інстытуце; у 1958 годзе скончыла Кіргізскі жаночы педагагічны інстытут (цяпер Кыргызскі дзяржаўны ўніверсітэт імя І. Арабаева). З 1958 па 1960 гады працавала літаратурным супрацоўнікам у Ошскай абласной газеце «Ленін жолу» (Ленінскі шлях), у 1960—1962 гг. — выкладчыкам у Ошскім педінстытуце. З 1962 да 1970 года — у рэдакцыі літаратурна-мастацкага часопіса «Ала-Тао». У 1964 годзе была прынята ў Саюз пісьменнікаў СССР, а ў 1970 — у КПСС. У 1970—1972 з’яўлялася кансультантам Саюза пісьменнікаў па Ісык-Кульскай вобласці. Затым вярнулася ў рэдакцыю часопіса «Ала-Тао» і на працягу 20 гадоў (з 1972 па 1992 год) загадвала аддзелам паэзіі. Затым была рэдактарам штотыднёвай газеты «Асылзат». == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Абылкасымава Майрамкан|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Абылкасымава}} 30ewidniyllybwt86ohorfmodqkb3ln 0 814905 5201339 2026-09-17T10:33:34Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Аваз Атар-аглы''' () — узбекскі паэт-асветнік. == Біяграфія == Вучыўся ў медрэсэ. У 18-гадовым узросце стаў прызнаным нар. паэтам [[Харэзм]]а. Прадаўжальнік традыцый класічнай узбекскай літаратуры. У вершах рэалістычна адлюстроўваў тагачасную рэча...» 5201339 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аваз Атар-аглы''' () — узбекскі паэт-асветнік. == Біяграфія == Вучыўся ў медрэсэ. У 18-гадовым узросце стаў прызнаным нар. паэтам [[Харэзм]]а. Прадаўжальнік традыцый класічнай узбекскай літаратуры. У вершах рэалістычна адлюстроўваў тагачасную рэчаіснасць, выкрываў феадальную знаць і ўлады. Аўтар зборнікаў лірыкі «Шчаслівыя дні». Пісаў розныя па форме вершы (рубаі, газель, кыта і інш.), выкарыстоўваў фальклорныя вобразы. [[Катэгорыя:Паэты Узбекістана]] mjpldue9wsazoo2j619bx0m86nlbpnv 5201340 5201339 2026-09-17T10:34:36Z Autumndancer 168015 5201340 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аваз Атар-аглы''' ( {{ВД-Прэамбула}}) — узбекскі паэт-асветнік. == Біяграфія == Вучыўся ў медрэсэ. У 18-гадовым узросце стаў прызнаным нар. паэтам [[Харэзм]]а. Прадаўжальнік традыцый класічнай узбекскай літаратуры. У вершах рэалістычна адлюстроўваў тагачасную рэчаіснасць, выкрываў феадальную знаць і ўлады. Аўтар зборнікаў лірыкі «Шчаслівыя дні». Пісаў розныя па форме вершы (рубаі, газель, кыта і інш.), выкарыстоўваў фальклорныя вобразы. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Паэты Узбекістана]] j3t4v938zam5yhqxr2pm6km7zbqpazr 5201341 5201340 2026-09-17T10:35:24Z Autumndancer 168015 5201341 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Аваз Атар-аглы''' ({{ВД-Прэамбула}}) — узбекскі паэт-асветнік. == Біяграфія == Вучыўся ў медрэсэ. У 18-гадовым узросце стаў прызнаным нар. паэтам [[Харэзм]]а. Прадаўжальнік традыцый класічнай узбекскай літаратуры. У вершах рэалістычна адлюстроўваў тагачасную рэчаіснасць, выкрываў феадальную знаць і ўлады. Аўтар зборнікаў лірыкі «Шчаслівыя дні». Пісаў розныя па форме вершы (рубаі, газель, кыта і інш.), выкарыстоўваў фальклорныя вобразы. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аваз Атар-аглы|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Паэты Узбекістана]] 6xaxdt7jy7l32z2jejlba9wysy2jpxo 0 814906 5201349 2026-09-17T10:46:18Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Аванавілана''' у міфалогіі індзейцаў Паўночнай Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. З часцінкі свайго цела ён стварыў светы-блізняты: маці-зямлю і бацьку-неба, ад якіх узнікла ўсё наступнае [[жыццё]].» 5201349 wikitext text/x-wiki '''Аванавілана''' у міфалогіі індзейцаў Паўночнай Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. З часцінкі свайго цела ён стварыў светы-блізняты: маці-зямлю і бацьку-неба, ад якіх узнікла ўсё наступнае [[жыццё]]. i2sduz3w3gq3nfvqxd9b2paakhnqt98 5201350 5201349 2026-09-17T10:47:47Z Autumndancer 168015 5201350 wikitext text/x-wiki '''Аванавілана''' у міфалогіі індзейцаў Паўночнай Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. З часцінкі свайго цела ён стварыў светы-блізняты: маці-зямлю і бацьку-неба, ад якіх узнікла ўсё наступнае [[жыццё]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аванавілана|||}} 4gavsgj2beuxq2siyujrqdj4qc1411d 5201353 5201350 2026-09-17T10:52:31Z Autumndancer 168015 5201353 wikitext text/x-wiki '''Аванавілана''' — у міфалогіі індзейцаў Паўночнай Амерыкі бог — стваральнік і першапрычына ўсяго існага. З часцінкі свайго цела ён стварыў светы-блізняты: маці-зямлю і бацьку-неба, ад якіх узнікла ўсё наступнае [[жыццё]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Аванавілана|||}} tax88exgs98k7g6j1bzwvlkr6va1jdu 0 814907 5201352 2026-09-17T10:51:36Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Авеню''' ({{lang-fr|avenue}}) - шырокая [[вуліца]], звычайна абсаджаная [[дрэва]]мі. Назва прынята ў [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і некаторых іншых краінах. [[Катэгорыя:Тыпы вуліц]]» 5201352 wikitext text/x-wiki '''Авеню''' ({{lang-fr|avenue}}) - шырокая [[вуліца]], звычайна абсаджаная [[дрэва]]мі. Назва прынята ў [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і некаторых іншых краінах. [[Катэгорыя:Тыпы вуліц]] fpm7c4p9jaawstcorgolg5rr6pirfd6 5201354 5201352 2026-09-17T10:52:54Z Autumndancer 168015 5201354 wikitext text/x-wiki '''Авеню''' ({{lang-fr|avenue}}) - шырокая [[вуліца]], звычайна абсаджаная [[дрэва]]мі. Назва прынята ў [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і некаторых іншых краінах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авеню|||}} [[Катэгорыя:Тыпы вуліц]] ecggaaayz8n3kgqc32b0rfqcjycfpdt 5201355 5201354 2026-09-17T10:53:58Z Autumndancer 168015 5201355 wikitext text/x-wiki [[Файл:Champs-Élysées.jpg|thumb|[[Елісейскія палі]]]] '''Авеню''' ({{lang-fr|avenue}}) — шырокая [[вуліца]], звычайна абсаджаная [[дрэва]]мі. Назва прынята ў [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і некаторых іншых краінах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авеню|||}} [[Катэгорыя:Тыпы вуліц]] fb8a16tkgvqkz1hymuc4ykmvi14ncrc 5201357 5201355 2026-09-17T10:55:47Z Autumndancer 168015 5201357 wikitext text/x-wiki [[Файл:Champs-Élysées.jpg|thumb|[[Елісейскія палі]]]] '''Авеню''' ({{lang-fr|avenue}}<ref>Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4</ref>) — шырокая [[вуліца]], звычайна абсаджаная [[дрэва]]мі. Назва прынята ў [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[ЗША]] і некаторых іншых краінах. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авеню|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Тыпы вуліц]] pegsiv4bsrgco6zfgj3zt557tkts3ec 0 814908 5201356 2026-09-17T10:55:07Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Greenland-ice_sheet_hg.jpg|міні|Ледавіковае покрыва [[Грэнландыя|Грэнландыі]]]] '''Ніва́льны клі́мат''', або '''нівальна-гляцыяльны клімат''' (ад {{Іншамоўны тэкст|la|nivalis}} — «снежны, халодны»), — клімат высокіх шырот або [[Высакагор’е|высакагор’яў]] у Геамарфалогі...» 5201356 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greenland-ice_sheet_hg.jpg|міні|Ледавіковае покрыва [[Грэнландыя|Грэнландыі]]]] '''Ніва́льны клі́мат''', або '''нівальна-гляцыяльны клімат''' (ад {{Іншамоўны тэкст|la|nivalis}} — «снежны, халодны»), — клімат высокіх шырот або [[Высакагор’е|высакагор’яў]] у [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі клімату. Ва ўмовах нівальнага клімату [[Снег|снегу]] выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца, што спрыяе ўтварэнню [[Снежнік|снежнікаў]] і [[Ледавік|ледавікоў]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія].</ref> Тэрмін прапанаваў нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]].<ref name="БелЭн" /> == Характарыстыка == [[Файл:Glacier_on_Antarctic_coast,_mountain_behind.jpg|злева|міні|Ледавік на ўзбярэжжы [[Антарктыда|Антарктыды]]]] Нівальны клімат характэрны для [[Нівальны пояс|нівальных паясоў]], каторыя вызначаюцца развіццём ледавіковых форм рэльефу і працэсамі [[Нівацыя|нівацыі]].<ref name="Слоўнік">Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія].</ref> У гарах нівальны пояс размяшчаецца ў верхняй частцы вышыннай пояснасці. Напрыклад, у [[Альпы|Альпах]] ён знаходзіцца вышэй [[Альпійскі пояс|альпійскага пояса]] і ахоплівае вобласць вечных снягоў і ледавікоў; для яго характэрны [[Ландшафт|ландшафты]] халодных высакагорных камяністых, ледавіковых і снежных пустэльняў.<ref name="Альпы">[https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}.</ref> [[Снегавая лінія]] ў Альпах знаходзіцца на вышыні ад каля 2500 м на паўночным захадзе да 3500 м у найбольш сухіх унутраных і ўсходніх раёнах.<ref name="Альпы" /> Нівальны клімат уласцівы ледавіковым покрывам [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]], а таксама некаторым іншым палярным і горным раёнам Зямлі.<ref name="БелЭн" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія]. * Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія]. * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}. 03lntgqznkjusiirts9bkzbji1yuyzr 5201364 5201356 2026-09-17T11:05:02Z JerzyKundrat 174 5201364 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greenland-ice_sheet_hg.jpg|міні|Ледавіковае покрыва [[Грэнландыя|Грэнландыі]]]] '''Ніва́льны клі́мат''', або '''нівальна-гляцыяльны клімат''' (ад {{Іншамоўны тэкст|la|nivalis}} — «снежны, халодны»), — клімат высокіх шырот або [[Высакагор’е|высакагор’яў]] у [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі клімату. Ва ўмовах нівальнага клімату [[Снег|снегу]] выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца, што спрыяе ўтварэнню [[Снежнік|снежнікаў]] і [[Ледавік|ледавікоў]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія].</ref> Тэрмін прапанаваў нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]].<ref name="БелЭн" /> == Характарыстыка == [[Файл:Glacier_on_Antarctic_coast,_mountain_behind.jpg|злева|міні|Ледавік на ўзбярэжжы [[Антарктыда|Антарктыды]]]] Нівальны клімат характэрны для [[Нівальны пояс|нівальных паясоў]], каторыя вызначаюцца развіццём ледавіковых форм рэльефу і працэсамі [[Нівацыя|нівацыі]].<ref name="Слоўнік">Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія].</ref> У гарах нівальны пояс размяшчаецца ў верхняй частцы вышыннай пояснасці. Напрыклад, у [[Альпы|Альпах]] ён знаходзіцца вышэй [[Альпійскі пояс|альпійскага пояса]] і ахоплівае вобласць вечных снягоў і ледавікоў; для яго характэрны [[Ландшафт|ландшафты]] халодных высакагорных камяністых, ледавіковых і снежных пустэльняў.<ref name="Альпы">[https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}.</ref> [[Снегавая лінія]] ў Альпах знаходзіцца на вышыні ад каля 2500 м на паўночным захадзе да 3500 м у найбольш сухіх унутраных і ўсходніх раёнах.<ref name="Альпы" /> Нівальны клімат уласцівы ледавіковым покрывам [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]], а таксама некаторым іншым палярным і горным раёнам Зямлі.<ref name="БелЭн" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія]. * Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія]. * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}. [[Катэгорыя:Кліматалогія]] m29oa2foa106a4yzea0yfd3td3lqw1c 5201369 5201364 2026-09-17T11:06:46Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5201369 wikitext text/x-wiki [[Файл:Greenland-ice_sheet_hg.jpg|міні|Ледавіковае покрыва [[Грэнландыя|Грэнландыі]]]] '''Ніва́льны клі́мат''', або '''нівальна-гляцыяльны клімат''' (ад {{Іншамоўны тэкст|la|nivalis}} — «снежны, халодны»), — клімат высокіх шырот або [[Высакагор’е|высакагор’яў]] у [[Геамарфалогія|геамарфалагічнай]] класіфікацыі клімату. Ва ўмовах нівальнага клімату [[Снег|снегу]] выпадае больш, чым можа растаць і выпарыцца, што спрыяе ўтварэнню [[Снежнік|снежнікаў]] і [[Ледавік|ледавікоў]].<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія].</ref> Тэрмін прапанаваў нямецкі географ [[Альбрэхт Пенк]].<ref name="БелЭн" /> == Характарыстыка == [[Файл:Glacier_on_Antarctic_coast,_mountain_behind.jpg|злева|міні|Ледавік на ўзбярэжжы [[Антарктыда|Антарктыды]]]] Нівальны клімат характэрны для [[Нівальны пояс|нівальных паясоў]], каторыя вызначаюцца развіццём ледавіковых форм рэльефу і працэсамі [[Нівацыя|нівацыі]].<ref name="Слоўнік">Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія].</ref> У гарах нівальны пояс размяшчаецца ў верхняй частцы вышыннай пояснасці. Напрыклад, у [[Альпы|Альпах]] ён знаходзіцца вышэй [[Альпійскі пояс|альпійскага пояса]] і ахоплівае вобласць вечных снягоў і ледавікоў; для яго характэрны [[Ландшафт|ландшафты]] халодных высакагорных камяністых, ледавіковых і снежных пустэльняў.<ref name="Альпы">[https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}.</ref> [[Снегавая лінія]] ў Альпах знаходзіцца на вышыні ад каля 2500 м на паўночным захадзе да 3500 м у найбольш сухіх унутраных і ўсходніх раёнах.<ref name="Альпы" /> Нівальны клімат уласцівы ледавіковым покрывам [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Грэнландыя|Грэнландыі]], а таксама некаторым іншым палярным і горным раёнам Зямлі.<ref name="БелЭн" />{{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нівальны клімат||310|}} — [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%20%D0%9A%D0%9B%D0%86%D0%9C%D0%90%D0%A2 Электронная версія]. * Андрыеўская З. Я., Галай І. П. ''Руска-беларускі фізіка-геаграфічны слоўнік''. — Мінск : Народная асвета, 1994. — 367 с. — [https://knihi-online.com/ruska-bielaruski-fizika-hieahraficny-slounik.html?page=96 Электронная версія]. * [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9F%D0%AB Альпы] // {{Крыніцы/БелЭн|1|Альпы||282|}}. [[Катэгорыя:Клімат]] cobd2wy22j0h5itj25c3ccpk554leyy 0 814909 5201358 2026-09-17T10:57:03Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Нівальны клімат]] 5201358 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нівальны клімат]] qlu3bd3lexs8jthov8oden23m6pn6jj 0 814910 5201360 2026-09-17T11:02:30Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «[[Файл:Aviso empty form.jpg|thumb|Бланк банкаўскага авіза]] '''Авіза''' ({{lang-it|avviso}}) — паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі. У банкаўскай, камерцыйнай, бухгалтар...» 5201360 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aviso empty form.jpg|thumb|Бланк банкаўскага авіза]] '''Авіза''' ({{lang-it|avviso}}) — паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі. У банкаўскай, камерцыйнай, бухгалтарскай практыцы авіза — афіцыйнае паведамленне аднаго контрагента другому аб выкананні разліковых аперацый. Банкі высылаюць авізу сваім карэспандэнтам і кліентам пра дэбетавыя і крэдытавыя запісы, рэшту сродкаў на рахунках і інш. разліковыя аперацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Банкаўская справа]] hm4ud444br2slpyw2mdiphemizxg6s1 5201361 5201360 2026-09-17T11:03:37Z Autumndancer 168015 5201361 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aviso empty form.jpg|thumb|Бланк банкаўскага авіза]] '''Авіза''' ({{lang-it|avviso}}) — паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі. У банкаўскай, камерцыйнай, бухгалтарскай практыцы авіза — афіцыйнае паведамленне аднаго контрагента другому аб выкананні разліковых аперацый. Банкі высылаюць авізу сваім карэспандэнтам і кліентам пра дэбетавыя і крэдытавыя запісы, рэшту сродкаў на рахунках і інш. разліковыя аперацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіза|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Банкаўская справа]] giq8navbdwryeelquetqhorh63h74tm 5201363 5201361 2026-09-17T11:04:52Z Autumndancer 168015 5201363 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aviso empty form.jpg|thumb|Бланк банкаўскага авіза]] '''Авіза''' ({{lang-it|avviso}}<ref>Слоўнік іншамоўных слоў : [каля 25000 слоў і тэрмінаў] : у 2 т. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1999. — Т. 1: А ― Л. — 735 с. — 5000 экз. — ISBN 985-11-0152-4</ref>) — паведамленне (пісьмо) атрымальніку аб адгрузцы яму прадукцыі, пераводзе грашовых сродкаў ці аб зменах ва ўзаемных разліках паміж контрагентамі. У банкаўскай, камерцыйнай, бухгалтарскай практыцы авіза — афіцыйнае паведамленне аднаго контрагента другому аб выкананні разліковых аперацый. Банкі высылаюць авізу сваім карэспандэнтам і кліентам пра дэбетавыя і крэдытавыя запісы, рэшту сродкаў на рахунках і інш. разліковыя аперацыі. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Авіза|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Банкаўская справа]] gdqdlgh9qc5abgi7v4a0rb8o6rgwlct 3 814911 5201371 2026-09-17T11:07:57Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5201371 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 17 верасня 2026 (+03) nu6vpm8mk33tj3cld41j6vdk0ymp6v1 0 814912 5201373 2026-09-17T11:10:19Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «'''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}}; ) - тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфаген...» 5201373 wikitext text/x-wiki '''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}}; ) - тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфагена амаль усе грэчаскія гарады Сіцыліі, востраў Керкіра (Корфу). Каля 305 г.да н.э. прыняў тытул «цара сіцылійцаў». Памёр у час паходу ў Паўднёвую Італію. 3irsremxbhd1qauuogxqzrvznrumqqz 5201374 5201373 2026-09-17T11:11:15Z Autumndancer 168015 5201374 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}};) — тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфагена амаль усе грэчаскія гарады Сіцыліі, востраў Керкіра (Корфу). Каля 305 г.да н.э. прыняў тытул «цара сіцылійцаў». Памёр у час паходу ў Паўднёвую Італію. 4unks9v7ybedoakrye0f3alkn0xb7dn 5201375 5201374 2026-09-17T11:11:54Z Autumndancer 168015 5201375 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}}; {{ВД-Прэамбула}}) — тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфагена амаль усе грэчаскія гарады Сіцыліі, востраў Керкіра (Корфу). Каля 305 г.да н.э. прыняў тытул «цара сіцылійцаў». Памёр у час паходу ў Паўднёвую Італію. mvbh87y31dmvlu1pg9ju08l3jtbg0no 5201377 5201375 2026-09-17T11:12:38Z Autumndancer 168015 5201377 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Агафокл''' ({{lang-grc|Ἀγαθοκλῆς}}; {{ВД-Прэамбула}}) — тыран у Сіракузах (з 316) і Сіцыліі. == Біяграфія == Вызначыўся на вайсковай службе. З дапамогай войска і свабодных беднякоў скінуў алігархію і быў абвешчаны палкаводцам з неабмежаванымі паўнамоцтвамі. Адваяваў у Карфагена амаль усе грэчаскія гарады Сіцыліі, востраў Керкіра (Корфу). Каля 305 г.да н.э. прыняў тытул «цара сіцылійцаў». Памёр у час паходу ў Паўднёвую Італію. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Агафокл|||}} az6l7om6lmffh97pbnxvbwi0xhk4t13 0 814913 5201380 2026-09-17T11:15:54Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Чымбу | Выява = Chuave, Chimbu, Papua New Guinea.jpg | Подпіс выявы = Традыцыйныя хаціны ў акрузе Чуавэ, Чымбу | Арыгінальная назва = {{lang-en|Chimbu Province}}<br> | Герб = | Сцяг = Flag of Chimbu.svg | Краіна = {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | lat_...» 5201380 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Чымбу | Выява = Chuave, Chimbu, Papua New Guinea.jpg | Подпіс выявы = Традыцыйныя хаціны ў акрузе Чуавэ, Чымбу | Арыгінальная назва = {{lang-en|Chimbu Province}}<br> | Герб = | Сцяг = Flag of Chimbu.svg | Краіна = {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | lat_dir = S | lat_deg = 6 | lat_min = 26 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 145 | lon_min = 0 | lon_sec = | Гімн = | Статус = Правінцыя | Уваходзіць у = рэгіён [[Хайлендс (рэгіён)|Хайлендс]] | Уключае = 6 раёнаў | Сталіца = [[Кундыява]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Дата = 1966 | Кіраўнік = [[Ноа Кул]] | Назва кіраўніка = Губернатар | Кіраўнік2 = | Назва кіраўніка2 = | СУП = | Год СУП = | Месца па СУП = | СУП на душу насельніцтва = | Месца по СУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 376 473<ref name='Geohive'>{{Cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |title=Перепись населения — (2011) Geohive |access-date=2015-01-23 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223045509/http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |url-status=live }}</ref><ref name='City Population'>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |title=Перепись населения — (2011) City Population |access-date=2015-01-23 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001041315/http://citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |url-status=live }}</ref><ref name='Png Nso'>{{Cite web |url=https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |title=Перепись населения — (2011) Png Nso |access-date=2015-01-23 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173351/https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |url-status=live }}</ref> | Год перапісу = 2011 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = 7 | Шчыльнасць = 61,37 | Месца па шчыльнасці = 4 | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 6 134 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = 18 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Памер карты = 320 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавы пояс = UTC+10 | Абрэвіятура = | ISO = PG-CPK | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя была ўтворана ў 1966 годзе шляхам вылучэння з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Чымбу размешчаны ў [[Кардыльеры|кардыльерах]] цэнтральнага нагор’я [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Геаграфічна і палітычна яна мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. Гэта важная крыніца экалагічна чыстай [[кава|кавы]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўве Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат сярэдніх і пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам савета, які засядае на Сходзе Савета. Усе члены савета абіраюцца дэмакратычным шляхам, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для мэт [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] cxqu7c92said5k2wqy1oljh8dkkk3f4 5201386 5201380 2026-09-17T11:22:58Z Autumndancer 168015 /* Геаграфія */ 5201386 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Чымбу | Выява = Chuave, Chimbu, Papua New Guinea.jpg | Подпіс выявы = Традыцыйныя хаціны ў акрузе Чуавэ, Чымбу | Арыгінальная назва = {{lang-en|Chimbu Province}}<br> | Герб = | Сцяг = Flag of Chimbu.svg | Краіна = {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | lat_dir = S | lat_deg = 6 | lat_min = 26 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 145 | lon_min = 0 | lon_sec = | Гімн = | Статус = Правінцыя | Уваходзіць у = рэгіён [[Хайлендс (рэгіён)|Хайлендс]] | Уключае = 6 раёнаў | Сталіца = [[Кундыява]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Дата = 1966 | Кіраўнік = [[Ноа Кул]] | Назва кіраўніка = Губернатар | Кіраўнік2 = | Назва кіраўніка2 = | СУП = | Год СУП = | Месца па СУП = | СУП на душу насельніцтва = | Месца по СУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 376 473<ref name='Geohive'>{{Cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |title=Перепись населения — (2011) Geohive |access-date=2015-01-23 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223045509/http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |url-status=live }}</ref><ref name='City Population'>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |title=Перепись населения — (2011) City Population |access-date=2015-01-23 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001041315/http://citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |url-status=live }}</ref><ref name='Png Nso'>{{Cite web |url=https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |title=Перепись населения — (2011) Png Nso |access-date=2015-01-23 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173351/https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |url-status=live }}</ref> | Год перапісу = 2011 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = 7 | Шчыльнасць = 61,37 | Месца па шчыльнасці = 4 | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 6 134 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = 18 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Памер карты = 320 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавы пояс = UTC+10 | Абрэвіятура = | ISO = PG-CPK | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя была ўтворана ў 1966 годзе шляхам вылучэння з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльеры|кардыльерах]] цэнтральнага нагор’я [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. ВЫрошчваюць экалагічна чыстую [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўве Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат сярэдніх і пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам савета, які засядае на Сходзе Савета. Усе члены савета абіраюцца дэмакратычным шляхам, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для мэт [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] pk2dey8skttfetcb6u7ufz15fxgbxkc 5201388 5201386 2026-09-17T11:25:22Z Autumndancer 168015 /* Адукацыя */ 5201388 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Чымбу | Выява = Chuave, Chimbu, Papua New Guinea.jpg | Подпіс выявы = Традыцыйныя хаціны ў акрузе Чуавэ, Чымбу | Арыгінальная назва = {{lang-en|Chimbu Province}}<br> | Герб = | Сцяг = Flag of Chimbu.svg | Краіна = {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | lat_dir = S | lat_deg = 6 | lat_min = 26 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 145 | lon_min = 0 | lon_sec = | Гімн = | Статус = Правінцыя | Уваходзіць у = рэгіён [[Хайлендс (рэгіён)|Хайлендс]] | Уключае = 6 раёнаў | Сталіца = [[Кундыява]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Дата = 1966 | Кіраўнік = [[Ноа Кул]] | Назва кіраўніка = Губернатар | Кіраўнік2 = | Назва кіраўніка2 = | СУП = | Год СУП = | Месца па СУП = | СУП на душу насельніцтва = | Месца по СУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = 376 473<ref name='Geohive'>{{Cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |title=Перепись населения — (2011) Geohive |access-date=2015-01-23 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223045509/http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |url-status=live }}</ref><ref name='City Population'>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |title=Перепись населения — (2011) City Population |access-date=2015-01-23 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001041315/http://citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |url-status=live }}</ref><ref name='Png Nso'>{{Cite web |url=https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |title=Перепись населения — (2011) Png Nso |access-date=2015-01-23 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173351/https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |url-status=live }}</ref> | Год перапісу = 2011 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = 7 | Шчыльнасць = 61,37 | Месца па шчыльнасці = 4 | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 6 134 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = 18 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Памер карты = 320 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавы пояс = UTC+10 | Абрэвіятура = | ISO = PG-CPK | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя была ўтворана ў 1966 годзе шляхам вылучэння з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльеры|кардыльерах]] цэнтральнага нагор’я [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. ВЫрошчваюць экалагічна чыстую [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўвэ Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам савета, які засядае на Сходзе Савета. Усе члены савета абіраюцца дэмакратычным шляхам, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для мэт [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] 4xj4cc01wjlco1optbeopeit2ge80xs 5201389 5201388 2026-09-17T11:25:54Z Maksonkaa 174158 5201389 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Чымбу | Выява = Chuave, Chimbu, Papua New Guinea.jpg | Подпіс выявы = Традыцыйныя хаціны ў акрузе Чуавэ, Чымбу | Арыгінальная назва = {{lang-en|Chimbu Province}}<br> | Герб = | Сцяг = Flag of Chimbu.svg | Краіна = {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | lat_dir = S | lat_deg = 6 | lat_min = 26 | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = 145 | lon_min = 0 | lon_sec = | Гімн = | Статус = Правінцыя | Уваходзіць у = рэгіён [[Хайлендс (рэгіён)|Хайлендс]] | Уключае = 6 раёнаў | Сталіца = [[Кундыява]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Дата = 1966 | Кіраўнік = [[Ноа Кул]] | Назва кіраўніка = Губернатар | Кіраўнік2 = | Назва кіраўніка2 = | СУП = | Год СУП = | Месца па СУП = | СУП на душу насельніцтва = | Месца по СУП на душу насельніцтва = | lat_dir = S| lat_deg = 6| lat_min = 01| lat_sec = 00 | lon_dir = E| lon_deg = 144| lon_min = 58| lon_sec = 00 | Мовы = | Насельніцтва = 376 473<ref name='Geohive'>{{Cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |title=Перепись населения — (2011) Geohive |access-date=2015-01-23 |archive-date=2017-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223045509/http://www.geohive.com/cntry/papuang.aspx |url-status=live }}</ref><ref name='City Population'>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |title=Перепись населения — (2011) City Population |access-date=2015-01-23 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001041315/http://citypopulation.de/PapuaNewGuinea.html |url-status=live }}</ref><ref name='Png Nso'>{{Cite web |url=https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |title=Перепись населения — (2011) Png Nso |access-date=2015-01-23 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403173351/https://ru.scribd.com/doc/217185924/Census-2011-Final-Figures-Brochure?secret_password=280ftzecv9yw1b09iq5n |url-status=live }}</ref> | Год перапісу = 2011 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = 7 | Шчыльнасць = 61,37 | Месца па шчыльнасці = 4 | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 6 134 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = 18 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Памер карты = 320 | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Часавы пояс = UTC+10 | Абрэвіятура = | ISO = PG-CPK | FIPS = | Тэлефонны код = | Паштовыя індэксы = | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя была ўтворана ў 1966 годзе шляхам вылучэння з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльеры|кардыльерах]] цэнтральнага нагор’я [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. ВЫрошчваюць экалагічна чыстую [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўвэ Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам савета, які засядае на Сходзе Савета. Усе члены савета абіраюцца дэмакратычным шляхам, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для мэт [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] tlkmnvbb0hgq1bidkrlvlfuz1k0ro1v 5201396 5201389 2026-09-17T11:33:40Z Autumndancer 168015 5201396 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Чымбу''' ({{lang-en|Chimbu Province}}) — [[правінцыя]] [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Плошча правінцыі — 6 134 км², насельніцтва — 376 473 чалавек (паводле перапісу 2011 года). [[Адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі — горад [[Кундыява]]. Правінцыя была ўтворана ў 1966 годзе шляхам вылучэння з правінцыі [[Істэрн-Хайлендс]]. == Геаграфія == Размешчана ў [[Кардыльеры|кардыльерах]] цэнтральнага нагор’я [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. Мяжуе з пяццю правінцыямі: [[Джывака]], [[Істэрн-Хайлендс]], [[Галф (правінцыя)|Галф]] і [[Маданг (правінцыя)|Маданг]]. ВЫрошчваюць экалагічна чыстую [[кава|каву]]. Чымбу — правінцыя з абмежаванымі [[Прыродныя рэсурсы|прыроднымі рэсурсамі]] і вельмі перасечанай горнай мясцовасцю. Эканамічны прагрэс у правінцыі быў больш павольным, чым у некаторых іншых высакагорных правінцыях. == Адукацыя == У правінцыі ёсць сем сярэдніх школ: Разарый Кондыу, Яўвэ Мозес, Керавагі, Муайна, Гумінэ, Маўнт-Вільгельм і дзённая лютэранская сярэдняя школа Кундыявы. У правінцыі таксама ёсць шмат пачатковых школ. == Раёны і LLG == Правінцыя падзелена на шэсць акруг, кожная з якіх падзяляецца на 18 сельскіх і 2 гарадскія акругі (кіраванне мясцовага ўзроўню — LLG). Кожную з гэтых акруг узначальвае [[прэзідэнт]], а гарадскую акругу — [[мэр]]. У кожным LLG ёсць некалькі муніцыпальных акруг, прадстаўленых членам савета, які засядае на Сходзе Савета. Усе члены савета абіраюцца дэмакратычным шляхам, а прэзідэнты абіраюцца на Сходзе Савета. Для мэт [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] раёны LLG зноў падзяляюцца на акругі, а тыя — на перапісныя адзінкі. {| class="wikitable" style="text-align: left;" width="400" ! Акруга || Сталіца акругі || Назва юрыдычнай асобы (LLG) |- ! rowspan="3" | Раён Чуавэ ! rowspan="3" | Чуавэ | Сельскі Чуавэ |- | Сельскі раён Элімбары |- | Сіан Сельскі |- ! rowspan="3" | Гумінскі раён ! rowspan="3" | Гумін | Сельскі раён Бамаі-Гумаі |- | Гумінавы сельскі |- | Сельская мясцовасць Маўнт-Дыгайн |- ! rowspan="3" | Солт-Наманэ Карамуйскага раёна ! rowspan="3" | Кілау | Сельскі раён Карымуі |- | Звычайны сельскі |- | Сельская соль |- ! rowspan="4" | Раён Керавагі ! rowspan="4" | Керавагі | Сельскі раён Гена-Ваугла |- | Сельскі раён Верхні-Ніжні Каранігль |- | Керавагі Урбан |- | Куп Сельскі |- ! rowspan="4" | Раён Кундыява-Гембагль ! rowspan="4" | Кундыява | Кундыява Урбан |- | Сельскі раён Мітнандэ |- | Сельскі раён Ніглкандэ |- | Сельскі раён Вае |- ! rowspan="3" | Сіна-Сіна-раён Йонггамугль ! rowspan="3" | Йонггамугл | Сельскі Табарэ (Сінасіна) |- | Сельскі раён Суай |- | Сельскі раён Йонггамугля |} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Category:Правінцыі Папуа — Новай Гвінеі]] 33lzgpxeplyaogt2t7b2d394cct8yfq 14 814914 5201382 2026-09-17T11:19:43Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Commonscat|Provinces of Papua New Guinea}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел паводле краін|Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]]» 5201382 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Provinces of Papua New Guinea}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел паводле краін|Папуа — Новая Гвінея]] [[Катэгорыя:Папуа — Новая Гвінея]] 93dn5rm8ojc0uee534mwfy49z355nqe 1 814915 5201390 2026-09-17T11:27:23Z Maksonkaa 174158 Новая старонка: «{{Пераклад|ru|Чимбу|}}» 5201390 wikitext text/x-wiki {{Пераклад|ru|Чимбу|}} fxsfq1is9076jasmvs30g28rd9oc5jt 0 814916 5201394 2026-09-17T11:31:27Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Вулкан}} '''Балбі''' ({{lang-en|Mount Balbi}}) — [[стратавулкан]] на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] аднайменнай правінцыі Папуа-Новая Гвінеі. Самы высокі вулкан на востраве (2715 метраў). Ныйвышэйшы пункт [[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]]. Складаец...» 5201394 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Балбі''' ({{lang-en|Mount Balbi}}) — [[стратавулкан]] на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] аднайменнай правінцыі Папуа-Новая Гвінеі. Самы высокі вулкан на востраве (2715 метраў). Ныйвышэйшы пункт [[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]]. Складаецца з купалоў, якія злучыліся. Ёсць некалькі пабочных конусаў, кратараў, якія складаюцца з андэзітавых парод. Схілы вулкана лясістыя, пакрытыя бамбукам і іншымі дрэвамі. Мясцовыя першабытнікі паведамлялі аб вывяржэнні, якое адбылося ў XIX стагоддзі, аднак гэтыя дадзеныя не пацвердзіліся. Таксама памылкова паведамлялася вулканічнай абсерваторыяй у Рабауле аб вывяржэнні вулкана ў 2008 годзе, але спадарожнікавыя апараты не зафіксавалі гэтыя дадзеныя. 51oxidfn5vyxc6yo2x197lkvv1v5mzu 5201395 5201394 2026-09-17T11:32:29Z Autumndancer 168015 5201395 wikitext text/x-wiki {{Вулкан}} '''Балбі''' ({{lang-en|Mount Balbi}}) — [[стратавулкан]] на [[Бугенвіль (востраў)|востраве Бугенвіль]] аднайменнай правінцыі Папуа-Новая Гвінеі. Самы высокі вулкан на востраве (2715 метраў). Ныйвышэйшы пункт [[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]]. Складаецца з купалоў, якія злучыліся. Ёсць некалькі пабочных конусаў, кратараў, якія складаюцца з андэзітавых парод. Схілы вулкана лясістыя, пакрытыя бамбукам і іншымі дрэвамі. Мясцовыя першабытнікі паведамлялі аб вывяржэнні, якое адбылося ў XIX стагоддзі, аднак гэтыя дадзеныя не пацвердзіліся. Таксама памылкова паведамлялася вулканічнай абсерваторыяй у Рабауле аб вывяржэнні вулкана ў 2008 годзе, але спадарожнікавыя апараты не зафіксавалі гэтыя дадзеныя. [[Катэгорыя:Стратавулканы]] j85l8qih4ukfmjax7fsvgyk4htsmwqc